rye;
cf. Հայքար.
Հաճար էրմանի, ազգ քարի ելեալ յաշխարհէն հայոց։ (Բժշկարան.։)
cf. Հաճեցուցանեմ.
Հաճել զմիտս թագաւորին, իշխանին, ամբոխին, զդատաւորն, զարս եւ այլն։ Մովսէս հաճէր զմիտս աստուծոյ. (Կոչ. ՟Բ։)
to content, to please, to satisfy, to humour, to gratify;
— զմիտս ուրուք, to condescend, to please, to humour;
— զախտս, to gratify the passions;
— զպարտս, to pay a debt;
ի — զնա, to oblige him, to satisfy him.
Այս է, որ հաճեցուցանէ զմել աստուծոյ, հնազանդութիւնն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
will, pleasure, good will, willingness;
caprice, humour, fancy, whim;
ըստ —յս, at one's will or pleasure, according to, at sight, at discretion;
negligently, carelessly;
ըստ —յից նորա, according to his caprice;
գործել ըստ —յս, to do according to one's liking, fancy or humour, to follow one's own bent, to listen to nobody;
անձնատուր լինել ի —յս ուրուք, to abandon oneself entirely to another's caprice or discretion;
այր իւրաքանչիւր զ—յս առաջի աչաց իւրոց առնէր, every man did that which was right in his own eyes.
to make pleasant.
Զի ոչ ճենճերացն հոտն անուշահոտութիւն էր աստուծոյ, այլ մատուցողացն մաքրութիւնն հաճոյացուցանէր. (Նար. երգ.։)
satisfaction;
complacency, consent, willingness.
Ինքն տէրն հաճոյութիւն կամաց անուանէր զդաւիթ. (Համամ առակ.։)
agreement, satisfaction;
accord, approbation, consent, complaisance, acquiescence, compliance;
desire, wish, pleasure, will;
—ք, grace, sweetness, loveliness, amiableness;
առանց քոյին հաճութեան, without your consent, in spite of you;
արա ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց, do with me according to your pleasure.
Յերկիր խաղաղութիւն, ի մարդիկ հաճութիւն։ Տէր որպէս զինու հաճութեամբ քով պսակեցեր զմեզ։ Արա՛ ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց։ Ըստ ամենայն հաճութեան աչաց քոց։ Ըստ հաճութեան իւրում, կամ ըստ հաճութեան կամաց իւրոց.եւ այլն։
savour, taste;
check, moderation;
— դնել, to moderate, to check.
Համ անուշութեան նորա առաւել էր քան զամենայն գինւոյ. (Եփր. ծն.։)
homogeneousness, connaturality, consubstantiality.
Սուրբ աստուած եւ տէր՝ հայր, եւ որդի, եւ սուրբ հոգի՝ համաբնութիւն. (Տաղ.։)
Համաբնութիւն մեզ (մարդկութիւնն քրիստոսի)։ Ապա ուրեմն համաբնութիւն մեզ է տէրունական մարմինն. (Բրս. թղթ.։)
Էակից էր հօր եւ հոգւոյն (ըստ աստուածութեան)։ համաբնութիւն էր ազգի մարդկան (ըստ մարդկութեան). (Զքր. կթ.։)
cf. Համաբնեայ.
Զերեքսրբեան օրհնութիւնս քաղցրանուագ երգեն ի փառս համաբուն տէրութեանն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Հաւանեցուսցեն զքեզ՝ համագոյ եւ համաբուն ասել զտէրունական մարմին մարդկային բնութեանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Համագոյակից.
Եւտիքէս՝ որ ոչ համագոյական կուսին դժուախաբանէր զմարմինն քրիստոսի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
consubstantial;
—գոյք, creation, all creatures, the universe, nature.
Զհամագոյակից զհաւասար տէրութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
consubstantiality.
Ոչ ի համագոյութենէ բնութեանն (հասարակաց) ամաչեն, եւ ոչ յանձինս իւրեան խնայեն։ Պատշաճ էր առաւել եւս հայցել զհամագոյութիւնն, եւ զոչ եւ մի ինչ տալն մխիթարութիւն յերթալն։ Վերստին եկեսցէ, եւ հանապազորդեսցի ընդ նոսա համագոյութեամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։ ՟Բ. 29. 33։)
cooperative;
cooperator.
Համակամ եւ համագործ ներքինապետն՝ արքայի լինէր. (Յհ. կթ.։)
Եթէ քահանայ, եթէ սարկաւագ՝ համագործ են միմեանց, եւ ի մի պաշտօն ծառայեն. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Յուսամ ես ի տէրն իմ, որոյ են ստացուածք երկինք եւ երկիր, եւ յորդին համագործ, եւ ի հոգին սուրբ բարեխօս. (Ագաթ.։)
cf. Համագումար;
flocked together, gathered in crowds or in a mob;
in a united company, with all the company, in crowds;
— թռչիլ, to fly in flocks or swarms.
Տէր աստուած իսրայէլի համագունդ կռուէր ընդ իսրայէլի. յն. մարտակցէր. (Յես. ՟Ժ. 42։)
to compose.
Գիրս հանգամանաց հերձելոյ զմարմինս համագրէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
equal, even, alike, similar.
Բանական կամօք համազոյգ էր կամացն աստուծոյ. (Մխ. ապար.։)
cf. Համազն.
Կոչէր առ ինքն զհամազունս իւր՝ զազատախումբ բանակին. (Ղեւոնդ.։)
equal in power;
equivalent, equipollent, adequate;
— լինել, to be equivalent.
Հայր ամենակալ, եւ որդի համազօր։ Համազօր տէրութիւն. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Բ. եւ ՟Ե։)
academy;
university, faculty.
Ի համալսարանին, որ կոչէր աքադեմիա. (Ոսկիփոր.։)
cf. Համախորհուրդ.
Կարծէր եւս համախորհ եւ միագործ զնիզակակիցսն իւր. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Հանդերձ տիմոթէիւ, որ ընդ իւրն էր համախորհ ի սպասաւորութիւն աւետարանին. (Ոսկ. փիլիպ.։)
cf. Համախորհուրդ.
Կարծէր եւս համախորհ եւ միագործ զնիզակակիցսն իւր. (Արծր. ՟Գ. 2։)
Հանդերձ տիմոթէիւ, որ ընդ իւրն էր համախորհ ի սպասաւորութիւն աւետարանին. (Ոսկ. փիլիպ.։)
intelligence, concord, good understanding, harmony;
league, alliance, compact.
Ամենեւին արտաքս կորզել զիմացականն ի նոցա համախոհութենէ, եւ առ իմանալի աստուած միեղինութեամբ դարձուցանել. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
of the same will, concordant;
obedient to the will of, resigned.
Նիզակակցին, որ միշտ համակամ ի պատերազմունսն էր։ Համակամ սիրելութիւն կամ մտերմութիւն։ Ըստ համակամ հաճոյից ամուսին. (Պիտ.։)
well versed in the Persian religion;
coreligionary.
Իշխան դենպետ էր ապար աշխարհին, եւ ըստ իւրեանց մոլորութեանն կարգի՝ համակդեն անուն էր։ Այր մի համակդեն՝ երեւելի ընդ ամենայն վերին աշխարհս. (Եղիշ. ՟Ը։)
to be affected, filled or covered with, immersed, sunk in;
to array, clothe or invest oneself with, to bury oneself in;
յոսկի — եւ ի քարինս պատուականս, to be completely covered with gold and precious stones;
ի թախծութիւն, ի խոր տրտմութիւն —, to give oneself up to melancholy, to be filled with sadness;
— ի սուգ, to dress in mourning;
cf. Թուխ;
պաճարք —կեալք ի գիրութեան, fatted cattle.
Ի մշտնջենամռունչ սաղմոսս համակէր։ Համակէր միշտ ի չար խորհուրդս։ Համակեալ մեծաւ զգուշութեամբ. (Յհ. կթ.։)
together, at the same time, at once.
Զի թէ համահաղոյն ածէր զպատիժսն, վաղուց արդեօք բարձեալ էր զմարդիկ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Հասակակից.
Յակոբոս երէց էր քան զքրիստոս ըստ ժամանակաց մարմնոյ, կամ համահասակ։ Ի համահասակ մանկունսն։ Առ համահասակն եւ առ համագործն ի տենչանաց սրտին վերագրի. (Լմբ. էր ընդ եղբ. Լմբ. առակ. Լմբ. սղ.։)
cf. Համախմբեմ.
Համահաւաքէր զբազմութիւն քարանցն. (Աթ. ի ստեփ.։)
concordant, consonant, conformable;
in unison;
unanimously.
Ըզժողովուրդս համաձայն՝ կոչել ի սէր միաբան. (Գանձ.։)
to accord, to bring to agree;
to conciliate, to reconcile;
to tune.
Սէրն զմիանձունսն համաձայնէ. (Լմբ. ժղ.։)
concord, unison, consonance, concordance;
conformity, unanimity, union;
unison, tune;
concordance.
Որոց՝ եւ ի բաժանել լեզուացն՝ չար համաձայնութիւնն խափանեցաւ. իսկ աստ զցրուեալսն յաշտարակէն զազգս ի հոգեւոր համաձայնութիւն էած տէր մեր. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
whole, entire, total, complete;
all, entirely;
together, all together, together with;
even, yet, still;
—, —իւ, totally, completely, wholly, thoroughly;
— եւ այնպէս, even though, even if, however, nevertheless;
— եւ այնպէս ոչ յագեցա՞ր, what, and you are not yet satiated?
— ասել, ասացեալ, in short, in a word.
Թէ յայլոց ազգոց ի կերպարանս եկն առ նոսա, համայն եւ այնպէս յօրինաց ն մահարտ էր. (Եզնիկ.։)
Համայն ծանր էր։ Համայն արժանի մահու էր, եւ այլն. (Փարպ.։)
whole, universal;
all, all together, generally;
even, yet, still.
Զայսոսիկ ասէր բանիւք, եւ համանգամայն արդեամբք զգործն կատարէր. (Ճ. ՟Ա.։)
having the same sign.
Քանզի համանշան (կամ համնշան) ի նմանութենէ անտի խնդրէր լսել մարդն, եկն էառ փրկիչն համանշան նմանութիւնս. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Անուանակից;
name-sake.
Զադամ (որ եւ ատամ ), որ էր համանուն հասարակաց ազգի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
homonymously.
Զհամանունաբար ասիլն եւ քրիստոս եւ որդի եւ տէր. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ։)
the whole country, the public;
countryman.
Ոչ վասն անձին ամենատէրն (հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթս), այլ համաշխարհի յուսումն զայն գործէր. (Կորիւն.։)
Համաշխարհի նամակ յղէր, յիւրաքանչիւր գործըս խրատէր. (Լմբ. ի շնորհ.։)
universal, general, common, public.
Առաւել հոգ ի մտի արկանէր զհամաշխարհականս սփոփելով. (Կորիւն.։)
equally glorified, equally adorable;
equal in rank or honour, having the same dignity.
Եթէ տէրն ի սպասաւորութիւն իւրոց ծառայիցն ոչ ամաչեաց, զի՞նչ արժան է առնել մեզ համապատուոցս. (Բրս. հց.։)
Համապատիւ մաքրութեանն մարիամայ ո՛չ ունէր ազգ մարդկան. (Բրս. ծն.։)
all-surrounding;
— վիհ, chaos.
Որ անդստին իսկ ի բնէ համապարփակ մթութեան աշխարհակալն միգի շրջէր նկատէր. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
destroying, exterminating all;
— կործանումն, entire destruction, extermination;
— առնել, to exterminate, to root out, to utterly destroy;
— լինել, to be totally exterminated.
Սատակէին զամենեսեան համաջինջ։ Ամենայն համաջինջ սատակէր յեղիմացւոց ճակատուն։ Համաջինջ ի միջոյ զօրինաց բառնալ զամբարիշտ սովորութիւն. (Զենոբ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Պիտ.։)
brief, short, abridged, concise, succinct, summary;
peremptory;
—, —ս, —աբար, succinctly, briefly, summarily, precisely;
peremptorily;
compendium, abridgement;
final or irrevocable sentence;
— հատանել, to cut short;
— ասել, ասացից, եւ — իսկ ասացեալ, in short, in a word.
Անաչառ եւ համառօտ ընտրութիւն։ Տէրութեանն խնամոց, եւ համառօտ դատաւորութեանն։ Զհամառօտ հատուցմունսն արդար դատաստանին։ Զհամառօտն փոխատրութիւն անաչառութեան. (Շ. մտթ.։ Յճխ. ՟Է։ Եղիշ. ՟Ա։ Նար. ՟Կ՟Ա։)
Իւրաքանչիւր ի նոցանէ աղաչէր զդահիճսն համառօ՛տ մահ ածել ի վերայ նոցա։ Պետրոս համառօ՛տ ընծայեաց զզղջումն։ Աստուածասաստ բարկութեամբ համառօտ դատել։ Համառօտ ածէ զբարկութիւնն. (Ճ. ՟Ա.։ Ճ. ՟Գ.։ Ագաթ.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
congeneric, homogeneous.
Ապա ուրեմն ո՛չ է հրեշտակաց համասեռ, այլ՝ տէր. (Պիտառ.։)
Անողորմաբար դատէր զհամասեռսն (եղիայ)։ Որ ի փրկութիւն ոչ միայն համասեռիցն (իսրայէլացւոց) հայէր, այլ եւ ամենայն տիեզերաց. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Համասուն.
Ոչ իսկ կարէաք տեսանել (զմիածինն), թէ ոչ ի համանման համասնունդ մարմնոյ աստի երեւեալ էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։)
Գրօղն, եւ առ որ գիրն էր, համիմաստ գոլով միմեանց, եւ համասնունդ. (Շ. թղթ.։)
spread, diffused, propagated throughout;
— ծաւալիլ, to be -.
Աղջամուղջ անգիտութեան, որ համասփիռ ծաւալեալ ունէր զերկիր. (Սկեւռ. յար.։)
Ուր համասփիւռ գրեալ էր, ի մի ժողովեցաք. (Դամասկ.։)
passionately or dot-ingly fond, amorous, very affectionate;
languishing, eager, very anxious;
passionately, lovingly, fondly, eagerly;
— սիրել, to love to excess;
— տենչացեալ, eagerly desired, longed for;
— են ընդ միմեանս, they tenderly love each other;
— լինել, cf. Կաթոգնիմ.
Արքայ կաթոգին էր զկնի իմ, եւ անց հայր քո. յն. արքայ զկնի իմ անց հայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 30։)
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
Կաթոգին բաղձանօք ասէր ցաստուած. (Խոսր.։)
Յոր եւ մարգարէն կաթոգին տենչացեալ՝ ասէր. (Ագաթ.։)
cf. Կաթոգի.
Արքայ կաթոգին էր զկնի իմ, եւ անց հայր քո. յն. արքայ զկնի իմ անց հայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 30։)
Կաթոգին (կամ կաթոգի, կամ խանդակաթ) եմ ես ի սէր քո. յն. խոցեալ սիրոյ եմ ես. (Երգ. ՟Ե. 8։)
Կաթոգին բաղձանօք ասէր ցաստուած. (Խոսր.։)
Յոր եւ մարգարէն կաթոգին տենչացեալ՝ ասէր. (Ագաթ.։)
patriarchal dignity, patriarchate.
Որոց խոստացեալ էր զկաթողիկոսութիւնն սուրմակայ, նստուցին զնա յաթոռ կաթողիկոսութեան հայոց։ Ընկեցին զնա յիշխանութենէ կաթողիկոսութեան. (Փարպ.։)
(Ակոդտոս) զտեսչութիւնն հասարակաց, որ անուանեալ կոչէին ի նոցանէ մագիստրութիւն եւ կաթողիկոսութիւն, առանց արատոյ վարեաց։ Մինչդեռ անդէն յաստիճանի կաթողիկոսութեանն էր, պսակեցաւ վկայութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 11։)
lustful, lascivious, libidinous, lewd;
ill with the gonorrhoea;
—ն տռփանք, illicit amours.
Սրտակաթ կամ կաթոգնեալ յանարժան սէր. տռփոտ. ցանկասէր. վաւաշ. եւ Սերմնակաթ.