to lose;
to miss, to mislay, to be without;
to ruin, to undo, to destroy;
to put to death, to kill;
to exterminate, to annihilate;
— զճանապարհն, to lose one's way, to be lost, to stray;
— զհամբաւ, to lose one's reputation or good name, to be defamed, disgraced;
— զթել բանին, to lose the clew or the thread of one's speech;
— յաչաց, to lose sight of;
— զպատեհն, to lose or let slip an opportunity;
— զգրաւն՝ զխաղն՝ զդատն, to lose a wager;
to lose the game;
to be cast.
ἁπολλύω, ἁπόλλυμι, ἁφανίζω perdo, deperdo, interimo. Տալ կորնչել. հանել ի բաց կամ ի ձեռաց՝ կամյ եւ ակամայ, բառնալ. ջնջել ի միջոյ. անհատ առնել. եղծել. սատակել. կորսնցընել.
Ժամանակ խնդրելոյ, եւ ժամանակ կորուսանելոյ։ Կորուսանիցէ դրամ մի։ Գտի զդրամն իմ զոր կորուսի։ Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Կորուսջի՛ք զբնակիչս երկրին։ Կորուսցէ զնոսա կորստեամբ մեծաւ։ Ի խնդիր է հերովդէս կորուսանել զմանկունդ։ Որ կորոյս զանձն իւր վասն իմ, գտցէ զնա։ Ոչ կորուսցէ զվարձս իւր։ Կորուսանել ի գեհենի։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց.եւ այլն։
Ո՞վ ոք կորոյս մեծութիւն։ Զկեանս իւր կորոյս։ Կոս զկարիս։ Կորուսանել զփառս, զիւրն արդարութիւն, զգիր մուրհակի. (եւ այլն. Նար.։)
loss;
waste;
damage;
disadvantage;
misfortune;
perdition, ruin, destruction;
lost thing;
ի — մատնել, to perish, to be lost;
ի — մատնիլ, to lose, to cause to perish;
to kill;
անձամբ զանձն ի — մատնել, to cause one's own ruin;
ի — ընթանալ, to hasten to one's destruction;
լինել մերձ ի — or յափն կորստեան, to be upon the brink of ruin or destruction;
մեծամեծ —ս տուժել, to suffer heavy losses;
*կորստով վաճառել, to sell at a loss;
դիմէ ի — իւր, he hastens to his ruin.
ἁπόλεια perditio, interitus, exitium, pernicies. Կորնչիլն. կորուսանելն, եւ իլն. սատակումն. մահ. աղծումն. դատապարտութիւն. վնաս.
Կորստեամբ կորնչիցիք յերկրէն։ Կորուսից զքեզ ի գաւառաց կորստեամբ։ Ի կորուստ երթալ, կամ լինիցիք։ Խնդրեաց զնոսա ի կորուստ (այսինքն կորուսանել)։ Ի կորստեան ամպարշտաց եղեւ ուրախութիւն։ Ծիծաղեցայց զկորստեամբ ձերով։ Որդին կորստեան (յուդա, եւ նեռն)։ Դժողք եւ կորուստ։ Կորուստ եւ մահ, եւ այլն։ Կորստեան խորխորատ, կամ ճանապարհ, կամ բերք, կամ գինի։ Ի կորուստ վարեալ։ Կորուստ աւանգիցն, մուրհակի, անձին, եւ այլն. (Նար.։)
virgin;
maid;
nun;
— լինել, to go into a nunnery, to take the veil.
Մովսէս (ոմն) ի կուսանաց կարգէ, եւ միւս մովսէս յամուսնացելոց. (Յհ. կթ.։)
virginity;
maidenhead, pucelage;
pudicity;
բառնալ զ—, արկանել ի կուսութենէ, to defile, to ravish, to violate, to deflour;
ի կուսութենէ իւրմէ, from her youth;
cf. Կնիք.
անխախտելի կուսութիւն։ Մայր կուսութեան. եւ այլն. (Շար.։)
breast, bosom, chest;
heart, mind;
ուշ ի կուրծս անկանել՝ առնել, to reflect well on, to recollect, to remember;
մօտ առ կուրծս, to be imminent, near to, to impend;
զձեռն ի վերայ կրծից հանգուցանել, to fold the arms in repose;
մաքրել զ—ծս, to expectorate, to spit.
Կոծել, կամ բախել զկուրծս. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 15։ ՟Ի՟Գ. 48։)
Տալ գելոցս կրծից նորա, եւ արկանել առասանս ի կապատս կրծիցնգելարանաց. (Ագաթ.։)
ՈՒՇԻ ԿՈՒՐԾՍ ԱՆԿԱՆԻԼ կամ ԱՌՆԵԼ. Քաջ խորհել ի սրտի, խելամուտ լինել. Զգաստ մտօք քննել.
blindness, cecity, excecation;
blindness, ablepsy, delusion;
հարկանել կուրութեամբ, to strike blind;
աբրէ մեծի կուրութեանս, what a strange blindness !
Որպէս կուրութիւն աչաց ատելի կայ մարմնոյն, նոյնպէս եւ տգիտութիւն ոգւոյ ատելի է եւ աստուծոյ. (Կանոն.։)
hold;
— գտանել, ունել, to get a hold on.
στάσις statio եւ λαβή ansa. Կռիւ ոտից. ոտնակռիւ. կայք, դադարք, եւ տեղի դնելոյ զոտս հաստատութեամբ. ոտք քակչելու կամ դնելու տեղ.
ԿՌՈՒԱՆ ԳՏԱՆԵԼ՝ է որպէս Գամագիւտ լինել. բռնելու տեղ՝ իլիշիկ կամ խուլբ գտնել.
Մի՛ տացուք ի մեզ կռուանս գտանել. (Ոսկ. հռ.։)
Զխիղճ մտացն սրբիցեմք, եւ գտանիցին ի մեզ կռուանք, եւ մի՛ կարծիք չարեաց. (Ոսկ. մ. 4. 87. (որպէս ըմբիշ սերկ եւ օծեալ իւղով է անըմբռնելի ի կռուի։))
to take offence, to wrangle, to strive, to contend, struggle or dispute with, to debate, to contest, to quarrel;
to skirmish, to grapple with each other, to clash together, to fight, to come to blows;
to take hold of, to cleave to, to cling, adhere or stick to, to hold fast by, to catch or grasp at, to get entangled in;
— ընդ միմեանս, to beat one another, to fight together;
to quarrel;
թօթափել զփոշին կռուեալ, to shake the dust off one's foot;
ի բեւեռ կռուեցաւ հանդերձ նորա, his coat is caught by a nail.
μάχομαι, πολεμέω pugno, contendo, certo, belligero, praelior եւ παλαίω , ἑμπαλαίω, προσπαλαίω luctor, eluctor, colluctor. Ի կռիւ մտանել. մաքառիլ. կարգել. վիճել. եւ Մարտնչել. պատերազմիլ. եւ Գօտեմարտիլ. կռուիլ, կռուըտիլ, ծեծկուիլ, զարնուիլ.
Կռուեցան կամ կռուեսցին կամ կռուիցին երկու արք։ Մի՛ կռուօ՛ղ։ Կռուեցան ընդ միմեանս թագաւորքն։ Յովաթամ կռուեցաւ ընդ արքայի որդւոց ամոնայ։ Դարանակալքն կռուէին ի տեղւոջէ իւրեանց։ Տէր աստուած իսրայէլի համագունդ կռուէր ընդ իսրայէլի։ Եթէ կարասցէ կռուիլ ընդ իս։ Ընդարմացոյց զամոլաջիլ զըստին յակոբայ ի կռուելն իւրում ընդ նմա.եւ այլն։
Կռուօղ եւ աւազակաբարոյ լինելոց էր զաւակ նորա. (Կիւրղ. ծն.։)
դիմազ. ԿՌՈՒԻ եցաւ. դիմազ. κολλάομαι, προσκολλάομαι agglutinor, adhaereo ἑρείδομαι firmor, fulcior, inniteo, figor. Կառչել. կուռ եւ սերտ կռուան գտանել. մածանիլ. շփիլ. շաղիլ. յարիլ. միանալ. հաստատիլ. պնդիլ. փակչիլ, կպչիլ.
Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ եւ կցեալ իցէ. (Եփր. աւետար.։)
cut, cut out;
— լինել ի միմեանց, to be disunited, at variance.
Արմատ Կտրելոյ. որպէս Կտրեալ, կամ հատուկտիր. Միջկտուր. ընդհատ.
Լուեալ զլքումն զօրացն հայոց ... եւ զայլոցն եւս շեշտակի կտուրն ի միմեանց լինել. (Յհ. կթ.։)
ԿՏՈՒՐՔ, կտրոց. գ. κουρά tonsura. Կտրումն բրդոյ խաշանց եւ Կտրեալ բուրդն. ոչխար խուզելը, եւ խուզած բուրդը.
Եղեն կտուրք հօտիցն ի կարմելոս։ Եւ էին կտուրք աբեսողոմայ։ Կտուրք են ծառայի քում։ Երթեալ ի կտուրս խաշանց։ Զպտուղ կտրոց խաշանց քոց տացես նոցա (այսինքն զմասն բրդոյ)։ Ի կտրոց խաշանց իմոց ջեռան թիկունք նոցա. (՟Ա. ՟Թագ. ՟Ի՟Ե. 2։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 23։ Ծն. ՟Լ՟Ա. 19։ ՟Լ՟Ը. 12։ Օր ՟Ժ՟Ը. 4. Յոբ. ՟Լ՟Ա. 20։)
putting to death cruelly, barbarously;
torturing, excruciating;
— սպանանել՝ սատակել, to kill in a cruel manner, to kill with tortures.
Ուր իցէ կտուտ տանջանաց մահաչափ. չարաչար կտտելով մինչ ի մահ.
Կամէր զնա կտտամահ խայտառակել սպանմամբ. (Ոսկ. գծ.։)
Դառն նեղութեամբ կտտամահ սատակեցից զքեզ։ Կտտամահ տանջանօք զրաւ կենաց նոցա առնել. (ՃՃ.։)
to bear, to carry;
to convey, to transport;
to carry, to wear, to have on;
to hear, to sustain, to support, to endure, to suffer, to undergo;
— դժնդակս, to be pained, grieved, to suffer cruelly, to support ill treatment, to be very ill used, to be treated severely;
— զպատուհաս յանցանաց, to pay dear for, to smart for, to bear the consequences, to suffer the punishment of one's crime;
— զծանրութիւն գործոց, to bear the burden of affairs;
— անուն գեղեցիկ, to hear a distinguished name, to be renowned;
զամօթ —, to remain confused;
ընդ կրելոյն, in name only.
φέρω, φορέω, αἵρω, βαστάζω gero, gesto, porto, tollo, fero. (ի բառէս Կիր, զոյգ ընդ կուռն. կռնակ. Լծ. եւ լտ. ճէ՛ռօ, եւ արաբ. Ճէրր) Ըստանձնել. բարձեալ ունել զծանրութիւն ինչ ի վերայ թիկանց եւ ի ձեռին, կամ զիրս ինչ յինքեան. բառնալ. տանել. բերել. վարել. պարունակել. ունել. յանձին ընդունել կամ ստանալ.
Կրել զաշխատութիւն, զժողովուրդն զտապանակ, զեփուդ, զենս ի ձեռին, զաւար բանակին. նախատինս զազգաց. զօրենս ի լեզուի, զիրաւագիտութիւն ի շրթունս։ Երանի որովայնին՝ որ կերացն զքեզ։ Որ կրէ զամենայն բանիւ զօրութիւն իւրոյ։ Կրել զանուն իմ առաջի հեթանոսաց։ Կրեսցէ դատաստան։ Ի հոգւոյն սուրբ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ։ Տրտմութիւն կամ ամօթ կամ զաւս եւ անարգանս կրել։ Կրեա՛ զամպարշտութիւն քո։ Չէ՛ որ կրեաց զբարկութիւն նորա. եւ այլն։
Զի մի՛ զառաւել պատիւ վասն խոստովանողական անուանն ի ժողովոյն կրիցէ. (Խոր. ՟Բ. 86։)
ԿՐԵԼ. πάσχω patior. (ի բառէս Կիրք, եւ կարիք. լծ. չար, չարչարանք, եւ քարշել) Չարչարիլ. տանջել. ախտակրիլ. վշտանալ. բռնի կամ համբերութեամբ տանել. համբերել. տոկալ. քաշել.
Իսկ Կրել վիշտ, զանարգութիւն, արհամարհութիւն, զպատիժ. եւ այլն. անխտիր հայի ի ՟ա. եւ ՟բ. նշ։
Ուստի ըստ քերականաց եւ ըստ փիլիսոփայից, Կրել ասի, Ներքոյ անկանիլն ներգործութեան այլոյ. դիմաբաժանեալ ընդ Ներգործել կամ Առնել.
Յաղագս առնելոյ եւ կրելոյ։ Ընդունի առնելդ եւ կրելդ ներհակութիւն զյաւէտն եւ զնուազն. (Արիստ. ստորոգ.։)
ԿՐԵԼ. ἕχω habeo. Ունել առ իւր. առնուլ, գտանիլ. եւ ԿՐԻ որպէս Կայ. գոյ, լինի, գտանի.
Իշխել կրել նշան շգեղ ըստ նշանի թագաւորաց. (՟Ա. Մակ. 58։)
cf. Կարեկիր;
— լինել cf. Կարեկցիմ.
ԿԱՐԵԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συμπαθέω, οἱκτίζω commisereor, -resco adficior alius malis. կցորդ լինել կարեաց կամ կարօտութեան այլոց. Մխիթար կամ ցաւակից, եւ օգնական լինել. խղճալ, օգնել.
Կարեկից ցաւագնելոցն լինել՝ բուժելով յախտից. (Պիտ.։)
Արդեամբք եւ գործովք կարեկից լինելով առ ամենսեան. (Խոսր.։)
Կարեկից է բնութեանս։ Իրերաց կարեկից լինել, եւ զմիմեանց բեռն բառնալ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
compassionately, with compassion, mercifully, piteously;
tenderly, affectionately;
— հայել, to regarde with a compassionate eye.
որ եւ ԿԱՐԵԿՑԱՊԷՍ. Կարեկից լինելով. կարեկցութեամբ. գթալով. մարդասիրապէս.
Կարեկցաբար առ իս ձգելով զձայնակիցսն. (Մագ. ՟Հ՟Ե։)
compassion, pity;
շարժել ի —, to move one's compassion, to excite pity.
συμπάθεια, ἕλεος coomiseratio. Կարեկիցն լինել. վշտակցութիւն. ախտկցութիւն. մարդասիրութիւն. եւ Ընդակցութիւն. գութ ազգակցութեան։
Մարդ զքեզ վարկանելով՝ կարեկցութեամբ մեզ հաւասարել. (Խոր. ՟Գ. 65.)
Գելումն սրտին խոնարհեցուցանէ որպէս պարտապան ի կարեկցութիւն. (Խոսր.։)
severely, seriously or mortally wounded;
cruelly, grievously, to death;
— խոցել, առնել, to wound mortally or to death, to give a death blow or mortal wound.
ԿԱՐԵՎԷՐ կամ ԿԱՐԷՎԷՐ. Կարի կամ ի խոր կամ չարաչար վիրաւորեալ, եւ վիրաւորելով. սաստիկ վէրս առեալ կամ տուեալ, առնլով կամ տալով.
Կարեվէր խոցեալ ելանէր երիվարաւն ի պատերազմէն. (Ագաթ.։ Կարէվէրս առներ. Փարպ.։ Կարէվէր արկածք։ Կարեվէր վէրք։ Կարեվէր խոցէ զհոգի։ Կարէվէր խոցեալ լինիմ։ Զայլս բազումս կարէվէր վիրաւորեալ։ Կարեվէր խոցմամբ. Պիտ.։ մանդ։ Սարգ.։ Յիսուս որդի.։ Յհ. կթ.։)
necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.
Կարեւոր ցանկութիւն կերակրոյ։ Կարեւոր անդամք։ Զցաւս չարաչարս եւ զկարեւորս։ Չարիք բազում եւ կարեւորք։ Ի կարեւորացս յայսոցիկ։ կարեւոր համարել։ Իպետս կարեւորս.եւ այլն։
Ոչ ինչ կարեւոր համարել. (Մանդ. ՟Ա։)
Կարեւո՛ր էխոստովանել։ Իկարեւորացն զրկեցայ։ Լալումն կարեւոր։ Կարեւոր կործանմանս։ Զմի ի կարեւորոցն մեղաց. (Նար.։)
ԿԱՐԵՒՈՐ. ἁναγκαῖος necessarius, sicut necessitudine conjunctus πιστός fidelis. Կարի ընտանի. մերձաւոր (ազգակից կամ բարեկամ) մտրիմ. սերտիւ սիրելի.
Այս կարի կարեւոր է աստուծոյ, եւ առաւել քան զամենայն առաքինութիւն։ Մեծ էողորմութիւն, եւ կարեւոր աստուծոյ. (Մանդ. ՟Գ. եւ ՟Ը։)
—իմն, յոյժ, քաջ, enough, sufficient;
a great deal, too much, to excess, to distraction, to the utmost, beyond all measure, excessively, unboundedly, supremely;
եւ — քաջ, եւ — իսկ քաջ, certainly, surely, to be sure, assuredly, undoubtedly;
— յոյժ ձանձբացուցիչ, excessively annoying, tiresome beyond description;
— քաջ սիրել, to love to distraction.
σφόδρα, πλῆθος, πολύ, πολίαν, ἅγαν nimis, valde, multum, perquam. (յարեալ ի բայս, եւ յածականս, ի ձայնէս Կար, այսինքն ոյժ). Յոյժ. ույգին. սաստիկ. շատ. քաջ. տիրապէս. մեծապէս. առաւել. յանչափս. խիստ. պինտ, շատ.
Կարի յաճախել, կամ ծանրանալ, ճմլել, տագնապել, ամպարշտել։ Կարի իսկ ծերանալ։ Կարի շատ ստիպել։ Կարի զօրաւորոգոյն քան զմեզ եղեր։ Կարի զօրաւորք են յոյժ։ Կարի բարւոք իմաստութեամբ։ Կարի չար առնէ։ Մի՛ կարի արդար լինիր։ Էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէ։ Բազում էր կարի յոյժ։ Եւ էր հեխելազօրն կարի յոյժ։ Կարի իսկ տագնապ է ինձ. եւ այլն։ Կարի իմն զարհուրեալ եմ։ Թէեւ կարի շատ կէի։ Կարի յոյժ սաստկանան։ Կարի յոյժ ուրախ եղէ. (Եղիշ. թղմ.։ Փարպ.։ Իգն.։ Մագ.։)
Զկարի վէրսն ընդունել. Մաշկ. իմա՛ սաստիկ. ուստի Կարեւէր. որ եւ գտանի գրեալ Կարիվէր. (Ճ. ՟Ա.։)
passion, mental or bodily affection;
grief, sorrow, affliction, torment, trouble;
pain, illness;
necessity, want, indigence, constraint, extremity;
propinquity, nearness;
— որովայնի, մարմնոյ, excrement;
անհրաժեշտ —, pressing need, urgent necessity, utmost distress;
ելանել արտաքս վասն կարեաց, to go to the privy or to stool;
կարեօք հասանել ի վերայ, to assail, to assault or attack in force, to fall upon in crowds;
կարիս առնել, to pity, to commiserate, to compassionate, to regret, to be sorry for;
ի կարիս իմ, in my troubles, during my adversity.
Քաղցնուլն եւ ծարաւելն եւ վաստակելն ննջելն՝ մարմնոյն. իսկ պոռնկութիւն եւ պղծութիւն եւ անռուկութիւն՝ այն կարիք մեղաց են. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մատնել ի կարիս խաչին. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։)
Բազմավտանկ կրիցս կարեաց։ Ընդ կարեացս վշտակցելոյ։ Ապականութեանս կարիս։ Զկարիս ամօթոյս։ Կարիք անթուելիք։ Խոնարհեալ առ կարիս կարիս. (Նար.։)
Չէ՛ հնար մարդոյ բնաւին ի կարեաց (Բարկութեան) ազատանալ, բայց կարճել մարթի. այլ ամենեւին առանց կարեաց լինել անհնար է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16.)
Է ինչ փրկութիւն եւ կարեօք գտանել՝ կամ ի բժշկաց. (Ոսկ. ես.։)
վասն որոյ արդեօք պարտ է երկու պատճառաց տեսակս սահմանել. զոմն ի կարեաց, եւ զմիւսն աստուածային. (Պղատ. տիմ.։)
Զընկերին կարիսն իւր համարել. (Ոսկ. մտթ. (յն. յընկերն հայել. որ բերի եւ ի ՟Ա նշ։))
ԿԱՐԻՔ ՈՐՈՎԱՅՆԻ կամ ՄԱՐՄՆՈՅ. ստիպումն ի թափել զաւելորդս. եւ Կղկղանքն։ (Վրք. հց. ՟բ. ՟թ. եւ ՟ժդ։)
Եղեւ կարիս միոյն ի նոցանէ, եւ ել արտաքս վասն կարեաց. (Ոսկիփոր.։)
ԿԱՐԻՍ ԱՌՆԵԼ. Կարեկից լինելով դժուարիլ ընդ եղեալսն.
Իսկ յասելն
opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.
Ասել իբրեւ ի կարծեաց։ Կիւրղ. (թագ.։)
Ոչինչ կասկած կամ կարծիս (Յն. նի բառ) իմտի դնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
ի կարծեաց եկելոց ի վերայ տիեզերաց. (Ղկ. ՟Ի՟Ա. 26։)
Ճշմարտապէս, եւ ոչ կարծեօք. ա՛յլ ձ. եւ ո՛չ կարծիս ունելով. (Հանգ.։)
Զանձն ազատել յանիրաւ կարծեաց։ Զի լիցի զանձինս անըմբռնելի ունել ի նոցա կարծեացն. (Իգն.։)
Ոչ բռնադատեցաւ ի կարծեացն (այս ինքն ի կասկածանաց՝) ձեռնամուխ լինել եւ չարչարել զկոյսն։ եթէ ինձ ասէ չաւատաս, եւ կարծիս ինչ զիմոյ վկայութենէս կարծես, գոնէ առնն հաւատա՛. (Ոսկ. մտթ.։)
Լաւ համարին (Արք) զանձինս ի մահ մատնել, քան ի կարծիս անկանել կնոջ. (Շ. մտթ.։)
cf. Կարակին;
կարկնաւ չափել, cf. Կարակնեմ.
Եդից ասէ զողորմութիւն իմ ի կշիռս. իսկ ի կէս օրինակս՝ եդից ասէ զողորմութիւն իմ կարկնաւ. այսու զմեծ զողորմութին յայտնէ, թէ ընդ բոլոր տիեզերս սփռելոց էր. (Գէ. ես.։)
short, brief, succinct, concise, laconic;
in few words, shortly, succinctly, briefly, concisely, summarily, laconically;
— հատանել, —ս կտրել, to epitomize, to condense, to state briefly.
Զկարճառօտ բանն ի համառօտ կացուցանել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 29։)
Կարճառօտ խնդիրք (աւազակին), եւ համառօտ պատասխանի (փրկչին). (Եղիշ. խաչել.։)
Կարճառօտ պատմել, կամ կարգել զպտմութիւնն, կամ ասել, կամ շարադրել. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33։ Եւս. քր. ՟Ա. Վրք. հց. ՟Դ։ Ստեփ. սեւան.։ Լծ. կոչ.։ Շ. վիպ.։)
Սիրելի է ինձ միշտ կարճառօտ հատանել. (Մագ. ՟Գ։)
Կարճառօտիւ յիշատակել, կամ հարցանել. (Խոր. ՟Ա. 14։ Սարկ. լս.։)
Կարճառօտս կտրեցից. քանզի միշտ համառօտս սիրեմ հատանել (զբանն). (Սեբեր. ՟Թ. (ոճ յն. զի համառօտելն ըստ յն. ասի՝ վերակարել։))
red, reddish;
— ներկել, to dye red.
πυρράζων rubescens. Ունօղ կամ ունելով զգոյն կարմիր. կարմրացեալ, եւ առաւել կամ յոյժ կարմիր.
powerful;
able, capable, clever;
healthy;
rich, wealthy;
— լինել, cf. Կարողանամ.
ԿԱՐՈՂ կամ ԿԱՐՕՂ. δυνατός, ἱσχύων potens, valens, validus, fortis . Որ կարէ. ունօղ զկար առնելոյ ինչ. բաւական. առողջ. զօրեղ. ուժեղ. հզօր. բաւական. առողջ. զօրեղ. ուժեղ. հզօր. զօրաւոր. եւ Ճոխ. կրցօղ, կարողութիւն կամ ճար ունեցօղ, ուժը տեղը. եւ ունեւոր.
Ամենայն որ կարող էր զօրութեամբ։ Կարօղ եմքյաղթել նոցա։ Որ կարող իցէ եւ այլն։ Ես զի՞նչ կարօղ էի արգելուլ զաստուած։ Կարօղ եմ մտանել եւ ելանել ի պատերազմ։ Ոչ է պիտոյ բժիշկ կարողաց, այլ հիւանդաց։ Կարօղ ձեռամբ.եւ այլն։
կարծէին լինել կարող զերծանել խաբէութեամբ. (Փարպ.։)
Շինեաց եկեղեցի եւ հիմնացոյց ի վերայ պետրոսեան վիմին, ոչ կարող ի դրանց դժոխոց ընդհարկանել հաստատութեանն. (Տօնակ.։)
in want of;
needy, necessitous, poor, indigent;
desirous, anxious, eager;
want, need, necessity, poverty, indigence;
desire, wish, longing;
— լինել, to want, to need, to be or stand in want of;
— նմալ, գտանիլ, to be in a state of privation, to be unprovided with, to be without;
— ամենայնիւ, in want of all things, poverty-stricken, destitute;
ոչ իւիք կարօտեմ, I want for nothing.
Զմերկն ծածկեսցես, եւ կերակրովք եւ ըմպելեօք զկարօտն լցուցանես. այսինքն զկարօտեալն կերակրոց, կամ զկարօտութիւն նորա. (Խոսր.։)
Կարօտից թառամեցուցանել ընդ ծաղկի մարմնոյն՝ եւ զախտս բնաւորականս. (Սարկ. հանգ.։)
Կարօտ մնացաք կենդանի տեսանելոյ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ոչ եղեւ կարօտ փոխելոյ զբոցն, զի եղիցի ցօղ. իմա՛ ըստ յն. ոճոյ. այսինքն ոչ տկարացաւ փոխել։
Եթէ զոհիւքն կարօտ էր, իսկ մոխ րով երնջոցն՝ զոր ետ ի սրբութիւն կարօտելոցն, զի՞նչ կարօտ էր նա. (Եփր. թուոց.։)
Զի՞նչ ունիմք եւ մեք ասել, որ կարօտ եմք յամենայնի. (Շ. բարձր.։)
Մեք միշտ կարօտիւ ըղձամք ընդունել ի քեն զողորմութիւն. (Խոսր.։)
Ունէի զայս կարօտ ի մտի։ Ահա եհաս ժամ՝ ցուցանել զպտուղ կարօտին քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)
indigence, penury, want, necessity, poverty, misery, destitution;
desire, wish;
անհնարին, ծայրագոյն —, great need of;
extreme poverty, utter destitution;
փղձկիլ կարօտութեամբ, to desire eagerly, to long or sigh for, to pant after;
— կարօտութեամբ ուտել զհաց կամ ըմպել զջուր to fare hard, to live upon bad cheer;
to champ the bit.
տացես նմա փոխ, որչափ եւ խնդրիցէ ի կարօտութեան իւրում։ Անզգամք ի կարօտութեան սատակեցին։ Տրտմելոց վասն կարօտութեան սատակեցին։ Տրտմելոց վասն կարօտութեան յարկ ապաւինի։ Կարօտութիւն հացի։ Զհաց քո կարօտութեամբ կերիջի՛ր։ Ջուր չափով եւ կարօտութեամբ արբեսցեն.եւ այլն։
to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.
ζάω, ζώ, ζωάω, βιόω vivo περιβιόομαι in vita conversor καταβιόομαι vitam transigo, dego παροικέω accedo, commoror. Արմատ Կեանք բառին. (եբր. խա՛յ, խայա՛. Յորմէ եւայ, ի մեզ Կին. այսինքն կենդանին։ եւ յն. զա՛օ. զին. պ. զիսթէ, զինտէ. դաղմ. ժի՛թի. թ. սաղ օլմագ, եազամագ ). Վարել զկեանս. ապրիլ. կենդանի կալ մնալ.
Կեցցուք, եւ մի մեռցուք։ Կելով կեցցես։ Ամենայն աւուրք, զորս եկեաց։ Ընդէ՞ր իցէ ինձ կեալ։ Մի՛ կեցջիր։ Կեցցէ՛ արքայ։ Հայէր ընդ օձն պղնձի, եւ կայր։ Մխիթարեցայ, եւ կեցի։ Կէին վտարանդեալք։ Կեայր անառակութեամբ։ Յանմտութեան կեանս կէին։ Բազում ժամանակս կեցից։ Զօրհասաւ անցեալ հրէայքն՝ եւ զա՛յս օր կեցեալ գտանին։ եւ այլն։
Լալեաց եւ աշխարհանաց արժանի կեանս կեան։ Ումեք բարւոք կեցելոյ. (Փիլ.։)
Ի մանկութենէ աշխատութեամբ կեցեալ։ Յաղագս անշարժ խաղաղականն կելոյ շնորհիւ։ Չարաւ կեցելոյ. (Պիտ.։)
Կեցից քրիստոսի։ Յանհոգս կէին։ Մեղօք կեցելոյս. (Նար.։)
Կելով կեցցէ զարդար կեանս. (Յճխ. ԺԵ։)
life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.
Ի միումն ժամու փոփոխումն առնել բարուց կենաց մարդկան։ Եթէ ոչ նախ հաստատեալ է յանձն իւր զուղիղ կեանս, ոչ մտանէ ի հաւատս։ Կեանս անմաքուրս ունին. (Ոսկ. յհ.։)
Ի ԿԵՆԱՑ ԱՐԿԱՆԵԼ, այսինքն զրկել, կարճել. սպանանել.
Յատելութիւն գրգռեալ՝ ի կենաց արկանել։ Ի կենաց արկանէին զնա յեգիպտոս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
doubtful, uncertain, ambiguous;
undecided, wavering, pusillanimous, irresolute;
suspicious, distrustful;
— լինել, to be suspected, doubted;
— թուիլ, to seem doubtful;
cf. Կեղածաբար.
որ եւ Կաղակարծ. իբր Խեղ կամ կեղ կարծեօք. ուր գոյ կարծիք կաղացող յերկուս հետս. այսինքն Կասկածաւոր. կասկածելի. խիթալի. երկբայական. եւ Կասկածոտ. երկմիտ. թերահաւատ. ...
Որ անյոյս լինի գտանել զողորմութիւն ի թագաւորէ, եւ կեղակարծ մտօք խնդրէ։ կեղակարծ ես ի յուսոյ հատուցմանն։ Ի հատուցումն փոխարինի գտանել կեղակարծ լիցի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
comrade, companion, partaker;
husband, wife, married couple;
— լինել, to live together, to cohabit, to keep company with, to get intimate, to frequent, to converse;
չկամիմ բնաւ — առնդ լինել, I will have no manner of conversation, no dealing with that man.
Չէ պարտ կրօնաւորի՝ մանկանց կենակից լինել. (Նեղոս.։)
Կենակցօք վարելով. (Փիլ. իմաստն.։)
Զի կենակցացն վնասս։ Ի միաբանութիւն ածել զկենակիցսն (ի վանս)։ Առ ի հաստատութիւն կենակցացն. (Բրս. հց.։)
Յիշատակօք կենակցացն (վախճանելոցն) ամենայնի համբերեն. (Նիւս. կուս.։)
Օրհնութեամբ ամուսնութեանն ընդգրկել զկենակիցն. (Լմբ. ժող.։)
portrait, likeness, picture;
painter;
հասակաչափ՝ փոքր՝ մանրանկար —, full-length, half-length, head-size, miniature portrait;
գեղեցիկ՝ ճշգրիտ —, fine, exact portrait;
տալ հանել զ—, to get one's picture drawn or painted, to have one's likeness taken;
cf. Լուսանկար.
Կենդանագրացն ոչ կատարած ունել իրողութիւնն՝ թուի առ ամենայն կենդանիս, դեղելոյն եւ ոչ դեղելոյն, եւ կամ թէ այլ զի՞նչ եւ իցէ երբէք կոչիցեն զայսպիսիս կենդանագրեացն մնակունք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
աբգար առաքեաց կենդանագիր յերուսաղէմ առ ի գրել զտէրունական պատկերն. (Դամասկ.։)
living, alive;
animated, lively, vivid, vivacious, sprightly;
vital, vivifying, vivificative;
animal, beast;
կենդանեաւ՝ կենգանեօք, in one's lifetime, during one's life;
— լինել, to be alive, to live;
— առնել, to give new life to, to reanimate, to vivify;
— պահել զոք, to save anothers live;
երդուաւ ի —ն յաւիտենից, he swore by the living God, by the Eternal;
— է Տէր եւ — է անձն քո եթէ, as the Lord lives, as thy soul lives...;
— է անձն քո, արքայ, թէ գիտիցեմ, as thy soul lives, o king, I cannot tell;
— է Տէր եթէ մեռանիցի, I swear by the Lord he shall not die.
Ամենայն՝ որ կենդանութեան (յն. կելոյ, τοῠζῆν) հաղորդի, ուղղապէս իսկ արդեօք եւ իրաւապէս ասին կենդանի. (Պղատ. տիմ.։)
Աստուած կենդանի։ Երգուաւ ի կենդանին յաւիտենից։ Դու ես որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Կենդանի եմ ես, եւ կենդանի է անուն իմ։ Զի՞նչ խնդրիցեն վասն կենդանեաց ի մեռելոց անտի։ Տակաւին կենդանի՞ իցէ հայրն ձեր։ Զամենայն մարմին կենդանի, եւ եղեւ մարդն յոդի կենդանի։ Հանցէ երկիր շունչկենդանի։ Հանչեն ջուրք զեռունս շնչոց կենդանեաց Յերկիրն կենդանեաց (այս ինքն անմահ հրեշտակաց կամ հոգւոց). եւ այլն։
Դժուարին կենդանի է մարդս առ ի սովորելն սննդեամբ ըստ հարկաւոր սահմանին. (Պղատ. օրին. Զ։)
Այն որ առ դաւթայ կենդանեաւն երկնչէր նենգել. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ կենդանեօք, եւ ոչ յետ կենդանութեան ուրեք փախչել կարիցեմ. (Բ. Մակ. ՟Զ. 26։)
life, vitality;
vivacity, animation, liveliness, spright-liness;
freshness, bloom;
health;
կրել զ—, to live, to breathe, to be living;
ի կենդանութենէ արկանել, to deprive of life, to put to death, to kill;
ի կենդանութեան իւրում;
in his lifetime, during his life;
ի — ձեր, your health !
Կենդանութեամբ իւրով ախտին ցաւոց զանդամսն ի միմեանց յօշել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9. իբր մ. կենդանւոյն։)
Ի կենդանութենէ արկանել. իբր զրկել ի կենաց, սպանանել. Ե(ւս. քր. ՟Ա։)
Զի՞նչ քան զմեռելութիւն քառօրեայ դիոյ առկենդանութիւն մեզ անյուսագոյն. իմա՛, ի կենդանացուցանել, կամ ի կենդանանալ։
quite alive, yet alive;
during life;
alive, living;
— ունել, ըմբռնել զոք, to take one alive;
— այրեցաւ, he was burnt with life yet in him.
Կենդանւոյն իջցեն ի դժոխս, կամ ի միջոյ մեղաւորաց փոխեցաւ։ Կենդանւոյն ըմբռնել, ունել, ձերբակալ առնել, այրել, ի տապակս իջուցանել, խանձատել, եւ այլն. (Սղ ՟Ծ՟Դ. 16։ Իմ. ՟Դ. 10։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 8։ ՟Դ. Թագ. ՟Է. 12։ Առակ. ՟Ա. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Զ. 11։ ՟Է. 5։ Խոր. ՟Գ. 21։ ՃՃ.։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
Կենցաղ պայծառագոյն կամ ուղիղցուցանել։ Զքաջանուաստ կենցաղոյ նորա յայտ առնելով։ Ի գիրս զբաղեսցուք ուղիղ աւանդութեամբ, եւ ստոյգ կենցաղաւ. (Ոսկ. յհ.։)
Կենցաղ վարձկան (այսինքն վարձկանական), եկ ծառայից վայելուչ. (Արիստ. առաք.։)
Զկենցաղացն ջանալով ձեւս յարմարել. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Յանցաւոր կենցաղոյս։ Ծով կենցաղոյս։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս։ Վտրելն մեր զկենցաղս. (Ժմ.։ Շար.։ Խոսր.։ Լմբ. ժղ.։)
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
βρῶσις, βρῶμα, κατάβρωμα , βορά cibus, esca, depastio, devoratio τροφή nutrimentum, alimentum եւ այլն. Կեր եւ կուր. ուտելի եւ կլանելի. ուտեստ. պարէն. սնունդ կենդանեաց՝ մանաւանդ բանաւորաց.
Պտուղ ի կերակուր։ Խոտ դալար ի կերակուր։ Յամենայն կերակրոց՝զոր ուտիցէք։ Որս նորա կերակուր էր նմա։ Կոկորդ զկերակուրս ճաշակէ։ Ի կերչէ ել կերակուր։ Խնդրեն յաստուծոյ զկերակուրս իւրեանց։ Մրջիւնառիւծն սատանեցաւ առ ի չգոյէ կերակրոյ։ Զազգ անուշակ կերակրոյն։ Կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի։ Ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Արժանի՛ է մշակն կերակրոյ իւրում։ Կերակրովք եւ ըմպելեօք։ Ամենեքին զնոյն զհոգեւոր զկերակուրն կերան.եւ այլն։
Ոչ եթէ կերակուրն պտղոյն խիստ էր, այլ ինքն դնել մտացն վասն կերակրոյն. (Եփր. ծն.։)
ԿԵՐԱԿՈՒՐ. նմանութեամբ, Ճարակ, նիւթ ծախելի, եւ այլն.
Լիցին նոքա կերակուր ամենայն զօրաց քոց։ Մատնելոց են նոքա ի կերակուր ձեզ. (Յուդթ. ՟Ե. 28։ ՟Ժ. 12։)
table-companion, who eats or messes with another;
— լինել, to intercommon.
Աւազակն խաչակից եղեւ նմա. եւ դու նմա կերակրակից լիցիս, (կերակրելով ընդ քեզ զաղքատս). (Ճ. ՟Գ.։)
fond of eating, dainty-mouthed;
— լինել, to feast, to revel, to give oneself up to feasting.
Յանչափս սիրօղ զկերակուրս եւ զըմպելիս.
Մեղա՛յ կերակրասէր լինելով. (Մաշկ.։)
gasconade, bravado, empty boast, rodomontade;
defiance, insolence, haughtiness;
չզիջանել ի խրոխտմանէն, to lose nothing of his arrogance.
Խրոխտումն սքանչելի կատարեալ կամօք զօրութեամբ աստուծոյ տեսանէին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 9։)
cf. Խցարգել.
ԽՑԱՐԳԵԼ կամ ԽՑԱՒՈՐ. Արգելական ի խցի. բնակեալ ի խուց ճգնաւորական. միայնակեաց.
Քահանայ՝ որ սիւնակեաց է, եւ խցարգել. (Կանոն.։)
conversing with another;
— լինել, to have an interview, to converse, to talk, to discourse, to have a chat together, to hold a conversation with.
Միայնացելոց՝ վերնականացն խօսակցաց. (Նար. ՟Գ։)
Առաջի աստուծոյ կան յեկեղեցին առընթեր նորին խօսակցացն քահանայից։ Ջանասցուք նախ տեսանել զխօսակիցն աստուած, եւ ապա զունկնդրութիւն պահանջել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԽՕՍԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. λαλέω, διαλέγομαι colloquor. Խօսել ընդ ումեք, եւ ընդ միմեանս. զրոյցս առնել. ... որ եւ ռմկ. խօրաթել.
Խօսակից եւ հաշուակից իրերաց լինելով. (Յհ. իմ. ատ.։)
Յորժամ սիրելոյ ոք խօսակից լինի. (Սարգ. յռջբ.։)
Հաւատա զքեզ քրիստոսի խօսակից լինել, եւ ոչ անբարբառ նիւթոյ. (Շ. թղթ.։)
Ախորժալի յաւէտ միշտ ծառայի՝ տեառն խօսակից լինել. (Ի գիրս խոսր.։)
herald, messenger, negociator;
flag of truce;
— լինել, to parley, to negociate, to treat.
Միջնորդ խօսելոյ (ի խաղաղութիւն). պատգամաւոր. խօսք տանօղ բերօղ.
word;
speech, language, tongue;
discourse, sermon;
saying;
diction;
talk, conversation, chat;
word, promise;
report, news;
— ընդ Աստուծոյ, prayer;
— հաւու, cock-crowing;
խօսս արկանել՝ առնել, to speak, to talk;
խօսս առնել՝ դնել, to compose, to write;
ի խօսս գալ՝ մատչել, to begin to speak in one's turn;
to converse, to talk;
ի խօսս առնել, to cause to speak;
ի խօսս լինել՝ — կանաց or լեզուաց լինել, to be the public scorn, to become a bye-word;
կարճել զխօսս ուրուք, to interrupt a person, to break in upon;
—քո յայտ առնեն զգեզ, thy speech bewrayeth thee;
cf. Բան.
Ուսանել զխօսս եւ զլեզու հայկական։ Հայերէն խօսիւք։ Ասորի խօսիւք. (Խոր. ՟Ա. 13։ Փիլ. իմաստն.։ Ճ. ՟Ա.։)
ԽՕՍՍ ԴՆԵԼ, կամ առնել. Շարագրել ճառս. արադրել.
Հիպողիտոս դնէր խօսս բազումս։ Սակաւ որոգինէս խօսս դնել ի վերայ գրոց սրբոց. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 22. եւ 23։)
Բերել ի մէջ ձեր զգիրս միոյ փիլիսոփայի այլազգոյ, զոր ընդդէմ մեր խօսս է արարեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
ԽՕՍՍ ԱՐԿԱՆԵԼ եւ ԱՌՆԵԼ. իբրու Խօսել.
եկեալ խօսս արկանէր գեղեցիկ։ Առաքեաց խօսս ի մէջ առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 28։)
Ի ԽՕՍՍ գալ կամ ՄԱՏՉԵԼ. իբրու Խօսել սկսանել. խօսակից լինել.
Ի ԽՕՍՍ ԱՌՆԵԼ. Տալ խօսել. բանալ զլեզուն. Զխուլս եւ զհամրս ի խօսս առնէր եւ ի լուր. (Ճ. ՟Բ.։)
ԽՕՍՔ ՀԱՒՈՒ. Խօսելն աքաղաղի. Ձայն խօսնակի.
Յառաջ քան միանգամ կատարել հաւուն զխօսսն, երիցս ուրացաւ. (Երզն. մտթ.։)
dawn, rising;
birth, origin, source, rise;
emanation;
lineage, descent;
derivation;
զ—ն ունել, to take its rise in, to draw one's origin from;
— արեգական՝ արեւու, sunrise, sunrising.
ἁνατολή ortus եւ oriens, origo ἁπόρρια effluxus, emanatio βλαστός germen λάμψις splendor. ծագիլն լուսոյ կամ լուսաւորեաց. ելք. արեւելք. եւ Փայլումն. լուսաւորութիւն. եւ Ծնունդ. բղխումն. ի վեր երեւումն.
Ծագումն միածնի որդւոյ քո յերկնից (այսինքն միածինդ ծագեալ)։ Այսօր զհոգին ճշմարտութեան դաւանեցին սուրբ հայրապետքն ծագումն առ ի հօրէ յառաջ բղխեալ անհատաբար, եւ այլն։ Ծագումն լուսոյ աստուածային նշանի։ Ծագմամբ լուսափայլ աստեղն։ ծագումն արեւու լուսոյն ճշմարտի (սուրբ կոյս. իբր ծագօղ, արեւելք). (Շար.։)
to spend, to expend;
to eat, to use, to consume, to waste, to reduce to nothing, to exhaust;
to absorb;
to devour;
to corrode;
*to sell;
— զժամանակն, to waste, to throw away one's time;
— զինչս, to dissipate one's fortune;
զվաստակս —, to lose one's labor, to have one's labor for one's pains;
ի զուր զբանսն —, to speak to no purpose, to talk to the winds;
հրոյ —, ի հուր —, to consume by fire;
— առաւել քան զսովորականն, to exceed the ordinary expenditure.
δαπανάω sumptus facio, impendo. ծախս առնել ընչից. վճարել. վարել զիմն ի պէտս, եւ սպառնել. որպէս եւ զժամանակն անցուցանել. խարճել, հատցընել, մսխել, անցընել.
Խօսին ընդ նմա՝ երկայն բանս ծախելով վասն նորա։ Բովանդակ զօրն անդ ծախեն. (Ոսկ. ՟Ա. 78. եւ 57։)
եւ մեզ ո՛չ ի զուր ինչ զբանս ծախել. (Եզնիկ.։)
Ոչ եթէ օթեւանք ինչ պիտոյ էին ծախել միածնի որդւոյն աստուծոյ յելս բարձրութեան երկնից. (Ագաթ.։)
ԾԱԽԵԼ. ἑξαναλίσκω, καταναλίσκω եւ այլն. absumo, consumo եւ այլն. (լծ. թ. զայ էթմէք ). Վատնել. մաշել. սպառել. լափել. սատակել. կորուսանել.
Բոց կամ հուր ծախեաց զփայտ, զողջակէզ։ Հրով ծախեսցի։ Ծախել զսեղանն։ Ծախեսցէ զձեզ, կամ զազգս յերեսաց քոց։ Ոչ ծախեցաւ եւ ոչ ինչ, կամ եւ ոչ մի։ Վասն իմ ծախեցին զգործս իւրեանց.եւ այլն։
Ծախել պարտ էտ լնոսա երկրի, եւ ոչ սնուցանել. (Եզնիկ.։)
Ծախել ատամամբք գազանութեան. (Նար. ՟Հ՟Թ։)
Հրով կամ հրոյ ծախել։ Արագ ծախեն բռնաւորքն զմեզ (որպէս ծերացեալս). (Ճ. ՟Ա.։)
Խոնաւութեանն ծախեցելոյ ի մարմնի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զծախ իւղոյն յարգէ, եւ զծախելեացն յիշատակարան պատմեն ամենայն ուրեք. (Կորիւն.) (այսնքն ծախողաց, կամ մարիամու)։
ԾԱԽԵԼ. որպէս աշխարհիկ ոճով, Վաճառել.
Շահելով զնոսին գնով ի ծախողացն ծախել զգործն իմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ը։)
burrowing;
— առնել, to drive into a hole;
to cause to dwell in caverns;
— լինել, to enter a hole.
լրբութիւն սրտի քոյ արար զքեզ ծակումուտ վիմաց. այսինքն մտանել ի ծակս վիմաց. (Երեմ. ՟Խ՟Թ. 16։)
Ծակումուտ լեռնակեցիկ ելեալ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Սաբելիանոսաց. նեստորականացն, փոտինոսացն, ծակամտից. (Կիւրղ. կուս.։)
stripped of flowers;
— լինել, to shed the blossom.
Ի դոյզն շարժմանէ պտղաթափ եւ ծաղկազերծ լինելով. (Պիտ.։)
flower-gathering;
— առնել, to gather flowers, to cull.
ԾԱՂԿԱԺՈՂՈՎ ԱՌՆԵԼ. ἁνθολογέω colligo flores. Ժողովել, հաւաքել, քաղել ծաղիկս, կամ որպէս զծաղկունս.
Ի նմա ճարակելով, եւ մաքուր խորհուրդս ի նմանէ ծաղկաժողով առնելով՝ պարարին. (Նիւս. երգ.։)
fragrant, perfumed with flowers;
—հոտ ըմպելի, perfumed drinks;
— գինի, fragrant wine.
Արհամարհեսցուք զըմպելիս ծաղկահամս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
culling or gathering flowers;
compiling;
extract;
abstract;
summary, anthology;
— առնել, to gather flowers, to cull;
to extract, to collect, to compile;
— երթալ մեղուաց, to rifle the flowers, to gather honey.
ԾԱՂԿԱՔԱՂ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ, կամ ԵՐԹԱԼ. ἁνθολογέω flores decerpo, colligo. Ծաղկաժողով լինել. քաղել զծաղիկս, եւ հատընտիր բանս հաւաքել, համառօտել.
Այլեւ յոլովից զպայծառագոյնսն ծաղկաքաղ առնելով զշնորհաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ծաղկաքաղ արարի զգիրս զայս ի հայոց մնացորդաց յարեւելից գրոց. (Մեսր. երէց.։)
Յօժարիմք ծաղկաքաղ լինել յուրախարար բուրաստանաց ծաղկոցացն աստուծոյ. (Տօնակ.։)
blunted, pointless;
cut off, mutilated, maimed, mangled;
— առնել, to blunt, to render pointless;
to cut off the extremities, to mutilate, to maim, to mangle;
to lop off;
to retrench, to curtail, to abridge.
Զկատարեալ գիտութիւնն ... կամին ծայրակոտոր եւ խոտան առնել. (Ոսկ. գաղ.։)
Ծայրակոտոր առնէին զոտսն եւ զձեռսն։ Ծյրակոտոր առնել ոտիւք եւ ձեռօք. (Ղեւոնդ.։)
ծայրակտուր առնել զմարմինն, կամ զկրօնաւորսն. (Սարգ. յկ. ՟Զ։ Վրդն. պտմ.։)