return.
· Calfa
ἁνατροφή reversio μεταγωγή translatio եւ այլն. Վերստին դարձ. յետս դարձումն. փոխադրութիւն. նորոգութիւն. եւ Կրկնութիւն. յաւելուած.
to cause to return;
to transport, to transfer.
· Calfa
ἁναστρέφω, ἑπιστρέφω converto ἁνάγω reduco եւ այլն. Վերստին անդրէն դարձուցանել. փոխադրել. նորոգել. վերածել.
to regenerate, to endow with new life, to cause to be born again, to revive, to reproduce.
· Calfa
ՎԵՐԱԾՆԵՄ, կր. ՎԵՐԱԾՆԻՄ. ἁναγεννάω regenero. Վերստին ծնանել հոգեպէս՝ կամ ի սուրբ աւազանէ. նորոգել հոգւով.
regeneration;
resurrection.
· Calfa
ἁναγέννησις, ἑμπαλιγεννησία regeneratio, baptismus, et resurrectio. Վերստին ծնունդ. մկրտութիւն. նորոգութիւն հոգւոյ, եւս եւ յարութիւն ի մեռելոց.
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
· Calfa
ἁνακαλέω revoco եւ այլն. Կոչել եւ հրաւիրել ի վեր. մեծարել. վերագրել. փոխել. նորոգել.
to present, to offer.
· Calfa
Զմարմին խոնարհութեան մերոյ վերընծայեալն նորոգեաց. (Եղիշ. դտ.։)
posterior, ulterior;
last, extreme, final;
չորք —ք մարդոյ, the four last things, (death, judgment, heaven and hell).
· Calfa
Վերջնով բարեգործութեամբք հանգուցեալքն նորոգեսցին։ Տացի թոշակն վերջին. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։ Շ. ընդհանր.։)
once more, anew, over again, afresh, again, repeatedly.
· Calfa
Վերստին զպատիւ եւ զգահս ամենեցուն նորոգէր։ Միւսանգամ վերստին շնորհելով. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)
to be resolved, to be reducible to its elements.
· Calfa
ἁναστοιχείομαι resolvor in elementa, abeo եւ informo, reformor. Վերտարրանալ. վերածիլ ի նախկին տարերս. եւ Վերստին տարրանալ. միանալ. նորոգել.
to reintegrate, to reduce to elements.
· Calfa
ՎԵՐՏԱՌԵԼ. ἁναστοιχειόω resolvo եւ informo, instauro. որ եւ ՄԱԿՏԱՌԵԼ. Վերստին տարրացուցանել՝ լուծանելով ի տարերս, կամ զօդելով ի մի. քայքայել, եւ կայկայել. նորոգել. ընդելուզանել. հիւսել.
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
· Calfa
ՎԵՐՏԱՌՈՒԹԻՒՆ. ἁναστοιχείωσις instauratio, resolutio, redintegrtio. որ եւ ՎԵՐԱՏԱՌՈՒԹԻՒՆ. Վերծանութիւն ի բնիկ տարերս, եւ ի նախկին վիճակ. նորոգութիւն.
soft feather, down.
· Calfa
Յիւրաքանչիւր ամի յեզափոխեալ զփետրիկս իւրեանց՝ նոր եւ չքնաղ ըստ կարգի շարամանեալ նորոգեն. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
thorny, spiny, made of thorns.
· Calfa
Եւ այլոց՝ փշեղէն գաւազանօք նորոգէին զհարուածսն օր ըստ օրէ. (Եփր. վկ. արեւ.։)
transport, transposition, transmission, translation;
removal.
· Calfa
Զիա՞րդ բանն մարմին եղեւ. արդեօք որպէս բանին փոփոխո՞ւմն կրեալ՝ ի մարմնոյ փոխադրութիւ, եւ յոդւոյ նմանութիւն։ Ո՛չ Աստուածութեան փոխադրութիւն ցուցեալ, այլ մարդկութեանս նորոգումն գործեալ. ո՛չ մարդ ի փոխադրութենէ Աստուածութեան երեւեալ։ Ոչ կրեալ շփոթումն կամ փոխադրութիւն յոր ինչ ոչն էր. եղեւ մարմին բանն, ո՛չ ըստ փոխադրութեան կամ յեղման. (միթէ ) այլայլութիւն ինչ եւ փոխադրութիւն եղեւ ի նմա. (Աթ. ՟Գ։ Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
to transform, to metamorphose, to transmute, to change.
· Calfa
μεταμορφόω transformo μετασχηματίζω transfiguro. Փոխել զկերպարանս. փոխաձեւել. այլաձեւել, փոփոխել. նորոգել. կերպարանափոխ առնել, լինել.
substitution, succession;
vicarship, vicariate;
permutation, exchange;
compensation.
· Calfa
Սրինկ նորոգ՝ այլ իմն տասակաւ առեալ մեզ՝ ընդ հնոյն փոխանորդութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Փոխակերպեմ.
· Calfa
Զի զմեղ ի նորոգումն կենաց փոխաստեղծեաց Քրիստոսի յարութեամբն։ Փոխաստեղծիլ առ Աստուածութիւն. (Պրպմ. ՟Լ՟Ե։)
belly, abdomen, paunch;
womb, bowels, entrails;
concavity, cavity, hollow;
side, part;
hollow, empty, void;
— անօթոց, capacity of vases;
— նաւի, keel, ship's bottom, careen;
— սեխի, seed-pulp of melon.
· Calfa
Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։
cf. Բուռ;
cf. Պոր;
sea-scorpion, father-lasher, scorpaena;
· Calfa
Փորն նորա լի է ճարպով։ Դառնութեան խիթք ի փորն անկանէին։ Հեղաւ ամենայն փոր նորա։ Դարձաւ շունչ մանկանն ի փոր նորա։ Էր յովնան ի փոր իմում։ Ջեռաւ սիրտ իմ ի փորի իմում։ Հոգի ուղիղ նորոգեա՛ ի փորի իմում.եւ այլն։
chest, box, coffer, small trunk;
poor's box;
tabernacle;
cf. Ուխտ;
— պրտուեայ, ark of bulrushes.
· Calfa
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Տապանակաւ մարմնոյս թանձրութեան. (եւ այլն։ Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ձ՟Բ։)
sorrow, chagrin, affliction, dejection, sadness, melancholy;
cf. Ընկղմիմ.
· Calfa
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
· Calfa
Ցանկութիւնս նորոգս խնդրեն գտանել. իսկ ցանկին տեղի՝ եւ նա արս ունի իւր առանձինն՝ խորհուրդս ոմանս կախեալս եւ յարեալս զմարմնոյն եւ արտաքոյ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 186։)
pain, ill, suffering;
sorrow, grief, affliction, displeasure, bitterness;
regret;
disease, illness;
ցաւովք, painfully, sorrowfully, sadly;
դառնակակիծ —, sharp, smarting, poignant or bitter pain;
— սրբազան, epilepsy, falling sickness;
—ք ցանկութեան, concupiscence;
ի —ս լինել, —ս լինել, —ս կրել, տանել or բերել —ոց, to suffer or endure pain, to feel unwell, to be in pain, full of pain;
զմահու — ջերանիլ, to be ill of a fatal disease;
մեղմել զ—ս, to calm, to allay, assuage or lull pain;
դժոխըմբեր կալաւ զիս —, a cruel pain seized me;
փարատեցան յինէն —ք իմ, I have no more illness, I am free from pain;
— է or —է ինձ, it displeases me, I am vexed, I am very sorry;
cf. Ըմբռնիմ.
· Calfa
Իցե՞ն երբէք ցաւք ըստ ցաւոցս լեալ։ Ցաւք իմ նորոգեցան յիս։ Առ ոչինչ զցաւսն համարեցաւ։ Ցաւք սաստիկք։ Ունին զիս աւուրք ցաւոց։ Ցաւք սրտի իմոյ։ Միով միով ցաւօք ի վերայ հարեալ մարմնոյն զայրացելոյ։ Զցաւս վիրաց քոց բժշկեսցէ։ Առ ցաւս իւր ճչիցէ։ Աղաղակեսջիք առ ցաւս սրտից ձերոց։ Գիտէ համբերել ցաւոց։ Մինչդեռ էին նոքա ի ցաւսն, կոտորեցին։ Չպատմէին միմեանց զցաւս իւրեանց.եւ այլն։
to cause pain or sorrow, to pain, to afflict.
· Calfa
Որքան զմարմինն ցաւեցուցանեն եւ ապականեն, այնքան զհոգին նորոգեն։ Եւ ո՛չ այն ինչ՝ որ ցաւեցուցանէ։ Ցաւեցուցեալ զմեր սիրտս։ Ցաւեցուցանէ, կշտամբէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։ Յհ. կթ.։ Խոսր.։ Մխ. երեմ.։)
spread over the world, everywhere.
· Calfa
Յաւէտ գերափայլեալ քան զտիեզերածաւալ ճառագայթս արեգական։ Կենսակայլակ վտակն տիեզերածաւալ եւ աշխարհակեցոյց նորոգչին տիեզերաց. (Անան. եկեղ։)
to be or become a child;
to behave as a child;
to act the child;
to grow or become young again.
· Calfa
Որպէս նորոգին տղայանան օձք եւ արծուիք մարմնովք իւրեանց, եւ ոչ ամօք, սոյնպէս եւ սառռա եւ աբրահամ. (Եփր. ծն.։)
nurse.
· Calfa
Կենդանարար, համանգամայն եւ տղայասնոյց, եւ նորոգիչ, եւ կատարելագործ. (Դիոն. թղթ.։)
to restore to youth.
· Calfa
Որպէս տղայ կացուցանել. մանկացուցանել. նորոգել.
Եղեւ նա նոցա խմոր նորոգութեան, եւ նորոգեաց տղայացոյց զնոսա. (Եփր. ծն.։)
tome, volume;
book;
calendar, almanac;
նորոգութիւն —ի, Reform of the Calendar;
— լեւոնի, Dogmatical Letter of Pope Leo I to the Patriarch Flavian.
· Calfa
cf. Տուգան;
damage, loss, disadvantage, prejudice, injury, wrong;
տուժիւք անձին, at one's expense;
փոխարինել տուժիցն, to indemnify, to recompense.
· Calfa
Բազում ինչ յընչից ի պատժոց տոյժս ծախեալ։ Ազատեալք ի պատուհասից տուժից եւ տուգանաց։ զտոյժս սպանութեան իւրեանց հատուցին մահուամբ։ Զորս ի նոցանէ բեաւ աւերումն եւ սասանումն աշխարհին, կրկին տուժիւք զնա նորոգել։ Զանվճար տանջանացն տոյժս։ տուժիւք լլկանաց։ Մեծ տոյժք են ոգւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Յճխ. ՟Զ։ Խոր. ՟Գ. 51։)
commerce, traffic, trade;
interchange, exchange;
conference, communication, correspondence, frequentation, society;
commercial, mercantile, trading;
— շնչոյ, respiration, breath;
— ամուսնութեանց, marriages, weddings;
դադարումն —ից, stagnation of business, of affairs;
ի յետին — շնչոյն, at the last moment or gasp;
— առնել, to trade, to traffic, to negotiate;
ի — գեղարդանցն ճայթիւն որոտման ելանէր, a sound as of thunder proceeded from the clash of the spears;
cf. Թեւակոխեմ.
· Calfa
Առ նմա լինելով նախարարքն՝ յանկշիցին խօսիւք, տուեւառիւք, խրախճանութեամբք։ Ցաւք իմ (մեղաց) նորոգեցաւ յիս, եւ ահա զայս ծանեաք ի տուրեւառից մարդկան (ի զրոյցս). (Խոր. ՟Գ. 55։ Լմբ. սղ.։)
forty-chorded or stringed.
· Calfa
Խօսիմք նուագարանքս քո, զոր կամեցար քառասնաղեաւ նորոգել. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
sleep, slumber, nap, rest, repose, pause;
— մահու, sleep of death;
քաղցր, ախորժ, հան գիստ, խաղաղ, փրկաւէտ, կենսանորոգ, —, soft, agreeable, tranquil, calm, healthy, refreshing slumber;
— թեթեւ, ընդհատ, անհանգիստ, յուղեալ or խռովեալ, դժնդակ, ծանր, վնասակար, մահացու —, light, broken, agitated, troubled, hard, heavy, dangerous, mortal sleep;
ի — լինել, երթալ, քնոյ տալ զանձն, to sleep, to go to sleep, to lie down, to repose;
զքնով անկանիլ, ի — մտանել, to be overcome with sleep, to fall asleep;
ննջել — յաւիտենից, to sleep the sleep that knows no waking;
ի — առնուլ, to send to sleep;
(յորորանի ) to lull or rock to sleep;
խոր — ի լինել, to be in a sound sleep, to sleep soundly;
ճաշակել զքաղցրութիւնս քնոյ, to enjoy sleep;
ի — գտանել զոք, to find a person asleep;
խռովել, ընդհատել, խափանել, զ—, to trouble, to disturb or break one's sleep, to awake, to rouse;
իբրեւ — ընդ արթունս լինել, to be half asleep;
հատանիլ քնոյ յաչաց, to lose one's sleep;
— քաղցրանինջ հատեալ էր յարտեւանաց նորա, calm sleep was unknown to him;
փախեաւ յինէն —, sleep fled far from me;
այս ի — տանի, that causes sleep;
ընկղմեալ ի — թանձրութեան, buried in sleep, fast asleep;
— հատեալ է յաչաց իմոց զցայգ եւ զցերեկ, I sleep neither night nor day, I am sleepless.
· Calfa
piety, love of Christ.
· Calfa
Սիրելն զքրիստոս. քրիստոսասէրն գոլ. աստուածասիրութիւն. Յաղագս ղազարու քրիստոսասիրութեանն նորոգ է (զնա քրիստոս) ի գերեզմանական անշնչութենէն։ Ծանուցին ի ձեռն գրոյ թագաւորի՝ զքրիստոսասիրութիւնն իւրեանց։ Ոչ բաժանեալ ի քրիստոսասիրութիւն եւ յարծաթսիրութիւն։ Միայն զքրիստոսասիրութիւնն ունելով պատճառս. (Մամբր. ՃՃ.։ Վանակ. հատ.։ Վրդն. պտ։)
Հրէութեան լուծումն առնէր, եւ քրիստոսասիրութեանն նորոգումն. (Ոսկիփոր.։)
bearing gifts;
— լինել, to bring a portion or dowry;
to make a present.
· Calfa
Օժտաբեր եւ ընծայաբերք լինէին նորոգ նորա տէրութեան. (Կաղանկտ.։)
serpent, adder, snake;
— or — աւազակ, the devil;
— խարամանի, dipsas or dipsade;
— շչէ, the serpent hisses;
cf. Քաղցրութիւն.
· Calfa
Նշանակէ օձդ զոչ ծերանալն. Զի ասի՝ թէ մերկանայ զծերութիւնն, եւ նորոգի. (Նոննոս.։)
professor of jurisprudence, legist, lawyer;
legislative, instructive.
· Calfa
Զգրիգոր հովիւ կացուցանել մեզ. զի նորոգեսցէ զմեզ օրէնսուսոյց խորհրդով արարչին մերոյ աստուծոյ. (Ագաթ.։)
to copy, to transcribe;
to figure, to trace, to delineate, to represent, to show;
to give or present as example or model.
· Calfa
Յօրինակելն փո՛յթ լեր ի գիր, ի կէտ, եւ այլն։ Զսակաւ յիշատակարանս՝ ի գիրսն, զոր նորոգիցէք, օրինակել. (Յիշատ. ստէպ։)
bringing bless-ing or benediction;
— ցուցակ, Ritual.
· Calfa
Կարապետեցին զօրտնութիւնաբեր գալուստն կենարարին։ Օրհնեսցէ յառաջին անիծից անտի զերկիր, իւրովք օրհնութիւնաբեր գարշապարոքն եկեալ նորոգեսցէ. (սարկ. ՟Ա. Պետ. ՟Է։ Ագաթ.։)
Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)
Գթացեալ ողորմի հարելոցն եւ մաղկատելոցն յօձից սատակմանէ։ Օձ էր՝ որ սպանանէր, եւ որ սպանանէրն՝ նոյն եւ մաղկատէր. եւ ի ձեռն միւս օձին տեսլեան՝ մաղկատեալքն ընդունէին զառողջութիւն։ Մաղկատեալք յառաջին հին թիւնից վիշապին։ Արարիչ ամենեցուն, եւ բոլորեցունց նորոգիչ, եւ ունի զմարմին մաղկատելի, այլ ոչ մաղկատող. եւ մաղկատի ի մարմին, այլ ոչ յոգի. (Եղիշ. խաչել.։)
cf. Ալի.
· Calfa
=պրս.❇ al «ախտ ինչ սատակիչ, որ պատահի կնոջ, որ նորոգ ծնեալ իցէ զմանուկ իւր. և այս դիպի նմա յօրէ ծննդեան մինչև ցօրն եօթներորդ». մեր մէջ, թերևս և պար-սից մէջ, չար ախտը անձնաւորուած է իբրև չար ոգի. հմմտ. փարսի al «այլանդակ կանացի կերպարանքով առասպելական մի հրեշ»։-Հիւբշ. 262։
duke;
general, chief.
· Calfa
= Յն. διύς «դուքս» (Sophocles 395 ա ձևի միջոցով լտ. dux «դուքս, առաջնորդ» բառից, որ ծագում է duco, ducere «առաջ-նորդել» բայից (Walde, 248)։ Բառիս նո-րագոյն ձևն է դուկ կամ տուկ (տե՛ս այս վեր-ջինը), որ ուղղակի եւրոպացիներից է փոխա-ռեալ Կիլիկեան շրջանին։ Արդի գրականում վերանորոգուած է դուքս ձևը։-Հիւբշ. 346,
snare, trap, net, springe;
ambush, ambuscade;
cf. Լարեմ;
անկանել յ—, to fall into a snare;
cf. Ըմբռնիմ;
լարել զ— եւ ի նոյն հարկանիլ, շաղիլ, to fall into one's own snares;
— դնել ումեք բանիւք, to convict a person by his own words.
· Calfa
, ի հլ. «թակարդ, ծուղակ» ՍԳր. որից որոգայթել Եփր. աւետ. որոգայթադիր Ագաթ. Ոսկ. ա. տիմ. յհ. բ. 15. բազմորո-գայթ Խոսր. գաղտնորոգայթ Նար.։
cf. Հրաշք;
wonder-struck, astonished;
— առ —, admirably, wonderfully;
wonders, prodigy;
—ք ջրաբաշխականք, hydraulic paradox.
· Calfa
Lag. Btrg. bktr. Lex. 27 կցում է զնդ. fraša-«հրաշալի» բառին։ (Այս բառի իմաստն է սակայն «յառաջ», որից զնդ. frasō̄kərəiti «նորոգութիւն, յարութիւն մեռելոց» (պհլ. fraskart, փարսի frašegart, հմմտ. հյ. հրաշա-կերտ), զնդ. frašocarətar «նորոգիչ մարդկութեան» (հմմտ. հյ. հրաշաճար-տար) ևն. այսպէսով հայերէնը և զեն-դերէնը նշանակութեան տարբերութեան պատճառով անջատւում են իրարից)։ Justi, Zendsp. 202 յիշում է միայն հրաշակերտ ձևը=frasōkərəiti։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 173 և Arm. Gram 183 մերժում է բոլորն էլ։ Müller WZ-KM 10, էջ 277 ենթադրում է, որ հայե-րը նախ զնդ. frašokərəiti>հրաշակերտ բառը փոխ առին, որ մօտաւոր նշանա-կութիւն ունի, և յետոյ նրա վրայից ձևակերպեցին «հրաշք» նոր նշանակու-թիւնը։ Հիւնք. հրեշտակ բառից։ Պատա-հական նմանութիւն ունի սոգդ. fraxšn «նշան» (BSL 3, 104), որ պիտի տար հյ. *հրաշխ։