ripe, mature, grown up;
wise, prudent, judicious;
— հասակ, ripe or advanced age;
— այր, man of mature age, a discreet sober-minded man;
— օրիորդ, marriageable young lady;
— խորհուրդ, միտք, mature judgment;
— խաղաւարտ, ripe imposthume;
— գործել, to ripen, to make ripe, to mature, to bring to maturity.
Որպէս զողկոյզ հասուն ի հնձանս, եւ իբրեւ զցորեան մաքուր յըշտեմարանս. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Զ.։)
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
Յանքոյթ նաւահանգիստն զնաւն եկեղեցւոյ հասուցանել. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
well nailed or fastened.
Ի ներքոյ չորից սեանց հաստահեղուսիցն. (Յհ. կթ.։)
to affirm, to sustain;
to prop, to confirm, to consolidate;
to fortify, to comfort, to invigorate, to strengthen, to encourage;
to restore, to mend, to revive, to refresh;
to assure, to guarantee, to attest, to certify, to witness, to approve, to corroborate;
to legalize, to ratify;
to institute, to found, to erect, to create, to make;
— անդրէն, to reestablish;
— զերեսս, զձեռն, զմիտս, to set out, to start, to proceed, to move on;
to deliberate, to resolve, to purpose;
to conduct or comport oneself, to act;
to threaten;
— զառաղջութիւն, to recover, improve or restore health;
—եալ էր ի խորհրդեան, he was resolute and decided in action.
Հաստատեա՛ ի մտի քում զամենայն զոր ես ցուցից քեզ։ Հաստատեսցի բան մեր ի սրտի քում։ Մի՛ հաստատեր զակն քո ի նա.եւ այլն։
Որ ի պատկեր արարդին քո հաստատեցար. (Վեցօր. ՟Ը։)
firm, solid, stable, fixed;
certain, sure, positive;
immovable, constant;
permanent, persevering;
determined;
solid;
cf. Հաստատ;
— կերակուր, solid food.
βέβαιος, ἰδρυμένος, ἁσφαλής firmus, securus ἱσχυρός fortis. (ի Հաստ. Հաստատ) Ունակ հաստատութեան. սերտ. պինդ. անշարժ. անդրդուելի. անքոյթ. տոկուն. զօրաւոր.
Զդէմս քո արարի հաստատուն. (Եզեկ. ՟Գ. 8։)
to remove, to separate or detach oneself;
to retire, to go away, to cut and run;
to change one's abode, to emigrate, to colonize, to settle oneself as a colonist or planter.
Նենգողին կարթիւն հատուածեալ ի բաց հերքեցայ։ Հատուածեալ ձայն ողջունի քոյ, հեռացեալդ խաղաղութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ե։)
cf. Հատուցիչ.
Տէր է հատուցանող բարեաց։ Ո՞ այն իցէ հատուցանող վաստակոց քոց. (Ագաթ.։)
who renders, restores or gives back;
payer;
remunerator.
Տէր է հատուցանող բարեաց։ Ո՞ այն իցէ հատուցանող վաստակոց քոց. (Ագաթ.։)
legitimately;
brotherly;
sincerely, intimately.
Զարիւնն որով ազատեցաք ի ծառայութենէ, որդին քո ի քէն ստացաւ հարազատապէս. (Հ. կիլիկ.։)
legitimacy, authenticity, genuineness;
fraternity, brotherhood;
kindred, consanguinity.
Ձայնն հայրական զհարազատութիւն քո յայտնէր աշխարհի։ Այսօր հնչեցուցանէր հայր զհարազատութիւն որդւոյ. (Բենիկ.։ Գանձ.։)
southern, meridional, austral, southerly;
— արեւելեան հողմ, sirocco.
Կատարեցեր զընթացս քո արիաբար յազգացն հարաւայնոյն. (Շար.։)
superficial, light;
futile, frivolous, vain, transitory, fleeting;
superficially, slightly, for form's sake, negligently, in passing, with an absent look;
— անցանել ընդ, to graze, to pass close to, to glide by;
to skim along or over, to glance at;
to touch lightly or briefly on.
ՀԱՐԵՒԱՆՑԻ, կամ Ի ՀԱՐԵՒԱՆՑԻ. մ. ἑν παρόδῳ, ἑξ ἑπιδρομῆς obiter, cursim, in transcursu. Քերելով եւ անցանելով. վեր ի վերոյ. վարկպարազի. ձեպով. եւ Անխորհրդաբար. վեր ի վերանց, քովէն անցնելով.
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
Աչաց լոյս երեւեալ՝ ի բաց հարթուցանէ ի տեսանելեաց զքունն. (Նիւս. երգ.։)
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
Պատճառաւ հարկաց արքունի. (Արծր. ՟Բ. 6։)
Զի մի՛ բարիքդ քո ի հարկէ լինիցին, այլ կամաւ. (Փիլիմ. 14։)
cf. Հարկահան.
Որ ժողովէ զհարկ արքունի. հարկահան.
tax-collector, tax-gatherer.
φορολόγος exactor եւ tabellarius. Որ հանէ ի հպատակաց զհարկ արքունի, որպէս եւ զայլ տուրս կամ զպարտս. հարկաժողով. հարկապահանջ. հարկապետ.
Հարկահանք բռնադատեալ զաշխարհս՝ հանեն հարկս թագաւորի։ Ծառայիւք նորա հարկահանօքն։ Հարկահանք կողմանց գետոյն։ Ոչ լուան զձայն հարկահանի։ Զբամբասանս հարկահանաց ոչ լսէ։ Արձակեաց արքայ անտիոքոս իշխան հարկահան ի քաղաքսն հրէաստանի։ Գրել առ իշխանս հարկահանաց։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ.եւ այլն։
necessary, important, essential;
intimate;
ministering, serving;
necessaries.
Ժողովեալ են հարկաւոր բարեկամքն քո. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Հարկեցուցանեմ.
blow, beating.
Հարմամբ ծնօտի քո պատկերին ի ծառայէն՝ եւ յիս գըթա՛. (Շ. այբուբ.։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Եթէ զեղցես ի քոյոց եւ ի մեզ, հարուստ ես. (Նար. ՟Հ՟Զ։ որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
a newly married, bride, spouse;
betrothed, affianced bride;
daughter-in-law;
nymph;
larvae;
յաւերժ —, nymph;
—սունք լեռնայինք, oreads, mountain nymphs;
խօսիլ —, to betroth, to affiance.
Ուրա՛խ լեր հարսն անարատ անքնին քո խորհրդով։ Փեսայ հարսին քո եկեղեցւոյ. (եւ այլն. Շար.։)
paranymph, match-maker.
Զի դու ձեսայ ես երկնային, ես հարսնածու մաքուր հարսին. (Շ. խոստ.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
Եկեղեցի՝ հոգւոցն հարսնարան։ Առագաստն վերին՝ հարսնարան անմահ բանին։ Մի՛ հարսնարանին արտաքոյ գտցուք։ Վերին հարսնարան. (եւ այլն. Խոսր.։ Շ. թղթ. եւ եվես։ Յիսուս որդի.։ Մաշտ.։)
to marry, to join in wedlock, to give or take in marriage.
Բոլորովիմք զանձն քո հարսնացո՛ քրիստոսի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ)
bridesmaid;
paranymph.
Հարսնածու. մերձաւոր հարսին. հարսնքուր. եւ Փեսաւէր. արուսպէր.
cf. Հարսնածու.
(որ եւ ռմկ. հարսնքուր) νυμφεύτρια pronuba. Որպէս հարսնաւէր, եւ փեսաւէր. հարսնախօս. հարսնածու.
marriage, wedding;
wedlock;
ածել հարսնութեան, to marry, to wed, to espouse;
գնալ ումեք ի հարսնութեան, to be married.
Խօսեցայ զքեզ հարսնութեան իբրեւ կոյս մի սուրբ։ Փեսայ հարսնութեան սորա որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Ո՞ւր է պաճուճեալ հարսնութիւն քո. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Եփր. ծղկզրդ.։)
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
Ի ձեռին քում է զօրութիւն եւ հարստութիւն։ Յաղագս ամենայն թագաւորութեան եւ հարստութեան նորա. (Իմ. ՟Զ. 4։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 12. եւ 30։)
cf. Հարցանեմ.
Նոր անդրէն ի նոյն հարցաբանեալ վեհիցն. (զի՞ այդ վէրք ի ձեռս քո. Նար. տաղ.։)
desire of knowledge, of information, of learning;
inquisitiveness.
Երկրորդեմք այժմ քո հարցասիրութեանդ։ Ի քումմէ հարցասիրութենէ. (Խոր. ՟Ա. 8. 31։)
Ուսեալ պատմեմք քում հարցասիրութեանդ. (Մխ. դտ.։)
cf. Հարցափորձ.
Երիս հարձափորձութեամբ խոստովանեալ քո. (Մագ. ՟Ծ՟Դ։)
certain short Armenian canticles or hymns so called.
Հարցնափառեր ապաշխարութեան։ Հայր երկնաւոր՝ որ առաքեցեր զմիածին որդիդ քո փրկիչ աշխահի.եւ այլն։
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Եհան հաց եւ գինի։ Հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ։ Կերիցեն ի հացից անտի։ Ի հացից անտի հօր իւրոյ կերիցէ։ Հացիւք սրբովք. (եւ այլն. (թո՛ղ զի ի յն. ստէպ դնի յոքնակի, այլ ի մեզ թարգմանեալ է եզակի։))
Մշակքն մեծավաստակք ի գործել զանդաստանս քո հաց ի բերան վարձու. (Եփր. պհ.։)
messmate;
guest;
fellow-boarder, table-companion;
— լինել, to eat together.
Արդարք եղիցին հացակիցք քո. (Սիր. ՟Թ. 22։)
roll, small loaf;
morsel of bread.
Կոչեա՛ դու զտնանկն, եւ տո՛ւր նմա զհացիկն։ Հանգիցէ եղբայրն ի հացիկն քո. (Եփր.։ պհ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Զհացիկն թէ ունէր առաջի քո, գարշէիր թերեւս. (Կանոն.։)
commencement, rise, origin;
author.
Պատճառք կորստեան, եւ հաւակ լինօղ անբաւ հիքութեանց։ Մարդասպանութեան հաւակ լինել։ Հաւակ այնքանեացն եղեալ աղունցն։ Ոչ իբրեւ զօգտակար արհեստիցն հաւակս յիշեցեալ լինին գտակք սորա. (Պիտ.։)
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
Անձա՞մբ կարիցէ ածել ի հաւան, թէ բարեկամօք։ Զիա՞րդ կարիցես ածել զքո տէրն ի հաւան. (Սեբեր. ՟Զ։)
persuasion, consent, agreement, acquiescence;
approbation, suffrage;
միաշունչ, միաբան հաւանութեամբ, unanimously, by common accord or agreement, in concert, by a common or unanimous consent, jointly;
by mutual agreement;
ի հասարակ հաւանութենէ, by common consent;
— բերել, to consent, to accord, to agree;
ձեռն տալ հաւանութեան, to consent to, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
առանց քոյն հաւանութեան, without your consent.
equally distributing.
Ըստ աննախանձ եւ հաւասարաբաշխ շնորհի քո. (Սկեւռ. լմբ.։)
companion, fellow, comrade, mate, partner.
Հաւասարակից եւ հանդիսակից մաքուր մրցանաց նոցա. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Համապատիւ.
Որդի՝ հօր հաւասարապատիւ։ Հաւասարապատիւ որդի սիրելի։ Բանդ կենդանի՝ առ հաւասարապատիւ քո հոգի. (Աթ. ՟Զ. եւ ՟Ը։ Լմբ. ստիպ.։ Նար. ՟Ի՟Դ։)
simple;
common, ordinary;
depraved, devoid;
sharp, acute;
simply, solely;
terror, horror;
horrible.
Սոսկ լեր յամենայն իրաց, եւ առ զխաչն, եւ երթ զհետ տեառն քո. (Վրք. հց. ձ։)
simply, solely, only;
horribly.
Ոչ կամի աստուած, զի սոսկապէս լուիցուք, այլ բազում զգոնութեամբ։ Ոչ սոսկապէս, եւ ոչ ի քուն մտանելով հնար ինչ իցէ գտանել զմիտս նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14. 20։)
horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.
Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Յափշտակեաց ի վկայութիւն զսոսկումն իւր։ Սոսկումն սրտի, եւ լքումն ծնդաց։ Ահ եւ երկիւղ, եւ սոսկումն մարմնոյ. (Յոբ. ՟Դ. 14։ Ամովս. ՟Ա. 11։ Նաւ. ՟Բ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 17։)
starving, famished;
— առնել, to make suffer famine, to famish, to starve.
Լից զսովաբեկ անձն իմ ի փշրանաց ողորմութեան շնորհի քո։ Բաշխես զմարմին քո ի ճաշակս սովաբեկաց։ Այցելու լեր մոլորելոյս՝ մերկիս եւ սովաբեկիս. (Բենիկ.։)
dying of starvation;
— առնել, to starve to death;
— կորնչել, լինել, cf. Սովամահիմ.
Ի սովոյ մահացեալ. կամ մերձեալ ի մահ. սովալլուկ. սովաբեկ. սովեալ. նքողեալ. խիստ քաղցած՝ անօթի.
ՍՈՎԱՄԱՀ ԼԻՆԵԼ. ՍՈՎԱՄԱՀԻԼ. ձ. Սովով ի մահ մերձիլ. սովասովիլ. նքողիլ.
to be starved to death, to die of hunger.
ՍՈՎԱՄԱՀ ԼԻՆԵԼ. ՍՈՎԱՄԱՀԻԼ. ձ. Սովով ի մահ մերձիլ. սովասովիլ. նքողիլ.
to starve, to famish.
Թէ ի լրութենէ բանի քո սովեցուսցես. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
to be tormented with famine, with hunger, to be famished, starved, to suffer through hunger.
λιμώττω, -σσω fame laboro πεινάω, πεινέω penuria laboro, esurio, homelicus sum. Սովանալ. սովաբեկ լինել. տանջիլ ի քաղցոյ. քաղցնուլ յոյժ. նքողիլ. խիստ անօթենալ.
Փոքր նշալիցն (արեգական (մարդս սովեալ է. եւ ինքն ի փանաքութենէն սովի. (Լմբ. յանառակն։ 2)
accustomed, used to, inured, trained;
customary, usual, habitual, wont;
familiar;
— լինել, to be accustomed or used to;
որպէս — էր, as he was wont to, as he was in the habit of.
ՍՈՎՈ՛Ր ԵՄ, ես. է, եմք, եւ այլն. ἕθω consuetus sum, soleo ἕθος ἑστι mos est, solet. Սովորեալ գոլ. սովորիլ. սովորութիւն է իմ, քո եւ այլն.