Your research : 1 Results for սարդ

Սարդ, ից exact entry

See full entry →

s. zool. bot.

spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling. laurel, baytree.

Etymologies (5)

, ի հլ. «Լիբանանի մայրի, cedrus Libani» (այսպէս ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 144. սխալ է դնել ըստ ՆՀԲ «դափնի կամ նոճի») ՍԳր. Ագաթ. Փիլ. լիւս. 169. Եփր. երաշտ. 209. որից սարդի Վեցօր. Չ2. Մխ. առկ. սարդիատունկ Նար. տաղ։ 465. սարդենի Պղատ. օրին. Երզն. քեր Մագ. թղ. էջ 221. սարդենեան Մագ. ոտ. խչ. սարդենասեր «սարդենի ծառից ւառա-ջացած» Նար. խչ.

, ի հլ. «մամուկ, գործարար մի-ջատը» ՍԳր. Վեցօր. 121. Փիլ. լիւս. Նար. 257, որից սարդիոստայն ՍԳր. Վեցօր. 121 Ոսկ. մ. բ. 24. Ճառընտ. սարդանկու «նըր-բահիւս» Փիլ. տեսակ. 20. սարդաբոյն (նո-րագիւտ բառ) «սարդի ոստայն» Վրք. և վկ. Բ. 447։

Canini, Et. etym. 121 պրս. [arabic word] kārtana հոմանիշի հետ։ Գարագաշեան (անձնական)՝ ծագում է սարդ «դափնի» բառից՝ ըստ նմանութեան յն. δαϰνη «դափնի» և պրս. [arabic word] tafīn «տար-դոստայն» բառերի։ Müller, Armen. TI թ. 57 յն. ϰώϑω «մանել» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 489 չի ընռունում աւս մեկնութիւնը, որովհետև ր և λ տարբեր են և յունարէնի նախաձևը կասկածելի է։ (Osthoff կցում է լտ. colus «իլ» բառին. հայը ենթադրում է միայն հնխ. k'rti-կամ k'rdhi-ձևը)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել է Petersson (տե՛ս սարի)։

ԳՒՌ (dialectal) Կայ միայն Հմշ. զայթ «սարդ».-սարդոստայն բառից է կրճատուած Ախց. սարդօստ «սարդի ոստայն» (ՆՀԲ ունի նաև սարդոյ՝ իբր գւռ. բառ), իսկ *սարդոստայնիկ ձևից են Ալշ. Բլ. սարանդօստիգ, Վն. սա-րանդէօստիկ, Մշ. սալանդօստիգ, Մկ. սm-րmնդէօստիկ «սարդի ոստայն կամ սարդ».-Տիրոյեան, Հանրագրութ. 586 գիտէ նաև սանտրոստի «մամուկ, սարդ» բառը.-հին հայերէնի սարդաբոյն ձևն է ներկայացնում սարդբոյն Հմշ.։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზარდლი զարդլի կամ დედა-ზარდილი դեդա-զարդիլի «սարդ». վերջինս բուն նշանակում է «մայրիկ սարդ», որի համար հմմտ. գւռ. մամուկ «սարդ» մամ «մեծ մայր» բառից.-նախաձայն զ-ի համար հմմտ. Հմշ. զայթ։

NBHL (9)

Զսարդն եւ զսարոյն եւ զկաղամախն։ Սարդիւն եւ սօսիւ եւ նոճով։ Սարդն եւ սարոյն եւ նոճն. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ կ. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 8։)

Թեզոչն եւ սարդն եւ սարոյն. (Ագաթ.։)

Կաղամբք յորթոյ խուսափեն, եւ սարդք. (Փիլ. լիւս.։)

Զոստայնս սարդից անկանեն։ Սարդի ոստայն. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։ Սղ. ՟Չ՟Ը. 12։ Յոբ. ՟Ը. 14։ Տե՛ս եւ ի բառն ոստայն։)

Զսարդ ո՞չ տեսանես, ո՛րչափ եւ որպիսի եւ ի՛բր սքանչելի իմն։ Սարդք ինքնուսմնակի զայնս որք յանկանելն զբարակագործութիւնսն կազմեն. (Փիլ. լիւս.։)

Որպէս ճանճք զազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։

ψαρός, ψάρ avis variis distincta maculis, et sturnus. Անուն թռչնոյ, որ է խայտաբղէտ հանգոյն մողէզի կամ սարդի.

Փսարոս, սարդ. (Գաղիան.։)


Entries' title containing սարդ : 26 Results

Աւսարդ

See full entry →

s.

old woman.

Etymologies (3)

«պառաւ կին» Փիլ. շն. 272, որ և գրուած օսարդ Ոսկիփ. սրանից է աւսար-դական «երիտասարդական, չափահաս» Նոր վկ. էջ 47 (ԺԲ դարից)։

-Ենթադրում է հպրս. *awisardā=պհլ, *afsard «տարիքոտ, ծեր» բառը, որ ևառմա-ած է հպրս. awi-(abiy-) = զնդ. aiwi-=պհլ, պրս. af, aw մասնիկով հպրս. *sarda=զնդ. sarəδa-=պրս. ︎ sal «տարի» բառից։ Այս բառից են կազմուած նաև երիտասարդ և նաւասարդ բառերը, որոնք տե՛ս։ -Հիւբշ. 112։

Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ La-garde, Ges. Abhd. 274, Baktr. Lex. 5՝ դնելով իբր=զնդ. *aiwisarəδa։ Տէրվ. Altarm. էջ 46, ծան. 2 աւ դնում է փխ. յաւ, որից յաւետ. իսկ սարդ = զնդ. sarəδa։ Նոյն, Մասիս, 1881 մայիս 8 և Նախ. 70 մեկնում է միայն սարդ = զնդ. sarəδa։ Հիւնք. սարդ միջատի անունից։

NBHL (1)

Եւ ոչ զաղջկունս միայն, այլեւ զաւսարդս, այլեւ զզուգահասակս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Երիտասարդ, աց

See full entry →

s.

young man, young gentleman;
թէ գոյր —ի գիտութիւն եւ ծերոյն զօրութիւն, if young folks had experience, and old ones strength.

Etymologies (4)

, ի-ա հլ. «պատանիի և չա-փահասի մէջտեղը» ՍԳր., որից՝ երիտասար-ոական Բ. տիմ. բ. 22, երտասարդանալ Յոբ. լգ. 25, երտասարդանոց Բ. մակ. դ. 12, երիտասարդուհի Խոր. Պղատ. օրին. ևն։

= Պհլ. *rētaksard «երիտասարդական տարիքով» բառից, որ գրականութեան մէջ աւանդուած չէ. կազմուած է պհլ. retak «ե-իիտասարդ, պատանի» և sard «տարի» բա-ռերից, որոնք գործածուած են պահլաւական գրականութեան մէջ և որոնց հետ նոյն են պազենդ. rēdak «տղայ, պատանի», պրս. [arabic word] ︎ rēdak «անմօրուս երիտասարդ» և զնդ. sarəda-, պրս. [arabic word] sal «տարի»։-Հիւբշ. 148։

Հներից Տաթև. ձմ. խա. մեկնում է «երիտասարդ, որ է երեք տասն ամք»։

Սրանից առնելով ՀՀԲ «յերիս տասն է արդ» և Ինճիճ. Հնախ. Գ. 24 «երից տա-սանց մարդ»։ Նոյնը նաև Մսեր Մսռ-րեանց, Ճռաքաղ, 1861, 331 ոտանաւո-րով՝ «Քեզ չէ արժան կոչումն առնոււ ե-րիտասարդ, Եթէ ամաց երից տասանց իցես ո՛չ՝ մարդ»։ Նոյնը դարձեալ ոտա-նաւորով՝ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 44։ Ուղիղ մեկնութիւնը մտածեց ա-ռաջին անգամ Lag. Btrg. bktr. Lex. 5, որ բառի վերջին մասը դնում է պհլ. sard «տարի»։ Տէրվ. Altarm. 46. նա-խալ. 70, Մասիս, 1881 մայիս 8՝ վեռ. ջինիս պէս։ Հիւնք. աւսարդ բառից կամ յն. ἔρως=ερρωτ։ «սէր, տարփանք», ἔσατῶ «մուսայ տռփական նուագաց» և կամ ἐαρ «գարուն»։ Վերի ձևով ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 244։ Scheftelowitz, BВ, 29, 67 երի-տասն+ սարդ «30 տարեկան»։

NBHL (9)

Յերիտասարդաց մինչեւ ցծերս. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 4։)

Երիտասարդօք հանդերձ եւ ծերովք մերովք. (Ել. ՟Ժ. 9։)

Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն. (Օր. ՟Լ՟Բ. 25։)

Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայէլի, եւ ճակատեցոյց. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 9։)

Յիմարեցուցանէ զմիտս երիտասարդաց. (Առակ. ՟Է. 10։)

Երիտասարդ զմիջին հասակն անուանէ, որ ոչ կարի ծեր իցէ, եւ ո՛չ կարի մանուկ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)

Ի գալ երրորդ եօթանն, որ է ըստ թուոյ ժամանակին քսան եւ մի ամ, սկիզբն լինի մուրուացն, եւ անուանին երիտասարդք. (Լմբ. սղ.։)

Հանապազ երիտասարդ մարդոյ միտք զբօսեալ են ի ցանկութիւն. (Ոսկիփոր.։)

Տեսայ զհամբակս եւ զերիտասարդ աղջկունս՝ կաճառելով ընդ միմեանս խոհեմասիրաբար. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)


Երիտասարդական, ի, աց

See full entry →

adj.

youthful, juvenile, young.

NBHL (5)

Սեպհական երիտասարդի եւ երիտասարդութեան, եւս եւ մանկութեան, եւ պատանեկութեան.

Երիտասարդական հասակ, կամ սէր, ցանկութիւն, եւ այլն. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 22։ Դիոն.։ Վրք. հց. ՟Բ։)

Կորուսանեմ զերիտասարդական համարձակութիւնս եւ զեռացումն սրտիս. (Ոսկիփոր.։)

Մինչեւ յերեսուն թիւն, որով երիտասարդական ամքն չափի. (Լմբ. սղ.։)

Ի տիոց անտի երիտասարդականաց մինչ զմիջահասակ արբունս ժամանակի (երեսուն ամաց). (Կաղանկտ.։)


Երիտասարդանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to be or become a young man, to make one's self look young again.

NBHL (3)

ἁνδρόομαι aetatem virilem attingo, vir fio Երիտասարդ լինել. այրանալ.

Հաստատեսցէ զնա երիտասարդացեալ ի մէջ մարդկան. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 25։)

Ծեր ոմն արդարեւ լեառն ի մէջ երիտասարդացեալ լերանց. (Խոր. ՟Ա. 11։)


Երիտասարդանոց, աց

See full entry →

s.

gymnasium, circus.

NBHL (2)

ἑφηβία, γυμνάσιον palaestra, gymnasium, locus exercitii, adolescentium Կրկէս եւ կրթարան երիտասարդաց յո՛ր եւ է մարզս եւ յուզմունս.

Թէատրոնս եւ երիտասարդանոցս շինէր. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 12։)


Երիտասարդապէս

See full entry →

adv.

youthfully.

NBHL (3)

νεανικῶς juveniliter, viriliter, robuste Որպէս երիտասարդ. արիաբար. կտրճի պէս.

Թէեւ ծերագոյն էր, երիտասարդապէս յարդարեաց եւ մղեաց զճակատն. (Խոր. ՟Բ. 51։)

Երիտասարդապէս մրցիմ ընդ թշնամւոյն. (Լմբ. պտրգ.։)


Երիտասարդութիւն, ութեան

See full entry →

s.

youth, youth-fulness, adolescence;
young people, young folks;
յաստիս երիտասարդութեան, in earliest youth;
եւ — անցանէ, young men will be young men.

NBHL (5)

νεότης, ἠλικία, ἑφηβία adolescentia, juventus, pubertas Վիճակ եւ հասակ երիտասարդական. արբունք. արիութիւն, այսինքն այրութիւն. կտրիճ հասակ.

Փոխանակ երիտասարդութեան ցնծութեանն». յն. երիտասարդական. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։)

Յերիտասարդութիւն հասցեն». յն. այրասցին. (Յոբ. ՟Ի՟Է. 14։)

Զմեր մանկութիւնն ապականէ երիտասարդութիւնն, եւ զնա ծերութիւնն. (Լմբ. սղ.։)

Քաջապինդ երիտասարդութեամբ (այսինքն արիութեամբ) զբանն աստուծոյ յինքեանս բնակեցուցին. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)


Երիտասարդուհի, հւոյ, հեաց

See full entry →

s.

Young woman, girl, maiden, lass

NBHL (5)

νέα adolescentula Օրիորդ. երիտասարդ աղջիկ. մանկամարդ.

Ո՞վ վարի քաղաքաւս այսուիկ, որոյ համբակք եւ երիտասարդուհիք բարեսնունդք են. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)

Պատանիք ոմանք իբր երիտասարդուհիք (կամ երիտասարդուհեւք, այսինք երիտասարդուհեօք) ճեմեցին. (Խոր. ՟Ա. 11։)

Բանն նորա անապական գայ, եւ ի կուսէ երիտասարդուհւոյ ծնանի. (Ոսկիփոր.։)

Գտաք ի սովորութեան գրոց փոխանակ կուսի երիտասարդուհի առեալ. (Բրս. ծն.։)


Սարդաբոյն

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.


Սարդախոտ

See full entry →

s. bot.

spider-wort, anthericum ossifragum.


Սարդանկու

See full entry →

adj.

woven by a spider, as thin or fine as a cobweb.

NBHL (2)

ἁραχνουφής ab araneis textus, tenuissimus. Իբրեւ ի սարդէ ոստայնանկեալ. բարակաման. նրբաթել.

Պատմուճանս սարդանկուս եւ սպիտակս ունին. (Փիլ. տեսական.։)


Սարդեղունգն

See full entry →

s.

sardonyx.

NBHL (1)

Տենչողաբար ... զսարդեղունգնն եւ զասպիս եւ զկարկեհանն խնդրելով. (Բրս. ընչեղ.։)


Սարդենասեր

See full entry →

adj.

produced by the laurel, lauriferous, bay.

NBHL (1)

Ի սարդ տնկոյ՝ ի դափնոյ կամ նոճէ սերեալ, բուսեալ, կազմեալ.


Սարդենեան

See full entry →

cf. Սարդենի.

NBHL (3)

Ոչ դաբնի դա սարդենեան, այլ յարմատոց մեզ սաբեկան. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)

Որպէս ի սարդենի մահակէ պար գոլով երգէին զհոմերական քերթուածսն։ Սարդենի գաւազանաւ պար գալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)


Սարդենի

See full entry →

adj. s.

laurel;
cf. Սարդի.

NBHL (3)

Ոչ դաբնի դա սարդենեան, այլ յարմատոց մեզ սաբեկան. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Զսոսա միայն սարդենի պսակօք պսակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)

Որպէս ի սարդենի մահակէ պար գոլով երգէին զհոմերական քերթուածսն։ Սարդենի գաւազանաւ պար գալով. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։ Երզն. քեր.։)


Սարդի, դւոյ

See full entry →

s.

laurel.

NBHL (2)

Սարդ տունկն. սարդենի.

Բնակեցոյց զայլս ի յանտառս, որպէս զմայրս, զսարդի, եւ զնոճի. (Մխ. առակ. ՟Ի։)


Սարդիոն, աց

See full entry →

s.

cornelian.

Etymologies (2)

, ի հլ? «մի տեսակ ազնիւ քար» ՍԳր. իսիւք. Տօնակ. Մագ. Խոր. աշխ. որից սարդեղունգն Բրս. ընչեղ.։

= Յն. σάρδιον «cornaline կամ sarde կո-չուած ազնիւ քարը». ծագում է Լիւդիոյ մայ-րաքաղաք 2άρδεις-ի անունից? (Boisacq 853). յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. sar-dius, վրաց. სარდიონი սարդիոնի. (իսկ հյ. սարդեղունգն թարգմանաբար շինուած է յն. σαρδόνυς «sardoine» բառից)։-Հիւբշ. 377։

NBHL (3)

Բառ յն. լտ. σάρδιον եւ σάρδιος, σάρδινος sardius, sarda, sardinea gemmacarniola (որպէս թէ ի սարդիս քաղաքէ լիդացւոց, կամ ի սարդենիայ կղզւոյ). Քար պահուական՝ կարմիր ի գոյն մսոյ, է՛ որ թափանցիկ, եւ է՛ որ անթափանց՝ քանդակելի. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Ը. 17։ ՟Լ՟Է. 8։ Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։ Առակ. ՟Ի՟Ե. 11. 12։ Յայտ. ՟Դ. 3։ ՟Ի՟Ա. 20։)

Ո՛չ սարդիովն զգեցեալ էին, եւ զմրուխտ, եւ զապազիովն. (Իսիւք.։)

Լինի ի սահմանսն յայնոսիկ ակն սարդիոն, եւ ոսկեքար. (Խոր. աշխարհ.։)


Սարդիոստայն, ից

See full entry →

s.

cobweb, spider's web;
սրբել զ—ս, to sweep down the cobwebs;
— ձգել ծածկոյտ զերեսօք, to hind behind a cobweb, to try to conceal what is manifest, to cover with pretexts.

NBHL (2)

ՍԱՐԴԻՈՍՏԱՅՆ կամ ՍԱՐԴԻ ՈՍՏԱՅՆ. ἁράχνη aranea. Ոստայնն սարդի. մամուկի թել ... cf. ՍԱՐԴ, եւ ՈՍՏԱՅՆ.

Զհելլենական մոլորութիւնն որպէս սարոստայն եղծանէր. (Ճ. ՟Ա.) (գրեալ էր՝ սարդոստայն)։


Սարդոյ

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.

Etymologies (2)

«Սարդենիա կղզուն յատուկ թու-նաւոր մի խոտ» Ռոշք. ունի միայն ՀԲուս-§ 2z1z.

= Լտ. sardoa (herba) «mélisse խռառ. որ Սարդենիայում թունաւոր է»։


*Սարդոստ

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.


Սարդոնեան

See full entry →

adj.

sardonian;
— ծաղր, — laughter;
risus sardonicus.


Նաւասարդ, ի

See full entry →

s.

the first month of the ancient Armenian calendar, (August).

Etymologies (5)

, ի-ա հլ. «հայկական տարու առաջին ամիսը՝ որ անշարժ տոմարով տևում է օգոստ. 11-սեպտ. 9» Բուզ. Կորիւն. Եղիշ. «ամանոր, նաւասարդի մէկը=օգոստ' 11 և տարեմուտ հայկական թուականի» Ագաթ. առւում է նաև ուղ. նաւասարդի Տոմար. Վպ. նակ. տարեմտ.։

= Իրան. *navasārd հոմանիշից, որ բար-դուած է nava-«նոր» (=զնդ. naya-, պրս. [arabic word] nav, աֆղան. nau, քրդ. nu) և sārd «տա-րի» (=զնդ. ❇ sarəδa-«տարի». ոսս. särd «ամառ», սանս. [other alphabet] carad-«աշուն, տարի», պրս. ❇ sāl «տարի», քրդ. kār, sāl «տարի») բառերից։ Նոյն իրանեան բառի շարունակութիւնն են սոգդ. nausarδ ռառաջին ամիսը», խորազմ. nausarǰe (տե՛ս Nö̈ldeke, Pers. Stud. 1, 34), իսկ նրանից են փոխառեալ ասոր. [syriac word] ︎ nausardīl «ամանոր. նոր տարի» (Brockelm. Lex. syr. 202) նեստորեան nausard-el «հոգե-գալստեան եօթներորդ կիրակին, ամառնա-մուտ», յունացեալ (և ո՛չ լիւդիական. հմմտ. G. Meyer IF 1, 326) νέον σάρδιν «նոր տա-րի», թալմ. [hebrew word] navsardī(ըստ WZKM 8, 366)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] navsāl «նորատի», պհլ. [syriac word] sālak «ծեր», հյ. երիտասարդ և աւսարդ բառերը։ (Իրան. sārd բառի ծագման մասին տե՛ս Meillet MSL 23, 146, վերի ձևերի մասին Horn § 691)։ -Հիւբշ. էջ 202։

Հներից Վանակ. տարեմտ. մեկնում է. «Նաւասարդ, նոր ասի, այսինքն ըս-կիզբն տարւոյ կամ ա՛րդ է ժամանակ նաւելոյ...» և համարում է Հայկի առա-ջին որդու անունը։ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նում է «Նոր, այսինքն սկիզբն տարւոյ» միանգամայն Հայկի որդիներից մէկը և վերջապէս «Նաւասարդի զնաւարկութիւն ասէ, յորժամ հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց»։ Նոյնպէս Տաթև. հարց. 200 «Նոր ասի, այսինքն սկիզբն տար-ւոյ. և դարձեալ՝ այժմ է եղանակ նա-ւելոյ ի վերայ Ովկիանու»։ Ստեփ. լեհ. համարում է յանուն Նաբոնասարայ տո-մարագէտ արքայի Բաբելացւոց։ Ին-ճիճեան, Հնախ. Գ. 18 նաւաստ աւարտ, այսինքն «նաւելը վերջացաւ» (իբր թէ ի յիշատակ ջրհեղեղի. հմմտ. Մն. ը, 13. «Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն՝ նուազեաց ջուրն յերեսաց երկրի և եբաց Նոյ զձեղուն տապա-նին». այդ օրը դարձաւ նոր տարի, որ և մնաց հայոց մէջ՝ մինչև այժմ կեն-դանի. իրար վրայ ջուր ցանելը և աղաւ-նի թռցնելը Նոյեան յիշատակներ են)։ ՆՀԲ նոր այս արդ կամ արտ. և կամ որպէս պրս. նէվ էսիր, այս է «նոր ժա-մանակ կամ եղանակ»։ Brosset JAs. 1832, էջ 528-9 այս և աղուան. նավա-սարդոս թուին նշանակել «վերանորո-գում», իբր nou zardi, բայց որովհետև հոռի և սահմի վրացերէն են, ուստի այս-տեղ էլ պէտք է տեսնել վրաց. երթի «մէկ» բառը (ուզում է ասել (նաւաս)-երթի)։ Ազգասէր 1846, л 53, էջ 1 նաւ հաս արդ։ Böttich. Rudim. 14 լիւդ. ὄάρδις, սանս. çarad, զնդ. sarəδa, սիւն-կեղ. σάρος ձևերի հետ։ Ուղիղ են մեկ-նում Bottich. ZDMG 1850, 359, 181, Arica 26, 86, Lag. Urgesch. 1074, Mül-ler SWAW 41, էջ 154, Justi, Zendsp. 292, Հիւբշ. KZ 23, 403, Էմին, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 294), Տէրվ. Altarm. 46 ևն։ Sayce, The cun. inscr. of Van (1882), էջ 487 -սարդ համարում

ԳՒՌ (dialectal) Երև. նավասարթ, Ագլ. նվա՛սառդ, Ղրբ. նվա՛սարթ «նաւասարդի մէկը, որ մինչև հիմայ տօնում են. տարւայ մէջ այսօ՜ր մի-այն եփում են հերիսան, ինչպէս որ Պօլսում յունվարի 1-ին եփում են անուշապուրը», Սլմ. նավասարթ, նավըսարթ «նոյեմբերի 13-ը, երբ նախրաթողն է և երբ վարձուած ծառաները արձակւում են», Հճ. նավասօյդ՝, նավասօրդ՝։

ՓՈԽ (borrowing) Աղուաներէն նաւասարդուլ (ըստ Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հարց. 201 բուն նշանակում է «նաւասարդեցի» և Հայկի թոռ-ներից մէկն է1).-գրուած է նաւասարդուս կամ նաւասարդոս (ձեռ. Պարիզի Ազգ. մա-տեն. л 114, fol. 43, ըստ Dulaurier, Kech. s. la Chron. arm. 1859, էջ 167)։ Սալմաս-տի թուրքերի մէջ էլ գործածական է նավա-սարթ ձևով և «նոյ" 13, նախրաթող» նշա-նակութեամբ։

NBHL (9)

գրի եւ յուղղականն՝ Նաւասարդի. (որպէս թէ՝ Նոր այս արդ կամ արտ. եւ կամ որպէս պ. նէվ էսիր, այս է՝ նոր ժամանակ կամ եղանակ). Առաջին ամիս հայոց եւ տարեգլուխ, ըստ շարժական տոմարի յայլեւայլ ժամանակս. եւ ըստ անշարժ տումարի յայսմաւուրց՝ որ յարմարեալ է աստուածաշնչի, կամ դարու սրբոց թարգմանչաց, համեմատ մետասաներորդ աւուր օգոստոսի.

Զնաւասարդաց ժամանակօքն։ Զտօնս նաւասարդաց. (Բուզ. ՟Դ. 15։)

Ի ժամանակի դիցն ամանորաբեր նոր պտղոց տօնին ... յօր ուրախութեան նաւասարդի աւուր. (Ագաթ.։)

Ի նաւասարդէ ի նաւասարդ. (Եղիշ. ՟Բ։)

Սկիզբն տօմարի հայոց, նաւասարդի, հոռի, սահմի, տրէ, քաղոց, եւ այլն. (Տօմար.։)

Նաւասարդոջ ըզսալ հարեալ. (Շ. վիպ.։)

Նաւասարդի՝ նոր ասի, այսինքն սկիզբն տարւոյ, կամ ա՛րդ է ժամանակ նաւելոյ։ Հայոցս է ի վերայ որդւոց Հայկինն, եօթն արու, նաւասարդ, հոռի, եւ այլն. եւ երեք դուստր, մարերի, եւ այլն. եւ երկու ի վերայ եղանակացդ, մարգաց, եւ հոտից։ Իսկ աղուան ամիս նաւասարդուլ, որ է նաւասարդեցի. այսինքն ի թոռանց է, ի յուստերաց կամ ի դստերաց. (Վանակ. տարեմտ.։)

Նաւառուզ, որ թարգմանի նաւասարդ. (որպէս նոր օր. որ եւ գարնանամուտ, նէվրուզ). (Ուռպ.։)

Իսկ (Ստեփ. լեհ.) համարի զնաւասարդն եդեալ յանուն նաբոնասարայ տոմարագէտ արքայի բաբելացւոց։


Վարդասարդ, ի

See full entry →

s. bot.

oleander, rose laurel.


Օսարդ

See full entry →

cf. Աւսարդ.

Etymologies (1)

տե՛ս Աւսարդ։

NBHL (1)

Յետ երիտասարդին՝ օսարդն է. (Ոսկիփոր.։)


Definitions containing the research սարդ : 266 Results

Ոստայն, ից

See full entry →

s.

texture, tissue, web, weft;
— սարդի, cob-web, spider's web;
խզել զ— կենաց, to cut the thread of life.

Etymologies (2)

, ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Գոր. վօ՜՛ստան, Ղրբ. վրէ՛ստան, վը՛ստան «գորգ գործելու փայտեայ կազ-մած». իսկ սարդի ոստայն բառի ձևերի վրայ տե՛ս սարդ։

NBHL (6)

ՈՍՏԱՅՆ ՍԱՐԴԻ. ՍԱՐԴԻ ՈՍՏԱՅՆ. ἁράχνη, ἁράχνιον araneae tela. Գործած սարդի ուռկանաձեւ առ որսալոյ զճանճս՝ նրբաթել եւ մածուցիկ, դիւրահերձ. մամուկին բանածը.

Զոստայնս սարդից անկանէին։ Ոստայնք նոցա ոչ ձորձեսցին. (Ես. ՟Ծ՟Թ. 5. 6։)

Զօրէն սարդի ոստայնի լուծանի. (Ճ. ՟Բ.։)

Փոշւով եւ սարդի ոստայնիւ լցեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)

ՍԱՐԴԻՈՍՏԱՅՆ կամ ՍԱՐԴԻ ՈՍՏԱՅՆ. Ոստայնն սարդի. cf. Սարդ, եւ ոստայն.

Զհելլենական մոլորութիւնն որպէս սարոստայն եղծանէր. (Ճ. ՟Ա. (գրեալ էր՝ սարդոստայն)։)


Հասակ, աց

See full entry →

s.

shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.

NBHL (2)

Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ. (Շ. բարձր.։)

Երիտասարդ հասակաւ. (Մահ զքր.։)


Կոյս, կուսից

See full entry →

s. ast. adj.

virgin, maiden;
the Holy Virgin;
Virgo;
virgin, virginal, maiden, maidenly;
pure, chaste;
uncontaminated, untouched, unmingled, inviolate;
mysterious, secret, hidden;
— գեռահասակ, young virgin, girl, maid;
— ճանապարհ, untrodden path;
— գերեզման, empty tomb;
cf. Ելանեմ.

Etymologies (1)

, ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։

NBHL (2)

Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։

ԿՈՅՍ՝ յարականն, Անկին այր, ողջախոհ երիտասարդ.


Կոյս, կուսաց

See full entry →

s. prep.

side;
party;
cf. Կողմն;
towards, in the direction of;
ընդ ո՞ր կոյս, which way ? where ? ի կուսէ անտի, on that side or part;
յամենայն կուսաց, on all sides;
յոր եւ — կամիցի, wherever he pleases;
յայս — յայն —, from one side to another, on one side the other, here & there;
զգնալ յայս — եւ յայն —, to take a walk & thither, to & fro;
յայս —՝ յայն — զետոյն, on this side & on that of the river, here & there;
յայն — ծովուն, beyond the sea;
ի թիկունս —, յետ —, behind one's back, behind, from behind;
յարեւելից կուսէ, from the East;
յարեւմուտս —, towards the West;
ի մէնջ կուսէ, for us, for our part, as for us;
ի մեր — է, he is on our side, he is favourable to us;
ի կատարածն — թղթիս, towards the end of my letter;
ելանել ի բացեայ —, to retire aside;
ի չորս — վիմաց, of hewn stone.

Etymologies (1)

, ի հլ. «չամուսնացած աղջիկ» ՍԳը, «մաքուր, անփորձ ողջախոհ (իբր ած. աղջը-կան և երիտասարդի համար), փակեալ, կնքեալ, խորհրդաւոր (իրերի համար)» Եփր. համաբ. Պղատ. օրին. Սհմ. «Կոյս կենդանա-կերպը» Տոմար. որից կուսան ՍԳր. Եզն. կուսանանալ Ոսկ. մ. գ. 9. կուսանոց Եսթ. բ. 3. Ոսկ. մ. գ. 14. կուսածին Ագաթ. կու-նաստան ՍԳր. Բուզ. կուսարար Կոչ. կուսոր-դի Ոսկ. կուսութիւն ՍԳր. Եզն. մշտակոյս Պարապմ. յարակոյս Փիլ. յաւեժակոյս Փիլ. յաւետակոյս Փիլ. ևն։

NBHL (2)

Եւ էր կոյսն գեղեցիկ երեսօք յոյժ։ Կոյս՝ զոր իցեն վարձանք կուսից։ Նա կին կոյս յազգէ իւրմէ առնուցու։ Դուստր իմ կոյս։ Աղջիկ կոյս։ Դստերք թագաւորաց կոյսք։ Զերիտասարդն հանդերձ կուսիւն։ Ընտրեսցեն աղջկունս կոյսս. եւ այլն։

ԿՈՅՍ՝ յարականն, Անկին այր, ողջախոհ երիտասարդ.


Պարմանի, նւոյ, նեաց

See full entry →

cf. Պարման.

Etymologies (2)

(-նւոյ, -նեաց) «պատանի, երիտասարդ» Փիլ. տես. Պիտ. որ և պար-ման Պետր. սիւն.։

[arabic word] burna «երիտասարդ», որ է պհլ, apurnāyak, զնդ. apərənāyuka-«տղայ. մանչ»)։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 319 թուրանցի մի կտրիճի անունն է, որ հասարակ անուն է դարձել։ Բառիս վը-րայ խօսում է Ակինեան ՀԱ 1933 509-11, տալիս է վկայութիւնները (Փիլ. տես. 20. Պիտ. Տիմոթ. կուզ. 299 Պետր. սիւն. 20-Աթան. 299) և ստուգա-բանում է պար «շուրջ» ման-ել բառե-րից, իբր յունաբան դպրոցի գործ. հմմտ. պատանի և մանուկ բառերի հա-մար հների տուած ստուզաբանութիւն-ները։

NBHL (1)

ՊԱՐՄԱՆ կամ մանաւանդ ՊԱՐՄԱՆԻ. պ. պէրնա, փէրնա. Պատանի. երիդասարդ այն ինչ յարբունս հասեալ. կտրիճ տղայ.


Համբակ, աց

See full entry →

s. adj.

little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Արդեօք հայերէնի՞ց է փոխառեալ արաբ. [arabic word] hubnaq, [arabic word] habnuq, [arabic word] ︎ habnīk, ︎ hubānaq «նորա-հաս երիտասարդ ծառայ», [arabic word] hubannaq, [arabic word] xanbaq, [arabic word] habannak «ան-խելք, տխմար մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 898, Գ. 67 և 121)։

NBHL (2)

νέος juvenis νήπιος infans եւ այլն. Նորածին, դեռաբոյս հասակաւ. երախայ. տղայ. կացի (իբր նոր ոտք ելած) մանուկ. պատանի. երիտասարդ. եւ Զաւակ, եւ Աշակերտ. (լծ. յն. բա՛իս կամ բէ՛ս, մանուկ, մանչ. պրս. հէմբա, համբա, ընթացակից, արբանեակ. ճորտ, փոքրաւոր։ Իսկ Հին բռ. ըստ մտի արդեօք գրէ.

Զհամբակս, եւ զերիտասարդ աղջկունս. (անդ. ՟Ը։)


Պատանի, նւոյ, նեաց

See full entry →

s.

youth, adolescent, stripling, lad, young man;
domestic, servant;
waiter;
groom;
— անփորձ, inexperienced young man, younker, greenhorn, novice.

Etymologies (1)

(սեռ. -նայ) «մատաղ երիտա-սարդ, մեծ տղայ, ծառայ» ՍԳր. որից պա-տանեակ ՍԳր. պատանեկիկ Վիպաս. (ըստ Խոր.), պատանութիւն Ոսկիփ. պատանեկա-նալ Բրս. գրդ. պատանական Մագ. կիսա-պատանեակ Փիլ. լին. պատանեկան, պա-տանեկական (նոր բառեր)։

NBHL (2)

ՊԱՏԱՆԻ որ եւ ՊԱՏԱՆԵԱԿ։ παῖς puer παιδάριον puerulus. մանաւանդ. νεανίσκος, νεανίος, μειρανίον juvenis, adolescens, juvenculus, adolescentulus. Մանուկ մեծացեալ, եթէ՜ զաւակ եւ եթէ ծառայ. երիտասարդ դեռաբոյս. կտրիճ, մանչ. իյիտ, ճիվան, տէլի գանլը, եւ ուշագ, օղլան. (լծ. արաբ. ֆէթէն. յն. բետա՛րիօն, եւ այլն. այլ ի պատմութեան Կիրակոսի գտանի ստուգաբանել այսպէս.

Պատանի է, որ ի ճորտոյ կարգի է, թէպէտ երիտասարդ, եթէ ալեւոր։


Տորգ, ի

See full entry →

s.

cob-web, spider's web.

Etymologies (1)

«սարդի ոստայնի հիւքը», մէկ անգամ ունի Վեցօր. 121 (Եկեսցէ յարեսցէ ի տորգս սարդիոստայնի). ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նախնական իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «ցանց կամ հիւսք», այլ, ինչպէս տակի գաւառական ձևերից երևում է, «ոս-տայնանկի փայտեայ կազմած, ոստայն», որ յետոյ փոխաբերաբար անցել է սարդի ոս-տայնին։ Ըստ այսմ բառս դառնում է՝

NBHL (2)

ὔφασμα textura. Ուռկան սարդի առ որսալոյ զճանճս. ոստայն. (իբրեւ զտոռն ձգեալ, կամ իբրեւ զդուրգն ճախարակեայ).

Յորժամ զօրագոյն ինչ յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման, անխափան պատառէ զնոսա. (Վեցօր. ՟Զ։)


Տղայ, ոց

See full entry →

s. fig.

infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Կր. dəγa «տղայ, մանչ» (Բիւր. 1898, 627), քրդ. [arabic word] təγa «հայի տղայ» (Justi, Dict. Kurde 101), տղաէ ֆլա «հայի տղայ» (Հորիզոն 1914 դեկտ՛՛ 28), չէրքէզ. tγa «երիտասարդ», tγaγəbso «երիտասարդութիւն» (L. Loewe, A dictio-nary of the circassian language 1854), դիդօ և ունցօ taqui «տղայ». գւռ. ատա, ա-րա ձևից է փոխառեալ ուտ. ara «այ տղայ, ատած։

NBHL (1)

Իբր Պատանի, կամ երիտասարդ անչափահաս.


Փաղանգ, աց

See full entry →

s.

phalanx, legion;
troop.

Etymologies (2)

ՆՀԲ մեկնել ուզելով այս բառը, գրում է. «Թերևս առեալ որպէս պրս. փէլէն-կինէ, որ է վագրային, և ազգ արքունի զգեստու. և կամ ակնարկեալ ի միւս ևս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛-լանգս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց»։

«մորմ, թունաւոր սարդ». նո-րագիւտ բառ, որ գործածուած է Փիլ. լիւս. 144. լուսանցքի վրայ=ուտ. ֆmլmնգ' «կա-րիճ»։

NBHL (2)

Մի՛ անցցեն (ընդ բաբելոն) արաբացիք, կամ վաճառականք, փաղանգօք, այսինքն բազմութեամբ, ի լուսանցս եդեալ է կումաշ, կամ ղումաշ. թերեւս առեալ որպէս պ. փէլէնկինէ որ է վագրային, եւ ազգ արքունի զգեստու. եւ կամ ակնարկեալ ի միւս եւս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛լանքս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց։

Մի՛ անցցեն (ընդ բաբելոն) արաբացիք, կամ վաճառականք, փաղանգօք, այսինքն բազմութեամբ, ի լուսանցս եդեալ է կումաշ, կամ ղումաշ. թերեւս առեալ որպէս պ. փէլէնկինէ որ է վագրային, եւ ազգ արքունի զգեստու. եւ կամ ակնարկեալ ի միւս եւս նշանակութիւն յն. ձայնիս ֆա՛լանքս, որ է սարդ ոստայնանկ, իբրու գործ ոստայնանկաց։


Քնցեղ

See full entry →

s. fig.

clod, glebe, lump of earth;
obscene word or jest.

Etymologies (1)

, անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ ունի Զքր. կթ. «Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համարձակի իսկ և իսկ մերձենալ, այլ երբեմն ակնարկէ և երբեմն ժպտի, և ապա քնցեղս ընկենու և քարաձիգս *առնէ և միշտ խեղկատակու-թիւնս»։ ՆՀԲ մեկնում է «գուղձ հողոյ, գունձ, քուց, և կամ նմանութեամբ՝ բան խենէշ սիրոյ և քնցատելոյ». Քաջունի, հտ. Բ 118 և հտ։ Գ. 255. «ֆր։ motte, հողի կոշտ»։

NBHL (1)

Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համաձկի իսկ եւ իսկ մերձենալ, այլ՝ երբեմն ակնարկէ, եւ երբեմն ժպտի, եւ ապա քնցեղս ընկենու, եւ քարաձիգս առնէ, եւ միշտ խեղկատակութիւնս. (Զքր. կթ.։)


Արուեստ, ից

See full entry →

s.

art, trade, profession, study, condition, office;
artifice, expedient, means, invention, ingenuity;
sign, miracle;
գեղեցիկ ազատական մեքենական —ք, the liberal, mechanical, fine arts.


Արուեստեմ, եցի

See full entry →

va.

cf. Արուեստակեմ.

NBHL (1)

Չափ տաղի առեալ եղեւ (ի բանից պառաւոյ առ երիտասարդն), եւ այնպէս արհեստեցաւ ընտրութիւն տաղից. (Նոննոս.։)


Արութիւն, ութեան

See full entry →

s.

virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.

NBHL (1)

Կամ Երիտասարդութիւն. արբունք.


Արտադրեմ, եցի

See full entry →

va.

to produce;
to express.

NBHL (1)

Զհեբրայական բարբառն փոխանակ կուսի երիտասարդուհի արտադրեցին. (Բրս. ծն. (ա՛յլ ձ. արտագրեցին)։)


Աւազականոց, աց

See full entry →

s.

receptacle for thieves.

NBHL (1)

Նաւասարդի (Ա. օգոստ. ԺԱ. աւ, ԻԳ։ նաւաս. Գ. օգ. ԺԳ. աւ, ԻԵ. Հ. կիրակ.։)


Աւանդ, ից

See full entry →

s.

deposit;
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.

NBHL (1)

Զոր դարբընաց աւանդ առեալ, նաւասարդոջ ըզսալ հարեալ. (Շ. վիպ.։)


Աղկեր

See full entry →

s. icht.

sardel, sardine.

NBHL (1)

Աղծեալ ձուկն. որպէս ռմկ. սարտէլ. ըստ յն. սարդիական կամ սարդոնական տառեխացեալ. σαρδίος τεταριχευμένος (Եպիփ. յղ. ականց.։)


Աղքատ, աց

See full entry →

s. adj.

beggar, mendicant, pauper;
poor, indigent, needy, necessitous, miserable, beggarly.

NBHL (1)

Ակն աղքատի մի առնուցուս, եւ մի՛ երեսաց աչառիցես կարօտի։ Ոչ չոգար զհետ երիտասարդաց՝ զաղքատաց կամ զմեծամեծաց։ Ոչ ոք մնաց բաց յաղքատաց երկրին։ Զաղքատս անյարկս տա՛ր ի տուն քո։ Մի՛ դարձուցաներ դու զերեսս քո յամենայն աղքատոյ։ Որ կատակէ զաղքատով, բարկացուցանէ զԱրարիչն նորա. եւ այլն։


Աճողական, ի, աց

See full entry →

adj.

cf. Աճական.

NBHL (1)

Զզարգալին եւ զերիտասարդականն հասակ (հրեշտակաց՝ իմա՛) զմեղս աճողականին կենդանական զօրութիւնն։ Իսկ զգօտիսն՝ զաճողականացն նոցա զօրութեանց պահպանութիւնն։ Հուր՝ զանխլաբար աճողական իւր՝ առ ընդունօղսն նիւթսն յայտնելով զիւր մեծութիւնն. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Ե։ յորմէ եւ Շ. հրեշտ.։)


Ամ, աց

See full entry →

s. adv.

year;
ամի ամի, ամ յամէ, ամ ըստ ամէ, yearly, annually, a year, every year;
յամէ եւս, the following year, the year after;
յառաջիկայ ամի, next year;
յանցելումամի, last year;
զայս —, յայսմ ամի, this year;
զամն ողջոյն, all the year;
ի վերջ կոյս ամին, towards the end of the year.

NBHL (2)

Յսկզբան ամին նորոյ (ըստ հայոց) ի մուտ Նաւասարդի. (Խոր. ՟Բ. 63։ Տօմար.։)

Զմտաւ ածեն յամս ամաց յերիտասարդութեան հասակին մնալ. (Երզն. մտթ.։)


Ամայանամ, ացայ

See full entry →

vn.

to become desert, to be uninhabited or uninhabitable.

NBHL (1)

Երիտասարդն ի գաւազանէ ամայացեալ՝ ստահակէ. (Լմբ. առակ.։)


Ամիս, մսոյ, ամսեան, մնոց

See full entry →

s.

month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.

NBHL (3)

Ըստ շարժական տոմարի ազգիս՝ յայլեւայլ տարիս ամիսք հայոց ի դէպ գան այլեւայլ ամսոց հռովմայեցւոց. իսկ ըստ յայսմաւուրաց՝ որ յարմարեալ է ըստ ժամանակի թարգմանչաց կամ ըստ թարգմանութեան Աստուածաշնչին, եւ կոչի անխաղաց կամ անշարժ տոմար Սարկաւագ վարդապետի, միշտ նաւասարդի ՟Ա. կապեալ է ընդ ՟Ժ՟Ա. օգոստոսի։

Ամիսք Սարկաւագին յարակայ ընդ իրեարս այսպէս զուգին. նաւասարդի, աւգոստոսի ՟Ժ (կամ ՟Ժ՟Ա). հոռի, սեպտեմբերի ՟Թ (կամ ՟Ժ) եւ այլն. (Տօմար.։)

Որպէս յանուն Հայկայ ազգս Հայ անուանեցաւ, այսպէս եւ ամիսքս ի զաւակաց անուանց նորա զանուն ընկալան. եւ են այսոքիկ. Նաւասարդի, Հոռի, Սահմի, Մեհեկի, Արեգի, եւ Հրոտից. սոքա որդիք էին։ Արաց, Մարերի, Տրէ, եւ Քաղոց, սոքա դստերք էին։ Իսկ Մարդաց, եւ Հարուանց՝ որ է Ահկի, զայս ի գործոց առին զանուանս. իսկ ընդ այն ժամանակս ամառնայինք էին այսոքիկ. (Յկ. ղրիմ.։)


Ամուսին, սնի, սնոյ, աց

See full entry →

s.

consort, husband;
wife, spouse.

NBHL (1)

Նոցին ամուսինքն տոռն ընդ անձն փոխանակ երիտասարդութեան ցնծութեանն։ Նա էր ամուսին եւ կին ուխտի քո. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 7։ Մաղ. ՟Բ. 14։)


Արիութիւն, ութեան

See full entry →

s.

valour, courage, bravery, boldness, firmness, steadiness.

NBHL (1)

Մերթ՝ որպէս Այրութիւն. երիտասարդութիւն.


Բարեկեաց

See full entry →

cf. Բարեկեցիկ.


Բարեկեցութիւն, ութեան

See full entry →

s.

happiness, felicity, ease, contentment, comfort.


Բարեսնունդ

See full entry →

adj.

well instructed, well brought up, well educated.

NBHL (1)

Ո՞վ վարի քաղաքաւս այսուիկ, որոյ համբակք եւ երիտասարդուհիք բարեսնունդք են. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)


Բոլորակութիւն, ութեան

See full entry →

s.

roundness, rotundity, circle, orb.

NBHL (1)

Խորհրդով իմն իմաստութեամբ արարեալ է քնարն (սարդի, այսինքն ոստայնն) յաղէպնդութենէն, եւ ի ձեւոյն բոլորակութենէն. (Փիլ. լիւս.։)


Բորբոքիմ, եցայ

See full entry →

vn.

to be inflamed, kindled, to flame, to crackle;
to be in a passion;
to be mad.

NBHL (1)

Բորբոքեցան ցանկութեամբք իւրեանց ի միմեանս։ Անմտութիւն բորբոքեալ ի սիրտ երիտասարդի։ Հրով այրեսցէ, եւ բորբոքեսցին ամօթով իւրեանց.եւ այլն։


Անցանեմ, անցի, անց

See full entry →

vn.

to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.

NBHL (1)

Անցցէ իբրեւ սարդիոստայն։ Անցցեն կեանք մեր իբրեւ զհետս ամպոյ։ Անց այն ամենայն իբրեւ զստուեր։ Թագաւորութիւն քո անցեալ է ի քէն։ Անցեալ է վայելչութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Նոքա անցանեն, եւ դու կաս եւ մնաս յաւիտեան։ Անցին հունձք, անց ամառն։ Առանց անցանելոյ ունի զքահանայութիւնն։ Ամք քո ոչ անցանեն։ Բանք իմ մի՛ անցցեն, եւ այլն։


Անօսրագոյն

See full entry →

adj.

more or very thin, very subtile.

NBHL (1)

Քան զսարդի ոստայն անօսրագոյն եւ կնատագոյն։ Գութն ընդ բազումս բաժանեալ անօսրագոյն տկարացեալ առ մի մի ի նոցանէ անօսրացեալ հասանէ. (Ոսկ. մ. ՟Թ. 9։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)


Ապական, ի, աց

See full entry →

adj.

corrupted, corruptive.


Բարակ, աց

See full entry →

adj.

subtile;
— ցաւ, ջերմ, phthisis;
cf. Նուրբ;
brach (sporting dog);
nitre;
cf. Բորակ.

NBHL (1)

Իբրեւ սարդից բարակ անկեալ է քարագիր խշտիքն. (Փիլ. նխ. բ.։)


Բարակաման, աց

See full entry →

adj.

that spins or weaves finely;
finely spun or woven.

NBHL (1)

Յորժամ զօրագոյն ինչ յարեսցի ի տորգս սարդի ոստայնի բարակաման, պատառէ. (Վեցօր. ՟Զ։)


Խստերախ

See full entry →

adj.

hard mouthed, intractable, untamable, ungovernable;
inflexible, obstinate, pertinacious, impetuous, headlong, fiery, rebellious;
— երիվար, fiery, spirited, high-mettled steed, courser or charger.

NBHL (1)

Զերիտասարդ սկսանի խրատել՝ զհասակն ստամբակ եւ խստերախ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)


Խոհեմութիւն, ութեան

See full entry →

s.

sober-mindedness.

NBHL (1)

ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆՔ. φρένες membrana praecordiorum. Թաղանթ ուղղոյ՝ որպէս ընդունարան խելաց եւ խոհեմութեան. զոր ոմանք ի հին փիլիսոփայից համարէն թաղանթ ախոնդանաց առ պորտով, ուր նստեալ իցէ միտքն՝ որպէս սարդն ի միջավայրի ոստայնին, ի դիմել ընդ ամենայն կողմն մարմնոյ մարդոյն.


Ժողովող, աց

See full entry →

s.

convener, convoker;
the Wise Man, Solomon, the Preacher;
the Book of Ecclesiastes.

NBHL (1)

Ի ժողովողէն խրատեսցի ուրախ լինել յերիտասարդականն մանկութեան ի սէրն աստուծոյ. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Գ։)


Ժուժկալ, աց, ից

See full entry →

adj.

patient;
abstinent, sober, continent, temperate, chaste;
— կեանք, continence;
— լինել or կալ cf. Ժուժկալեմ.

NBHL (1)

Երիտասարդք եւ կուսանք անկեալ գլորէին. եւ այն՝ որ ժուժկալն էր, ձանձրացեալ էր. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)


Ժրութիւն, ութեան

See full entry →

s.

courage, vigour;
industry, diligence, activity;
assiduity.

NBHL (1)

յորժամ երիտասարդութիւն հեղգութեանբն եւ տաղտկութեամբն զանկեալ իցէ, յանբան անասնոց անտի ժրութենէ կշտամբեալ յանդիմանեսցի։ Տե՛ս զմրջիւնն ո՛վ վատ, եւ լե՛ր իմաստագոյն ի ժրութենէ նորա. (Կոչ. ՟Թ։)


Իմաստուն, տնոց

See full entry →

adj. adv.

wise, learned;
intelligent;
prudent, judicious, discreet, sensible;
skilful;
sentimental;
philosopher;
— առնել, cf. Իմաստնացուցանեմ;
—, —ս, cf. Իմաստութիւն

NBHL (1)

Երեսք առն հանճարեղի իմաստունք։ Ոսկի խնձոր ընդ սարդիոն յեռեալ, որպէս է խօսել զբանս իմաստունս. (Առակ. ՟Ժ՟Է. 24։ ՟Ի՟Ե. 11։)


Լկտի, տւոյ, տեաց

See full entry →

adj.

impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.

NBHL (1)

Քաղցրացաւ նոցա հաց ընդ լկտիս. յն. ընդ երիտասարդս Յոբ. (՟Ի՟Դ. 5։)


Լախուր, ի

See full entry →

s.

apium;
նեմէական — (ի յաղթանակս ողիմպեանս), a crown of apium (in the Nemean games).

NBHL (1)

Ոչ իսթմիական շոճի, ո՛չ նեմէական լախուր, որովք երիտասարդքն թշուառականք պատուեցան (ի յաղթանակս ողիմպեանս). (Ածաբ. կիպր.։)


Թուլամորթութիւն, ութեան

See full entry →

s.

effeminacy, feebleness, delicateness, softness.


Թուլամտութիւն, ութեան

See full entry →

s.

weakness of mind, want of spirit, cowardice.


Խարխիմ, եցայ

See full entry →

vn.

cf. Խարխալիմ.

NBHL (1)

Խարխի եւ հալի ի նմանութիւն սարդի ոստայնից. (Ոսկ. ես.։)


Խակ, աց

See full entry →

s. fig.

unripe, immature;
sour, bitter, harsh;
harsh, rugged, rough, unkind, cruel, inhuman;
inexpert, unpractised, ignorant;
ill-bred, boorish, awkward, rude.

NBHL (1)

Խակ երիտասարդ (յն. անառակ). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)


Խաղ, ու, ուց, ի, ից, ոյ, ով

See full entry →

s. adv. mus.

play, game;
recreation, pastime, amusement, sport;
fun, joke, raillery, pleasantery, mockery;
mummery, foolery;
games;
scene, stage, theatre;
*song, air;
սէր խաղուց, gambling, gaming;
խաղք Ողոմպիայ, Olympic games;
խաղք ըմբշամարտից, wrestling;
գնդակ խաղ, the game of tennis;
խաղ կճեայ գնդակաց, game of marbles;
խաղ նարտի, backgammon;
խաղ աղիւսակի, draughts;
խաղ սատրնջոյ, chess;
խաղ աչկապուկի, blind man's buff;
խաղ թղթոյ, card-playing;
cf. Թուղթ;
խաղ բախտի, game of chance;
խաղ բառից, a pun, play upon words;
չլինել կամակ ի խաղ, to be in no mood for sport, not to be in a sporting mood;
ի խաղ հատանիլ, զակատիլ ի խաղս, to abandon oneself to amusements;
ի խաղ մտանե, to join a game;
to sit down to play;
լինել յաջողակ ի խաղի, to have a good game;
to hare a good-hand (cards), to be a lucky player;
լինել դժբաղդ ի խաղի, to have ill luck at play;
կորուսանել ի խաղի, to play or to gamble away;
վատնել զամենայն ի խաղի, to gamble away one's fortune, to lose ones' fortune by gambling;
դադարել ի խաղի, to leave off playing;
խաղ համարել, to take as a joke;
չեն ինչ խաղոյ, it is not to be trifled with, it is no joke;
— խաղ առնել զոք, ընդ խաղ արկանել, to ridicule, to deride, to mock, to make sport or mockery of, to laugh at a person;
ընդ խաղ առնել, to rally, to joke with, to jest with;
to turn to ridicule;
ընդ խաղ, ընդ խաղս, for fun, in jest, for a joke, jestingly;
ո՛րչափ խաղացի ընդ նոսա, how many tricks I played on them ! թո՛յլ տուր անդ զխաղդ, թո՛ղ զխաղդ, joking apart, in good earnest;
խաղ կանչել, to sing a song. a note.

NBHL (1)

(յորմէ յն. խալքինտա, խալքիսմոս, ազգ ինչ խաղու.) παιδιά . (որպէս թէ մանկութիւն). παίγνιον ludus, lusus ἁθύρματα crepundia եւ այլն. Զբօսանք տղայոց եւ երիտասարդաց՝ ճարտար ձգմամբ իրաց, կամ ընթացիւք յասպարիզի, կամ ոստմամբք, կամ ծաղրաշարժ հնարիւք, եւ այլն. որ եւ ԽԱՂԱԼԻԿՔ.


Խաղ, ից

See full entry →

s.

shore, side of a river;
meadow;
marsh, moor;
gulf, roadstead;
division, pigeon-hole.

NBHL (1)

(յորմէ յն. խալքինտա, խալքիսմոս, ազգ ինչ խաղու.) παιδιά . (որպէս թէ մանկութիւն). παίγνιον ludus, lusus ἁθύρματα crepundia եւ այլն. Զբօսանք տղայոց եւ երիտասարդաց՝ ճարտար ձգմամբ իրաց, կամ ընթացիւք յասպարիզի, կամ ոստմամբք, կամ ծաղրաշարժ հնարիւք, եւ այլն. որ եւ ԽԱՂԱԼԻԿՔ.


Առագաստ, ից, աց

See full entry →

s.

curtain, veil, net;
pretext;
nuptial couch;
gynaeceum;
bed-curtain;
pavilion, sail of a ship;
մտնկունք —ի, young persons that accompany the bridegroom, paranymphs;
— պարզել՝ վերացուցանել, to sail;
իջուցանել զ—, to strike sail.