monument, tomb;
tower, turret;
castle-keep, keep, donjon;
bulwark, bastion.
ἕπαλξις, ἁνάλημμα, χάραξ , προτείχισμα propugnaculum, altitudo, agger, antemurale եւ այլն. Արձան՝ այսինքն սիւն կամ կոթող կանգնեալ ի վերայ գերեզմանի մեռելոց. ... եւ ամենայն բուրգն, ամբարտակ, աշտարակ ի պարիսպ եւ յապարանս՝ իբրեւ մարտկոց կամ իբրեւ զարդ եւ յիշատակ.
cf. Հմտութիւն.
Իւրաքանչիւր ցուցանելով զկորովութիւն արիական ներհմտութեան առ ի զինուցն մարտակցութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Նեարդ.
Որք յայգւոյ անպաղացեալք, եւ ի ներտից արտակացեալ։ Զներտս տրամիքս խոկաս կակղացուցանել։ Անփշաբեր, եւ այյլոց յոքնատեսիլ ներտից եւ արմատոց հերքեալ. (Մագ. ՟Բ. ՟Է. ՟Կ՟Բ։)
fellow-soldier, comrade;
ally, confederate;
allied, leagued, confederate.
σύμμαχος socius belli, commilito, adjutor. Կցորդ նիզակաց՝ որպէս զինուց, կամ զինուք գործակից. պատերազմակից. մարտակից. զինուորակից. ընկեր եւ օգնական. որպէս եւ Նիզակակից բարեկամ՝ է ուխտակից եւ դաշնակից ի գործ պատերազմի եւ խաղաղութեան.
representative;
descriptive;
picturesque;
characteristic;
literal;
— իմաստիւք, literally.
Որդիդ միական՝ լոյս ճշմարտական՝ նկարագրական. (Գանձ. այսինքն նկարագիր էութեան հօր։)
to signify, to denote, to betoken, to indicate, to declare, to notify, to express, to distinguish;
to signalize;
to characterize;
to note, to mark, to remark;
to figure, to represent, to mean, to signify, to have the sense or a meaning of;
to cross, to make the sign of the cross;
— զգինս, to quote;
— զվաճառս, to ticket.
Նշանակեալ՝ թէ որո՛վ մահու մեռանելոց իցէ։ Նշանակեաց հոգւովն՝ սով մեծ լինել։ Տալ տանել կապեալ մի, եւ ոչ ինչ վնաս զնմանէ նշանակել։ Առ ի թաղելոյ զիս նշանակեաց։ Ակնարկէ ակամբ, եւ նշանակէ ոտամբ։ Փողք նշանակաց՝ նշանակել ի մեզ։ Ոչ նշանակիցէ փողով։ Եթէ լեզուօք ոչ նշանակիցէք զբանն։ Հրովարտակ մի, ուր նշանակէր զմեզ նիզակակիցս եւ թիկունս իւր.եւ այլն։
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
Որպէս ուսաք ի նոյն ինքն ի թշնամեացն, ունէին ասէ ընդ ինքեանս մարտակիցս հրեշտակական բազմութիւն. (Ղեւոնդ.։)
cf. Ողջունական.
(Գաբրիէլ՝ մարիամու) ետ զհրովարտակն ողջունալի՝ գրեալ ի բարձրելոյն. (Եփր. ծն.։)
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
Եթէ արքունի հրովարտակք ուստեք յանկարծակի հասանիցեն, յոտն ի մատն յառնեն, յակճիռս կայցեն լսել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
Մրցականք եւ ընթացականք ասին՝ վասն զօրութիւն ունելոյ առնել ինչ դիւրեաւ։ Մրցական մակացութիւն ասի, եւ մարտական. (Արիստ. որակ.։)
rhymed;
accomplished, finished, ended.
ՅԱՆԳԱԿԱՆ ՅԱՆԿԱԿԱՆ. λήγων desinens τέλειος perfectus. Ունօղ զյանգ կամ զվերջ այսպիսի կամ այնպիսի. աւարտական. եզերեալ. կատարեալ.
Մանաւանդն յանգական է եւ աւարտական. () մանաւանդ այ՛ն։ Ոչ ունելով եւ դա սկիզբն յումեքէ, եւ ոչ աւարտ յանգական. (Երզն. քեր.։)
to recommend;
to deliver, to commend, to put or give into the hands of, to deposit;
to resign, to leave;
to intrust, to confide, to trust, to rely on;
to impose, to charge, to order.
Գտանիցիմք եղեալ պարտականք արեան անձանց եւ յանձնեցելոցս. (Յհ. իմ. ատ.։)
empty, void;
vain, useless;
in vain, vainly;
vacuum, void, vacuity.
κενός (լծ. հյ. սին, սնոտի). μάταιος vacuus, vanus, inanis (լծ. նանիր, եւ ունայն). իտ. voto, vodo. Այն՝ որ չունի ինչ յինքեան. թափուր. դատարկ. դատարկաձեռն. պարապ, պարապորդ. նանիր. սին. սնոտի. ընդունայն. անմասն. մերկ. լոկ. պարապ, դարտակ, փուճ.
empty-handed;
with empty hands.
κενός vacuus, vanus χεροκένως vacuis manibus. Ձեռնունայն. դատարկաձեռն. ձեռքը դարտակ, պարապ ձեռքով, ընծայ մը չբերելով.
string, file, line, range, row, rank, order, long string, concatenation, chain, series, suite, train;
multitude, great number;
composition;
—ք մարգարտաց, string of pearls;
ոսկի —, gold chain;
—ք լերանց, mountain-chain;
— ճանճից, swarm or lot of flies;
— մրջմանց, swarm of ants;
anthill;
— շանց, pack, number of dogs;
— ազգաբանութեան, genealogy;
ի —ի հարկանել, to register, to record, to set or write down;
ի —ի արկանել, to string, to range, to rank;
ի — արկեալ թուել, to enumerate, to number, to count;
ի միում —ի հարեալ ընդ մի համարել, to be enumerated in the same series;
յանտեղեաց —ին է այս, it is very far from the purpose.
κλῶσμα fila, alligatora σειρά series, linea, catena, funis δεσμός nexus τάξις, τάγμα ordo. (լծ. թ. սըրա. յն. սիրա՛. լտ. սէ՛րիէս ) Դասաւորութիւն ո՛ր եւ է իրաց. դաս. կարգ. տող. հիւսուած. յեռումն. շղթայ. գումարտակ. շարք, շարոց, կարգ, կապոց, թել, գիծ.
Ոսկի շարս կայսերական։ Եթէ ի շա՞րս գումարտակին, յորմէ հոսեցայ. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Դ։)
Շար ոսկեմանեալ՝ շնորհազարդ պսակ։ Հիւսել տաղական՝ շար մարգարտական՝ բանս աստուածական. (Երզն. լս.։ Գանձ.։)
much obliged, very grateful, mindful of benefits received;
— գոհութիւն, gratefulness, gratitude, thankfulness;
— գտանիլ ումեք, -զանձն դաւանել առ ոք, to be indebted for, to owe, to be under obligations, to be beholden to;
— կացուցանել զոք, to oblige a person, to obtain a right to his gratitude;
— եմ բիւրուց խնամոցդ, ով եղբայր, I am grateful to you for all your care, my brother.
Պարտական շնորհին առելոյ. երախտապարտ. երախտագէտ. շնորհակալու. որպէս լտ. obligatus եւ gratiarum memor.
Եւ որ պարտական ունի զայլս վասն շնորհացն՝ զոր արար. երախտաւոր. բարեացապարտ. բարերար. իբր լտ. obligans, qui meritum habet, benefactor.
encyclical, circular;
periodical;
vagabond.
ՇՐՋԱԲԵՐԱԿԱՆ. ἑγκυκλικός, -λος, -λιος encyclicus, -ca, circularis. Որպէս Թուղթ՝ հրովարտակ կամ կոնդակ շուրջ յածեալ կամ յածելի ընդ ամենայն կողմանս. ուղղեալ առ ամենեսին. ընդհանրական.
to be guilty of blood.
ՈԳԵՊԱՐՏ ԼԻՆԵԼ. Պարտական գտանիլ հոգւոյ կամ արեան.
rent, tear;
rupture, crack, crevice, fissure, opening;
chap, chink, slash, slit.
Ի պատառուածս նոյն ամբարտակի գետոյն փախստեամբ ամրանան. (Խոր. ՟Ա. 15։ 1)
fellow-soldier, comrade, companion in arms;
ally;
— լինել, to fight together.
σύμμαχος socius belli, commilito συναγωνιστής certaminis socius, adjutor, stipulator, succenturiatus. եւ բայիւ συμμαχέω, συναγωνίζομαι . Կցորդ եւ ընկեր ի պատերազմի, մարտակից. նիզակակից.
deserving punishment, found guilty, punishable, culpable, criminal.
κατάδικος, καταδεδικασμένος, ὐπεύθηνος, ἕνοχος reus, sons, obnoxius, supplicio afficiendus. Պարտական պատժոյ. յանցաւոր՝ արժանի պատժոյ.
punishment.
Անպարտական էր նա մահուդ պատժողութեան. (Լմբ. տաղ յար. 4)
cf. Պատշաճիմ.
Եթէ համբարտակն վստահութեան՝ մեղօք յատակի՜, այսու արձանօք պատկանեցելովք աջով քո պաշտպան՝ դարձեալ կառուսցի։ Այս են պատկանեալ թախծականացն կերպագրութիւնք։ Սլաքս նետից պատկանեալ դեղովք ի շտեմարանս խորութեան սրտի. (որ հայի եւ ի Պատկանդարանն)։ Օճառք անվատնելի զինուց ինձ պատկանեսցին, զչարին հալածել զգունդ. (Նար. ՟Գ. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Զ։)
cf. Պատճեան.
ՊԱՏՃԷՆ որ եւ ՊԱՏՃԵԱՆ, եւ ՊԱՃԵԱՆ, (լծ. լտ. բա՛ճինա ). ἁντίγραφον rescriptum, pagina, forma, exemplar. Օրինակ թղթոյ, կամ հրովարտակի. հաւասարն գրոյ.
Պատճէն հրովարտակացն կամ հրովարտակին։ Պատճէն գրոյն, կամ բանից։ Զգիրս զայս գրել ի տախտակս պղնձիս, եւ զպատճէնս նոցա դնել ի գանձ։ Եւ առ նոսա գրեցի պատճենիւդ այդուիկ. (Եսթ. ՟Դ. 8։ ՟Ը. 13։ եւ ՟Ա. Մակ. ստէպ։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 25։)
Պատճէն հրովարտակին՝ որ գրեալ էր յԱբգար արքայէառ Յիսուս։ Պատճէն զայսր թղթոյ տո՜ւք տանել այլում եկեղեցեացն։ Ի պատճենից անտի հրովարտակացն իմոց. (Եւս. պտմ.։)
Ըստ այսմ պատճենի հրովարտակ եհաս եւ ի հայոց աշխարհն. (Եղիշ. ՟Ա։)
cf. Պատճեան.
Աբիդենոս զպատճիկ քաղդէացւոց թագաւորութեանն հանգոյն բազմավիպին առընթեր եդեալ։ Պաճիկ հրովարտակին մինչեւ ցայժմ շրջի. (Եւս. քր. ՟Ա. ՟Բ։)
to be enclosed, surrounded;
to take refuge, to seek shelter, to retire, to be under cover, to shelter or defend oneself;
to recover oneself, to get up;
to get heart, to regain courage;
to return, to reinhabit, to dwell in, to remain, to repose.
Ստ պատսպարեցաւ ի մարտակցութիւն եթէովպացւոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
to comprise, to include, to comprehend, to encompass, to embrace, to take in;
to envelop, to beset, to invest.
Զբոլորն՝ մասն՝ միակի գիծ ուղղակի զբոլորն պարառէ զուղղանկիւնեացն։ Անպարտական գոլով, եւ ի բոլորեցունց պարառեալ խորհրդով։ Յառասանիցն պարառելոց իւրաքանչիւր ոք խզտեալ զօրէն սղոցի։ Մակացութիւն զբոլորն պարառէ զենթակայ եւ զարհեստ։ Մակացութիւն վազ ուրեմն պարառեաց զբոլորն տրամախոհութիւն. (Մագ. ՟Գ. ՟Ծ՟Բ. ՟Ի՟Զ. ՟Հ։)
fleet;
cf. Նաւատորմ.
ՏՈՐՄԻՂ ՆԱՒԱՑ. στολή classis, armatura navalis. Նաւատորմիղ. գումարտակ կամ բազմութիւն եւ հանդէս նաւաց. ... (իսկ ձեյնս տորմիղ, է լծ. ընդ հյ. տարմ. եւ լտ. դու՛րմա, դուրմի՛լլա. այսինքն գունդ. խումբ. տող. շարք)
amenable to fine.
Տուժից կամ տուգանաց պարտական. վնասապարտ. վրիժապարտ.
merciful.
Զի քանիցս անգամ ընկալցիմք զցաւասէր քո հոգւոյդ հրովարտակս. (Կանոն սրբոյն Վասլի.։)
to put in the first place, to prefer before others.
Արդ այդ գումարտակ վերադասեցեալ բարեշնորհութեան քոյդ պարգեւաց. (Նար. ՟Լ՟Է։)
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Յառաջանայր հայրապետն քաջալերելով, եւ մարտակիցքն ոչ վերջանային ի հանդիսաւոր մարտին գործակցութենէ. (Պիտ.։)
debtor.
χρεωφειλέτης debitor, obaeratus. Պարտական փոխոյ. պարտապան, փոխառու.
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
Զի՞ փոյթ է տեառն։ Միթէ զիղանց ինչ փո՞յթ էր Աստուածայ։ Ոչ ինչ է քեզ փոյթ։ Ոչինչ փոյթ է քեզ զումեքէ։ Ոչ է քեզ փոյթ զումեքէ (ի մարդահաճել )։ Ոչ Աստուածայ այլ գոյ բաց ի քէն, որում փոյթ իցէ վասն ամենեցուն։ փոյթ լիցի նմա վասն սրբոցն։ Փոյթ լիցի առնել պատճէն մի հրովարտակիդ։ Մեզ չէ փոյթ, դու գիտես։ Չէ՛ փոյթ նմա վասն ոչխարացն։ Ոչ զի զաղքատաց ինչ փոյթ էր նմա Եւ ոչինչ զայնմանէ գաղիովնի փոյթ լինէր, եւ այլն։
act of living at a distance, removal, pilgrimage.
Զտարաբնակութ Հօտարութեանն յակոբու զմտաւ ածեալ։ Զամենայն արտակացութիւն եւ արտալուծութիւն հանդերձ տարաբնակութեամբս ըստանձնեալ։ Հեռասցին տարաբնակութեամբ։ Ամպատեսիլ եւ միգապատ տարաբնակութեամբն. (Նար. խչ.։ Մագ. ՟Ե։ Կանոն.։ Անան. եկեղ։)
unnatural, contrary to nature;
far from one's country or home, abroad.
Մի՛ եւ յառաջին աղօրէ արտակացեալ զմեզ տարաբունս կամեսցի առնել. (Մագ. ՟Լ։)
cf. Տարածեմ.
Զմատեանս օրինացն տթարածանէին։ Ա՛ռ զհրովարտակսն, եւ տարածեաց առաջի տեառն։ Քուրձ եւ մոխիր ի ներքոյ տարածանիցես։ Տարածեցին զհանդերձս իւրեանց ի ճանապարհին։ Եւ այլք հատանէին ոստս, եւ տարածանէին ի ճանապարհին։ Զձեռսն քաջասիրտս տարածանէր։ Բարակ ի հովիտսն տարածեաց զոտս իւր։ Տարածեաց զթեւս, կամ զբազուկս.եւ այլն։
cf. Արտակենդրոն.
to disjoin, to separate, to remove.
Տարատրոհեաց ի կենաց դրախտէն զկողին պարտակից. (Նար. խչ.։)
ardent desire;
love.
Քաջն արտակ դիմեալ յասպարէզ տարփով, եւ սուրբ հաւատով. (Գանձ.։)
empty, void;
destitute;
vain, useless.
κενός inanis, vanus, vacuu. (լծ. հյ. ոսին. յն. քէնօս. ուստի Սնոտի. Ունայն. ընդունայն, թափուր. զուր. դատարկ. նանիր. դարտակ, փուճ, պարապ. ...
beginning, outset, opening, initiative, first steps, first appearance;
priority.
Որ եւ զմարտակռուելն ընդ անոպայ հրէիցն՝ սկզբմունք գրոցդ ցուցանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
warlike.
Պատերազմական. մարտական.
rescript, decree.
Որպէս հյ. Սակք, պայմանք, սահմանք, վճիռք, հրովարտակ կամ ստորագրութիւն արքունի. եւ կամ մանաւանդ որպէս լտ. սաչեր. յորմէ Սակր. sacer, -cra, -crum. Իբր սրբազան կամ արքունի վճիռ եւ ստորագրութիւն.
Mother of God, the Holy Virgin, mother of our Lord;
a priest's mother.
Եթէ զիս գտցես տիրամայր։ Քեզ պարտական եմք երկրպագութեամբ ունել շնորհ տիրամայր՜ Հայցեմք պաշտպան զտիրամօրդ ձեռնտուութիւն. (Նար.։)
unripeness, immaturity, crudeness, crudity;
ignorance.
Ոչ գիտեմք զնա ըստ տհասութեան հասակին։ Յորժամ տեսանէ կատարեալն հասակաւ եւ ուժով զմանուկ տհաս, տեսեալ զտհասութիւն եւ զտկարութիւն մարտակից ախոյանին եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
guilty, criminal.
ἀμαρτωλός peccator. Պարտական վնասուց. չարեացապարտ. վնասակար. յանցաւոր.
rhythmical.
Երգս տաղական եւ հոմերական։ Հիւսել տաղական (կամ տողական), շար մարգարտական, բանս աստուածական. (Գանձ.։)
cf. Վարակեցուցանեմ.
Ընչիցն ծառայ կապանս վարակէ զանձամբ։ Իբրեւ զբազում չարեաց պարտական վարակեն ի դժուարարձակ շղթայս։ Գելոցօք վարակել եւ խորտակել։ ԿԱպեաց զսպանօղն զհերովդդէս՝ զանդամս նորա որդամբք վարակելով. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26։ Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Ոսկիփոր.։)
to disperse, to dissipate, to scatter, to spread;
to rout, to disperse, to put to the rout, to destroy;
— զտառս, to distribute the letters, to take down the types;
cf. Ցրեմ.
Ցրուէ զամբարտակն. (Խոր. ՟Ա. 8։)