axle-tree;
whirl put to a spindle;
shin or shin-bone, the tibia.
• , ն հլ. (սեռ. լիսռան, լսռան, լգ. լիսռունք, լսռունք) «սրունքի՝ ոտքի՝ ողնա-շարի ոսկոր» Պղատ. տիմ. 150. Յայսմ. դեկտ. 23. Վրդն. պտմ. էջ 9. Միխ. ասոր. Ճառընտ. «իլի ծայրի օղակը» Բռ. ստեփ. լեհ. «սեռն, անուի առանցքը» իբր ռմկ։ (Վեր-ջին նշանակութիւնը՝ որ ՆՀԲ և ՋԲ նշանակում ևն իբրև գւռ. բառ, կասկածելի է։ Ունինք Երև. լիսօռ «կառքի առանցք», բայց այս բառը անշուշտ ռուս. peccopa ձևն է, որ իր հերթևն փոխառեալ է ֆրանս. ressort հոմանիշից)։ Այս բառից է լիսեռնաձև (նորագիւտ բառ) Տաթև. հարց. 243 (ողնաշարի համար է ա-սում)։
• ՆՀԲ դնում է սեռն բառից, իբր նրա հոմանիշը։ Lidén, Arm. Stud. էջ 131 իլ և սեռն «առանցք» բառերից կազ-մուած է համարում. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. իտալ. fuso «իլիկ», fusolo «սրունքի ոսկոր», fuso dell' asse «սռնիի մէկ մասը», ռում. fus «իլիկ և սռնի», ալբան. bošt «իլիկ և սռնի», նբգ. spindel «իլիկ և առանցք. սռնի»։
• = Արաբ. [arabic word] lubiya, պրս. lubiyā, lu-νiva «լոբի», որոնցից փոխառեալ են նաև ա-րևել. թրք. lobya, քրդ. lobia, lupék, լազ. lobya, վրաց. ლობიო լոբիո, թուշ. լոբիվ հոմանիշները։ Հայ բառը ծագում է արաբ. և պրս. ձևերից. սրանք էլ ծագում են արամ. [hebrew word] lubiyā = ասոր. [syriac word] lu-byā «լոբի» բառից. իսկ բոլորի մայրն է յն. λοβός «բլթակ (ականջի, լեարդի). 2. ընդե-ղէնների պատեանը, ինչ. լոբիի, բակլայի, սիսեռի ևն». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. հյ. պատին «ընդեղէնների պատեան», իսկ Ննխ. «կանաչ լոբի, սլիկ»։-Հիւբշ. 287։
ձագ —, young -.
• ինճիճեան, Հնախօս. Գ. 21 մեկնում է «ի լօռս կամ ի գիճին տեղիս բնակօղ», իսկ էջ 22 բնաձայն բառ։ ՆՀԲ լորամար-գի մեկնում է «լոր մարգաց»։ Picztet KZ 6, 192, Origines ind. 1, 496 պրս. laruh և գերմ. Lerche «արտոյտ» բառե-րի հետ, որ մերժում է Lag. Arm. St. § 934։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 50, որ ընդունում է Boi-sacq 558։ Մառ. ЗВО 22, 45 վրաց. ծղ'երի, մինգ. ճղ'որի հոմանիշների հետ։ Պատահական նմանութիւն ունին պրս. [arabic word] larō̄n, [arabic word] lārōda, [arabic word] lārada, lārda, [arabic word] lārora «լորամար-գի», գերմ. Lerche, անգլ. lark, հոլլ. leuwerik, հշվէդ. laerikia, հբգ. lerahha «արտոյտ», որոնք ծագում են գերմ. *lè-wrahha նախաձևից (Kluke 303)։
oil olive-oil;
butter;
ointment, salve, ungnent;
pomatum;
essence, essential oil;
perfume;
—ք անուշունք, անուշից, perfumery;
— օծութեան, extreme unction;
holy oil;
chrism;
— ողորմութեան, alms, charity;
օծանել զերեսս անոյշ —ով, to anoint one's face with precious ointment;
առնուլ զհոտ —ոյ, to smell of oil;
զտել զ—, to clarify oil;
խանութ —ոյ, oil-shop;
հնձան —ոյ, oil-press;
վաճառականութիւն —ոյ, the oil-trade;
շիշ —ոյ, oil-bottle, or cruet;
— սեղանոց, salad-oil.
• = Փոխառեալ է Միջերկրեան կորած մի լե-զուից, որից են նաև յն. ἔλαιον «իւղ», ελαια «ձիթենի» (հին ձևերն են ἐλαιfον, ἐλαίfα). յունարէնից են ծագում լտ. oleum, olivum «իւղ», olea, oliva «ձիթենի». և սրանցից՝ ուղղակի կամ անուղղակի փոխառութեամբ՝ հֆրանս. oil, ֆրանս. huile, իտալ. olio, սպան. oleo, ռում. oleǰ, գոթ. alēw, հբգ. olei, oli, հոլլ. olie, անգլսք. ele, գերմ. öl, անգլ. oli, հսլ. olèǰ, ռուս. eleù, սերբ. olaǰ, չեխ. լեհ. oleǰ, լիթ. alēǰus, հին կիմր. oleu, ալբան. uli, հունգար. olaǰ ևն հոմանիշները (Walde 538, Boisacq 237, Berneker 264, Kluge 355)։-Հիւբշ. 393։
lapis lazuli.
• = Պրս. [arabic word] lāžvard «գոճազմ քարը». այս քարը յատուկ է Պարսկաստանի, ուր գըլ-խաւոր հանքերը գտնւում են Բադախշանում. այստեղից տարածուել է արևելք և արև-մուտք, նախ մտնելով Հնդկաստան, եղել է lā-ǰavarta, rāǰāvarta, յետոյ անցել է արաբնե-րին և նրանց միջոցով մտել է բազմաթիւ լե-զուների մէջ. այսպէս՝ արաբ. [arabic word] lāǰvard կամ [arabic word] lāǰvard «գոճազմ», lāǰyardī «երկնագոյն կապուտակ», թրք. laǰiverd «լուրթ գոյն, մանիշակագոյն», քրդ. laǰverd «կապտագոյն», ստ. լատ. lazulum, lazurīus. lazur "գոճազմ», azurrum, azura, azolum «լաջուարթ գոյնը», ստ. յն. λαζοῦριον, նյն. λαζούριος, λαζουβερδι, իտալ. lapislazzolo «գոճազմ», azurro «երկնագոյն», ֆրանս. la-bis-lazuli «գոճազմ», azur «կապտագոյն», սպան. պորտ. azul «կապտագոյն», գերմ. Lasur, ռուս. лазурь «գոճազմ և բաց կա-պոյտ ներկ» ևն։-Հիւբշ. 267։
ring, circle, hoop, handle;
buckle, staple;
axle-bearing.
• ԳՒՌ.-Նոյն են՝ լամբակ Սլմ., լամբայ Ալշ. (հնչւում է լամպա), լամբոկ Ակն. Բն. լամ-բօնք Ակն. «յատուկ գործած թել կամ պա-րան՝ որ ամանի կանթերից անցկացնելով կամ կուժի բերնին կապելով՝ ուսն են առ-նում. 2. կոճակամայր», լամբօնք Զթ. «գըլ-խարկի կապը՝ որ ծնօտի տակից բոլորւում է»։ Սրանց հետ նոյն է լամդան Ապ. (եթէ չը-կայ վրիպակ) «ոլորած կեմ՝ որ կապում են մեծ քթոցին, հեշտութեամբ շալակելու հա-մար» (Գ. սրկ. Յովսէփեան, Փշրանքներ 122)։-Վերջին «կապ, թել, պարան, կեմ» իմաստները անմիջապէս կցում են բառը վրաց. ლამბი լամբի «հաստ թել, լար, me-muba» բառի հետ։
lantern.
• = Յն, λαμπτήρ «ջահ, կանթեղ, ճրագ» բառն է, որ ծագում է λάμπω «փայլիլ, ցո-լալ» բայից. յոյնից է փոխառեալ լտ. lamp-ter. նոյն բառը կայ նաև մանիքէական պահլաւերէնում, որի միջոցով էլ բառը անցել է հայերէնի. հմմտ. յամբար։
• = Պրս. արաբ. [arabic word] ladan հոմանիշից, ո-րից փոխառեալ են նաև յն. λάδανον, λήδανον լտ. ladanum, վրաց. ლადანა լառանա ռուս. ладанъ, ֆրանս. ladan, թրք. la-den ևն (Berneker 682)։-Հիւբշ. 351։
mountain;
— տեառն, — սուրբ, heaven, paradise;
լիրինք յաւիտենից, յաւիտենական or մշտնջենաւոր, the angels, the prophets, the apostles;
արտեւան, գագաթն, կատար լերանց, the summit, the ridge of the mountain;
կապան, կիրճ լերանց, strait, defile, pass;
գօտի, շղթայ, պար լերանց, chain, ridges of mountains;
հրաբուղխ լեառն, volcano, a burning mountain;
սառնատափ լերինք, glaciers;
լուղական լերինք, iceberg;
մոլորակային, լուսնային լերինք, the planetary, the lunar mountains;
զլեառն լեռնայն գնալ, to go from mountain to mountain, or by mountain paths;
լեառն Սինա, Մասիս, mount Sinai, Ararat;
իբրեւ զլերինս ելանէին բարձրանային փրփրադէզ ալիքն, the foaming waves ran mountains high;
եւ լեառն մուկն ծնաւ, the mountain brought forth a mouse.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. լեռ, Ակն. Զթ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէռ, Հճ. լէր, Ասլ. Խրբ. Սեբ. լmռ. միւս-ները գործածում են սար հոմանիշը. -Երև. լէռ կայ միայն «պինդ քար» իմաստով։-Նոր բառեր են լեռլանջ, լեռուոր, լեռնցի, լեռ-նախնձոր։
cf. Լեգէոն.
• = Յն. λεγεών հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. legio, սեռ. legionis բառից. (արմատը lego «հաւաքել»). նոյն լտ. բառից փոխա-ռեալ են նաև գոթ. laigaiōn, գերմ. Legion, ֆրանս. légion, ռուս. лeriонъ ևն, լտ. legio «լեգէոն» նշանակում է բուն «ընտրութիւն» (և ո՛չ թէ ծագում է lego «հաւաքել» բայից)։ Այսպէս է կոչուել լեգէոնը, որովհետև լեգէո-նի զինւորները ընտրութեամբ էին և կամ որովհետև նախապէս իւրաքանչիւր լեգէոնա-կան իրաւունք ունէր իրեն համար մի զինա-կից ընկեր ընտրելու (Ernout-Meillet 507)։ -Հիւբշ. 352։
drum;
big drum, kettledrum;
side drum;
tambourine, tabor;
childs rattle;
— ականջաց, drum, tympanum;
դափել, հարկանել —, to drum, to beat the drum;
— ի գումար զօրաց, to beat the tattoo or evening retreat;
դափիչ թմբկի, drum-stick;
մորթ թմբկի, drum-head;
թմբուկ քողապատ, muffled drum;
ի ձայն թմբկի, to the sound of drums, drums beating.
• dombek հոմանիշը հյ. թմբուկ բառից լինի ձևացած. dömbek զուտ թրքական փոխառութիւն է։ Նախ Justi, Kurd. oram. 65 համեմատեց պրս. [arabic word] dunbak հոմանիշի հետ։ Pictet, բ. տպ. Բ. 302 պրս. tumbak ևն ձևերի հետ։
enemy, foe, adversary, opponent, antagonist;
աներեւոյթ or հասարակաց —, the devil, the invisible enemy of mankind, demon;
— լինել, cf. Թշնամանամ;
լինել ումեք ի — յաւիտենից, to be one's eternal enemy;
—ս յարուցանել, to raise up enemies;
—ք առն ընտանիք իւր, a man's foes shall be they of his own household;
cf. Ընտանի.
• ԳՒՌ.-Առլ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Մշ. Ջղ. Սլմ. Սչ. թշնամի, Մրղ. թշնամը. (Ագլ. շեշ-աւում է երկու ձևով՝ թշնա՛մի և թշնամի).-իմաստի փոփոխմամբ՝ Մկ. թշնամը՝, Ոզմ. թշնամէ «սատանայ». հմմտ. Եզն. 53 «Սա-տանաւ լեբրայեցւոց և յԱսորւոց լեզուէ խո-տորեալ թարգմանի... և ի թշնամութենէ ընդ մարդոյն ունելոյ՝ իւրն կամօք եղև բանսար-կու»։
cuttle-fish.
• ՆՀԲ դնում է յն. τευϑίς հոմանիշից, զր սակայն նման չէ մեր բառին։
eastern stove and oven, (tandoor).
• = Փոխառեալ բառ, որ գտնւում է նաև ամ-բողջ Արևելքում, որտեղից էլ անցել է Եւրո-պա։ Բոլորի մայրն է սեմականը, ուր գտնում ենք՝ ասուր. tinuru, ասոր. ❇ tanura, արամ. tannūrū, եբր. [hebrew word] tannūr, ա-րաբ. [arabic word] tannūr, յգ. [arabic word] tananir, ս. ասոր. t'änūirá հոմանիշները։ Սեմականնե-րից բառը անցել է իրանեաններին. այսպէս՝ զնդ. tanūra, սոգդ. tanúr, պհլ. tanur, պրս- [arabic word] tanūr։ Պարսկականից են փոխառեալ աֆղան. tanārah, բուխար. tanur, քրդ. ie-nūr, tendur, վրաց. თორნე թորնե, ուտ. թարնա, արևել. թրք. [arabic word] tanūr կամ [arabic word] tandur, չաղաթայ. [arabic word] tandir, օսմ. tandər. իսկ արաբերէնի միջոցով ֆրանս. athanor «քիմիական հնոց», tandour «թոնիր», սպան. atanor «փողրակ»։ Յայտնի չէ թէ հայերէնը ո՛ր լեզուից է փոխառեալ. որովհետև վերի ձևերից ո՛չ մէկին համապատասխան չէ՛ ճըշ-տիւ. Հիւբշման դնում է իրանեանից փոխա-հեալ, թէև առանց ապացոյցի։-Հիւբշ. 155։
cf. Թոնիր;
kitchen stove with a frying-pan.
• = Պրս. [arabic word] tāb «տաքութիւն» բառեռ. ո-րի հին հյ. ներկայացուցիչն է տապ (տե՛ս այս բառը). սակայն թուայ յառաջանում է ո՛չ թէ ուղղակի tāb ձևից, այլ նորագոյն պրս. [arabic word] lāv հոմանիշից. հմմտ. [arabic word] tā̄vidan «տաքանալ, տաքացնել», [hebrew word] ta-va «տապակ», [arabic word] tāvxā̄na «բաղանիք. 2 ամարայնըը, ևն։ -Աճ.
cf. Մեկոն.
• = Պրս. [arabic word] xašxaš, որից փոխա-ռեալ են նաև արաբ. xašxaš (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. 327), թրք. քրդ. xašxaš. վրաց. ხამხამი խաշխաշի, բոլորն էլ նոյն նշ։ Ըստ Pictet 1, 295 պրս. բառը ծագում է սանս. [other alphabet] khaskhasa հոմանիշից (Bohtlingk 2, 609)։-Խաշխաշի զապտի ձևի համապատասխանն է արաբ. [arabic word] xašxaš-i zabdī (տե՛ս Stein-schneider WZKM 12, 16 հաւաքածոյքը)։-Հիւբշ. 267։
rock.
• «ապառաժ, կարծր քար» Վեցօր. 144. «Յիսուսի գերեզմանի քարերը» Եղիշ. յար. 307. որից խարակաձև Վեցօր. 194։
darkness, obscurity;
grief, sorrow, affliction;
blindness, delusion, ignorance;
hell;
devil;
dark, obscure, gloomy, murky;
ընդ —, ի —ի, in the darkness, darkly;
խաւար աղջամուղջ, utter darkness;
խաւար շօշափելի, darkness that could be felt;
խաւար գիշերոյ, the shades of night;
— ******խաւար տգիտութեան, the darkness of ignorance;
ի խաւար դառնալ, to get or to grow dark, to become obscure;
ընդ խաւար գնալ, to walk in darkness, to be ignorant of;
բաժին խաւարին առնել, to condemn, to damn;
խաւար կալու զամենայն երկիր, darkness covered the whole earth;
cf. Ըմբռնիմ.
• = Պազենդ. xvāwar, պրս. [arabic word] xavār, պհլ. x'āpar, հմմտ. նաև պհլ. ❇ x'arvarān, [arabic word] ︎ xorbaran, մանիք. պհլ. [hebrew word] xorparān (Salemann *AH 8, 92). բոլորն էլ նշանակում են «արև-մուտք». պարսիկ բառը կարող էր ունենալ նաև «մութ, խաւար» նշանակութիւնը. նշա-նակութեան զարգացման համար հմմտ. ա-րաբ. [arabic word] maγrəb «արևմուտք», որից Խարբերդի բարբառով մրղաբ «մութ, խա-ւար»։ Թէև Հիւբշման, էջ 159 դժուար է գըտ-նում այսպիսի հին և շատ գործածական մի բառ պարսկերէնից դնել փոխառեալ, բայց եթէ ընդունինք խաւարը իբրև կրօնական գաղափարի արտայայտութիւն, փոխառու-թիւնը այլ ևս տարօրինակ չի թուիլ։-Հիւբշ. էջ 159։
booty, plunder;
fish-hook.
• (ըստ ՆՀԲ ի հլ., թէև առանց վը-կայութեան) «աւար, կողոպուտ» Ես. ը. կ. Յուոթ. ժե. 7. Եղիշ. Ղևոնդ. (գրուած է ա-պուր Լաստ. դ). որից ապռել «աւարել, կո-ղոպտել, յափշտակել» Եփր. թուոց՝ էջ 254. Գէ. ես. Ճառընտ.։ Բառիս գործածութեան հա-մար մի գեղեցիկ օրինակ ունի Մանդ. էջ 68, որ վաշխառուների մասին խօսելով՝ ասում t. «Ժողովել և ապռել և գանձել զայլոց ինչս» (ապռել բառի դէմ մի ձեռ. ունի պահել)։-Ապուռ բառը նշանակում է նաև «առասպե-լեալ գազան՝ որ ճանապարհորդներին է յա-փըշտակում» (ունի միայն ԱԲ). հմմտ. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 602-4. Սկիւղսն որ թարգմանի ապուռք, որպէս և Հայք ծովացուլս իմն և վիշապս մարդակերպս ..համբաւեն. Ոչ ա-պուռքն, ոչ վիշապառիւծքն. Զձիացլուցն և զապուռ գաղանացն. Չիցէ՞ այն գործ ապու-ռըն գաղանաց։ Կաղմուած է յիշեալ յն. ὄϰίλον, յգ. σϰῦλα «աւար» բառից թարգ-մանաբար (ըստ Տաշեան, Ուս. դաս. հյ. էջ 553)։ Հմմտ. վերջապէս անդ՝ «Ո՞ր ապուռ. ո՞ր քիմառ...» ուր երկու առասպելեալ գա-զանները միասին են յիշուած։
• Հիւնք. հանում է աւար հոմանիշիր։ Pat-rubány, ՀԱ 1903, 221 նոյն ընդ ապուր. ապրիլ։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 285 պազենդ. āpurtan «յափշտակել»։ Գաբ-րիէլեան ՀԱ 1910, 235 ափ արմատից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. avar «կողպտել» բառից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ էջ 285։ Վերի ձևով Niberg, Hilfsbuch 2, 14 և 20։
pottage, soop;
nourishment;
cf. Ապուռ.
• Հներից Տաթև. ամ. 261 գրում է. «Ապ-ռանքն փրկանք թարգմանի». ուզում է ասել թէ ապրանք ծագում է ապրիլ «ա-սատիլ» բայից։ Peterm. 34 լատ. ape-rire «բանալ» բայի հետ։ Iromler, Dis-putatio de Abrech aegyptiorum (ըստ Karst, Gesch. d. arm. Phil. էջ 2) եգիպտ. abrek «ապրիլ, կեալ» բառի հետ։ Ganini, Et. êtym. 185 սանս. bhar «սնուցանել» և յն. βορά «սնունդ»։ Մառ, Яз. и Лит. 1. 233 ափխազ. bza «կենդանի», բասկ. abere «անասուն», վրաց. ცხოველი ցխովելի «կենդանի»։ Տէրվիշ. Altarm. 94 ապուր «սուպ» հանում է պրս. ❇ āb «ջուր» բառիզ, իսկ Նախալ. էջ 61 ապրիլ դնում է ափ և յափշտակել բառերի հետ՝ ցեղակից սանս. ap, զնդ. āf «հասնիլ, յափշտա-կել» արմատներին։ Հիւնք. դնում է ապուռ «աւար» բառից։ Bugge KZ 32, 62 հնխ. ápo, յն. ἀτό, հլ. տա--ւն αιρω «բառնալ, վերցնել, տանիլ, կրել» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յակոբեան, Բանասէր 1900, 42 զնդ. amər-ətāt ոգու հետ։ Patrubány SA 1, 198 ապլ մաս-նիկով՝ հուր բառից, իբր «կրակից առ-նուած», իսկ ՀԱ 1903, 221 միտքը փո-խելով՝ լտ. aperiō, սանս. apavar «բա-նալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. էջ 4Ո0 առուր. ebēru «միջից կամ վրա-յից անցնել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 63 պհլ. āvar «կողոպտել» բառից։ Մառ ИАН 1920, 137 բասկ. abere «կենդանի», սվան. ləwer «առողջ «բա-ռերի հետ։
cf. Ապրիշում.
• ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ նոյն են համառում ապրշում «մետաքս» բառի հետ։ Կաս-կածում է Նորայր, Կորիւն վրդ. և թրգմ. 451 և ռնում է «ձիու կազմածի մաս»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Stackelberg, որ նամակով յայտնել է Հիւբշմանին։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 55 պհլ. apar «վրայ»+tum (պրս. dum) «պոչ»։
pail, vessel to hold water.
• = Եբր. [hebrew word] saf «կոնք» բառի յգ. [hebrew word] siffōϑ ձևից այլափոխուած։ Եբրայական բնագրում մեր բառի դէմ այժմ գըտ-նում ենք [hebrew word] has-siffim «կոնքերը». որ յիշեալ [hebrew word] sat բառի յոգնակին է. բայց Եօթանասնից գործածած օրինաևում անշուշտ եղել է [hebrew word] sirtod ձևը՝ որ նոյնպէս յիշեալ [hebrew word] sat բառի յոգնակին է։ Հունարէն թարգմանութեան ժամանակ այս բառը տառադարձուել է σαφφωმ, որ յետոյ եղել է ἀφφϑ0 և άπφωϑ. առաջին երկու ընթերցուածները մնում են զանա-զան ձեռագրերում, իսկ վերջինը ընդու-նուած է իբրև մայր ձև։ Նոյնը ունեցել են նաև մեր թարգմանիչները իրենց օրինակում, որից և տառադարձրել են հայերէնը։ Այս ռառի դէմ ունինք վրաց. საბფოთი սապ-փոթի «կոնք», որ ենթադրում է յն. σαπσωϑ. այս էլ բռնում է միջին տեղը σαφφωϑ, 32-φωϑ և ἀπσωϑ ձևերի։
right hand;
ընդ աջմէ, to the right;
աջոյ ձեռամբ յաջողակ, right-handed;
յաջմէ եւ յահեկէ՝ յաջուց եւ յահեկաց, to the right and left, on each side;
— թեւ բանակի, right wing of an army;
— հաւանութեան տալ՝ կարկարել ումեք, to offer one's hand, to consent;
յ— եւ յահեակ, right or wrong.
• սրանց, որովհետև նախաձայն გ-կ ան-կում չկայ հայերէնում. Տէրվ. Երկրա-գունտ 1883, էջ 178-9 դարձեալ նոյն մեկնութիւնն է տալիս և ենթադրում հնագոյն աջ «երթալ» իմաստով մի ար-մատ։ Մորթման ZDMG 1872, էջ 518 խալդ. azi «աջ», իսկ Jensen IF Anz. 14, 52 և ՀԱ 1904, 183 հաթ. s'ί ձևի հետ է համեմատում։ Հիւնք. հանում է ողջ բա-ռից։ Patrubány SA 1, 214 վերադառ-նում է dakšina-ին և *ատջ կամ *տաջ ձևի միջոցով դուրս է բերում աջ. իսկ ՀԱ 1905, 253 ենթադրում է թէ հնխ. deks շրջուել է odks, որից հյ. աջ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 156 համեմատում է յն. ἐšιος «արժանի» բառի հետ. Lidén, Arm. Stud. 75 հանում է հնխ. sādhlo ձևից. հմմտ. սանս. sádhati, sádhnōti «լաջողիլ, յաջողեցնել, կարգաւորել», sadháyati «յաջողիլ, նպատակին հասնիլ, ստանաւ». sādhaka «լարմար», sādhu «իրաւացի, ճիշտ, լաւ, գեղեցիկ, ստոյգ, ախորժելի», զնդ. hāidista «նպատա-կայարմար», āsna «յաջող, յաջողակ». նշանակութեան տարբերութեան համար հմմտ. գերմ. reoht և հհիւս. hogri «աջ և իրաւացի»։-Այս մեկնութեան է հակ-ւում նաև Meillet (անձնական). Karst, Յուշարձ. էջ 426, 429 թաթար. yak, yag, sak, sag, sav «լաւ, աջ» և թրք. sāγ «աջ» բառերի հետ։ Brosset IAs. 1834, 383 ևն, որից նաև Չուբինով իր վրացերէն բառարանում (ա. տպ.) հյ. աջ բառի հետ համեմատում են վրաց. մարջվենի հոմանիշը, մարջուլ «աջ կողմ» (լազ. marǰguani աջ). իսկ նախաւոր մար-մասի համար յիշում են վրաց. მარլხენა մարցխենա=հյ. ձախ։ Գրեթէ նոյն է Մառ ИАН 1913, 419, որ հայ ձևի մէջ գտնում է վրացի բառի ջ ձայնը՝ իբրև մնացորդ յաբեթական ջւն=սեմ. ymn «աջ» արմատի։ Հայերէ-նին աւելի մօտիկ ձևեր կան կովկասեան միւս լեզուներում. ինչպէս՝ ուտ. mծm, կիւր. էրչի, լակ. ուրչա, տաբ. արչու
• ԳՒՌ.-Ակն. Գոր. Լ Երև. Ղրբ. Ոզմ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Վն. Տփ. աչ, Մկ. mչ, Ալշ. Մշ. աճ, Ասլ. տչիւգ, աչիւ* Ագլ. յեօջ, Հճ. եջ'ջ'իգ, միւսները գործածում են տճկ. սաղ հոմանիշը։ Նոր բառեր են աջերես, աջա-համբոյր, աջել «յաջող երթալ, յաջողիլ»։
morning;
ածջոյն —, forenoon;
ընդ —ն, ընդ —ս, the —, cf. Առաւօտու;
ընդ —ս ընդ —ս, every -;
յառնել ընդ —ն, վաղքաջ ընդ —ն, — առնել, to rise early or betimes;
յ—է մինչեւ ցերեկոյ, from till evening.
• ջսպէս ՀԱ 1906, 341 առ մասնիկ, իսկ աւ՝ հմմտ. ւտ. aurōra «արշալոյս», յն. ἐως «այգ» ևն։ Ղափանցեան ЗВО 23. 351 զնդ. hav «ծնիլ», յն. δίος «որդի» ևն։ Մատիկեան ՀԱ 1919, 32 հաթ ar-i-wa-ar հոմանիշի հետ։ Նոյնը Ա-ճառ. Նորք 1925, л 5, էջ 393arriwar։
lion;
մատակ —, lionesss;
կորիւն առիւծու, lion's whelp, young lion;
մռնչիւն՝ մռնչել, roaring, to roar.
• Հներից Վարդան և Տօնական մեկնում ևն «առիւծն ի յառնլոյ» (այսինքն առ-նուլ «առնել, յափշտակել» բայից)։ Այս-պէս նաև Տաթև. հարց. 220։ Schro-der, Thesaur. 45 փոխառեալ է եբր. [hebrew word] ariye «առիւծ» հոմանիշից։ Kla-proth, Asla polygl. էջ 103 արաբ. a-gu0։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 20 և Ca-pelletui. Armenia (թրզմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108) առնուլ և ծուել բառերից ւաե՛ս և արծուի)։ ՆՀԲ արի և ոյժ կամ յոյժ բառերից։ Lagarde, Urgesch. 738 զնդ. raoža «ընձառիւծ», հսլ. ruisu։ Ասեր Մազիստ. Խմբագիր չափածոյ րանից, էջ 133-134 հյ. առնու հիւծէ կամ արի և ոյժ և փիւնիկ. առիւն։ Müller, SWAW 48, 430 վերի զնդ. և հսլ. ձևերի հետ նաև պրս. [arabic word] yoz, մոնգոլ. bars, կոյբալ. bares «առիւծ», չին. rá «ընձառիւծ»։ Նոյնը SWAW 76. 425 ևն մերժում է պրս. yóz = «յովազ» բառի համեմատութիւնը։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ, disu, պհլ. dis «գի-շատիչ դազան»։ Հիւնք. յն. ἄρευς, ἂρης «Արէս» դիցանունից։ Patrubány SA 1, 198 լտ. rugire «մռնչել», լիթ. rugōti «մոմռալ» բառերի հետ։ Նոյն, ՀԱ 1908, 214 առ մասնիկով -իւծ «հարաւ» բա-ռից (հմմտ. հսլ. ǰugu «հարաւ»), իբրև «հարավի անասուն»։ Անկախաբար տա-լիս եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդու-նում է նաև Meillet (նամակ 1928 փետր. 13)։ Karst, Յուշարձան, էջ 402 սումեր. ariya և էջ 417 թրք. arslaū հոմանիշների հետ։ Ղափանցեան, Տե-ղեկ. ինստ. 2. 105-7 հնխ. reg'>լտ. rex «թագաւոր» բառից (առիւծն իբրև անա-սունների թազաւոր ըմբռնելով)։ Մառ, Cpeд. двнж. էջ 9 կցում է արաբ. [arabic word] lays հոմանիշին։ Պատահական նմանու-թիւն ունին սանս. haryakša, գնչ. uros, թրք. arslan, մանչ. arsalana, արաբ. [arabic word] 'ufrus, [arabic word] 'afras (Կամուս,
shield, buckler.
• = Պհլ. գւռ. *aspar ձկից, որի հետ բոլո-րովին նոյն է նորագիւտ մանիք. պհլ. [arabic word] *aspar «վահան» (ИАН 1912, 46). միւս ի-րանեան լեզուներն ունին պհլ. spar, պա-զենդ. spar, պրս. ❇ sipar կամ [arabic word] ispar «վահան», հպրս. σπαρα-(Հեսիքիոս), Արմատական բառարան-18 սանս. phara-, և փոխառեալ ձևով՝ sphara-«ասպար». (զնդ. spāra-ձևը, որ տալիս է llorn § 700, ուղիղ չէ ըստ Barlholomae 1618)։-Հիւբշ. 108։
God, the Supreme Being.
• Մեր հին մատենագիրները հետևեալ ձե-վերով են ստուգաբանում։ Խոսրով Ան-ձևացի, Մեկն. ժամակարգ. էջ 99 «Աս-ույծ անըյնն ըիայն ք և մեզ ստուգաբանի թէ աստ էած զմեզ»։ Նոյն հեղինակի Մէկն. պտրգ. էջ 16 «Տէ-րըն անուն վասն տիրելոյն է, իսկ աս-տոսածն՝ վասն ստեղծանելոյն և յաստիս ածելոյ զեղեալքս»։ Յովհ. Վանակ. վրդ. Բացատր. աղօթից Ամբակումայ՝ «Աս-տուած է անուն, որ թարգմանի զմեզ յաստիս ածող»։ Ս. Ներս. Լամբր. Մեկն. Պաւտարագի «Աստուած, այսինքն աստ ածող զոչէսն յէութիւն և ի գոյութիւն» (Լմբ. մատ. էջ 349)։ Յովհ. Վնկն. վրդ. հարց և պտսխ. «Ո՞վ եդ զա-նունս Աստուած. Պատասխան. Ասեն թէ օձն ասաց Եւայի. Զի՛ է զի ասաց ձես որ զքեզ աստ ած։ Զայն, ասեն, ածն առին և Աստուած անուանեցին։ Բայց դու մի՛ ընդունիր զայս. զԱստուած ա-նունն Ադամ եդ (և ոչ օձը)»։-Սկևռ. աղ. 53 «ըստ քերթողական արհեստի ծա-նեաք զանուն յիրէ և ի ձայնէ և ի ներ-գործութենէ. ըստ որում յաստիս ած-մանէ՝ Աստուած», Այսպէս և Առ որս. ե.
• ըստ հյ. թրգմ. Նար. Վահր. երրդ. Վրդն. պտմ. էջ 1՝ աստ էած։ Միխայէլ ասորի, Երուս. 1870, էջ 536՝ «Աստուած, որ է ածիչի գոյութիւն յանգոյից»։ Տաթև հարց. 49 Աստուածն յաստ էած զմեզ և կամ ստեղծօղ և կամ ճանաչօղ լսի. իսկ Տաթև. ամ. էջ 78 ա «Աստուած տեսօղ թարգմանի»։-Ագաթանգեղոս (տպ. 9 փ. 1909, էջ 40) բառախաղով ունի «զոր կոչես դու աստուածս՝ ստոյգ իսկ են հաստուածր. վասն զի հաստեալք են ի մարդկանէ»։-Նոր քննիչներից նախ Schröder, Thesaurus էջ 43 ազդու ած «efficaciter proϑucens, ազդու կերպով արտադրող»։ La Croze, Ձեռագ. աշ-խատ. տե՛ս Բազմ. 1897, էջ 8 մարա-կան Աժդահակ յատուկ անունի հետ։ ՀՀԲ հների համեմատ՝ աստ էած։ Ինճի-ճեան, Եղանակ Բիւզանդ. 1820, էջ 211 հաստել բայից, իբր հաստուած, հաս-տիչ։ ՆՀԲ «իբր հաստիչ կամ աստ և յաս-տիս ածօղ, այսինքն գոյացուցիչ... և կամ... աստոյ, աստևոր, հաստատուն»։ E. Boré JAs. I1, 652 ծ դնելով=sի՝ Աստուած բառը կարդում է astvast և թարգմանում է «Աստուած Աստուածոց», արմատը դնելով Ast «Աստուած», իբր պրս. yazd, yazdan «արարիչ Աստուած»։ Ազգասեր Կալկաթայ, հտ. Բ. թիւ 42, էջ 180 աս «ասել, խօսք, շունչ» և տուած, որ է «տուող» բառերից։ Windischm. էջ 20 «լինել» բառից, ինչ. զնդ. astvañt «աշխարհ»։ Gosche էջ 7 նոյն կարծիքն ունի։ Կովկաս լրագիր, Տփ. 1847, թ. 15 աշտուած, այսինքն յաշտիւք պատուեալ կամ հաշտեալ։ Bötticher, Arioa 63 և Lagarde, Urqesch. Arm. 503 զնդ. astvat «գոյութիւն ունեցող»։ Մսեր Մսերեանց, Ճռաքաղ 1861, էջ 8-10 հաւաքում է մինչև այն ժամանակ եղած ստուռառա-նութիւնները, որոնցից լաւագոյնն է հա-մարում Խոսրով Անձևացու մեկնութիւ-նը՝ աստ էած. բայց աստ համարելով «հառտումն. ստեղծումն» և ո՛չ թէ «աստ, այստեղ»։ Տե՛ս նոյնպէս նոյն հեղինա-
emerald.
• = Փոխառեալ բառ, որի ընկերներն են յն. σμϰ́ραγδος, ζμάραγδος, μάραγδος, պրս. ❇ zumurrud, պհլ. uzmuburt?, արաբ. [arabic word] zabarjad, սանս. marakata, պրակր. ma-ragada, չին. molokiat'o, բոլորն էլ «զըմ-րուխտ» նշանակութեամբ։ Բոլորի աղբիւ-րը սեմականն է համարւում. հմմտ. բաբել. harraktu, եբր. [hebrew word] bāreqet, barqat, փիւնիկ. baraqt, ասոր. [arabic word] barqa (Broc-kelm. 46) հոմանիշները, որոնք ծագում են brq «փայլիլ, փայլուն» արմատից (այսպէս A. Weber. Indische Skizzen 88, M. Bréa MSL 10, 66, Halévy BSL 10, 18 ևն)։ Յոյն ձևը յառաջացել է հնդկականից. այսպէս μάραγδος պրակր. maragada ձևից, իսկ σμάραγδος պրակր. açmā maragadō «քարն զմրուխտ» ձևից՝ իբրև *σμαμάραγδος (տե՛ս Boisacq 609)։ Յոյնից են ձևացել լտ. sma-ragdus, ասոր. [syriac word] zmaragdā (Broc-kelmann 96), գերմ. Smaragd (Kluge, 455), ռուս. cмарагдъ, ֆրանս. émeraude, անգլ. emerald, վրաց. զսամարաղ'դա, սա-մարաղ'դի, սամարագդո, ևն։ Պարսկականից են ձևացել արաբ. [arabic word] zumurrud, քրդ. zumrud, թրք. zumrut, ռուս. изумрудъ (Berneker 441)։ Հայերէնը գտնւում է յն.և պրս. ձևերի միջև. նախաւոր ձևն է *զումու-բուխտ, որ ըստ իս ծագած պէտք է լինի պհյ. գւռ. *zumurruքt ձևից (հմմտ. զառնաւուխտ), -Հիւբշ. 151։
hyssop;
holy-water sprinkler, asperges-brush.
• = Ասոր. ❇, zōpa «զոպայ», որ բնիկ ռեմաևան ռար է և գտնւում է նաև միւս սե-մական լեզուների մէջ. հմմտ. ասուր. zupu, եբր. [hebrew word] ēzōb, արամ. zōpā, արաբ. [arabic word] zōfa, եթովպ. azab, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ. Սեմականներից փոխա-ևեալ են նաև յն. ὅσσωπος, լատ. hyssopus, ֆրանս. hysope, գերմ. ysop հոմանիշները։ Հայերէնի յետնադարեան ձևերը ծագում են արաբերէնից, որից ձևափոխուած է նաև թրք. [arabic word] zofa (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 773)։-Հիւբշ. 303։
vain, useless, futile, trifling, frivolous;
—, ի —, ընդ —, — ուրեմն, vainly, in vain, uselessly, invalidly, unjustly;
— սարջանք, unavailing regrets;
— ջան, անօգուտ վաստակ, labour lost;
— խօսել (զումեքէ), to calumniate, to impute, to accuse;
ի — ճգնել, to labour in vain.
• = Պհլ. ❇ zūr, մանիք. պհլ. [hebrew word] z'ur (Salemann, Mánich. Stud. ЗAH 8, 80), աառենդ. zur, պրս. [arabic word] zūr «սուտ, ստախօ-սութիւն», զնդ. ❇ zura-«զուր», հպրս. zura «անիրաւութիւն», որոնցից են զնդ. zu-ro-jata «զրամահ», հպրս. zurakara-«ան-իրաւութիւն անող», պհլ. zur-zat «զրամահ». zur-gukāsih «սուտ վկայութիւն» (հմմա-հյ. զրադատ վկայ), պրս. [arabic word] zur-gōy «ստախօս» (Horn § 674, Bartholomae 1697-8)։ Իրանեան ձևերի հետ նոյն են սանս. [other alphabet] hvärati «ծուռ ճամբայ բռնել, նպատակից շեղիլ, մոլորեցնել, խա-բել», հսլ. zulu, սերբ. zäo, լեհ. zty, ռուս. алo «չար, չարութիւն». լիթ. izulnūs «թեք, ծուռ, շեղ», շyვǰns «երկու կողմ տարուբե-րուելով» (Trautmann 372-3)։ Բացի արիա-կանից ու բալթիկ-սլաւականից՝ այս բառը ուրիշ տեղ պահուած չէ։ Իրանեանից փոխա-ռեալ է նաև արաբ. [arabic word] zur «սուտ խօսք, ունայն, սին», փոխաբերաբար և լայնաբար «քրիստոնէից զատիկը կամ Հրէից պասեքը, կուռք, չաստուած» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 881)։-Հիւբշ. 151։
hand;
palm of the hand;
— ոտից, foot;
the sole of the foot;
— կենդանեաց, paw, claw, talon;
— երկաթի, gauntlet;
— կշռոց, cf. Նժար.
• ՓՈԽ.-Վրաց. თათი թաթի «մարդու ձեռք, անասունի թաթ, ոտք», თათმანი թաթմանի «ձեռնոց» (մեր թաթպան բառից. հմմտ. գւռ. թաթման), մինգ. թվաթվի «ա-նասունի թաթ, ոտք», թօֆի (թերևս պէտք է կարդալ թօթի) «ձեռք» (Erckert, Die spra-Aben der Kauk. stammes, Wien 1895, K169), död «ձեռք»։ Կերևի թէ հայերէնից է փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] tetik «հրացանի կամ ատրճանակի ոտք. détente», որ ըստ Будaговъ 1, 342 արդէն միայն օսմաներէնի մէջ է գտնւում և ուրիշ բարբառում չկայ։ Սրա մայրն է հյ. թաթիկ, որի մէջ ա՝ թուրքերէնի ներդաշնակութեան օրէնքի համաձայն՝ յա-ջորդ վանկի ի ձայնաւորի համեմատ *'դարձել է e. հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հայոց բար-բառով tat, tetig, ըստ Բիւր. 1898, էջ 789։-Սրանից տարբեր է սակայն թրք. [arabic word] tetik «արթուն, սթափ։ զգաստ», որի հետ համա-պատասխանում է չաղաթ. [arabic word] titik կամ [arabic word] tituk նոյն նշ. (Будaговъ 1, 342)։
paw, foot.
• = Թրք. [arabic word] tatula նոյն նշ. այս բառը յիշում է Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 168՝ արաբ. [arabic word] ︎ ǰavz-i-maϑil հոմանիշի դէմ. չու-նի Будaговъ։-Աճ.
castrated, gelt.
• «կըռաած (անասուն)» Ղևտ. իբ. 24 «Զթաղամսա-ւորն և զմալեալն և զքածաւարոտն և զհա-տեալն» (ϑλαδιαν («ներքինին») ϰαὶ εϰτε, ϑλιμμένον ϰσὶ ἐxτομίαν ϰαὶ έπεστασμένον). -թերևս նոյն լինի բառիս հետ՝ թալասմեղ, մին կազմուած -աւոր մասնիկով, միւսը՝ սրա հոմանիշ -եղ մասնիկով. ինչպէս՝ զօրաւոր և զօրեղ։-Բուն արմատն է ուրեմն թաղասմ-կամ թաղամս-։
dear, high priced;
precious;
— է, it is dear;
փոքր մի —, rather dear;
— մարմնով, corpulent.
• = Պհլ. [arabic word] tang «նեղ», մանիք. պհլ, [hebrew word] tang (Salemann ЗAH 8, 128), պրս. [arabic word] tang, քրդ. tenk, բելուճ. tank. աֆղան. tang, գնչ. tang, tank, հինդուստ. tung, բո-լորն էլ «նեղ» նշանակութեամբ։ Բայց այս նախնական նշանակութիւնը յետոյ ձևափո-խուելով դարձաւ նաև «քիչ, հացուագիւտ». որից էլ «թանկ». այսպիսի իմաստ են պաբ-զում պրս. tang-rēš «սակաւամօրուս, քարց», tang-dast «չքաւոր» (բառացի «սակաւաձե-ռըն»), tang-yab «հազուագիւտ, սակաւա-զիւտ», tang-sāl «երաշտ, չորային տարի» (գւռ. թանկութեան տարի), իսկ պրս. [arabic word] tangī «նեղութիւն, անձկութիւն» բառը «սով, թանկութիւն» իմաստով գործածում է Շահն թ. 21 [arabic word] ︎ [arabic word] hamān bud ki tangi būd andar ǰihān «ե եղաւ որ սով լինի աշխարհում». հմմտ. նաև հյ. սուղ «կարճ, նեղ» և գւռ. «թանկագին, մեծագին», սղել «գինը բարձրանալ, թան-կանալ»։-Պրս. բառի բուն ծագումը տե՛ս թանձր բառի տակ (Horn § 398)։
translator;
commentator, paraphrast;
interpreter;
translation;
— կալ, լինել ումեք, to be an interpreter.
• , ի-ա հլ. «թարգմանող անձը» Ծն. խբ. 23. Եւս. պտմ. և քր. «մեկնիչ, մեկ, նառանոր Ս. Գրքի» Փիլ. Մամբր. Շաս. «թարգմանութիւն» Եւս. պտմ. ե. 9. Վրդն. ծն. սղ. որից թարգմանել ՍԳր. թարգմանու-թիւն Ա. կոր. իբ. 10. ժդ. 26. Եւս. քր. թարգ-մանիչ Խոր. Շար. թարգմանօրէն Նար. դժուա-րաթարգմանելի Նար. նախաթարգմանեալ Յայսմ. գրուած է նաև թարքման, թարքմա-նել, անթարքիման Կոստ. երզն. 63 ևն. նոր բառեր են թարգմանաբար, թարգմանական, թարգմանչութիւն, թարգմանչական։
• ՓՈԽ.-Մեզնից են առնուած վրաց. თარვ-მანი թարգմանի «թարգման, թարգմանու-թիւն, մեկնութիւն», თარვმნა թարգմնա, თარვმანება թարգմանեբա «թարգմանել». მთარαმნელი մթարգմնելի «թարգմանիչ»
roll, act or state of rolling;
cf. Թաւալումն;
rolling, tum-hling down;
առ ի —, on a precipice, steep;
— առնուլ, to roll, to revolve, to turn round;
— բանից, a winding discourse;
— տալ արեան, to cause one to roll in his own blood;
— անկեալ, գլոր խաղալ, cf. Թաւալագլոր խաղալ.
• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] tebēl «հող» բառից։ ՆՀԲ լծ. ընդ տա-պալ։ Հիւնք. թաւալիլ դնում է տապալիլ ձևից և սա էլ նոյն ընդ թրք. devirmek, devrilmek։ -Սրմագաշեան, Արմէն. ռում. täválire հոմանիշի հետ։ Peder-sen, Հյ. դր. լեզ. 49 հս. tegnati, զնդ. ϑani «քաշել»։
cf. Խաժուրիկ.
• «մի տեսակ մանիշակ, թաւ-շածաղիկ, տճկ. խատիֆէ չիչէյի», «amaran-the» (ըստ Յակոբեան, Արևելք 1890, ապր. 27), «primula Pallasīi Lehm» (ըստ Տիրա-ցուեան, Contributo § 357)։
work, labour;
endeavour;
pain, trouble, toil;
—ս արկանել, to strive hard, to make an effort to, to tire one's self;
to endeavour, to try, cf. Ճգնեմ, cf. Վաստակեմ, cf. Ջանամ.
• =Փոխառեալ է կորած իրանեան մի ձևից, որի ներկայացուցիչներն են սոգդ. 'rk «զործ, պարտականութիւն», մանիք. պհլ. [arabic word] arq, եաղնոբի ark «գործ» (ИАН, 1907, 538 և Gauthiot. Gram. sogd. 54), պհլ. [arabic word] *rk «գործ, աշխատանք», գւռ. մինջանի arkirim, յիդղա órkumī և եաղնոբի oerk «գործ» (Bai-ley, JKAS, 1930, էջ 18)։-Աճ.
heaven;
heavens, the sky, the firmament;
paradise, dwelling of the blessed;
air, ether;
ելանել յերկինս, to ascend up into heaven;
յերկինս ամբառնալ, to raise to the skies;
կապուտակ —, the blue sky;
կամար երկնից, the arch or vault of heaven;
հուր, շանթ երկնից, the bolts of heaven;
ցասումն երկնից, the wrath of heaven;
—ք եւ երկիր, heaven and earth;
—ք! արդար —ք, heavens! good heavens! ջինջ՝ պարզ՝ անամպ ամպամած —, clear, serene, cloudless, cloudy sky;
հրեզէն —, the Empyrean.
• ցող, սաստիկ տաք» և կին «կին կամ կեանք». որով երկինք նշանակում է բուն «տեո՝ ուր կեանքը եռում կամ եփւում է». այս եր, ար արմատն ունին նաև արև, արեգ, երկիր. եռալ, երդ, այրել, օր։ Տէրվ. Altarm. 68 երկու կամ երկնչել և կամ երկիր, երեկոյ բառերի հետ։ Նոյն, Նախալ. 102 երկիր, երեկոյ, ներկել, նա-րօտ, արծաթ ևն ձևերի հետ՝ հնխ. arg «շողալ» արմատից։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. asman հոմանիշի հետ՝ ինչպէս երկան= զնդ. asman։ Bugge, Btrg. 14 կապում է յն. ούρανός, դոր. ὥρανός, եւոլ. ὥρανός «երկին» ձևերին. եթէ յոյ-նի նախաձևն է *ὄρfϰνός, հայը գալիս է *erwin ձևից. իսկ եթէ ըստ Torp՝ յոյնի նախաձևն է «︎︎ հայր գալիս է *ewrin>*erwin ձևից։ Fick, I1, 40 սանս. arka «ճառագայթ, արեգակ», միռլ. erc «երկին» և լատ. arguatus «ռալընկոտ» բառերի հետ։ Հիւբշ. 443 մերժում է իռլ. ere և սանս. Parjánya-համեմատութիւնները։ Հիւնք. երկունք բառից։ Scheftelowitz, BВ, 28(1904), 19 սանս. rajas հյ. երեկոյ ևն բառերի հետ, իսկ էջ 309 երկայն, երկար բառե-րի հետ. հմմտ. վեդ. prath «երկարիլ» և prthivi «երկիր»։ Pedersen, Նպաստ, 5 իռլ. grian «արեգակ» ռառե հետ։ Tлeйe, Cборн. мат. Kавкaзa, 31, 6 իռլ. erc հոմանիշի հետ։ Մառ, ИАH, 1911, 142 երկին բառը գտնում է նաև լազ. երկինա-չխա, եկինա-չխա, իկինա-չխա «երեքշաբթի» բառերի մէջ, որոնք մեկնում է իբր «երկնից օր». բոլորը միասին հանում է «երկաթ» գաղափա-րից (տե՛ս երկաթ)։ Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. dingir, բասկ. ingur «շըր-ջանակ»։
earth, globe;
ground, land, territory, soil, district, department, jurisdiction;
land, country, province, region, climate;
the world;
the earth;
յ— անկանել, խոնարհիլ, to prostrate one's self;
— ծննդեան, birthplace;
յ— կործանել (դիաթաւալ), to strike dead on the spot;
յ— օտար, in a foreign land;
թնդայր — յընթացս մեր, the ground shook beneath our feet;
-! -! land! land! — աւետեաց, the Holy Land.
second;
secondly, in the second place.
• Հներից Յովհ. Երզնկացի մեկնում է երկու իրք (տե՛ս երկին բառի տակ)։ Յայսմ. մարտ 17 և 19 ստուգաբանում է երկու իր, կամ երկու կրող, և կամ եր-կի՛ր բառից. «երկիր՝ երկու իր, հող և ջուր։ Ասի երկիր վասն 4 պատճառաց. նախ զի երկու երկնիցս ծայր ունի. եր-կայն զարևելս և զարևմուտս և երկու ի լայն՝ զհիւսիս և զհարաւ։ Եւ դարձեալ երկիր ասի, զի կրական է, որ կրէ յին-քեան զջուրն համատարած և զորս սս-յանայ ի ջրոյ և ի հողոյ. և դարձեալ մե-ռանին և ի հողոյ պարտակին... և դար-ձեալ յերկիր կրին և կորնչին։ Եւ չորրորդ պատճառն այս է երկիր ասելոյն, զի միշտ յերերմանի և ի տատանման կան
• 319 պհլ. zamik. պրս. zamin հոմանիշ-ների հետ։ Bugge, Btrg. 14 *erweri-նախաձևից. հմմտ. յն. ἀrουρα «արտ. հաշտ», լտ. arvum, հլտ. arvae'= Fick II 41 կիմր. erw, հբգ. ero «եր-կիր», որ մերժում է Հիւբշ. 445։ Հիւնք. երևունք բառից։ Scheftelowitz, տե՛ս երկին։ Ենսէն, ՀԱ, 1904, 184 հաթ. rkatr. Pedersen, Նպաստ, 5 սանս. uryara ձե-վի հետ։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 85 երկ--+կիր, ընդունելով կր(կ)<հնխ. perg «հարուած» (տե՛ս հար, որոտ), իսկ կիր «կրել, ընդունել». որով երկիր լինում է «որոտն ընդունող», ինչպէս երկինք «ո-րոտացող»։ Յ. Գ. Մ., Պտմ. գրակ. 15 եբր. ուիքրա։ Karst, Յուշառձան. 405 բառիս երկրորդ մասը համարում է սու-մեր. kur «երկիր, լեռ». բայց էջ 112՝ թթր. er, jer «երկիր» և kara «ցամաք». վերջի մասը փոփոխուելով երկին բառի համեմատ։ Կիմր. erw, հբդ. ero «եր-կիր», յն. ἐ ας, գոթ. airda, հհիւս. iorδ միռլ. ert «երկիր» համեմատութիւննև-րը, որ առաջարկել էր Fick, 2-րդ, 41 և որ մերժում է Հիւբշ. 445, նորից է որ-նում Pedersen, KZ, 38, 197 (կազ-մուած *երկ-<հնխ. *erw-ձևից՝ նմա-նութեամբ կրկին բառի)։ Կրկնում են Pokorny, 1, 142 և 79 հնխ. er-«երկիր» ձևի տակ, Boisacq, 270, ինչպէս նաև Müller. Vergl. ind.-sem. Vörtb 1911, էջ 68։ Վերջինս հնխ. er աճաևա-նով ert (>գերմ. Erde), կցում է սեմ. >արաբ. 'arda «երկիր» բառին։
two;
pair;
second;
besides, moreover.
• Klaproth, Asia polygl. 197 կցում է վրաց. ori, սվան. jeru, մինգր. žiri հո-մանիշներին։ Peterm. 151 եզ «մեկ» բա-ռից՝ կու երկակի մասնիկով։ Windisch. 30 կրկին բառի հետ=լատ. circum «շուրջ»։-Bopp, Abhnd. d. Ak. d. Wiss zu Berlin 1846, 290 նախաւոր *երգու ձևից, ուր գ sausage. • ՓՈԽ.-Անշուշտ հայերէնից չէ, այլ շրջա-պատի թուրքերէնից է փոխառեալ կապա-դովկ. յն. χερίσϰι հոմանիշը. (թրքախօս յունաց մէջ έρισxί), որ Karolides, Γλωσσ. συγϰρ. 221 համեմատում է սանս. hira «փո-ռոտիք», յն. χορδη «աղիք», լտ. haru-spex «աղեհմայ», hariolus ««գուշակ», hira «ա-ղիք, փորոտիք» բառերի հետ։ Սրանք ո՛չ մի կապ չունին երշիկի հետ, որ թուրքական ծա-գում ունի։ ossifrage. • = Յն. ή φήνη «մի տեսակ արծիւ, ոսկրա-ռեկ, ոսկրակուլ, orfraie»։ Այս բառը տառա-դարձութեամբ պիտի տար հյ. փենէ, բայց թարգմանիչը սխալմամբ յօդը միասին առ-նելով՝ տառադարձրել է եփենէ։-Հիւբշ. 349։ remora. • «մի տեսակ փոքր ձուկ է. նա-ւակալ» Վեցօր. 153 («Ձկնիկն մի փոքրիկ՝ որ անունանեալ կոչի եքինէիս, որոյ այսպէս թարգմանի անուն իւր՝ նաւակալ). Յովհ. վնկ.։ Easter; • Հներից Անան. Շիրակացի (հրտր. Պատկանեան, էջ 22) մեկնում է. «Ա-նուանի զատիկ Տեառն, այսինքն զա-տուցեալ յամենայն հեթանոսականաց և հրէականաց տօնից»։ Ճառընտիրն ունի. «Զատիկն ըստ եբրայեցւոցն (պասեք) անցարան. իսկ ըստ Հայոց լեզուիս՝ ա-զատութիւն ի չարչարանաց»։ Այսպէս և Տաթև. ձմ. ճխբ. «Ջատիկն ազատու-թիւն թարգմանի», Բրս. մրկ. 348 «Չա-տիկն թարգմանի անցք»։ Ըստ այսմ ՀՀԲ զատումն բառից. Աւետիքեան, Մեկն. Թղ. Պօղ. Գ. 288 «Ի զատանելոյ առեալ, բացատրի զատումն և ելումն իսրայէ-լացւոց յԵգիպտոսէ»։ ՆՀԲ զատումն կամ ազատութիւն, որ և վրաց. զատիկի։ Տէրվ. Նախալ. 80 գանել, զենուլ, պրս-zadan, հպրս. jan, սանս. han ձևերի հետ՝ հնխ. gha, ghan «զարնել, վիրա-ւորել» արմատից. ըստ այսմ զատիկ բուն նշանակում է «զենումն»։ Հիւնք-պրս. zadagi, zadiš «զենումն, հարուած, սատակումն»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 315 վրաց. զադեն, եգիպտ. Սադի, հնդ. Սա-դի աստուածների և յն. Զեթէս, հլ. Սա-թենիկ անունների հետ. յիշում է նաև Չատիկ «չաստուած արդարութեան յԱ-րևելս»։ Կուրտիկեան, Մասիս, թ. 130 սանս. սքատ «ուտել», արաբ. զատ «աա-շար» բառերի հետ։ Քննասէր, Սրաց։ Հիւանդանոցի, 1905, էջ 340 հին հեթա-նոսական մի տօն է համարում, որ գի-շերահաւասարին, այն է եղանակների tremour, motion, agitation, vacillation; • = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած եր արմատից, որ պարզական ձևի տակ պահուած է գւռ. երկծալ և երուերտալ հոմանիշների մէջ։ Հնխ. պարզ արմատն է ter-, որ պահուած է մի-այն սանս. [other alphabet] tarala «վախից դողա-լով» բառի մէջ։ Այնուհետև ter-պարզական արմատը զանազան աճականներով աճելով դարձել է teres, terem, terep և կրճատ tres, trem, trep ևն։ Այս ձևերից լառաջանում ևն հետևեալ բառերը՝-1. tres-ձևից՝ սանս. trá-sati «դողալ», trastás «դողդոջուն», զնդ. təra-saiti «վախենալ», tarštan «վախկոտ», հպրս. tarsatiy «վախենալ», պհլ. tarsītan, պր.. [arabic word] tarsīdan, քրդ. tərsin, աֆղան. tarhē-dal, օսս. t'arsun, բելուճ. trusag «վախենալ» (Horn, § 384), յն. τρέω «վախենալ, դողալ։ սոսկալ», ἔτερσεν «վախեց», τρηρός, τρήρων «վախկոտ», ἀτσεστος «անվախ», լտ. terreo «վախեցնել», terror «սարսափ», միռլ. tar-rach «վախկոտ», հսլ. tresa «ցնցել», tresa sç «դողալ, ցնցուիլ», ռուս. трясти «ցնցել, տատանել, երերացնել, շարժել», трacеныи «երերալ», тpуcъ «շարժ, երկրաշարժ, մըր. րիկ, փոթորիկ, երկչոտ, վախկոտ», тpусить «վախենալ», սերբ. tius «երկրաշարժ», լիթ. triszu «դողալ», լեթթ. trisas «դող», trisêt «դողալ, երերալ». -2. trem-ձևից՝ յն. τρέμω «դողալ», τριμεῖν «դողալ», ταρμόσσω «սար-սափեցնել», τρόμος «դող», ἀτρέμας «ան-շարժ, հանդարտ, կամաց», ἀτρεμής «ան-դորր, խաղաղ», τρτμερός «վախից դողա-ցող, սոսկալի», լտ. tremo «դողալ», tremor «դող», tremulus «դողդոջ», լիթ. trimu, tri-maū, trimti «ցրտից դողալ», լեթթ. tremju, tremt «հալածել, փախցնել», tramš «վախկոտ (ձի)», գոթ. ϑramstei «մորեխ», հ. սաքս. thrimman «ցատկել», ալբան. tremp, trem «վախենալ», ուկր. tramt'ity «երերալ, դո-ղալ».-3. tren-ձևից՝ հսլ. trepetati «դողալ», լտ. trepido «վախից և կամ աճապարանքից աստին անդին երթալ գալ, արտորալ», trepidus «վախէն ու աճա-պարանքէն արտորացող, անհանգիստ», ֆր-րանս. inιrepide «աներկիւղ», հսաքս. thra. bōn «վեր վեր ցատկռտել», լիթ. trepti «ու-ոախութիւնից ոտքերը գետին զարնել», ռուս. тороneть «շփոթուիլ, վախենալ», тороnить «շտապեցնել», тороnкии «վախկոտ. շտա-պող» ևն (Walde, 776, 789, Boisacg, էջ 980, 982, 943, 984, Trautmann. 329, Pokorny, 1 760, Ernout-Meillet 1011)։-Հայերէն եր-ծագում է tres-ձևից և նրա հետ ունի ճիշտ ա՛յն ձայնական փոխյարաբերութիւնը, ինչ որ երեք <հնխ. treies։ • ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. էրէրալ, Տիգ. էրէրmլ, Ակն. Սեբ. էրըրալ, Ասլ. էրըրmլ, Տփ. երէրմա՛նի գալ, Զթ. իրա-ւոլ, իյալօլ, Հճ. իյայօլ, Սլմ. էօրէօրալ։ Նոռ բառեր են՝ երերմանի «թշուառ», երերտկալ, երերցնել, երկծալ (Վն.), երուերտալ (Զթ.) «երերալ, շարժիլ»։-Վերջին երկուսը կաս-մուած են անկախաբար՝ եր պարզական ար-մատից՝ նոր մասնիկներով։ weevil. • ՆՀԲ «արմատն թուի երր»։-Հիւնք. յն. ἐ νσίβη հոմանիշից։ cf. Զոհ. • = Փոխառեալ է իրան. *zуān կամ *ziyān հոմանիշ մի ձևից, որ չէ աւանդուած, բայց նոյնն է հաստատում նորագիւտ սոգդ. ož yān «զոհ» (Gauthiot, Gram. sogd. էջ 72). հմմտ. զնդ. zуāna=պհլ. ziyān>հյ. զեան «վնաս», գւռ. և բարդութեանց մէջ՝ զեն-. ինչ. զենարար ևն։-Աճ. • = Պրս. [arabic word] zir և սրանից փոխառեալ թրք. [arabic word] zil հոմանիշից. հնագոյն հայերէն ձևն է զիր, յետոյ թուրքական ազդեցութեամբ ռարձած զիլ. (տարբեր են պրս. [arabic word] zī̄r «սուր ձայն» և [arabic word] zer «տակը». հմմտ. աֆղան. zēr «տակը», zir «զիլ» Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 71)։ Պարսկականից են նաև արաբ. [arabic word] zīr «զիլ, կիթառի բարակ թելը, իբր հակառակ բամբի», վրաց. ზილი զիլի, աֆղան. zīr, ǰīr (Horn, Grdr. էջ 258, л 680)։-Հիւբշ. 265։ household gods, the penates. • = Եբր. [hebrew word] tərāfim «մարղանման կերպարանքով տնային կուռք, որ տան բախ-տաւորութիւն էր բերում և որից պատգամ էին հարցնում». գործածւում է թէ՛ յոգնակի և թէ եզակի. բայց ձևով յոգնակի լինելով, հայե-րեն ենթադրել են եզ. թերափ. մեր բառը ան-շուշտ ուղղակի եբրայականից չէ, այլ մի օ-տար տառադարձութիւնից յառաջացած.-ա-սորին ունի [syriac word] tarafīm (Brock. Lex. syr. 404 ա), յոյնը ϑεραφίν (Sophocles 580 ա), որոնք չունին մեր բառի ճիշտ պաա-կերը։ Ենթադրել պէտք է՝ որ մեր թարգմանիչ-ները իրենց առաջ ունէին յն. *ϑεραφίμ վա-րիանտը (Ս. Գրքի արդի օրինակներում այս-պիսի ձև չի գտնւում. Tischendorf-ի հրա-տարակութեան մէջ կայ միայն ϑεραφειν մարիանտը)։
Երշիկ, շկի
s.
Եփենէ
s.
Եքինէիս
s.
Զատիկ, տկի
s.
— Հրէից, the Passover;
գառն զատիկ, paschal lamb;
խթումն զատիկ, Easter Eve.
Երեր, ի
s. adj.
wavering;
trembling;
— եւ տատան լինել, to wander up and down, to ramble, to rove, to stroll, to range;
յերերի կալ cf. Երերիմ.
Երեւիլ
s.
Զեն
Զիլ
s. mus.
treble voice, soprano.
Թերափ
s.