cf. Պայթուցանեմ;
to burst, to crack, to split, to shiver, to break, to cleave;
to be transported by pride, to be puffed up.
Սիրտ քարեղէն պայթեաց (այսինքն կարծր վէմք պատառեցան), եւ սիրտք նոցա ոչ ապաշաւեցին. (Եփր. համաբ.։)
burst, crash, crack, eruption, rupture, explosion.
Ի ձայնէ անտի որոտմանց, եւ ի պայթիւն լինելոյ, եւ ի փայլատականց անտի։ Տեսին նոքա զպայթիւն երկնից, եւ զփայլիւն փայլատականց. (Եփր. աւետար. եւ Եփր. ել.։)
guard, guardian;
cf. Պայ.
ՊԱՅԻԿ կամ ՊԱՅԱԿ. Նոյն ընդ Պահակ՝ իբրեւ պահապան. լծ. եւ պ. բէյգ, բէյիք. այսինքն Սպասաւոր (որ յոտին կայ). սուրհանդակ (արագոտն).
clear, limpid, pure;
clear, serene, clean;
gay;
splendid, sparkling, brilliant, luminous, shining;
bright, polished, clean;
distinct, evident, plain;
illustrious, glorious, farfamed, renowned, celebrated;
ի հանդերձս —ս, arrayed in gorgeous apparel.
Արեւ, եւ լուսին պայծառ բազմեալ ի քաղաքն Հռոմ (Պետրոս եւ Պօղոս). լոյս յարեւմտից ծագեն ազգաց եւ ազանց յերկրի. (Շ. տաղ.։)
speaking brilliantly or eloquently.
Որք առ խաբէութիւն պատրանաց լսելեաց գեղեցիկ արուեստակեալ ստեղծուածս ի միասին անկեալ թուեցան առ անուանցն իրս պայծառաբանք երեւեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
splendidly, gloriously, pompously, magnificently.
Պայծառապէս զարդարէ զնա (այսինքն զեկեղեցին). (Ուռպ.։)
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
Սահմանաց եւ բաժնից պայմանս ուսուցանել (այսինքն զչափս). (Եւս. քր. ՟Ա։)
popular.
ՊԱՆԴԵՄԻ կամ ՊԱՆԴԵՄԻՆ. Բառ յն. բա՛նտիմօս, բանտիմի՛. այսինքն ամենախումբ, համաշխարհական. Տօն հանդիսի առ հեթանոսս.
to besiege, to invest, to beset, to blockade, to occupy, to shut, to encircle, to enclose, to surround;
զարեգակն յընթացից կասեցուցանել, զլուսին պաշարել. (Երզն. մտթ.։)
besieging;
—ք, the besiegers.
Զդեմետրիոս Անտիպատրեայ ... որոյ անուն յորջորջանաց էր պաշարիչ։ Քան զամենեսին դժնդակ թագաւոր կարծէին լինել զնա ի պաշարմանն. ուստի եւ պաշարիչ անուն կոչեցաւ յորջորջանաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
to employ, to use, to make use of, to avail oneself of, to adopt.
Բազումք ի մանկանց եկեղեցւոյ պաշտին նոքօք։ Յաւետարանն՝ որ կոչի հեբրայեցւոց՝ միայն պաշտին նոքա (եբիոնիտք)։ Վկայէ հեգիսիպոս՝ այն որ պաշտեցաք մեք բանիւ նորա ի բազում տեղիս։ Զի ի նմա (այսինքն յայն գիրս իւր) պաշտի նա ի վկայութիւն ի յայտնութենէ անտի Յովհաննու. (Եւս. պտմ. ՟Գ. եւ ՟Դ։)
Զծածուկ երդումն՝ որ ընդ նոսա եւ ընդ Աստուած պաշտեցաւ խրատուն մարգարէի. (Եփր. թագ. այսինքն եդաւ, եղեւ։)
to defend, to protect, to sustain, to favour, to support;
to save, to preserve, to keep;
to care, to take care;
— եւեթ անձին, to do nothing but defend oneself, to remain on the defensive.
Եթէ հնար իցէ՝ պաշտպանել վասն նորա առ Աստուած. այսինքն նպաստ լինել բարեխօսելով. (Վրք. հց. ՟Ի։)
grand-father, grand-sire, granddad;
pope, pontiff.
Յայտնեալ Պետրոսին՝ Սեղբեստրոս պապին. (Գանձ.։)
teacher;
mathematical master.
Տուօղ ուսման. դասատու ուսմանց, եւ ուսումնականութեան, այսինքն մաթէմադիգայի.
from some place;
— —, from several places, in all directions;
ամենայն —, on all sides;
from all quarters;
այլ —, այլուստ —, from another side, elsewhere, in or from another part;
բազում —, յոլով —, from many places;
often, in many ways;
ոչ —, ոչ — այլ —, from no other place, from no other part;
երկիւղ եւ ոչ —, no fear;
ոչ — է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ, there is no power but from God;
ոչ գոյր — նմա պատերազմ, no war was undertaken in his time.
Ի թշնամեաց ուստեք (այսինքն ոմանց). (Փարպ.։)
Զո՛ ուստեք ասեն զինէն մարդիկն, թէ իցեմ. իսկ դուք զո՞ ուստեք ասէք». այսինքն զո՞ ոք. յն. լոկ, զո՞. (Մրկ. ՟Ը. 27. 29։)
Ուրանօր ի միասին ընթացեալ կուտեցան ամենայն ուստեք։ Ամենայն ուստեք ահից յաճախութիւն լինի. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Խոսր.։)
whence, of which, of what;
whence ? from where ? from what place ? from whom ? from what ?
so, for that reason, on that account;
well, then, consequently, in consequence;
— ճանաչես զիս, how comes it that you know me ?
— գաս, whence comest thou ?
— ես, whence are you ?
— է ինձ այս զի, how is it that it happens to me ? how is it that ?
— եւ, — եւ իցէ, from any place whatever, where you like.
Եղիսէ ասէ ցգեհեզի. ուստի՞ գայիր, իբր ոչ եթէ չգիտեմ զուստին, այլ սուգ առեալ ունիմ զուստիոյդ (այսինքն վասն ուստի՛ գալոյդ). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
eatable, comestible;
eater;
—ք, food, eatables.
Միթէ ունի՞ք ինչ ուտելոյ». այսինքն ուտելի ընդ հացի. (Յհ. ՟Ի՟Ա. 5։)
where;
— եւ կամիցիս, where you like, wherever you please.
Ի ծովէն պոնտոսի մինչեւ ցուրանօր (այսինքն ցայն վայր՝ ուր) կովկաս յարեւմտական ծովն խառնի. (Վրդն. պտմ.։)
cf. Ուրացութիւն;
յ— լինել, կալ, cf. Ուրանամ;
յ— լինել յերախտեաց, to be unmindful of favours received, to pay a favour with ingratitude, to be ungrateful, unthankful;
յուրաստ լինիմ, to deny, to disown.
Որ յուրաստ է ի հօրէ, յուրաստ է եւ ի յորդւոյ։ Մի՛ յուրաստ կար ի խրատուէ անտի։ Ոչ յուրաստ ինչ կալ (այսինքն հրաժարել) ի նշանէն. Յորժամ պահանջէիր զբանն, յուրա՞ստ ինչ ի լուծմանէն կայի։ Ի հեշտութենէն յուրաստ կալ։ Յուրաստ եղեն ի նմանէ. (Կոչ. ՟Է։ Եւագր. ՟Ժ։ Սեբեր. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Տօնակ.։)
Oorpatairc (Friday-Caves), cave in Armenia where mass was celebrated every friday.
Այրք ուրբաթու. այսինքն փապարք՝ ուր յաւուր ուրբաթու պատարագ մատչէր.
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.
Վկայեաց ոչ ուրեք։ Քանզի ասէ ուրեք։ Յորժամ ուրեք յամիցէ։ Յետ բազում ժամանակաց թէ ուրեք (այսինքն երբէք) գայցէ ի տուն։ Ոչ ուրեք առաքեցայ.եւ այլն։
other;
cf. Որիշ.
Եդին զմարմինս նոցա ոչ ի միասին, այլ՝ ուրիշ։ Ի բութէ աջոյ ձեռին զամենայն յօդուած ընկեցին ուրիշ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Գ.։ Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Է.։)
separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.
Մինդ յիսկութենէ՝ տեսակ առանձին, ոգի տիրական, ուրոյն կերպարան՝ կատարելութեան». այսինքն յատուկ եւ զանազանեալ դիմաւ կամ անձամբ. (Նար. գանձ հոգ.։)
cf. Ուշ.
Զամենեսին կամի առ ինքն ամփոփել, ի պատիրս արկանել, զուշ եւ զուրուշ մոգել». իբր ռմկ. ուշը մուշը, խելք եւ միտքը. (յն. լոկ, յինքն քարշել) (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
ophite, serpentine marble.
Բառ յն. օֆի՛դիս, (այսինքն օձային, օձատեսիլ) ὁφίτης ophita, lapis in modum serpentis maculosus. Քար պատուական, որոյ բիծն կամ գոյնն է խայտ իբր զօձի. որպէս եւ կազմեալն յայնպիսի քարէ.
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
Արգահատօղք ոքք լեալ էին։ Որ պիսի՞ք ոքք լինիցին։ Ոչ ոքք կարասցեն զերծանուլ։ Որ զիւրեանց զոքսն (այսինքն զիւրեանցսն) անտես առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 18։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Միթէ բազո՞ւմք ոյք (կամ ոքք, այսինքն ոմանք) էին, որ գիտակ էին գործոյն. (Կոչ. ՟Բ։)
Ոչ ի մէնջ կոչեցեալք, կամ յուրուք (այսինքն յումեքէ) ի մարդկանէ, այլ ի հոգւոյն աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Ո՞ ոք (այսինքն զի՞նչ ինչ) վերագոյն իցէ. աշխատե՞լ զմարմինն, թէ պահել զմիտս անշփոթ։ Ո՞ր ոք (այսինքն ո՞ր այն) վերագոյն իցէ քաղաքավարութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ ո՛չ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յայդցանէ կարես առնուլ յանձն։ (Յհ. իմ. երեւ.։)
Խոստովանիմք յերկուց բնութեանց մի (ոմն կամ ոք) լեալ, եւ ի միաւորութեանն ոչ կորուսեալ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յերկուցն. (Շ. թղթ.) իմա՛ ըստ հոմաձայնութեան յն. դիս (ար. եւ իգ). դի (չէզ) լտ. ա՛լիքուիս, ա՛լիքուա, ա՛լիքուիտ։
Ոչ ոք է՝ որ առնէ։ Ոչ ումեք ինչ ասացին։ Ոչ զոք տեսին.եւ այլն։
the twenty fifth letter of the alphabet, and the nineteenth of the consonants;
seven hundred, seven hundredth.
Ի տառադարձութեան ունի զտեղի կ, եւ գ եւ ք տառից այլոց ազգաց. զի անխտիր ասի՝ աշխարհ չինաց, քինէացւոց, կինաց, գինաց, կամ ճենաց, սինէակւոց, հետեւելով ձայնից զանազան լեզուաց։ Որպէս եւ ի մեզ Չորք եւ Քառք են նոյն. լծ. ընդ պրս. չառ, ջահար. եւ բառս Չոր ըստ թ. է գուրու, եւ ըստ յն. քսիրօ՛ս. յորմէ ռմկ. չիրօզ ՝ ձուկն չորացեալ։
Իբրեւ զչիմէջ վկայս գործոցն (այսինքն անգործ գործոց վկայս) անվաւեր կացուցին. (Եւագր. ՟Ժ։)
raisins;
cf. Շիւ.
σταφίς, ἁσταφίς uva passa, vel sicca, corinthiaca. եբր. ձիմիւք , կամ զիմմուք. Խաղող չորացուցեալ յարեւու կամ ի փռան. որպէս եւ ի բնէ կծկեալն յետ կատարեալ հասունութեան. յորում մասին երեւելի է մանրահատ խաղողն սեաւ, եւ սպիտակ խաղողն անուշահոտ.
cf. Չաչեր.
Մազմզկով տնկելիք՝ խնձորի, նռնենի, եւ այլ այսպիսիք. եւ այնոքիկ՝ որ չաչից տնկվին՝ այսոքիկ են, այսինքն առանց քօքի տնկել, թրնջի, նումայի, թթենի, սերկեւելի, ձիթենի, այլ եւ այսպիսիքս։ Զբերուկ ճիւղն առնես չաչեր, եւ շուրջանակի փոսոյն շարես. (Վստկ.։)
bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.
Աւելին քան զայն ի չարէն է, այսինքն է ի սատանայէ. (Կանոն.։)
Ծոյլքն պատուեալք՝ չա՛ր վնասին քան զթշնամանեալսն. (անդ. 34։)
Չարով եղեւ, սակայն եղեւ։ Արդարեւ եթէ ոչ թափիք (այսինքն եթէ ոչ գնայք ի բաց), չարով թափիք. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Չարաբաստիկ.
Նստաւ չարաբաստն այն ի չար դատարանն։ Ըստ նմանութեան չարաբաստ քահանայապետիցն (այսինքն քրմապետաց). (Նիւս. թէոդոր.։)
Չարաբար խօսին իբր զլկտոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15։)
evil-doing, wicked, delinquent, criminal, rascally, nefarious, felonious.
Չարագործ մտօք զայս ասէր։ Քան զչարագործս (զնենգողս) չիք ինչ դժուարին, (այսինքն ապիրատ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
to be an accomplice.
ՉԱՐԱԳՈՐԾԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. Գործակից լինել չարութեան կամ չարաց. ի միասին գործել զչար.
to do mischief, to work evil, to injure;
to frame plots or conspiracies, to conspire.
Յաղագս մարդանալոյն զբարեպաշտագոյն բանս խօսին. բայց յաղագս մտացն (քրիստոսի) չարագործեն։ Զնոյն եւ վասն մարդանալոյն զձայնն չարագործեն։ (Դեւն) զիւրաքանչիւր ոք, առ որ մերձենայն, խարդախէ յոլովս եւ չարագործէ. (Առ որս. ՟Ժ. ՟Ժ՟Գ։)
Ոչ գոյ ինչ քան զճշմարտութիւնն ստուգագոյն եւ պարզագոյն, յորժամ մեք ոչ չարագործիցեմք». այսինքն չնենգիցեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
evil genius, devil;
possessed with a devil;
diabolical, wicked.
Սաստեա՛ եւ իմ չարադիւին, որպէս եւ յա՛յն ժամ ըզնոսին. (Յիսուս որդի.։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
Կացէ՛ք հակառակ չարախօսին (բանսարկուին). (Յկ. ՟Դ. 7։)
(Խօսօղն առ ատելութեան) չարախօս է, թէպէտ եւ ճշմարիտ է ասացեալն։ Մի՛ ունկնդիր լինիր չարախօսին. (Բրս. հց.։)
to speak ill of, to slander, to detract, to calumniate, to accuse, to defame;
to tittle-tattle, to gad about gossiping.
Մի՛ սիրեր զչարախօսել. (ա՛յլ ձ. զչար խօսել) (Առակ. ՟Ի. 13.) զոր սուրբն բարսեղ մեկնէ. Մի՛ ունկնդիր լինիր չարախօսին։
Հարցին, զի չարախօսեսցեն զնմանէ։ Ի չարախօսելն (այսինքն ի չարախօսիլն) նորա ի քահանայապետիցն եւ ի ծերոց՝ ոչինչ ետ պատասխանի.եւ այլն։
ill-willing, malevolent, ill-intentioned, malignant;
բարեկամ եւ —, friend and enemy.
Չարակամ բարուքն նորա (այսինքն չարին) առաքինացուցանէ (աստուած) զարդարս. (Եզնիկ.։ եւ Պիտ.։)
presenting the characteristics of a malignant ulcer, pestilential, infectious, contagious;
pestilence.
Սկսաւ հատանել (այսինքն ջարդել, ախտն) զոր չարակեղն իմն կոչեն. իսկ այլքն ժանդ անուանեն. (Բուզ. ՟Դ. 13։ Իսկ Եւս. պտմ. ՟Ա. 8.)
cf. Չարակնեայ.
Տան զինքեանս պճնութեան ... արակն, եւ այլ ազգի ազգի դեղոց եւ հնարից». (Բրսղ. մրկ.) իմա՛ զկանացի չարարուեստութիւնս առ ի յաչաղել (այսինքն նազար տալ) կամ վնասել աչօք։
to look on with an evil eye, with displeasure, enviously, to envy.
Պատճառս ի վերայ եդեալ, իբր թէ չարակնեալ (այսինքն չկամեցեալ առ նախանձու) զուրախանալն արքայի, կապեսցէ զնա։ Չարակնելով ագահեալ յամուրն արտագէրս. (Խոր. ՟Գ. 23. 31։)
of evil origin, bad, wicked;
bad, unpleasant, disagreeable.
Կարի յոյժ անվայելուչ է նախածնողին (այսինքն աստուծոյ) եւ զչարահաւս անուանել պատճառ. (այսինքն կոչիլ սկզբնապատճառ չարի) (Պիտ.։)
impious, sectarian.
Յունկն նըսրայն արկանէր, թէ կան գանձք չարաղանդ կաթողիկոսին. (Յհ. կթ.։)
resentful, revengeful, rancorous, spiteful;
— լինել, to bear or owe a grudge, to foment rancour or hate.
Կենդանին այն (այսինքն ուղտն) չարայուշ է եւ ոխապահ։ Չարայուշ բարոյից ուղտոց. (Ոսկ. եբր.։ Վեցօր. ՟Ը։)
to behave or act wickedly, to become worse, to fester, to rankle, to sour, to become exasperated;
cf. Նախանձիմ.
Չարացաւ բանսարկուն, վասն զի ետես բազում վայելչութիւն ի միասին հեղեալ մարդոյն. (Մաշկ.։)
inclined to evil, perverse, evil-minded, malevolent, malignant, wicked, mischievous.
Զի որ ոչն հաւատայ, ի չարասէր մտաց լինի։ Գրգռեալ սիրտ նորա ի չարասէր սատանայէ։ Դեւք չարասէր գոն (այսինքն կան), որպէս եւ հայրն իւրեանց սատանայ։ Ապրեցուցանել զանձինս ի չարասէր ապիրատութենէ զրպարտողացն (այս ինքն զրկողաց). (Ղեւոնդ.։)
very lewd, very libidinous, lecherous.
Չարավավաշ տռփանօք յանդգնեալ յարձակեցաւ յանարատ առագաստ հարսին եկեղեցւոյ. (Յհ. կթ.։)
instrument of torture.
Որպէս Չարչարարան. այսինքն տանջանարան, խաչ.
passion, suffering, torment, pain, vexation, torture;
— քրիստոսի, our Lord's Passion;
—նս կրել, to suffer;
—ն, —նացն, Passover;
առ քեզ արարից զ—նացն, I will keep or eat the Passover with you.
Աստուած իմ, մերկացո՛ զծածկոյթ չարչարանաց (այսինքն կրից), որ անջրպետէ զտեսութիւն մտաց իմոց. (Վրք. հց. ՟Բ։ Ստէպ եւ Վրք. հց. ձ.) չարչարանք դնէ որպէս կիրք կամ ախտ։