book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
Որպէս ἰστορία historia. Պատմութիւն։ (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 33.) եւ այլն։ Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս.
Զոր ի նմին իսկ մատենի եհար բազմավէպն։ Այլք զայլ թագաւորս մարաց հարկանեն ի մատենի։ Որպէս եւ մովսիսի ի մատենի տուեալ պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՄԱՏԵԱՆ, կամ ՄԱՏԵՆԻԿ ԳՈՒՆԴ. Հեծելագունդ պարսից քաջ՝ անմահ կարդացեալ. ἁθάνατος immortalis. յորոյ թէ ոք անկանէր, այլ ոք լնոյր զտեղին՝ զի միշտ մնասցէ գունդ ողջ, որպէս անմահական.
cf. Մատենակալք.
Ադրիանոս յաթէնս ձմերեաց, եւ մատենադարանս գործեաց։ Սաստիկ հրայրեացք զմատենադարանսն եւ զայլ եւս բազում կողմանս այրեցին։ Որ զմատենադարանսն ժողովէր դիոդորոս սիկեղացի։ Դիոդորոս յառաջնումն ի պատմական մատենադարանին գրէ։ Ի գումարելոյ դիոդորի մատենադարանացն. (Եւս. քր.։)
historical.
finger;
finger's breadth, inch;
tune, air, strain;
բոյթ —, thumb;
ցուցական —, forefinger;
միջին —, middle finger;
մատանւոյ —, ring-finger;
փոքր —, little finger;
մատունք ոտից, toe;
յօդք մատանց, knuckles, finger joints;
մատունք նուագարանաց, keys, keyboard, stop;
մատունք սանդղոց, steps, stairs;
մատունք որթոյ, shoots, branches or tendrils of a vine;
— աստուծոյ, the finger or hand of God;
ծայրակտուր մատամբք, with maimed fingers;
ուսոյց զմատունս իմ ի պատերազմ, he taught my hands to war;
ի ծայր մատանց, at the finger's ends;
ծայր մատանց ոտից, tiptoe;
ճարճատել զմատունս, to crack one's fingers;
—ն առնել, to point at one;
to denounce;
to defame, to laugh at, to scorn;
վաստակել մատամբք, to live by one's labour;
ի մատունս գնալ, to walk on one's toes, to walk tiptoe;
յոտն ի — յառնել, to stand tiptoe;
մոռացկոտաց զ— կապել, to resolvedly to forget, to make a memorandum;
մատամբ ցուցանել, to point at with the finger, to indicate;
ծայրիւ միայն մատին ճաշակել, to taste, to taste slightly;
դնել մատունս ի վերայ բերանոյ, to place a finger on the lips, to keep silence, to be benumbed;
— անձին իւրոյ գործել, to kill oneself, to commit suicide, to make away with oneself;
— լինել իւրեանց արծաթոյն, to lavish, to waste, to squander;
արգելուլ, ըմբռնիլ մատին ի դռնամէջս, to jamb one's finger in a door;
cf. Ճիւղ;
betraying;
— լինել, եղանիլ, to give or addict oneself to, to surrender, to give in;
— լինել, to betray;
— լինել անձին or անձամբ անձին, to betray oneself, or one's own cause, to do oneself an injury;
— առնել, — եւ տուր լինել, to betray;
to be betrayed.
Մատն աստուծոյ է այդ։ Գրեալս մատամբն աստուծոյ։ Ուսոյց զձեռս իմ ի պատերազմ, եւ զմատունս իմ ի ճակատամարտ։ Ուսուցանէ նշանաց մատամբք։ Մատունք ձեռաց նորա եւ ոտից վեց վեց։ Մատունք ձեռին մարդոյ։ Մատունք ոտիցն։ Դնէին մատունս ի վերայ բերանոյ իւրեանց։ Երկիր պագին որոց արարին մատունք նոցա.եւ այլն։
Ի ՄԱՏՈՒՆՍ ԳՆԱԼ. ἁκροβατέω molliter et accurate incedo. Շրջիլ ի վերայ ծայրից մատանց՝ թեթեւ եւ սեթեւեթ քայլիւք.
ՄԱՏՆ ԼԻՆԻՄ, եղէ. ն. προδότης γίνομαι proditor fio προδίδωμι prodo, trado προσαγγέλλω nuncio, defero, indico, adsigno. Մատնիչ լինել. մատնել զայլս կամ զանձն՝ ի վնաս ինչ կամ ի սպանութիւն. յայտնել զգաղտնիս. չարխօսել. վնասել ումեք կամ իմիք. ձեռք տալ, խամզել.
Ոչ միայն՝ զոր գործեալ եմ խորհրդով եւ բանիւ, այլ զոր ի միտս անգամ ո՛չ է անկեալ, մատն լինի (չարախօս բանսարկու). (Վանակ. յոբ.։)
cutting off or amputating another's finger.
Որ հատանէ զմատն կամ զմատունս այլոց չարաչար տանջանօք. որպիսի էին հին աղանդաւորք յաղուանս.
a finger's width or depth;
inch, digit, finger.
Մատնաչափ են բանքս քանակութեամբ, այլ զողջոյն տիեզերաց ուսմունս ի ներքս ունին. (ՃՃ.։)
to betray, to denounce, to discover;
to deliver up, to surrender;
to abandon, to allow, to permit;
— ի ձեռս ուրուք, to give into the hands of, at the mercy of, to deliver up;
— ի վտանգս, to endanger, to expose to peril, to put in jeopardy;
— զոք գազանաց, to throw to the wild beasts, to give as a prey to -;
— զոք սրոյ, to kill, to slay;
— զանձն յանարգութիւն, to debase, degrade or disgrace oneself;
— ի կամս փառամոլ հաճոյից իւրոց, to sacrifice to one's ambition;
զոք ի ծաղր եւ յայպանումն, to quiz, to burlesque, to ridicule;
— զոք ամօթոյ, to cover with shame or confusion;
— զոք սատանայի, to excommunicate;
— զխորհուրդս իւր, to unbosom oneself to, to open one's mind to;
ոչ — զհամբերութիւն, to be patient.
Մատնեսցէ եղբայր զեղբայր։ Մատնեսցեն զմիմեանս։ Մատնեցից զնա ձեզ։ Յուդա իսկարիովտացի, որ եւ մատնեացն զնա.եւ այլն։
Տէր մատնեաց զնա առ մեղս մեր։ Մատնեաց զանձն իւր վասն մեր։ Մատնեցայ, եւ ոչ ելանէի. եւ այլն։
Մատնել գազանաց ի մահ. ի ձեռս նեղչաց, կամ թշնամեաց կամ աւարառուաց՝ զմարդիկ կամ զերկիր կամ զքաղաք։ Մատնեցի առաջի ձեր զերկիրն։ Ի սուր մատնեսցին. եւ այլն։
fluting, flutes.
κοίλωμα cavitas. Խորութիւն, յոր մտանէ մատն. գոգեալ խորքն. փոս շերտաւոր սեանց՝ ըստ ոմանց. եւ ըստ այլոց՝ փորուածն ի միջի. այլք՝ այլազգ իմանան.
traitor;
felon, scoundrel.
Որ օրինացն եւ աշխարհին եւ գնդին մատնիչ եւ դահիճ եղեալ էր։ Մատնիչ կոչէին զնա յայն սակս։ Զյուդա սկարիովտացի, որ եղեւ իսկ մատնիչ։ Տուեալ էր նշան մատնչին։ Որոյ դուք այժմ մատնիչք եւ սպանօղք եղերուք։ մատնիչք, յանդգունք.եւ այլն։
martyr's shrine;
chapel, oratory.
Ոչ ըստ այլոց եկեղեցեաց եւ այս գողգոթա (եւ) տեղիս այլոց եկեղեցեաց եւ տեղիս յարութեան՝ եկեղեցի կոչեցաւ, այլ՝ տուն վկայութեան (յն. մատուռ). եւ այլն։ Ի նշանաւոր մատրանէ աստի առաւելապէս անուն կալաւ տօնն եկեղեցւոյ ի կիրակէի աշխարհամատրան։
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
προσφέρω, εἱσφέρω, ἁναφέρω, προσάγω affero, offero, adduco ἑγγίζω propinquo ἁνατίθημι devoveo θύω sacrifico եւ այլն. Տալ մատչել. մօտ կամ յառաջ բերել. մերձեցուցանել. մօտեցընել
Մատո՛ առ իս զդոսա, զի օրհնեցից զդոսա։ Մատո՛ այսր զորդին քո։ Մատուցանէին առ նա մանկտի։ Մատուցաւ առ նա դիւահար մի։ Իմոց բանից մատո՛ զունկն քո։ Մատուցին զթիւն արքայի զկորուսելոցն։ Մատուցէ՛ք առ իս եւ այլ աման, եւ այլն։ Որ առ ձեզ մատուցանիցի. այսինքն մատչիցի. (Ագաթ.։)
Մատո՛ ինչ, եւ կերայց յորսոյ քումմէ։ Մատուցէ՛ք զմեզ գինի, զի արբցուք։ Մատուցին նմա զընծայսն։ Զոհս եւ պատարագս մատուցանել։ Մատուցանիցէ պատարագ տեառն։ Մատուցէ՛ք տեառն պատարագս արդարութեան.եւ այլն։
Գոհութիւն եւ փառաբանութիւն, կամ փառս, կամ պաղատանս մատուցանեմք քեզ։ Մատուսցուք զաղօթս մեր, կամ զաղաչանս. (Ժմ.։ Շար. եւ այլն։)
offerer;
sacrificer.
Զմատուցօղսս, եւ վասն որոց մատուցանի։ Եւ զմատուցողքս պահեա՛ սրբութեամբ, եւ այլն. (Պտրգ.։ Ժմ.։)
to gain access, to approach, to draw near, to advance, to present or offer oneself, to come, to appear;
to be presented, offered, celebrated;
յառաջ —, to advance, to come or go forward;
cf. Հուպ, cf. վեր.
Մատեաւ յակոբ առ իսահակ հայր իւր։ Եւ մատուցեալ աբրաամ՝ ասէր։ Մատեան աղախնայքն, եւ որդիք նորա, եւ երկիր պագին նմա։ Մատեաւ լիա։ Յետոյ մատեաւ յովսէփ եւ ռաքէլ։ Ի վարագոյրն մի՛ մերձեսցի, եւ առ սեղանն մի՛ մատիցէ։ Մատի՛ք առ տէր, եւ առէ՛ք զլոյս։ Մատիցէ այր ի խորութիւն սրտի իւրոյ։ Մատիցէ սրով եւ ի կաղս եւ ի կոյրս։ Մատեաւ եւ յարդարսն երբեմն փորձ մահու։ Ոչ էք մատուցեալ առ լեառն շօշափելի։ Մատուցեալ էք ի սիովն լեառն։ Իբրեւ յորդիս մատուցեալ է ի ձեզ աստուած.եւ այլն։
to be or become cupbearer, to present drinks, to fill the glasses, to pour out wine;
to administer, to distribute, to dispense.
Ոչ ասաց, թէ մատռուակեցէք կոչեցելոցս, այլ ասէ, բերէ՛ք տաճարապետին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Maran-atha, it signifies the Lord comes, or, the Lord is come;
(it was a form of threatening, cursing or anathematizing among the Jews).
Եւ զի՞նչ իցէ մարանաթա՛յ. տէր եկն. եւ է՞ր վասն զայս ասէր. զի զտնտեսութեան զբանն հաստատեսցէ (ըստ կրկնակի գալստեանն)։ Մարանաթայ, այսինքն տէր գայ, մի՛ անյոյս լինիք, եւ ըստ արժանեացն հատուցանէ. (Մեկն. ՟ա. կոր. ըստ ոսկեբեր. եւ ըստ այլոց։)
marshal.
Բառ գաղղ. իտ. մարէչալ, մարէչիա՛լլօ. իշխան զօրավար, եւ այլն։
Տո՛ւք պատիւ անուանց, ամիրայ եւ այլն. եւ մի՛ մարաջախտ, եւ այլն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
prophetic;
— ոգւով, by a — spirit.
Կայր զօրութիւն նշանացն եւ արուեստիցն ի մարգարէակիր մարմին մարգարէին մեռելոյ. (Կոչ. ՟Ժ. (յն. այլազգ։))
begetting a prophet;
born of a prophetess.
Ծնօղ կամ մայր մարգարէի. (եղիսաբէթ, աննա, եւ այլն)
Եւ Ծնեալն ի մարգարէէ, կամ ի մարգարէուհւոյ. (սամուէլ, եւ այլն)
foretold, announced, or predicted by a prophet or by the prophets, declared prophetically, prophetic.
Ըստ այլ տեսութեան մարգարէաճառն ակնկալութեան. (Նար. խչ.։)
to prophecy;
to predict, to foretell;
to play the prophet, to counterfeit.
Հանգեաւ հոգին ի վերայ նոցա, եւ մարգարէացան ի բանակին։ Մարգարէաց ի վերոյ նոցա։ Որդի՛ մարդոյ մարգարէա՛ ի վերայ գովգայ։ Մարգարէասցիս ամենայն տանն յուդայ զամենայն բանսդ։ Ի մարգարէանալն զբանս զայսոսիկ։ Մարգարէասցին ի վերայ նոցա զամենայն զպատգամս զայսոսիկ.եւ այլն։
Որոց մարգարէացարն ստութիւն։ Մարգարէացան ձեզ յանուն իմ զուր.եւ այլն։
Կամ արտաքուստ աստուածարեալ երեւիլ. կոկոզանալ. յայլոյ խելս. փրփրիլ եւ անկանիլ. տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 10=24։)
chief of the prophets (Moses);
our Lord J.-C.
Միայն է թագաւոր ի վերայ ամենայն արարածոց, եւ միայն է մարգարէապետ հօր. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 3։) (այլ որ գրի զկնի)
prophecy;
the book of the prophets.
Ի լսել զմարգարէութիւն ազարիայ մարգարէի։ Ահա գրեալ է ի մարգարէութիւնն եսայեայ։ Զմարգարէութիւնս մի՛ արհամարհէք։ Ամենայն մարգարէութիւն իւրոց գրոց լուծումն ոչ ունի։ Քանզի ոչ եթէ ըստ կամաց մարդկան տուաւ մարգարէութիւն երբէք, այլ ի հոգւոյն սրբոյ կրեալք՝ խօսեցան մարդիկ յաստուծոյ.եւ այլն։
Արդ է մարգարէութիւն՝ անյայտից իրաց գիտութիւն, ոչ միայն ապագայից, այլ եւ անցելոց եւ մերձակայից. (Նախ. ծն.։)
prophetically.
Զմի ճանապարհ վարեցին քրիստոս եւ յովհաննէս. այլ քրիստոս տիրաբար եւ աստուածապէս եւ մարդասիրաբար. իսկ յովհաննէս ծառապէս, մարգարէօրէն, եւ բարեկամաբար. (Եղիշ. մկրտ.։)
margaret, pearl;
daisy;
margarine;
շարք —րտաց, string of pearls;
pearl necklace;
ծածկեալ —րտօք, pied with daisies;
մի՛ արկանէք զ—ս առաջի խոզաց, don't cast pearls to swine;
cf. Ընդելուզանեմ.
μαργαρίτης (λιθοσ), μάργαρον margarita, unio, bacca gemmea. իտ. perla. (գտանի հոլովեալ եւ մարգրտոյ կամ տի. ի ռմկ. մարգրիտ) Ուլն ծովային խեցեմորթի, կամ սերմն սատափի. դոհար բոլորշի կաթնորակ փայլուն. պ. միւրվաիյտ. թ. ինճիւ. ար. չիւյիլիւյիւ, տիւրրա.
Եւ ես նովին յուսով կապեալ շրջիմ, որ ոչ են կապանք, այլ՝ մարգարիտք հոգւոյն. (Ածազգ. ՟Գ։)
the eleventh month of the ancient Armenian calendar, (June).
Որ օր ՟Ի՟Է էր մարգաց. (Ճ. ՟Ա.։ եւ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։)
cf. Մարգճակ.
Մնացին անդէն, եւ այլ զօրն ի մարգճախնին (տպ. ի մարգճախին) առ աղբերն անտառին. (Զենոբ.։)
marshy meadow.
Մնացին անդէն, եւ այլ զօրն ի մարգճախնին (տպ. ի մարգճախին) առ աղբերն անտառին. (Զենոբ.։)
slave-merchant, slave-buyer or dealer;
purchase of slaves.
Մարդագին վաճառականք. ((յն. այլազգ) ՟Բ. Մակ. 11. 25։)
Որ զհազար վաճառականսն ի մարդագին ածէր որդւոց հրէիցն. (՟Բ. Մակ. ՟Ը. 34. (յն. այլազգ։))
begetting a man;
fabulous tree feigned to produce men.
Այժմու երեւեալ չարս, աստուածածին ոչ գոլ ասելով զսուրբ կոյսն, այլ քրիստոսածին, յաւէտ զի մարդածին. (Պրպմ.։)
joists and beams of a house;
ceiling, roof.
որ եւ յայլազգ՛՛. մէրդէգ, մէրտէկ. այն է տէրէկ. հաթըլ. Գերան յարկաց. հեծան. եւ ըստ ոմանց՝ Գերան փոքր կամ ձող շարեալ ի վերայ հեծանաձգութեանց լայնութիւն։ Մենինսքի դնէ ի լտ. trabs, columna. գերան. սիւն.
cannibal, anthropophagus, man-eater;
— լինել, to eat human flesh.
Կոկորդիլոսն մարդակեր կենդանին։ Զառիւծն, զկոկորդիլոսն եւ այլն ... թունաբերս եւ մարդակերս. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Առիւծուց եւ գայլոց մարդակերաց. (Կոչ. ՟Զ։)
human, having a human form or figure;
after the men's manner;
anthropomorphite.
Զվատթարսն ոչ մարդ, այլ՝ մարդակերպ համարի գազան։ Ոմանք ոչինչ ի մարդակերպ գազանաց որոշեալ են. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Եւ այլ մարդակերպ ինչ մերկ գազան։ Գազանք անծանօթք մարդակերպք. (Խոր. աշխարհ.։)
insinuating, fawning, flattering, striving for favour, servile.
Ոչ կամիմ զձեզ մարդահաճոյս լինել, այլ մանաւանդ աստուածահաճոյս, որպէս եւ էքդ իսկ. (Ճ. ՟Գ.։)
fawning, adulation, flattery;
respect for persons.
Որ այլում հաճոյ եւ կամ ըստ իւր հաճոյիցն ինչ առնիցէ, յաստուածպաշտութենէն կործանի, եւ ի մարդահաճութիւն անկանի. (Բրս. հց.։)
anthropolatra;
flatterer, fawner, adulator.
Ոչ մարդապաշտ են հաւատացեալքն ի քրիստոս, այլ ճշմարիտ աստուածապաշտք. (Նախ. եփես.։)
Սնափառք ո՛չ են աստուածապաշտք, այլ՝ մարդապաշտք. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
philanthropic, humane, benevolent;
kind, obliging courteous, civil, gracious;
tender, compassionate, charitable.
Մարդասէր հոգին։ Հոգի մարդասէր։ Պարտ է արդարոյն լինել մարդասէր։ Ամենայն մարդասէր կամօք։ Կամս մարդասէրս ունիք։ Ի գութ սէր քաղցրութեան մարդասէր լինէր ընդ ամենայն տեղիս նոցա.եւ այլն։
humanely, kindly, tenderly, with kindness, lovingly.
Որ մարդասիրապէս վասն ամենեցուն համբերեցեր։ Մարդասիրապէս խնամէ զարարածս. (եւ այլն. Շար.։)
philanthropy, humanity, kindness, benignity, affability, benevolence, courteousness;
condescension;
welcome;
մարդասիրութեամբ, cf. Մարդասիրապէս.
Ոչ անուանեցար հրեշտակասէր, այլ առեր ի պատիւ մեծաց գովեստից առաջին դասեալ զմարդասիրութիւնն. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
murderous, homicidal;
murderer, homicide, man-slayer.
Նա մարդասպան էր ի սկզբանէ։ Ամենայն՝ որ ատեայ զեղբայր իւր, մարդասպան է։ Մարդասպանաց, պոռնկաց.եւ այլն։
homicide, murder;
— կամաւոր, wilful murder;
— ակամայ, manslaughter;
— յանզգոյշս, homicide by misadventure.
Ոչ ապաշխարեցին ի մարդասպանութենէ իւրեանց. (Յայտ. ՟Թ. 21։ Առ որս. եւ այլն։)
cf. Մարդածախ;
civil, polite, urbane, courteous, complaisant, obliging, genteel, kind, affable.
Ոչ տրտնջեաց նա որպէս եւ այլքն, թէ երկիր մարդավար է բնակչաց իւրոց. (Եփր. յես.։)
hating mankind, misanthropic;
misanthrope, man-hater.
Ոչ զի մարդատեացք իցեն թագաւորք, այլ յառաջահոգակք. (Շիր.։)
cf. Մարդացի.
Եղեւ՝ որպէս նման է, ոչ եւս մարմին բանն ըստ գրոց, այլ մարդաքաղաքացի յաւէտ. եւ պարտ էր ասել զնա մարդացի, քան թէ մարդ անուանել զնա. (Պրպմ.։)
incarnation;
our Lord's human nature;
creation, gene ration or genealogy of mankind.
Անսկիզբն բանն հաճեցաւ առնուլ մարդեղութեամբ սկիզբն ի կուսէդ՝ քրիստոս աստուած թագաւոր յաւիտենից։ Զճշմարիտ մարդեղութիւն մարմնացելոյն ի սուրբ կուսէն։ Վկայ եղեն քո մարդեղութեանդ. եւ այլն. (Շար.։)
cf. Մարդակերպ.
Ոչ մարդերեւոյթ զօրութիւնն, այլ աստուծոյ տնտեսականի. (Եղիշ. դտ.։)
human;
belonging to man, manlike.
Զմարդկայինսն բանս աղքատութեան քրիստոսի։ Ո՛չ է մարդկայնոյս բնութեան բարին գոլ, այլ աստուծոյ միայն։ Առ զմարդկային աթոռն դաւթի զըստ մարմնոյ հօրն իւրոյ։ Երկուս կամս աստանօր ցուցանէ, է ին՝ որ մարդկային, որ է մարմնոյ, եւ է ինչ՝ որ աստուածային. քանզի մարդկայինն վասն տկարութեան մարմնոյն հրաժարէ ի չարչարանաց, իսկ աստուածայինն նորա յօժար է. (Աթ. ՟Ա։)
cf. Մարդկօրէն.
Ոչ թողու զմեղս աստուածաբար, այլ ինքն (կամ յինքն) բառնայ մարդկապէս. (Իգն.։)
humanity, human nature;
humanity, mankind;
multitude, many people.
ἁνθρωπότης humanitas. Մարդկային բնութիւն, եւ բնաւորութիւն, տկարութիւն, եւ այլն.
human;
humanly, as a man, according to human nature.
Մարդկօրէն ասել, ձեւացուցանել զբան, նկարել, ի ծնունդ գալ. (եւ այլն. Հռ. ՟Զ. 19։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24։ Կիւրղ. գանձ.։ Խոսր.։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 2։ Իգն.։)
to instruct in athletic exercises;
to inure to war;
to exercise, to instruct, to initiate, to teach, to discipline, to form, to train, to civilize, to soften manners.
Ձեռնածութիւն առնեն մանկանց տղայոց, այլեւ թքով բերանոյ իւրեանց ձեռամբ մարձեն զայնոսիկ, որպէս թէ առ ի պահել ի նախանձաւորութենէ. (Կանոն.։)