chief of a sect, heresiarch.
· Calfa
Պետ աղանդոյ. դենպետ. հերեսիովտապետ։ Յորմէ՝
sectary;
magician, enchanter, sorcerer.
· Calfa
Ունօղ եւ հետեւող աղանդոյ իրիք. մոլորահաւատ. այլափառ. հերետիկոս. է՛հլի պիտաաթ.
Զի մի՛ մոլորեսցին զկնի սուտ կարծեաց աղանդաւորաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Հայեցեալ մարգարէութեամբ ի տարապարտ հպարտութիւն աղանդաւորացն. (Եզնիկ.։)
Զբանսարկուէն ասի որպէս չարահնար. աղանդահնար. աղանդագործ.
Ցամաքեսցի եղեամն աղանդաւորին. (Նար. ղ։)
Կախարդական. աղանդական.
Աղանդաւոր դիւթութիւն, կամ գործք. (Մագ. ՟Ա։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
to seduce, to deceive, to lead into error, to teach a false doctrine.
· Calfa
Կախարդել, եւ մոլորեցուցանել. պատրել իբր կախարդանօք. կախարդի պէս որսալ, աչք խաբել. արհըրլէմէք. պազլամագ. այարթմագ.
Մի՛ կախարդանօք զձերդ աղանդեալ որսայցէ զգայարանս. (Պիտ.։)
Շրջաբերական թղթովք աղանդէր զտիեզերս. (Կանոն.։)
Ախտք մարմնոց աղանդեն զհոգին. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Որ աղանդեալ էին ի կռոցն մոլորութիւնն. (ՃՃ.։)
dessert.
· Calfa
«կերակրից յետոյ քաղցր ուտե-լիք, մրգեղէն ևն. dessert» Բուզ. Ե. 7. Ոսկ. ճառք, էջ 403. գրուած նաև աղընդեր ԱԲ կամ աղանդէր ՋԲ։
Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 աղանդ բա-սի հետ։
Ազնիւ համադամք յետ սովորական կերակրոց. չէրէզ. նէֆայիս.
Եւ ի ժամ աղանդեր մատուցանելոյ եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր եւ վարունգ եւ ամիճ, զի կերիցէ. (Բուզ. ՟Ե. 7։)
formule of a sect;
amulet, phylactery;
heresy.
· Calfa
ԱՂԱՆԴԻՆՔ որ եւ ասի ԱՂԱՆԴՔ, ԱՂԱՆԴՈՒԹԻՒՆ. այս ինքն կախարդութիւն. դիւթութիւն. հմայք. պիւյիւճիւլիւք. պիւյիւ. ֆալ. սըհր.
Ի մեհեան դիւթութիւնս եւ աղանդինս մատուցանեն։ Դիւթք ի ներքս ի մեհեանն առնէին զաղանդինսն։ Եւ սկսան առնել զաղանդինսն (կամ զաղանդսն) ի հասարակ գիշերին. (ՃՃ.։)
Ոչ աղանդինս գիտեմք, եւ ոչ կախարդութիւնս. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ի՟Ը.։)
formule of a sect;
amulet, phylactery;
heresy.
· Calfa
Կախարդական գրուած.
Ունի զաղանդիս ի գօտի իւր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
formule of a sect;
amulet, phylactery;
heresy.
· Calfa
իբր կախարդութիւն, կիւսութիւն. γοητεία praestigiae, incantamentum
Զիա՞րդ եբաց զաչս քո, այս ինքն է՝ միթէ աղանդութեա՞մբ իւիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Եւ իբր մոլորութիւն. հերձուած.
Աղանդութեանն արիանոսաց. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
to brown, to roast, to broil, to toast.
· Calfa
ԱՂԱՆՁԵՄ կամ ԱՂԱՆՁՆԵՄ. եւ ռմկ. ԱՂՆՁԵԼ, ԱՂԸՆԾԵԼ. καίω uro, καταφρύγω կամ καταφρίσσω, καταφρίττω torreo, cremo, exsugo Խարակել. խարուկել. խանձողել. որպէս եւ ցնդել զլոյծս. բոհրել, խարկել, խանծել, երել մրկել. գաւուրմագ.
(լծ. խանձեալն) եղի. մուրկ. խարակեալ ցորեան։ Յորմէ.
Ա՛ռ սպիտակ հող. եւ աղնձէ՛ ի կրակն։ Աղընծէ զինքս։ Աղնձած (կամ աղընծած) աղ, չամիչ, կորեակ, եւ այլն. (Վստկ.։ Մխ. բժիշկ.։)
Այրիմ եւ աղանձնիմ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Ոչ խոնաւոյն աղանձեցելոյ առաւելութեամբ ջերմութեանն, եւ ոչ ջերմինն շրջեցելոյ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
roasting.
· Calfa
Աղանձելն, եւ աղանձիլն. (Ոսկիփոր.։)
Յիշատակէ զորդանցն անմահից զբոցակէզ զաղանձումն. (Ոսկ. յանդամալոյծն.։)
s. pl. supplication, prayer, orison, entreaty, humble request;
— or նամակ աղաչանաց, petition.
· Calfa
Աղաչանք իմ եւ խնդրուածք իմ այս են։ Բան աղաչանացս իմոյ ընդունելի քեզ լիցի։ Զի՞նչ են աղանչանքդ քո. (Եսթ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ՟Ե։)
Աղաչանք, այս ինքն թախանձանք եւ գթարկութիւն առաջի ամենաբարի բնութեանդ. զի այս է աղաչանաց զօրութիւն եւ սահման, զիւր կարօտութիւնն ցուցանել, եւ ի նմանէ զխնդիրս պահանջել. (Լմբ. սղ.։)
Բազում անգամ առաջի աչաց ուրուք աղաչանս արարեալ՝ ասեմք, տե՛ս զաղաչանս. (Խոսր.։)
Ըղձալի՛ են քեզ բարերար՝ աղաչանք մեղաւորաց քան զխնդրուածս արդարոց. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
ԱՂԱՉԱՆՍ ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. cf. ԱՂԱՉԵՄ. (Յհ. կթ.։ Ժմ. եւ այլն։)
ἁξίωμα preccatio, preces Խնդրուած. աղերս. աղօթք, պաղատանք, մաղթանք. եալվար, տիլէք, նիյազ.
ՆԱՄԱԿ ԱՂԱՉԱՆԱՑ. Գիր աղերսանաց. արզուհալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Աղաչելի.
· Calfa
Աղաչօղ. աղօթական. աղօթօղ.
Աղաչաւոր կռապաշտեալ (Սողոմոն)։ Աղաչաւորս բազմապատկառ. (Նար. ՟Խ՟Ը.։ Նար. կ.։)
suppliant, petitionary.
· Calfa
որպէս աղաչօղ. աղաչաւոր. ἰκετεύων supplicans
Ամենայն ուրեք կամաց աղաչելեացն ուշ ունէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
cf. Աղաչանք.
· Calfa
Յղեաց դեսպանս՝ աղաչել ի խաղաղութիւն. եւ ոչ լուան աղաչելութեան նորա։ Դարձաւ ի դահիճն կոյս պատճառաւ աղաչելութեան. (Արծր. ՟Գ. 4. 7։)
to supplicate, to pray, to conjure.
· Calfa
Աղերսել. պաղատիլ. մաղթել. աղօթել. աղաչանս մատուցանել. եալվարմագ. նիյազ՝ տուա էթմէք. δέομαι, ἰκετεύω, παρακαλέω, ἁξιόω, εὕχομαι rogo, peto, deprecor, oro
Արհամարհեցաք, յորժամ աղաչէրն զմեզ։ Աղաչեցի զՏէր Աստուած։ Աղաչեցէ՛ք առ Տէր Աստուած ձեր։ Զերեսս Տեառն չէր աղաչեալ։ Աղաչեա՛ զերեսս Տեառն Աստուծոյ քո։ Աղաչեաց այրն Աստուծոյ առաջի Տեառն։ Ժողովրդովքն հանդերձ աղաչէին զԱստուած։ Աղաչեմ զձեզ՝ յիշել ձեզ զերախտիսն։ Աղաչեսցէ զքեզ եղբայր քո։ Աղաչեաց զերեսս արքային Մովաբայ։ Անկեալ աղաչէիք զկուռսն ձեր։ Աղաչէ, եւ ոչ ամաչէ։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ։ Մո՛ւտ, եւ աղաչեա՛ զարքայ։ Մի՛ աղաչեր վասն դոցա։ Աղաչել սկսան նոքա զնա, զի դաշինս արասցէ։ Աղաչէին ձեռն տալ նոցա։ Յաղաչել քում առ նա՝ լուիցէ քեզ։ Յաղաչել իւրում առ Տէր՝ ընդունելի եղիցի նմա։ Աղաչել ի խաղաղութիւն, եւ այլն։
Աղաչելն քան զխնդրելն առաւել ունի զկամացն բաղձանս։ Աղաչեսցո՛ւք ասէ. այս ինքն ի սրտէ պաղատեսցուք. (Խոսր.։)
Զայս միայն աղաչեսցուք զԱստուած, զի համբերել կարասցուք. (Եղիշ.։)
Զայս աղաչէին նոքա զսուրբն. (ՃՃ.։)
Զհանգուցչին զերեսս աղաչեմ։ Զորոյ զկերպարանս եւ զյիշատակս անուանցն աղաչել՝ Աստուած իսկ վարդապետեաց։ Առ Ահարոն ոչ գոյր աղաչել։ Աղաչեաց Մովսէս առաջի Տեառն Աստուծոյ. (Նար.։)
Միայնոյ քեզ մարդասիրի աղաչեմ. (Շար.։)
Աղաչէին ինձ գնալ. Յհ. կթ.։
Աղաչեալ զԳրիգորիոս. (Ագաթ.։)
Սրբովք աղաչեցեալ զԱստուած՝ օգնականութիւն գտանէր. (Եզնիկ.։)
Ոմն աղաչէ, եւ ոմն աղաչի. (Մամբր.։)
Ոչ նա ինչ աղաչեցաւ եւ արար, այլ ինքն յանձնէ կարգեաց զամենայն։ Աղաչին եւ աղերսին, եւ զերախտիսն սիրելեացն ոչ յիշեն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. հերոդ.։)
Աղաչեցեալ ի նախարարացն՝ ոչ առնոյր յանձն. (Յհ. կթ.։)
Յաղաչեցելոյն զնոյն կատարելն. (Լմբ. սղ.։)
Անխաբելի կամօք աղաչեալ (Աստուած) ի մէնջ. (Նար. ՟Գ։)
Զսոյն եւ ի Պօղոսէ աղաչիմք՝ գթութեամբն Աստուծոյ պաղատեալ. ոճ է յն. այս ինքն զսոյն աղաչէ մեզ Պօղոս, կամ վասն սորին աղաչէ զմեզ։ (Խոսր.)
cf. Աղաչանք.
· Calfa
Երկրորդ ձայն զխմբական աղաչողութիւն ունի. երրորդ ձայն զիգական աղաչողութիւնսն. (Մովս. քերթ. եկեղ.։)
s. pl. sympathy, affection, tenderness.
· Calfa
իբր աղեօք գթոյ եւ սիրոյ պատումն. բնաւորական բերումն. սէր եւ կարեկցութիւն. συμπάθεια consensus in adfectibus
Զայն որ ըստ երկնայնոց առ երկրայինս աղապատանք. (Փիլ. իմաստն.։)
brine;
flagitious, wicked.
· Calfa
ԱՂԱՋՈՒՐ ἄλμη salsugo, salsilago որ եւ ԱՂՋՈՒՐ. Աղի կամ աղեալ ջուր. աղտաղտուկք. թուզլու սու.
Դարձոյց զջուրս յաղաջուրս. (Սիր. ՟Լ՟Թ. 29։)
Դուքսն ասէ, ո՛վ աղաջուր դու։ Ասա՛ ինձ ո՛վ աղաջուր դու։ Չարիմաց հոգւով, եւ աղաջուր բարուք. (ՃՃ.։)
Զի՞նչ խօսիս ո՛վ աղաջուրդ, եւ ամենեւին աղաջուրդ։ Զոր բազում աղաջուրք ի փիլիսոփայիցն ասեն որ ծաղրն եղեն եւ ծանակ կան. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ես.։)
Թքեալ ի նա՝ ասաց. մի՛ բարի լիցի քեզ՝ պատանեա՛կ աղաջուր. (Պտմ. աղեքս.։)
Ժանտ. անզգամ. պիղծ. եարամազ. ահմագ. ἁλάστωρ, μιαρός scelestus, exsecrandus, flagitiosus
pillar of salt, statue of salt.
· Calfa
Արձան աղի կամ յաղէ.
Կին մի արտաքոյ քան զբարս բուսոյ ծննդեան՝ աղարձա՛ն (կամ ա՛ղ արձան. յն. աղ) լինէր (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
destruction, devastation, ruin;
disparagement, defamation.
· Calfa
ԱՂԱՐՏ ՎԱՐԵԼ. ըստ յն. Աղ սերմանել, կամ ցանել աղս. cf. ԱՂԱՐՏԵՄ.
Զքաղաքն կործանեցին, եւ աղարտ վարեցին. (Դատ. ՟Թ. 45։)
Յերեւեալ մեր բարի՝ ի հակառակացն սիրեաց աղարտ վարել ձեռանէ. (Պիտ.։)
որ եւ ԱՂԱՐՏՈՒԹԻՒՆ. Ընդ վայր հարումն (որպէս զանպիտան արտ աղի, կամ որպէս աղաջուր) թշնամանք. նախատինք. անարգանք. եպերանք.
Զաղարտանսն եւ զհեգնութիւնսն, որք կարի կսկծեցուցանեն զմիտս մեր. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ը։)
Չարագոյն թուելով առաւել քան թշնամանօք լի, եւ աղարտանս անձինս. (Պիտ.։)
to besprinkle with salt;
to spoil, to desolate;
to cast a stain upon, to wound the reputation of, to slander, to calumniate.
· Calfa
Ընդ վայր հարկանել (որպէս զանպիտան արտ աղի). յոչինչ կամ պիղծ եւ անհարազատ համարել. առ ոտն հարկանել. թշնամանել. բամբասել. անարգել. անգոսնել. ἑξουδενέω, ἑπισκόπτω, διαβάλλω, καταβάλλω, κακίζω, νοθεύω, βδελύσσομαι probro do, nihili facio, contemno, vitupero, objurgo վար զարնել, ոտքի տակ առնել, քամահրել. խօրլամագ.
Ո՞չ աւանիկ այն զօր է՝ զոր դուն աղարտէիր։ Զաղարտեալն յազգաց. (Դտ. ՟Թ. 38։ Ես. ՟Խ՟Թ. 7։)
Սերմն ժանտ. ո՛չ զբնութիւնն աղարտէ, այլ ցուցանէ յառաջին հասակէն բուռն հարեալ զչարեաց։ Մանկունք եւ տկար կանայք աղարտեն զմահ։ Զամենայն իսկ զհրէականսն աղարտես եւ զզոհսն։ Զգործն չաղարտէին, եւ զնշանագործն բամբասէին։ Աղարտել զսքանչելիսն, կամ զքրիստոնէութիւն։ Նաեւ քաղաքաւն եւս աղարտէին, ի Նազարեթէ է ասէին. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Աղարտել զայն՝ որ ամենայն ընդունելութեան արժանի է. (Փիլ.։)
Ոչ իբրու օտարացուցանել եւ աղարտել զնորա ջանն. (Նիւս. կազմ.։)
Ո՞վ ոք ոչ զիմս աղարտեսցէ յանդգնութիւն. (Նանայ.։)
Ինքն իսկ կամքն չարութեան աղարտեալ լինի (յահեղ ատենի) յունողացն զնա յառաջ։ Այնչափ աղարտէր, եւ համբերէր ամենայնի. (Տօնակ.։) (Ոսկ. եբր.։)
Որքան ինչ անտեղի են եւ աղարտեալ։ Նշանակօք աղարտելովք. (Դիոն. երկն.։ Նար. ՟Ե։)
Եւ աղաւաղել. վնասել. անպիտանացուցանել. ի բաց ընկենուլ. եղծանել. խանգարել. նկուն առնել. աւրել, փճացընել, վար ձգել. պօզմագ. Βλάπτω, έϰβάλλω. Officio, deludo, abjicio.
Այն ոչ եթէ զճշմարտութիւն պատմութեանցն աղարտէ։ Զյիշողութիւնն ոչ կարէր աղարտել, կամ մոռանալ։ Յաղթեաց նոցա, եւ աղարտեաց զնոսա (կոյրն բացեալ). (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Զնիգս դժոխոցն աղարտեալ հզօրեղապէս. (Պտրգ.։)
Աղարտել զճշմարտութեանն զարգացումն. (Պիտ.։)
Յօրինակ նմանութեան աղարտեալ նաւի. (Նար. ՟Ի՟Է։)
cf. Աղարտանք.
· Calfa
Ոչ եթէ անց զմեօք բազմացն աղարտութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
ground, bruised, broken.
· Calfa
Այլացեալ. լեսեալ. աղացած, լոսած, մանտրած.
Զիւղսն անուշունս, զխունկսն աղացիկս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
spoiled, vitiated, corrupted, adulterated, tainted, impaired;
disordered, discomposed.
· Calfa
Աղամող եւ աղարտեալ. այլայլեալ. խանգարեալ. աղկաղկ. տկար. փուտ. խարխուլ. աւրած, անպիտան, փտտած, վատուժ. գուվվեթսիզ. զապուն. σαθρός imbecillus, imbecillis
Բնութեամբ ամենայն բան աղաւա՛ղ եւ դիւրաշարժ. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Առաջնոցն (զգայութիւնք) սրեալ էին ամենայն իրօք. մեք աղաւաղաց հասաք, որպէս եւ մարմնոյս կազմածի փանաքւոյ. (Փիլ. լին. ՟Ա. 32։)
to spoil, to corrupt, to adulterate, to taint, to impair, to disorder, to discompose, to vitiate.
· Calfa
Այլայլել, աղարտել, եւ աւերել, տկարացուցանել. անպիտան կամ խոտան կացուցանել. ապականել. եղծանել. խանգարել. անշքացուցանել. աւրել, փճացնել. պօզմագ. պերպատ էթմէք.
Եկն Աբրահամու աստուածպաշտութիւնն, եւ աղաւաղեաց զայն (զհեթանոսութիւն). (Եզնիկ.։)
Զի զեկեղեցւոյն փառս աղաւաղեսցեն։ Զի զփառսն աղաւաղել մարթասցեն զՈրդւոյն Աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ.։)
Աղաւաղեսցե՞ս զքաղցրութեանդ բարեշնորհ ծաղիկդ։ Մանրագորս աղաւաղեալ. (Նար. ՟Բ. ՟Կ՟Է։)
Ոչ ժամանակք աղաւաղեն զնա, եւ ոչ երկայնութիւնք աւուրց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Ա։)
Ոչ աղաւաղել (կամ աղարտել) զնոցայն. (Տօնակ.։)
Զի մի՛ ի հակառակութենէն բարետոհմութիւնն աղաւաղեսցի. (Լմբ. ատ.։)
Եւ աղարտել, որպէս անարգել. արհամարհել, խոտել. մերժել. խօրլամագ.
Զերկնաւոր փրկութիւնն աղաւաղես եւ անարգես. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ոչ հաւանեալ աղաւաղել կամ փոխանակել զերկնաւոր կենացն զփրկութիւն ընդ անգիւտ կորստեանն. (Յհ. կթ.։)
Յանդնդային աղաւաղեալ խորխորատ. իմա՛ խարդաւանեալ։ (ՃՃ.)
Ոչ աղաւաղէր զինքն ի յուսոյ երկնաւոր փրկութեանն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ երբէք աղաւաղեալ յանկեալ լինի փութո՛վ եկելոցն բազմութիւն. (Նիւս. թէոդոր.։)
Կամ կասեցուցանել. լքուցանել. տալ յանգիլ եւ յետնիլ. որ է ըստ յն. λήγω իբր լքանիլ. desino, finem facio.
destructive.
· Calfa
Որ աղաւաղէ. խանգարիչ.
Զկարկուտ՝ իմանալի բուսոցս մերոց աղաւաղիչս. (Լմբ. սղ.։)
deterioration, destruction.
· Calfa
Աղաւաղութիւն մարմնոյս մերոյ եւ դժուարաշարժութիւն զձին ի պէտս ածեալ մատոյց. (Նիւս. կազմ. ՟Ը։)
τὸ βράδυ, exiguitas Աղկաղկութիւն. փանաքութիւն. տկարութիւն. անպիտանութիւն.
like a dove, in the form of a dove.
· Calfa
Երեւեալ ի կերպարանս աղաւնոյ. աղաւնոյ նման. աղաւնիի նման, աղաւնիի տեսքով.
Յաղաւնակերպ նմանութենէ անտի առեալ զկերպարանս. (Ագաթ.։)
Աղաւնակերպ իջմամբ կամ երեւմամբ։ Գգուես սիրով աղաւնակերպ. (Շար.։)
Հոգին Սուրբ աղաւնակերպ իջանէ։ Շնորհք Հոգւոյն Սրբոյ աղաւնակերպ ի վերայ գլխոյ նորա հանգուցեալ. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Աղաւնակերպ հրեշտակք Աստուծոյ կերակրէին զնա. (Հ=Յ.։)
Հոգւոյ ճշմարտին՝ աղաւնակերպին. (Գանձ.։)
cf. Աղաւնեակ.
· Calfa
Ձագ աղաւնոյ. աղաւնեակ.
Սուրբ Կիրակոս աղաւնաձագ՝ հեզաբանիկ քաղցրանուագ. (Գանձրն.։)
cf. Աղաւնեվաճառ
· Calfa
Զաղաւնավաճառսն, որ նշանակէր զվաճառողս շնորհաց Հոգւոյն, Քրիստոս արտաքսեաց. (Զքր. ծործոր.։)
dealer in doves or pigeons.
· Calfa
ԱՂԱՒՆԵՎԱՃԱՌ ԱՂԱՒՆԷՎԱՃԱՌ որ գրի եւ ԱՂԱՒՆԱՎԱՃԱՌ։ Վաճառօղ աղաւնեաց, որպէս դնի ի յն. աղաւնի ծախօղ.
Կործանեաց եւ զաթոռս աղաւնէվաճառացն։ Զաթոռս աղաւնէվաճառացն կործանեաց. (Մտթ. ՟Ի՟Ա. 12։ Մրկ. ՟Ժ՟Ա. 15։)
Զհատահմայութիւն կործանելով, եւ զնիստ հեշտասէր աղաւնեվաճառ ցանկութեանց. (Տօնակ.։)
s. bot. vervain.
· Calfa
կամ ԱՂՈՒԵՆԱՐՕՏ. (զոր Ստեփ. լեհ. կամի ընթեռնուլ որպէս ռմկ. ԱՂԱՒՆԻՃ) Խոտ՝ որ լինի արօտ կամ ճարակ աղաւնեաց. ըստ յն. աղաւնական։ περιστερέων peristereon, verbenaca, verbeneca erba colombina կեօյէրճին օթը, ռայըլհամամ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։)
dove, pigeon;
վայրի —, stock-dove, wood-pigeon, wild pigeon.
· Calfa
Աղաւնի անոյշ, կամ ձագ աղաւնոյ.
Ե՛կ դու աղաւնեա՛կ իմ ընդ հովանեաւ վիմիդ. (Երգ. ՟Բ. 14։)
excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
· Calfa
. ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։
= Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. լազ. lebi «կեղտ», lebiari, leboni «աղտոտ, կեղտոտ», ulebu «կեղտոտել» (Ajarian, Etude sur la langue laze, էջ 37), հայերէնը չունենալով բառասկզբում 2 ըստ օրինի աւելացրել է նախաձայն ա, բայց առանց նախաձայնի ձևը պա-հուած է գաւառականում. այսպէս Ղրբ. լեպ «դիրտ, մրուր, հիւանդութեան ժա-մանակ լեզուի վրայ գոյացած կեո-տը», լեպանք «օճառ եփելուց յետոյ տակը մնացած դիրտը», լեպակալել «ցեխոտիլ, լե-զուի վրայ հիւանդութեան պատճառաւ կեղտ կապել»։ Այս բառը թէև չկայ վրացերենում, բայց լազերէնը հայերէնից փոխառեալ չէ, ինչպէս ցոյց է տալիս նախաձայն ա-ի բա-ցակայութիւնը։ Հայերէնը փոխառեալ է այժմ կորած կովկասեան մի լեզուից, որից ի դէպ է գալիս այն հանգամանքը, որ բառի աւելի նախնական ձևը (լեպ), այժմ էլ գործածական է միայն Ղարաբաղի բարբառում։-Աճ.
Windisch. 18 լտ. alvus «փոր, արգանդ ևն» բառից։ Հիւնք. աղբիւր բառից աղ-բիւս և սրանից էլ աղբ։ Bugge, Btrg. 35 յն. αφρός «փրփուր» բառին ցեղա-կից, որ մերժում է Հիւբշ. 417։ Նոյն, Lуk. Stud. 2, 18 գտնում է ὄλβη քա-ղաքի անուան մէջ։ Liden, Stud. z. al-tind. էջ 30 լիթ. al-mens «մեռելի շա-
րաւ», մբգ. ulmee «հոտած» ևն բառերի հետ։ Peterson K7 47, 25 ընդունում է Liden-ի մեկնութիւնը և միացնելով աղտ բառին՝ երկուսն էլ դնում է հնխ. el, ol-«թրջիլ» արմատից։ Լազերէն բառի հետ համեմատութիւնը տուած եմ նախ Etude sur la langue laze, էջ 37 և Արրտ. 1911, 418։
ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Կր. Սեբ. ախբ՝, Ախց. Երև. ախպ, Ոզմ. Ռ. Վն. ախփ «պարարտութիւն», Աևն. ախփ «մարդու և անասունների աղբ», Տփ. աղպ, Զթ. օխբ՝, ոխբ՝, Հճ. օխբ՝, Ասլ. ախ* «ձիու, կովի, ոչխարի աղբ»։ Ագլ. չունի այս բառը։ Բառի նախնական իմաստը ցոյց են տայիս աղբ-ժախ Սեբ. «աղբ և նմաններ, նետելու բաներ, չօր-չօփ», աղբոտ Ղզ. «կեղ-տոտ», Սեբ. «անպէտ մասեր՝ քար ևն շատ պարունակող (ցորեն, ընդեղէն ևն)» (հմմտ աղբոտ «կեղտոտ» Ոսկիփ.) և Խրբ. ախփ «ժեխ, աւլուք»։ Կրճատ ձև է աբիկ Մնճ. «ա-թար» փխ. աղբիկ։ Նոր բառեր են աղբախոտ (Ղրբ. ըխպա՛խօտ, Ագլ. ըխպա՛խուտ «մի տեսակ վայրի խոտ», հմմտ. գրբ. աղբղբուկ), աղբին, աղբնոց, աղբուն, աղբտուք, աղբո-տացնել ևն։
ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] axpīn «պարար թիւն, ժեխ», axpin dain «աղբել, հողը պարարտացնել», թրք. գւռ. Կր. աղբ (Բիւր. 1898, 626), Սեբ. Տր. axpun «աղբուն, արտի համաո պատրաստուած աղբ, պարարտու-թիւն», axpunlamak «աղբունել, արտը աղ-բով՝ պարարտացնել» (Յուշարձ. 328). այս բոլորի համար հմմտ. յատկապէս գւռ. աղբ (ախփ) «մտոխրախառն կղկղանք արտաքնոց-ներում», աղբուն «արտերը պարարտացնելու համաո պատրաստուած աղբ», աղբունել «ար-տո պարարտացնելու համար աղբ փռել»։ Սխալւում է Krālitz-Greifenhorst ՀԱ 191։ 260՝ որը կարծում է թէ թրք. axpun յառա-ջացած է հյ. աղբ-ն որոշեալ ձևի վրայից։ բար աղբեր (ուղ.) և աղբիւր։ Ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. 1. աղբեր-ինչ. աղբե-րակն ՍԳր. Ոսկ. ես. աղբերանալ Խոր. աղբե-րահոս Շար. 2. աղբիւր-. ինչ. աղբիւրակն, աորիւրանալ, աղբիւրահոս. 3. աղբևր-. ինչ. աղբևրուկն, աղբերացուցանել, աղբևրանալ. սրանց մէջ հնագոյնն է աղբեր-ձևով կազմու-թիւնը. միաները յետնաբար այլափոխեալ գրչութիւններ են։ Հետաքրքրական ձև է աղբ-րըհար «հարբուխ» (Թորոսեան, Տետրակ հմռ. բառարանի, 1794, էջ 19)։
Ետու քեզ քակոր արջառոյ փոխանակ աղբոյն (կամ աղբին) մարդոյ։ Աղբոյ աղաւնեաց։ Շուրջ զդովաւ բրեցից, եւ արկից աղբ։ Մոխրով եւ աղբով ելից զգլուխն իւր։ Եղեն դիակունք նոցա իբրեւ աղբ զճանապարհաւ։ Իբրեւ զհող, եւ իբրեւ զաղբ. եւ այլն։
Ծխեսցեն ի ներքոյ նորա աղբ. (Ագաթ.։)
Հարի զմարմին Յովբայ քոսովք, եւ թաղեցի յաղբի. (ՃՃ.։)
Տե՛ս թէ ո՛ւր բարձրացար յաղքատութենէն եւ յաղբէն։ Զի՞նչ այլ աղբ, քան թաղել զպատկերն Աստուծոյ ի հեշտախտութիւնս որովայնամոլութեան, շնութեան. (Լմբ. սղ.։)
ԸՆԴ ԱՂԲ ԳԱԼ. ըստ յն. Ընկեցիկ լինել. մէկ դի ձգուիլ, կամ աղբիւսը նստիլ.
Ընտրեցի ես ընդ աղբ գալ ի տան Աստուծոյ առաւել քան զբնականալ ի յարկս մեղաւորաց. (Սղ. ՟Ձ՟Գ. 11։)
κοπρία, κόπρος, βόλβιτον stercus, fimus Յաւելուած որովայնի կենդանեաց. կղկղանք. ապաւառ չորացեալ ի բացի. քակոր. սպտուր. ծիրտ. եւ աղբեւք. քաք, թրիք. թեզէք, նէճասեթ, թերս, կիւպրէ, ֆըշգը.
muck-heap, dung-hill.
· Calfa
Տեղի՝ ուր աղբք կուտիցին. աղբեւք. չէօփլիւք.
Զպատուական գլուխն թաղեցին յաղբակոյտ տեղիս քաղաքին. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Զ.։)
privy;
sink.
· Calfa
Տեղի աղբոյ եւ աղտեղութեանց. կերիզ. Իսկ անցք նոցա՝ ԱՌՈՒ ԱՂԲԱՆՈՑԱՑ. ἁμαρὰ կամ ὁχετὸς ἁμάρας cloaca
Զբերանն եւ զաչս եւ զամենայն անդամսն առհասարակ առուս աղբանոցաց գործէ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
excremental, excrementitious.
· Calfa
Փառք նորա աղբեղէնք են. (Ա. Մակ. ՟Բ. 62։)
κόπριος, κόπριον stercoreus, stercus Որ ինչ յաղբոյ, կամ յաղտեղութեանց է բաղկացեալ. եւ աղբ. եւ աղտեղութիւն.
to go to stool, to dung;
to dung, to manure.
· Calfa
Աղբ արկանել ի գետին վասն պարարտացուցանելոյ. կիւպրէլէմէք, ֆըշգըլէմէք.
Բազում եւ յոլով անգամ պարտ է աղբել զվատ գետինն, եւ ոչ մէկ հետ. զի թէ հետուհետ չաղբի, նա՛ պա՛ղ լինի. (Վստկ. ՟Լ՟Դ։)
cf. Աղբիւրաբար.
· Calfa
Որդւոյ պատճառ ծննդեամբ անճառ, հոգւոյ բղխումն աղբերաբար. (Շար. ձ։)
spring of water, source, fountain.
· Calfa
ԱՂԲԵՐԱԿՆ գրի եւ ԱՂԲԵՒՐԱԿՆ կամ ԱՂԲԻՒՐԱԿՆ. Ակն աղբեր. եւ աղբիւր. որ եւ ԱԿՆԱՂԲԵՒՐ, կամ ԱԿՆԱՂԲԻՒՐ. ջրի ակ, աղբուր. կէօզ. չէշմէ. փունար պաշը. այն. ըստ յն. աղբիւր ջրոյ.
Ո դարձոյց զվէմն ի վտակս ջուրց, եւ զապառաժն յաղբերակունս։ Ընդ աղբերակունս ածցէ զնոսա. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Գ. 8։ Ես. ՟Խ՟Թ. 10։)
Ընդ ցամաքել աղբերականն. (Եփր. թագ.։)
Առ ցուրտ աղբերակամբ խայտան. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Եղիցի երկիրն ծարաւուտ յաղբերականս. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ յաղբերականց հոսէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զերկիրս գետովք եւ աղբերակամբք վայելչացոյց. (Սարգ.։)
Ցամաքեցուցեալ զակնաղբեւրն նորա. (Ագաթ.։)
flowing like a fountain, fluent, streaming;
copious, abundant.
· Calfa
ԱՂԲԵՐԱՀՈՍ կամ ԱՂԲԻՒՐԱՀՈՍ. Հոսեալ յորդութեամբ իբր աղբիւր կամ յաղբերէ, կամ զաղբիւր.
Աղբերահոս կողիւ մաքրեաց զաղտեղութիւն ազգի մարդկան. (Շար.։)
Աղբիւրահոս արիւն. (ՃՃ.։)
Աղբիւրահոս միտք. (Ոսկ. լս.։)
Մորենի անկէզ, եւ վէմ աղբիւրահոս. (Շ. գանձ.։)
to flow as a fountain, to stream;
to abound.
· Calfa
Ի կարծր վիմէն աղբերանա՛յր յանապատն կամաւն Աստուծոյ. (Դամասկ.։)
Որոյ եւ շտեմարանքն աղբերացան սքանչելապէս. (Խոր. ՟Գ. 31։)
Յորմէ եւ կեանքն աղբերացեալ. (Շ. վիպ.։)
to make to flow as a fountain, to make to flow or gush out;
to pour forth abundantly.
· Calfa
Աղբերացուսցե՛ս ի մեզ զշնորհս քո զողորմութեան. (Շար.։)
Աղբերացոյց մեզ զանապական եւ զսուրբ վտակս կողից իւրոց։ Զվէմն եհար եւ աղբերացոյց փայտն. (Դամասկ.։)
s. pl. excrement, dung;
muck, manure;
filth;
place for the reception of all filth.
· Calfa
ԱՂԲԵՒՔ որ եւ ԱՂԲԻՒՍՔ, եւ ԱՂԲԻՍ կամ ԱՂԲԵՒՍ. κοπρία sterquilinium, fimetum, stercus Աղբկուտոց. կոյտ աղբոյ, կամ կուտոց յաւելուածոց տանց. տեղի հաւաքման իրաց՝ որք աւել ածելով ի դուրս ձգին. աղտեղութիւնք. մոխրոց. չէօփլիւք, չիրքէֆ, կիւպրելիք. սիւփրիւնտիլիք. քիւլլիւք.
Յարուցանէ զաղքատն, կամ բարձր առնէ զտառապեալս՝ յաղբեւաց։ Գիրկս արկեալ աղբեւաց. (Ա. Թագ. ՟Բ. 8։ Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Բ. 7։ Ողբ. ՟Դ. 5։)
Նստէր յաղբիւս (կամ յաղբեւս) արտաքոյ քաղաքին. (Յովբ. ՟Բ. 8։)
Յիրաւի նստաւ Յովբ ի վերայ աղբեւացն, զի աղբեւքն վաղվաղակի երթիցեն առ աղբեւսն, զի մարմինն աղբեւք իսկ էին. (Իսիւք.։)
Ձէթս հեղեալ ի գռիհս աղբեւաց. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Ստրուկ արդարեւ որովայնի լինելով՝ զաղբիս (կամ զաղբիսս կամ զաղբիւսս) մեծացուցանէր. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Ուտելեաց եւ ըմպելեաց պարապեալ՝ զաղբեւս մեծացուցանէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Ողորմեցաւ մեզ բժիշկն երկնաւոր, եւ յարոյց յաղբեւացն. (Լծ. կոչ.։)
s. pl. sweepings, filth;
cf. Աղբեւք.
· Calfa
Յաթոռոյ թագաւորութեան իջոյց, եւ յաղբիսն նստոյց։ Որդնալից եղեալ՝ յաղբիս անկեալ կայցէ. (Սարգ. յկ. ՟Գ. ՟Դ։)
Տկարացեալ դնէր յաղբիսն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Յաղբիս ամենայն չարեաց օթագանեցաք. (Լծ. կոչ.։)
Որ յաղբիւսաց էառ զիս. (Վրդն. եւ Ոսկիփոր.։)
Իբր զքրթաքաղս յաղբիւսաց։ Ժողովեալ յաղբիւսաց եւ ի փողոցաց զանկեալ հնոտիսն. (Ուռպ. ՟Կ՟Ը։ Վրք. հց. ՟Է։)
to irritate, to excite, to provoke;
to incite, to alarm, to inflame, to instigate, to move, to foment, to nettle, to urge, to rekindle, to revive, to rouse, to rebel.
· Calfa
Սկսաւ գրգռել զզօրսն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 40։)
Ո՞ նախ գրգռեսցէ զպատերազմն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 14։)
Գրգռեաց զդաւիթ ի նոսա. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 1։)
Այր ագահ գրգռէ զհակառակութիւն. (Առակ. ՟Ի՟Ը. 25։)
Այլ գրգռեցին եւս զբանս սրբոյն իսրայէլի. (Ես. ՟Ե. 24։)
Ընդէ՞ր գրգռեցեր զպատերազմ ի մէջ իմ եւ կայսեր։ Յայտնի այնուհետեւ գրգռէր խազմն։ Ի մարտ պատերազմի ընդ նմա գրգռելով։ Գրգռեալ զնա կորստեանն իւրոյ՝ հալածեաց զտերենտիանոս. (Խոր. ՟Ա. 5. 28։ ՟Գ. 39. 42։)
ἑρεθίζω, ἑπισείω, παροξύνω irrito, provoco, commoveo, impello, acuo Գրգիռ տալ կռուոյ եւ հակառակութեան. շարժել եւ յուզել զկռիւ, կամ զայլս ի կռիւ. սադրել. գրգել ի բարկութիւն եւ յայլ կիրս. վառել. բորբոքել.
exciter, provoker.
· Calfa
Դրդիչ եւ գրգռիչ։ Գրգռիչ չարեաց. (Եզնիկ.։)
Սատար, եւ գրգռիչ անօրէն իւրում չար մտածութեան. (Փարպ.։)
Յորժամ զգրգռիչսն գտանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Հանդերձեալ էր յանցանել առանց գրգռիչն. (Եփր. համաբ.։)
incitement, impulse, provocation;
contest, quarrel.
· Calfa
Ի մէջ գրգռութեան եւ գրգռութեան։ Ամենայն գրգռութիւն. Օր. ՟Ժ՟Է. 8։ եւ ՟Ի՟Ա. 5։ Զի՞նչ է հեռ, եւ զի՞նչ է գրգռութիւն։ Ոչինչ ի ցանկութենէ գրգռութիւն ախտացեալ. (Բրս. հց.։)
Գրգռութիւն ընդ միմեանս ի ձեռն կանանցն։ Նախանձ բերելով ընդ նմա եղբարցն ի գրգռութենէ կանանցն իւրեան. (Խոր. ՟Բ. 46. 50։)
ἕρις, ἑρίθεια, ἁντιλογία incitamentum, lis, contentio, controversia Գրգիռ. հեռ. վէճ. հակառակութիւն. խըռխըռ. եւ Գրգռելն.
written.
· Calfa
Գրաւոր, գրեալ. գրաձեւ. մագաղաթեայ.
Որ առաքէր ընդ ծով պատանդս, եւ թուղթս գրեղէն ի վերայ ջուրց մկանաց ... եւ թուղթս գրեղէնս ի վերայ ջուրց. (Ոսկ. ես.։)
to write, to compose;
to engrave, to carve;
to paint;
to esteem, to value;
ոչ ինչ —, to despise, to disesteem.
· Calfa
Գրեաց Մովսէս զամենայն պատգամսն տեառն։ Տախտակս քարեղէնս գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Գրեսցէ քահանայն ի մատենի։ Գրեալ է ի գիրս ուղղութեան։ Գրել զբանս իմ գրչաւ երկաթեաւ։ Գրեաց առ ամենայն ազգս.եւ այլն։
Որ ի սիրտս գրեալ լինի։ Յորս պատուիրանն մատամբն աստուծոյ գրի. (Արշ.։)
Գրիմ, եւ իսկոյն եղծանիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Գրեաց գրչաւ քերոբս եւ արմաւենիս. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 29։)
Առցես երկուս ականս զմրուխտս, եւ գրեսցես ի նոսա զանուանս որդւոցն իսրայէլի. (Ել. ՟Ի՟Ը. 9։)
Գրել նոյնպէս եղնգամբք իւրովք արծուիս ( ի վերայ վիմի). (Խոր. ՟Բ. 7։)
ԳՐԵԼ. որպէս Կենդանագրել. նկարել. նկարագրել. գծագրել.
Ի պատկեր գրեալ գեղեցիկ նայեսցի. (Կիւրղ. գանձ.։ ՃՃ.։)
Րախաբ զխորհուրդ եկեղեցւոյ գրեալ նկարէր. (Եփր. յես.։)
ԳՐԵԼ. որպէս Վերագրել. ընծայել. յանուն ուրուք վերաբերել, տալ.
Հրեշտակ էր՝ որ խօսէրն, եւ աստուծոյ գրին խօսքն, քանզի աստուած հրեշտակաւն խօսէր. (Կիւրղ. թագ.։)
ԳՐԵԼ. որպէս Վերագրել, այսինքն առդնել. համարել. դատել. դասել ի կարգ ինչ. առ մեծ կամ առ փոքր ունել զիմն. սեպել. սայմագ. Հրամայէ գրել զնա արշակունի. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Գրել ի դստերս։ Գրեցաւ յորդիս. (Խոր. հռիփս.։)
Ոչ ի թիւս մարդկան գրիլ։ Գրեալս ընդ անմարդիս։ Որդիս թշնամի գրեցայ։ Իբր զայր մի ի նզովս գրեալ։ Զվնասն մեր քեզ գրեցեր։ Զվիմին գթել ոչ գրեցեր։ Որ է աստուծոյ մեծ գրեցեալ. եւ այլն. (Նար.։)
Ոչինչ գրել զցաւս, զվիշտս, զսէր եւ այլն. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Շ. մտթ.։)
Զոգւոցն գիւտք ջերմագոյնս գրեն. (Փարպ.։)
Աստուած գիտէ զկամսն որպէս զգործ գրել. (Լմբ. սղ.։)
Գրեսցուք թէ հրէայն յանձնէ խօսիցի սուտ. (Եզնիկ.։)
Գրեսջի՛ր, թէ յինէն գայթագղեցէք։ Գրեսջի՛ր, թէ նոքա վասն օտարութեանն կոչէին զանձինս. յն. լիցի՛. (թո՛ղ լիցի. Ոսկ. մ. ՟Բ. 16։ Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ. եւ այլն։)
Գրեսջի՛ր թէ զայլսն ամենեսեան ունէիր իբրեւ զպատժապարտս մեղաց. յաստուծոյ որդին զիա՞րդ իշխեցեր ժտել։ Գրեսջիր թէ զնա ի խաչ հանէք, ի կայսր զի՞ խրախուսէք. (Ոսկ. ես.։)
Ուստի ԳՐԷ՛, ԹԷ. իբր Գրեա՛ թէ. այսինքն համարեա՛, թէ. դի՛ր, թէ.
Ո՛չ չոքան առ նա, եւ այն՝ գրէ՛, թէ վասն երկիւղի հալածանացն. բայց ... եւ այլն. (Խոր. ՟Բ. 77։)
Գրէ՛, թէ ի թշնամեացն փախչիցիս. յաստուծոյ բարկութենէն ու՞ր փախչիցիս. (Գէ. ես.։)
Գրէ՛, թէ այնպէս ասաց, որպէս դուք կարծէ՛ք. զի՞նչ վնաս բերէ այդ. (Երզն. մտթ.։)
Գրէ՛ իսկ թէ տայ քեզ այնչափ ժամանակս. եւ զի՞նչ օգուտ է քեզ. (Ճ. ՟Ժ.։ Տե՛ս եւ զորս զկնի։)
ԳՐԷ. իբր բայ հրամայական ռմկ. այսինքն Գրեա՛.
Գրէ՛ գիր, եւ տու՛ր կտակ թագաւորին. (Լաստ. ՟Բ։)
Այլ գրէ ակնյայտ երեւակի. (Խոր. վրդվռ.։)
Գրէ՛, զապականութեան յաջորդեալ վիճակ. (Պիտ.։)
Եւ կամ գրեթէ որպէս զերքունի գործակալութիւն նմա հաւատացեալ. (Խոր. ՟Գ. 65։)
Գրեթէ ամենայն քաղաքն ժողովեցաւ. (Գէ. ՟Ժ՟Գ. 44։ եւ ՟Ժ՟Թ. 26։ եւ Եբր. ՟Թ. 22։)
Գրեթէ բոլոր աշխարհս կախեալ էր զնմանէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Գրեթէ յազդմանէ հոգւոյն զլինելոցս նախատեսեալ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Գրէ՛ իսկ թէ զիս բախելով զարթուցեր. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Շարժութիւնք եւ ձայնք սու՛րք են, եւ գրէ՛ թէ անժամանակաբար հնազանդին կամաց խորհրդոյն. (Նիւս. բն.։)
Հանապազ գրէ՛ թէ արիւնահոսն յարուցանեն քրտունս. (Պիտ.։)
Արտօսր ինչ թորեալ, գրէ՛ եթէ կերտարեան որակացեալ արտահոսեաց. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
Գրէ՛ եթէ ամենայն բանք մարգարէիցն յայս հայէին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
γράφω scribo Դրոշմել զգիր ի վերայ թղթոյ, տախտակի, քարի, եւ այլն. գծել. ծրել զնշանագիրս. շարադրել զբան գրաւոր. Ընդ գրով արկանել զբան.
ԳՐԵԼ. γλύφω, γράφω sculpo, incido Փորագրել. քանդակել. դրուագել. դրօշել.
ԳՐԷ՛. ԳՐԷ՛ ԹԷ. ԳՐԷ՛ ԵԹԷ. ԳՐԵԹԷ. ԳՐԵԱ՛ ԹԷ՛. շ. σχεδόν fere, ferme, pene, prope, ὤστε quasi Իբրու. իբր թէ. գոգցես. ոչինչ ընդհատ. դի՛ր թէ, սեպէ՛ որ.
cheater, sharper.
· Calfa
Մի՛ գուցէ ի քումմէ հրամանէ յանդուգն ոք հոլովեալ գրթի քարանց իջանիցէ. (Արշ. վերջ։)
Խաբեբայ եւ գրթիչ եւ կեղծաւոր կոչիցես. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
ἁπατέων deceptor cf. ԳՐԹԻ, ԳՐԹԱՂ) Կարթօղ. խաբօղ. պատրօղ.
to knock, to strike.
· Calfa
Կողամբք եւ ուսովք ձերովք գրթցէիք, եւ ոգորէիք ... եւ ի բաց մերժէիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։)
Ո՛վ խաշինք գէրք, մի՛ ոգորայք. գրթցէք, հարկանէք զհիւանդացեալսն. (Մծբ. ՟Է։)
Որք գրթցեն եւ խեթկեն եւ խածանեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Գրթցէիք, խեթկէիք, եւ առ ոտն հարկանէիք. (Եփր. աւետար.։)
(ի բառէս կռթունք. թ. սըրթ. յորմէ ռմկ. կռթնիլ ). διωθέω impello, perpello Ուսովք կամ թիկամբք մղել, վանել, մերժել, խթել. թօթվել, հրել, զարնել.
to assault, to storm.
· Calfa
ԳՐՈՀԵԼ կամ ԳՌՈՀԵԼ. ԳՌՈՀԻԼ. (լծ. եւ յն. խռա՛օ). Ամբոխիւ դիմել. խուռն յարձակիլ.
Գրոհ տուեալ դիմիցին ի մահ։ Գրոհ տուեալ ընթանային ի հօտ ոչխարացն ժամանել։ Գռոհ տուեալ անդր ընթանային. (Եղիշ. ՟Գ։ Փարպ.։ Երզն. մտթ.։)
Զմիմեամբք գրոհեալք՝ խնճոյս կացուցանէին. (Ագաթ.։)
Գրոհեալ անթիւ եւ անհամար բազմութեամբ գային. (Ուռհ.։)
burin
· Calfa
Ուռանց եւ սալից, եւ գրոցաց, կարակնաց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ԳՐՈՑ. որպէս Գրանոց. մատենադարան. եւ Մատեանք.
Աներկեղ գրեա՛ ի գրոցէս հարցմամբ այսպիսի բանս. (Մխ. ապար.։)
γραφίς stylus Գրիչ, եւ քերիչ. գործի քանդակելոյ, դուր, եւ այլն. գալէմ.
writing.
· Calfa
Գրելն, իլն. գրեալ ինչ.
Անպակաս գրութեամբ.
Ի գրութիւն մատենի բանին։ Գրութեան նամակի ձերում պատճենի։ Յարմարական գրութեանդ։ Յամենասուրբն գրութեան աւետարանական պատմաբանութեան. (Նար.։)
grasshopper.
· Calfa
Խաղաց իբրեւ զգրուիճ. (Նաւում. ՟Գ. 17։)
Ջորեակն եւ գրուիճն եւ մարախն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զմնացորդս ջորեկին եկեր գրուիճն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
ἁττέλαβος, ἅττακος locustae species Ազգ մարախոյ՝ փոքրիկ, որպէս խարագուլ.
writing, manner of writing.
· Calfa
Արհեստ գրչաց կամ գրութեան. գրելն. գրութիւն.
Հրաշալի արուեստիւ հելլեն գրութեան։ Զարուեստ գրչութեան ուսուցանել. (Խոր. ՟Գ. 53։)
Երագագիր դպիր գրչութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Զպատիւ գրչութեան աւետարանին տայր նմա։ Զպատճառս գրչութեան դնէ առաջի, թէ վասն էր եկն ի գրել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ եւ ՟Բ. պ. ՟Ե։)
Տառապեալ ներսէս ... զբօսանս իմոյ զբազմացն ստացայ զվաստակ գրչութեան ի մատեանս աստուածային. (Լմբ. յիշ. ի համաբ. եփր.։)
Յարուեստ գրչութեան։ Գրչութեան դուռն խրատու. (Արիստակ. գրչ.)
cf. Գրգլիք.
· Calfa
Իբր Գրգլեակ. գրգլիք. քուրջ. կամ Քուրձ.
Հող ի գլուխ, եւ մոխիր զգրջլօք շրջեսցի. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա. յն. լոկ, մոխիր ցանեալ։)
to bite, to sting;
to mangle, to lacerate.
· Calfa
Ագոնարարացն արագոստուաւ, որ է գօշ. (Եւս. քր. ՟Բ։) cf. ԳՈՇ։
Կօշել, եւ Յօշել. ահաւոր գոչմամբ ի վերայ յարձակիլ ի գիշատել.
Գազանաբար զչարդ գօշել աճեցեալ հասակ. (Պիտ.։)
Գազանաբար խրոխտանան գօշել եւ պատառել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մի՛ կեղեքեր զգիշատեալս, մի՛ գօշեր զմորմոքեալս. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Պատեալ զյովհաննու (վիշապացեալ դեւն) գօշէր զմարմինսն, եւ գոչէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
dryness, aridity.
· Calfa
Գօսանալն. չորանալն.
Զնորայն անկումն եւ գօսութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
that has untied his girdle.
· Calfa
Առնուլ նոցա օրէնս (հաղորդութիւն) զուրբաթ եւ զշաբաթ եւ զկիւրակէ, եւ ի ժամ օրինացն գօտելոյծք եղիցին. (Վրք. հց. ձ. (եդաւ ըստ այլ ձ. Գօտելած. բայց եւ ի լտ. ասի, լուծանեն զգօտիս։))
to gird one's self.
· Calfa
Պնդակազմ զմէջսն գօտեւորեն. (Նանայ.։)
Բէլ գօտեւորեալ զմէջսն. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Գօտեւորեալ առ ստեամբքն գօտի ոսկեղէն։ Գօտեւորեալք էին առ ստեամբք իւրեանց գօտիս ոսկեղէնս. (Յայտ. ՟Ա. 13։ ՟Ժ՟Ե. 6։)
Նմանութեամբ, Սպառազինիլ. զօրանալ. սրտապնդիլ. սօթտըւիլ
Քեւ գօտեւորեալ միջապինդ ամրութեամբ բան մարմնացեալ. (Նար. խչ.։)
Սակաւ մի կազդուրեալ, եւ գօտեւորեալ՝ չուեցի գնացի յաշխարհն տարոնոյ. (Յհ. կթ.։)
ԳՕՏԵՒՈՐԵՄ ԳՕՏԵՒՈՐԻՄ περιζώννυμι praecingor Գօտի ածել ընդ մէջ. գօտի կապել.
wrestler;
— լինել, to wrestle.
· Calfa
ԳՕՏԷԿՌԻՒ ԼԻՆԵԼ. որ եւ ԳՕՏԷՄԱՐՏԻԼ. Ըմբշամարտիլ. մենամարտիլ. գիրկ ընդ խառն կռուել.
Յակոբ վասն գօտէկռիւ լինելոյ ընդ աստուծոյ երանի. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Գօտէկռիւ լինէր յայնմ գիշերի. (Զքր. կթ.։ Մագ. ձ։)
Ոչ ժուժկալեմ դէմ հըզօրիդ՝ գօտէկըռիւ ըստ յակոբին. (Յիսուս որդի.։)
girt;
prompt, active, diligent;
— լինել, to gird one's self;
to be prompt.
· Calfa
ԳՕՏԷՊԻՆԴ կամ ԳՕՏԵՊԻՆԴ. Որ պնդապէս կապէ զգօտին. եւ Արի, պատրաստական ի գործ.
Գօտէպինդ լինել, եւ ցուպ ի ձեռս առնուլ. (Շ. թղթ.։)
Արթնութեան պատուէր առաք, եւ գօտէպինդ ծառայութեան. (Խոսր.։)
cf. Գօտեւորիմ.
· Calfa
Զօրացեալ արիանայ գօտէպնդեալ ի գործիականն. (Լմբ. առակ.։)
cf. Դողդոջոտ.
· Calfa
Դողդոջոտ մարմին. (Ճ. ՟Բ.։ որ ի Ա. դողդոչ։)
Զօրացարո՛ւք ձեռք լքեալք եւ ծունկք դողդոջոտք. (Ոսկ. ես.։)
Անհաստատք եւ դողդոջոտք՝ մեր կամքս. (Փիլ. լին.։)
Զձեռս դողդոջոտս, եւ զծունկս կթոտս հաստատեցէ՛ք. (Եփր. եբր.։)
Յանհիմն ի դողդոչուն խորհրդոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. եւ 2։)
vacillation, staggering;
nutation.
· Calfa
ԴՈՂԴՈՋՈՒՄՆ կամ ԴՈՂԴՈՉՈՒՄՆ. Ստէպ դողումն. երերումն.
Իբրեւ զկային, որ էառ դողդոչումն դատաստանաւ ի տեառնէ. (Վրդն. սղ.։)
cf. Դողութիւն.
· Calfa
Դողութիւն ոտից, միջաց։ Դողումն ոսկերաց, ծովու, ջերման. (Սղ. ՟Կ՟Ե. 9։ Ես. ՟Ի՟Ա. 13։ Ամբ. ՟Գ. 15։ Սարգ. յկ. ՟Բ։ Նար. ՟Գ։)
Ցնծացէ՛ք առաջի նորա դողութեամբ։ Ահիւ եւ դողութեամբ։ Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Դողումն կալցի զամպարիշտս.եւ այլն։
Մատչիմք մեծաւ դողութեամբ, սաստիկ երկիւղիւ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Ո՜ անիծիցս այսմիկ, որ երեւելեացս դողումն հարկանիցէ. (Ոսկ. յաւագ ՟բշի.։)
Զահի հարեալ եւ ի դողման կան բնակիչքն. (Եփր. յես.։)
Եղեւ շարժ մեծ. եւ ի դողմանէն երկեան իշխանն եւ զօրականքն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ի.։)
Երկիւղ իցէ դողումն զգայութեան սրտին. (Կլիմաք.։)
Մեռանէր ի դողմանցն (այսինքն սոսկալի իրաց), որ լինելոց է յայնժամ։ Դողմունս անհանդուրժելիս. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
Միտք ի դողման, ակն ի վայր անկեալ. (Վրդն. ծն.։)
Ի ԴՈՂՄԱՆ ԼԻՆԵԼ. Դողալ. զահի հարկանիլ.
Ի դողման եղեալ զարհուրեցան յոյժ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ի դողման եղեալ՝ յաղօթս ապաւինի. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Եւ ամենքին ի դողման լինիմք զարհուրելով. (Մաշկ.։)
Ի դողման եմ. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
ԶԴՈՂՄԱՆ ԶԴՈՂՄԱՆԻ ԶԴՈՂՄՆԻ ԶԴՈՂՆԻ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. այսինքն Զդողի կամ զդողանի հարկանիլ. դողալ. սարսել.
Յանկարծակի հարաւ զդողման. (Ագաթ.։)
Զդողմանի հարկանէր, մի՛ գուցէ խածանիցէ. (Լմբ. իմ.։)
Եւ նա զարթուցեալ՝ զդողմնի հարաւ. (Վրք. հց. ձ։)
Զդողնի հարեալ՝ ոստեան աչք նորա. (Վրք. սեղբ.։)
ԴՈՂՈՒԹԻՒՆ ԴՈՂՈՒՄՆ. τρόμος, πάλος tremor, commotio Դող. դողալն. երերումն. սարսումն. սասանութիւն. եւ Սարսռումն. սոսկումն. ահ եւ երկիւղ.
very little, exiguous;
small;
frivolous, light;
— ինչ, very little;
pinch, drop.
· Calfa
Դոյզն օթեւանք, լաստ, ճառագայթ. (Երեմ. ՟Թ. 2։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 5։ ՟Ժ՟Զ. 27։)
Դոյզն մասն, արագութիւն։ Դոյզն ինչ յաջողութիւն։ Դոյզն ինչ (այսինքն ոչ ինչ) փոյթ առնել. (Փիլ.։)
Դոյզն յիշատակաւ, գնդաւ։ Դոյզն ռոճկով. (Խոր.։ Փարպ.։)
Դոյզն դեղ, պատկեր, պալար, կասկած, մռայլ։ Դոյզն ինչ աղջամուղջ, կամ դարձումն շնչոյ։ Դոյզն մի հառաչումն։ Ի շեղջեցելոց արտասուաց դոյզն մի չափեալ. (Նար.։)
Կերողացն անախորժելիք. զի դոյզն մի ժամու յետոյ զլինդս ատամանցն վնասեն. (Համամ առակ.։)
ԴՈՅԶՆ. իբր Դուզնաքեայ կամ աննշան (ոք).
Դուստր դոյզն մարդոյ դոյզն մահու մեռցի. (Եփր. դտ.։)
Իբրեւ զդոյզն ոք ի մարդկանէ շրջէր. (Շ. մտթ.։)
Եւ զայս ոչ եթէ դոյզն ոք ի մատենագրաց պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԴՈՅԶՆ. մ. Փոքր մի. սակաւ մի. առ փոքր մի.
Սակաւ ուրեք երբէք. (նուազ. լոկ. սոսկ.)
Դոյզն ինչ գթեցին. (Նար. ՟հա։)
Դոյզն ուրեք. այսինքն ի սակաւ տեղիս. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Դոյզն քան զայլսն անիրաւեն։ Առ դոյզն մի արգելցի։ Զգալին դոյզն իմն երբէք ի վեր թռուցեալ յածի։ Վասն զի եւ դոյզն մի քան զանմարմինսն եւս թեւաբոյս լինի. (Փիլ.։)
Գոնեա դոյզն մի ո՛չ եւ բնաւ ախորժեցեր. (Մաշկ.։)
Զի ո՛չ դոյզն ասաց, թէ ցանկացան տեսանել, այլ ասէ, զոր դուքդ տեսանէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։ 6։)
βραχύς, ἤττον, ἕσχατος minor, minus, parum, brevis, vilis, tenuis որ եւ ԴՈՒՆ, ԴՈՅՆ. պ. տուն. ար. ճիւզի, ճիւզվի. Փոքր. խուն ինչ. փոքրիկ. թեթեւ. չնչին. յետին. սակաւիկ. սուղ. նուաստ. քիչ մը, քչիկ, պզտիկ, խեղճուկ.
this, that;
same.
· Calfa
Որպէս միւս տեսօղն ի դոյն նուագեաց։ Զդոյն ինքն զգրիգորդ. (Ագաթ.։)
Ի դոյն յայդ վասակ. (Եղիշ.։)
(դորին, դմին. դովին, վիմբ. դոքին, դոցին, ցունց, ցուն, դովիմբք կամ դոքիմբք.) դերան. ցուց. ա.գ.) Երրորդ դէմ որպէս յանդիմանակաց եւ միջին՝ ընդ հեռաւոր եւ ընդ մերձաւոր. Այդ. նոյն այս, կամ դա. ատի, ատիկակ՝ որ ըսի.
Յայդ խորհեա՛ց, եւ ի դոյն կանխեսջիր. (Ա. Տիմ. Դ. 15։)
Յամառեալ էր զդոյն կամս կատարել. (Գ. Մակ. Ա. 13։)
Մեր դոյն խորհուրդ էր։ Ի վերայ դորին պատուհասի։ Ի դմին յամառութեան. (Եղիշ.։)
Ի դոյն միտս։ Դոյն են մեր կամք։ Ի վերայ դորին բանից. (Փարպ.։)
Ի ձէնջ ուսցին եւ այլք զդոյն առնել. (Խոր. Գ. 16։)
մ. ԴՄԻՆ ԻՐԻ մ. Վասն դորին իրի. վասն այդորիկ. յն. εἱς αὑτὸ τοῦτο ի դոյն յայդ (պէտս). (Եփես. զ. 23։ Կող. դ. 8։)
Դոյն ինչ շինուածոց. (Նար. խչ.։)
Ոչ դոյն ինչ եկեալք. (Յհ. կթ)
so, in such a manner.
· Calfa
Այդպէս. ատանկ.
Դոյնպէս եւ որ ինչ վասն կատարման ադդէի. (Խոր. ՟Բ. 31։)
Դոյնպէս եւ զասացեալ զմանուկն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
to languish, to grow weak, to die of hunger.
· Calfa
Յոյժ սովիլ. նքողիլ. նքթիլ. եւ Պասքիլ. կամ Թօշնիլ. կթոտիլ.
Սկսան դորսովել ի քաղցոյ, կամ ի ծարաւոյ. (Բուզ. ՟Դ. 6։)
cf. Դուռն.
· Calfa
Ի ԴՈՒՐՍ. մ. ἕξω extra, foras Արտաքոյ քան զդուրս, այսինքն քան զդրունս. դռնէ դուրս. եւ պարզապէս՝ Արտաքոյ. արտաքս. ի բաց. անդր. յետս. յառաջ. դո՛ւրս, դէպ ի դուրսը.
Տո՛ւք ի դուրս զքաղաքս եւ զգաւառս։ Տո՛ւր ի դուրս։ Ի դուրս կորզեցից։ Համբաւն ի դուրս յաճախէր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 30։ Ես. ՟Խ՟Բ. 22։ Սղ. ՟Կ՟Է. 23։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 39։)
Ի դուրս բերել (զբան, զզօրութիւն)։ Ի դուրս հանել ընկենուլ։ Ի դուրս ելանել (ի տապանէ)։ Ուղէշքն ի ծառոյ ի դուրս բուսեալք. (Փիլ.։)
Բանն ի հօրէ ի դուրս եկեալ. (Մամբր.։)
Ի դուրս ելեալ ի սրահն արքունի. (Եղիշ. ՟Բ։)
to tap, to stamp with the foot.
· Calfa
Ծա՛փս հար ձեռամբ, եւ դոփեա՛ ոտամբ։ Դոփեցեր ոտամբ քով. (Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Ե. 6։)
Ուրախ եղեւ, դոփեաց ոտիւք ի վերայ (տառապանաց) նոցին. (Լմբ. ամովս.։)
Ձանձրացկոտն ի ծունր կրկնելն՝ յօժարի հարկանել եւ դոփել ոտիւքն. (Կլիմաք.։)
Եթէ մի անգամ միայն դոփիցէ ոտամբ, ընդոստուցանէ զամենեսին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
ψοφέω strepo, sono Բախել ոտամբ զերկիր, տրոփել. դրնդել. դռնչել, կայթել. կաքաւել.
stamping of feet.
· Calfa
Դոփիւն սաստիկ առնէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)
Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)
ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.
cf. Դոփիւն.
· Calfa
Դոփիւն սաստիկ առնէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Ի տրոփական դոփմանէ ոտիցն թնդեալ տանիքն. (Յհ. կթ.։)
Հարկանիցէք կայթս, եւ դոփիւնս հանիցէք։ Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դոփիւնք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Ոսկ. յհ. յռջբ։)
ԴՈՓԻՒՆ կամ ԴՈՓՈՒՄՆ. κρότος strepitus Ոտնաձայն, եւ շաչիւն շառաչիւն. դղրդիւն ի դոփելոյ ոտիւք.
to make ring, to resound, to toll, to ring.
· Calfa
Վին (կամ գավին) հարկանել, եւ զքարինս դռընչեցուցանել. քանզի էին ապուշք ոմանք լսօղքն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ներգործական բայ չէզոքական բայ ԴՌՆՉԵՄ կամ ԴՌՆՉԵՑՈՒՑԱՆԵՄ, ցուցի. κρούω, κατακρούω repello Բախելով թնդեցուցանել, եւ Զխիստն կակղել.
tinkling, ringing in the ears.
· Calfa
Թնդիւն. շառաչիւն. ձայն խոշոր. հնչիւն բախմանց, եւ կենդանեաց.
Դռընչիւն շառաչման ... վարազաց. (Մագ. ՟Հ՟Դ։)
a little girl.
· Calfa
ԴՍՏՐԻԿ որ եւ ԴՈՒՍՏՐԻԿ. Փաղաքշականն Դուստր բառի. պ. դուխտէրէք.
Մտեալ դու ո՛վ դուստրիկ, ասա՛. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to blame, to condemn, to reprove.
· Calfa
Եթէ ոտնհար եղէ ... զզուեցայց ապա եւ ես ի ժողովրդենէ իմմէ դսրովեալ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։)
Դսրովեսցեն զնա. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 2։)
Դսրովեն զմեզ հեթանոսք եւ հրէայք։ Դսրովեն (կամ դրսովեն) հերեսիովտայք։ Ոչ եթէ դսրովեմք ինչ զմարգարէսն։ Դսրովել զյարութիւն։ Մանիքեցիքն դրսովեն զարարիչն կերակրոցս։ Դրսովեալ է եւ այլն. (Կոչ. ստէպ։)
Փոխումն գազանացն բնութեան դսրովէ զնոսա։ Դսրովեալ ամաչեցին ամբարտաւանքն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)
Յորժամ դսրովեմ, յայնժամ զարդարեմ զարուեստ արարչին. (Ոսկ. մարգար. ՟Բ։ (այլ Ոսկ. յհ. ՟Ա. դրսովել։) Դսրովել՝ գրի, Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ. ՟Ը։ Յհ. իմ. երեւ.։ Փիլ. իմաստն.։ Շ. թղթ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Նար. կ.։)
Աւաղեաց դրսովեաց զնոսա. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ժ՟Է.։)
ԴՍՐՈՎԵՄ որ եւ ԴՐՍՈՎԵԼ. διασύρω, καταγινώσκω , καταγελάω, ὐβρίζω, κακούω, κακῶς λέγω, διαβάλλω distraho, detraho, irrideo, contumelia afficio, convicior Եպերել. բամբասել. պարսաւել. ընդ վայր հարկանել. ստգտանել. զրպարտել. անարգել. թշնամանել. յանդիմանել. վար զարնել, քամահրել.
contemner, blamer.
· Calfa
Առաքեցից ի բաբելովն դսրովիչս, եւ դսրովեսցեն զնա. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա. 2։)
cf. Դսրով.
· Calfa
Դսրով. դրսովանք. եպերանք. ստգտանք. պարսաւ. բամբասանք. յանդիմանութիւն.
Եկեաց ագամ զիննհարիւր ամ վասն դսրովութեան չարախօսին, եւ աստուած ոչ եղեւ։ Շատ իցէ այս վասն դսրովութեան ժողովրդեանն. (Եփր. ծն.։)
Վասն նոցա դսրովութեան, եւ վասն ձերոց փառացդ. (Եփր. համաբ.։)
Դսրովութեան եւ անարգանաց արժանի։ Մերոյ վատութեանս դսրովութիւն է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։)
Գործովք չարեօք պատճառ եղեւ դսրովութեան ուխտիս սրբութեան։ Բազում դսրովութիւն է անհաւատիցն. (Կոչ. ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Զ։)
Ըստդտանս եւ դսրովութիւն. (Պիտ.։)
to incite, to solicit, to instigate, to induce, to raise.
· Calfa
Դրդէր զսուտ մարգարէսն՝ սպառնալ մարգարէիցն։ Դրդեն խորհուրդք, պատրեն մարդիկ։ Որք դրդենն զնոսա ի մեղս. (Ոսկ. ես.։)
Դրդել զբազմութիւն. զոք ի գործս. զկամս հօրն ի քաղցրութիւն։ Դրդեաց նախանձն զթշնամին։ Քնոյ զմեզ տալ դրդեն։ Զարթուցանէ զձեզ ի դրդել շիփորային. (Եղիշ. 2։ Վրք. հց. ՟Բ։ Լմբ.։ Խոսր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Զոր ինչ սատանայ դրդէ, զայն խօսիմք։ Ուրուք դրդեալ իցէ զնոսա յայն կարծիս։ Ոչ միայն ի բարեացն (խոստմամբ), այլ եւ ի հակառակորդացն դրդէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. եւ 6. ՟Բ. 9։)
Յորդեալք եւ դրդեալք հասանէին։ Դրդեալ յիւրոց բարեկամաց։ Ի մեծամեծ չարիս դրդիմք։ Մի՛ կարի դրդիք ընդ պէսպէս հանդերձից զարդս. (Ագաթ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Լմբ. սղ.։ Երզն. մտթ.։)
πείθω impello, incito, irrito թ. տիւրթմէք ռմկ. տրդել. Շարժել եւ մղել զոք առ իմն. գրգռել. սադրել. ազդ առնել. թելադրել. զարթուցանել. յարուցանել.
adj. s. abettor, instigator, exciter.
· Calfa
Դրդիչ եւ գրգռիչ։ Դրդիչ, եւ ոչ բռնադատիչ. (Եզնիկ.։)
to shake, to stagger, to move, to agitate, to excite.
· Calfa
Ի մերժելն դրդուեցայ. (Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 13։)
Դրդուեաց զաղօթականն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 233։)
Իբրեւ զայն տունն՝ որ ի վերայ աւազոյն շինեալ էր, զոր դրդուեցին խռովութիւնք. (Ագաթ.։)
Դրդուեցաւ ուղղափառութիւն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի սաստիկ հարմանէն դրդուեալ. (Փարպ.։)
Պատրանքն սատանայի դրդուէ, եւ բաժանէ զնոսա ի գլխոյն. (Լմբ. սղ.։)
διασείω, ὡθέω, ἁνατρέπω concutio, tundo, detrudo, propello, everto Ուժգնակի դրդելով՝ շարժել. շարժլել. խախտել ի տեղւոջէն ցնցմամբ եւ դղրդմամբ. օցտել.
suggestion, instigation.
· Calfa
Ի դրդումն ամենայն չարեաց է խորհրդակից։ Զդրդումն մեր յամենայն ամբոխմանց հաստատէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
ԴՐԴՈՒՄՆ ԴՐԴՈՒՈՒՄՆ. σάλος motus եւ այլն. Շարժումն. գրգիռ. յոյզք. շարժլումն. խախտումն.
Խրատք, յորս իբրեւ ի գաւազան յեցեալ հաստատի, զշարժումն եւ զդրդումն անձինն հաստատելով. (Փիլ. այլաբ.։)
Յայս յուսոյ հաստատութենէ դրդուումն՝ (ա՛յլ ձ. դրդումն). (Լմբ. սղ. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Դրդումն.
· Calfa
Ի դրդումն ամենայն չարեաց է խորհրդակից։ Զդրդումն մեր յամենայն ամբոխմանց հաստատէ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Խրատք, յորս իբրեւ ի գաւազան յեցեալ հաստատի, զշարժումն եւ զդրդումն անձինն հաստատելով. (Փիլ. այլաբ.։)
Յայս յուսոյ հաստատութենէ դրդուումն՝ (ա՛յլ ձ. դրդումն). (Լմբ. սղ. ՟Ղ՟Բ։)
ԴՐԴՈՒՄՆ ԴՐԴՈՒՈՒՄՆ. σάλος motus եւ այլն. Շարժումն. գրգիռ. յոյզք. շարժլումն. խախտումն.
prattle, chattering, chitchat.
· Calfa
ԴՐԴՋԻՒՆ եւ ԴՐԴՆՋԻՒՆ. իբր ռմկ. տռտռոց. Բարբաջ. բաջաղանք. շաղփաղփութիւն.
Ամենայն առասպելք են, եւ պառաւանց դրդջիւնք. (Եզնիկ.։)
Յառասպելս, եւ իբրեւ ի բարբանջս եւ ի դրդնջիւնս պառաւանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8. յն. բարբանջողացն առասպելեօք։)
to fail, to infringe, to contravene.
· Calfa
Երկու ազգ դրժողաց են. մին գազանաց, եւ միւսն մարդկան։ Որոց դրժելն կամին։ Իշխանաց դրժեն. (Փիլ. լին.։)
Դրժել կենակցին եւ ծանօթին. կամ ուխտին եւ դաշանց. կամ առ միմեանս. (Բրս. հց.։ Լմբ.։)
Թերեւս մարթասցի դրժել զարքայն տրդատ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ գազանաբար զտկարն դրժել։ Զոր ոչ կարէ հակառակամարտին դրժել թշնամութիւն։ Ոչ յարեգակնէ, եւ ո՛չ ի հողմոց սաղարթ վարուց քոց դրժեսցի։ Յամենայն իրաց դրժիմք. (Լմբ. սղ.։)
Դրժող իւրոց կենացն. (Կանոն.։)
Գայլոց դրժողաց. (Կամրջ.։)
ներգործական բայ չէզոքական բայ ἑπιβουλεύω insidior, βλάπτω noceo (արմատն դրուժ. ոմանք գրեն Դժրել (զոր տեսցես), որպէս թէ արմատն իցէ դժ. դժուար) Դաւել ի մահ. դաւաճան, եւ ուխտազանց լինել. խարդախել. նենգել. ժխտել. դարանիլ. անիրաւիլ. վնասել.
stamping with the feet;
tinkling.
· Calfa
Շաչիւն կառաց, եւ դրընդիւն երիվարաց. (Միք. ՟Ա. 13։)
ψόφος strepitus, sonitus Դղրդիւն, դոփիւն. շաչիւն շառաչիւն.
cf. Դռոյթ.
· Calfa
(իբր արմատ Դրդելոյ). cf. Դռոյթ կամ Դռութ.
Դրուդ տային. (Երզն. մտթ.։ (Այսպէս կամի ընթեռնուլ եւ Լեհացին ի յհ. կթ.։))