to harden, to grow tough;
to insist, to sustain, to be obstinate;
to pretend;
to run, to go quick;
cf. Զկնի;
cf. Զհետ;
ի պահս —, to be rigorous in fasting.
Պնդեցաւ աբրաամ ի խորանն առ սարրա։ Պնդեա ի բանակն, եւ տուր եղբարց քոց։ Պնդեցաւ զկնի նորա՝ գիշերի։ Արի պնդեաց զհետ արանցն.եւ այլն։
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
ԵՒ յիշատակ այլոց պնդութեանց եթող մեզ վասն բանից աստուծոյ։ Թէ քանի՞ խօսս ընկալաք մեք ի պնդութէան անտի իրինիոսի. (եւ այլն. Եւս. պտմ.։)
cf. Պշնեմ.
Այլայլի պշնեալ (կամ պշրեալ) տեսիլն, եւ զլոյսն իբրեւ զմռայլ իմն տեսանէ. (Վեցօր.։)
to gaze, to stare, to look at fixedly, to fasten or fix one's eyes upon, to look upon attentively, to consider, to observe, to contemplate;
cf. Հայիմ.
Եթէ ի ճառագայթս արեգականն ոք պշնուցու, ոչ միայն չհասանէ նայել հաւաստեաւ, այլ եւ վրիպի՝ եւ կարի իսկ վնասի. որչափ եւս առաւել որ ընդ անմատոյց լոյսն կամիցի պշնուլ մտացն աչօք. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Բ։)
Պշնելով, եւ շնչմարելովն՝ ճանաչէ զպայծառութիւն լուսաւորութեանն. ոչ զի ետես, այլ զի ոչ ստէպ պշեաւ, իմացաւ. (Սեբեր. ՟Ա։)
spread throughout, very extended, universal, general;
— ծով, the Ocean;
— օդ, atmosphere.
Համատարած լոյս, կամ օդ, ջուր, ծովք, անդունդք, լայնութիւն. (Շար.։ Պիտ. ստէպ։ Արծր. ՟Ա. 1։ Շ. այբուբ.։ Եւս. քր. ՟Ա. եւ այլն։)
resembling, similar, like, conform.
Աթոռքն ... որոց համատիպք են արքեպիսկոպոսք եւ այլն։ Նմին համատիպ լինել. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Համատոհմիկ.
Ջերմոյ եւ խոնաւոյ եւ հողեղինին նոյնպէս ընդ համատոհմն խառնեալ, եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
Որոյ ոչ գոյ համար։ Որոց ոչ գոյր թիւ, եւ ոչ համար։ Զթիւ եւ զհամար ոչ է մարթ ունել։ Թիւ համարոյ։ Եւ այս է թիւ համարուցն (կամ րոցն)։ Եւ յովաբ զհամար հանդիսի ժողովրդեանն։ Բազում նուագս ոսկիս կորուսեալ ի միջոյ համարուեն (այսինքն համարոյն)։ Հայեցաք մեք ի խուռն մեծաթիւ համարոյ բանիցդ։ Ըստ համարոյն կամ ըստ համարս իւրեանց, եւ ըստ թուոյ անձանցն.եւ այլն։
Նոյնպէս եւ զայլ առաքինիս, զորս ոչ բաւեմք ընդ համար անցուցանել. (Վրթ. քերթ.։)
Առաքեցաւ համար առնել գանձուն։ Առնէ համարս ի մէջ նոցա։ Ռոճիկ համարոյ օրըստօրէ։ Յարքունի համարուէ։ Ի պատճառս վարձանաց համարի։ Ոչ առնէին համար արանցն՝ յորոց ձեռս տային զարծաթն։ Տո՛ւր զհամար տնտեսութեան քո։ Ընդ անձին համարս տացէ աստուծոյ։ Որպէս թէ համարս տալոց իցեն ընդ ձեր.եւ այլն։
Այր՝ որ հայի յայլոց սեղան, չեն կեանք նորա ի համար կենաց. (Սիր. ՟Ե. 30։)
Աղեքսանդրացւոց քաղաքակից արժանիս առնել ի համարի. յն. արժանիս առնել, եւ հաղորդս քրմաց եւ այլն. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 14։)
reckoner, calculator, book-keeper, accountant, auditor of accounts;
տուն, տեղի —ի, counting-house;
accountant's office, ciphering.
(որպէս ռմկ. հիսապքեար. հիսապ. պ. չիւմարկիր, հիսապ բռնօղ. Որ առնէ զհաշիւ, եւ ունի զհամար ընչից, վաճառականութեան, նաւարկութեան եւ այլն. յն. պաշտօնեայ.
to sum, to number, to count;
to calculate, to compute;
to esteem, to repute, to judge;
to presume, to suppose, to reckon;
to attribute;
to pass for, to be reputed or deemed;
լաւ —, to prefer;
պատուական —, to appreciate;
մեծ ինչ —, to value, to esteem, to repute, to rely on;
առ ոչ ինչ —, not to keep any account of, not to care about, to have little esteem for, to despise;
— զանձն, to look upon oneself as, to believe, deem or account oneself, to think that one is;
ընդ մի — զիմն ընդ ումեմն, to mistake;
երանելի զանձն —, to think oneself happy;
—իմք եթէ, —րեսցուք այնպէս թէ, let us suppose that;
մի —իք թէ, do not believe that.
Համարեցաւ զընդոծինսն իւրիւր ՟Յ՟Ժ՟Ը։ Ոչ կարէր համարել, քանզի ոչ գոյր թիւ։ Համարեցան հազար այր ի ցեղէ։ Եօթն եօթներորդս համարեսցիս քեզ։ Սկսանիցիս համարել։ Համարեսցի նմա քահանայն զարծաթն յայլ եւս ամսն (որ եւ սեպել)։ Համարից զամս վաճառին իւրոյ։ Իւրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում համարեսցի յոչխարն. (համրելով սեպուիլ)։ Համարիցի զծախսն։ Համարեսցի զթիւ գազանին.եւ այլն։
Խորելն նենգութեամբ, եւ ցրուելն շռայլութեամբ ընդ մի համարեալ են. (Երզն. մտթ.։ որ հային եւ ի ՟Բ նշ։)
ՀԱՄԱՐԻՄ. Առաւել՝ որպէս ռմկ. սեպել, կարծել. ... λογίζομαι, ἠγέομαι, οἵομαι, δοκέω եւ այլն. aestimo, existimo, puto, censeo եւ այլն. Վարկանել. դատել. առնել. գրել. դնել ի մտի.
Համարեցաւ զնա հեղի՝ արբեալ։ Համարեցաւ զիս իբրեւ թշնամի։ Համարիցիս զիս քեզ ոսոխ։ Համարի զիս հանգոյն կաւոյ։ Համարիմ զանձն իմ հող եւ մոխիր։ Համարիմ զանձն իմ երեւելի։ Լաւ համարել։ Իրաւունս, կամ արժանի համարել։ Մի՛ համարիր դոցա զայս մեղս։ Երանի՛ առն որում ոչ համարեսցի տէր զմեղս նորա։ Մի՛ համարիք, եթէ եկի լուծանել։ Մի՛ համարիցիք ասել յանձինս։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Իբրեւ զօտարոտիս համարեալ եմք նմա։ Մի՛ համարեսցի նմա այն։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Ընդ անդս երկրի համարեսցին։ Ոչ էր համարեալ արծաթ, թէ իցէ ինչ.եւ այլն։
frank, free, bold;
plain, sincere, without ceremony;
determined, resolute;
wide, extended;
cf. Համարձակաբար.
Եթէ բարեգործաց չէ՛ համարձակ զայլս դատել, ո՛րչափ եւս առաւել յանցաւորաց. (Ոսկ. մտթ. 11։)
Համարձակ խօսել, կամ ասել, շրջիլ, մտանել, տեսանել, մարտնչել, մեռանել, եւ այլն. (ստէպ ի սուրբ գիրս։)
frankly, freely, boldly, plainly;
resolutely, firmly;
clearly, openly, ingenuously;
կարի իմն —, too free, bold, rash, audacious, too daring.
Համարձակաբար արշաւել, փայլել կամ պայծառանալ, վայելել, ծիծաղիլ. (եւ այլն. Խոր. ՟Բ. 73։ Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Համարձակեցուցանեմ.
Խնդրեաց ի նոցանէ ժամ մի յաղօթս. եւ համարձակեցին նմա։ Զայլս դարձեալ համարձակեաց՝ առնել զայս ինչ. (Եւս. պտմ.։)
to embolden, to make bold or courageous, to reassure;
to permit, to allow;
to render impertinent.
Եւ զի՛ս համարձակեցո՛, եւ այլն. (Եսթ. ՟Ժ՟Դ. 12։)
to grow bold, to have the boldness to, to take the liberty of, to allow oneself, to have the courage, to be daring, to dare, to venture;
կարի իմն —, to presume, to take liberties.
Ո՞վ համարձակիցի, եթէ սուրբ իցէ ի մեղաց։ Համարձակեսցիս առաջի տեառն։ Յարեայց համարձակեցայց ի նոսա։ Համարձակեցաւ յանուն յիսուսի։ Համարձակեցաք աստուծով մերով։ Համարձակեա՛ց, ոչ մեռանիս։ Համարձակեալ խօսի։ Ի հեռուստ համարձակիմ առ ձեզ։ Համարձակեցաւ եմուտ առ պիղատոս։ Յոր ինչ ոք համարձակիցի, անզգամութեամբ ասեմ, համարձակիմ եւ ես։ Համարձակեցան սիրտք որդւոց մարդկան յանձինս իւրեանց՝ գործել զչար.եւ այլն։
frankness, hardihood, licence, courage, liberty;
boldness, forwardness;
կարի իմն —, audacity, temerity, venturesomeness;
— առնուլ, to take the liberty to, to permit or allow oneself to;
կարի իմն — տալ, to render impertinent, impudent;
պարտ է համարձակութեամբ ասել, it must be acknowledged;
համարձակութեամբ, cf. Համարձակ.
Ոչ ունի համարձակութիւն առաջի նորա։ Իմաստութիւն ի հրապարակս համարձակութիւն բերէ։ Յանդիմանել, կամ համարձակութեամբ հանդէպ նեղչաց։ Համարձակութեամբ ասել, խօսել, գալ։ Բազում համարձակութիւն է ինձ առ ձեզ։ Համարձակութիւն լինի երթալ.եւ այլն։
Համարձակութիւն շնորհին։ Համարձակութեանն վստահութիւն այսքանեաց փառաց. (եւ այլն. Նար.։)
reckoner, arithmetician.
Առաւել մակդիր եղեալ նորին Շիրակացւոյ. զի այլեւայլ գործք նորա այսպէս մակագրին,
having the same trade or calling;
fellow-craftsman.
Զի զարհուրեալ համարուեստքն սորա (վնասապարտ բժշկի) ահիւ տանջանաց, մի՛ զմահու, այլ զկենացն զեղուսցեն պտուղ. (Պիտ.։)
of the same race or family;
homogeneous.
Ոչ միայն իւր ինքեան առնել խաղաղութիւն, այլեւ համացեղիցն եւս (մարդկան). (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
of equal glory or honour.
Պենտակոստէն՝ երկրորդ է (տօն) յետ զատկին, եւ այլոցն համափառ. (Տօնակ.։)
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
νέος juvenis νήπιος infans եւ այլն. Նորածին, դեռաբոյս հասակաւ. երախայ. տղայ. կացի (իբր նոր ոտք ելած) մանուկ. պատանի. երիտասարդ. եւ Զաւակ, եւ Աշակերտ. (լծ. յն. բա՛իս կամ բէ՛ս, մանուկ, մանչ. պրս. հէմբա, համբա, ընթացակից, արբանեակ. ճորտ, փոքրաւոր։ Իսկ Հին բռ. ըստ մտի արդեօք գրէ.
Ոչ եթէ նախկին ոմն համբակ գոյացեալ յարգանդի, եւ ապա յարակցեալ ի բանն, այլ բանին աստուծոյ առեալ ի կուսէն մարմին. (Խոսրովիկ.։)
Չէ՛ պարտ համբակ քեզ ծիծաղիլ, այլ թէ հարկիս՝ միայն ժպտիլ. (Կրպտ. ոտ.։)
to elevate, to raise, to lift up, to take up;
— զձեռն, to stretch forth or raise the hands;
to raise the hand against;
to rebel.
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ αἵρω, ἑξαίρω եւ այլն. extollo, elevo. որ եւ ԱՄԲԱՌՆԱԼ. Համայն բառնալ ի վեր կոյս. վերացուցանել. բարձրացուցանել. վեր վերցընել.
Համբառնալ զաչս, զգլուխ, զպարանոց, զաջ, զձեռս, զոտս, զանձն, ի վեր, ի բարձունս, շուրջ, յերկինս, ի լերինս, առ աստուած, եւ այլն։ Համբարձ զձեռն իւր ի վերայ արքայի դաւթի։ Համբա՛րձ զձեռն քո ի վերայ ամբարտաւանութեան նոցա։ Համբաձէ՛ք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր.եւ այլն։
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ, ձի՛ր, ձեալ. կ.չ. ἁναβαίνω ascendo եւ այլն. Վերանալ. բարձրանալ. ի վերա ելանել. ի վեր երեւիլ. վեր ելլալ.
Համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ։ Համբարձցին դրունք յաւիտենից։ Համբարձաւ յերկինս։ Երթայի համբարձեալ՝ ի դիմել հոգւոյն իմոյ։ Որ շինէ յերկինս զհամբառնալ իւր (այսինքն զվերելս)։ Յաւուրս ժամանակացն այնոցիկ համբարձաւ մատաթի։ Համբարձաւ յուդա մակաբէ։ Համբարձաւ յովնաթան փոխանակ յուդայի.եւ այլն։
Յետ համբառնալոյ փրկչին մերոյ։ Ի համբառնալ բանին յերկինս. (Յհ. կթ.։ Շար. եւ այլն։)
to rise up, to ascend, to mount, to go up;
to raise oneself, to rise, to get up;
— մտօք առ աստուած, to raise the heart to God;
հակառակ, ընդդէմ —, to revolt, to rise, to rise against, to rebel;
ի մտաց —, to grow proud;
դատախազ —, to accuse of, to charge with, to arraign, to impeach.
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ αἵρω, ἑξαίρω եւ այլն. extollo, elevo. որ եւ ԱՄԲԱՌՆԱԼ. Համայն բառնալ ի վեր կոյս. վերացուցանել. բարձրացուցանել. վեր վերցընել.
Համբառնալ զաչս, զգլուխ, զպարանոց, զաջ, զձեռս, զոտս, զանձն, ի վեր, ի բարձունս, շուրջ, յերկինս, ի լերինս, առ աստուած, եւ այլն։ Համբարձ զձեռն իւր ի վերայ արքայի դաւթի։ Համբա՛րձ զձեռն քո ի վերայ ամբարտաւանութեան նոցա։ Համբաձէ՛ք իշխանք զդրունս ձեր ի վեր.եւ այլն։
ՀԱՄԲԱՌՆԱՄ, բարձայ, ձի՛ր, ձեալ. կ.չ. ἁναβαίνω ascendo եւ այլն. Վերանալ. բարձրանալ. ի վերա ելանել. ի վեր երեւիլ. վեր ելլալ.
Համբարձաւ աստուած օրհնութեամբ։ Համբարձցին դրունք յաւիտենից։ Համբարձաւ յերկինս։ Երթայի համբարձեալ՝ ի դիմել հոգւոյն իմոյ։ Որ շինէ յերկինս զհամբառնալ իւր (այսինքն զվերելս)։ Յաւուրս ժամանակացն այնոցիկ համբարձաւ մատաթի։ Համբարձաւ յուդա մակաբէ։ Համբարձաւ յովնաթան փոխանակ յուդայի.եւ այլն։
Յետ համբառնալոյ փրկչին մերոյ։ Ի համբառնալ բանին յերկինս. (Յհ. կթ.։ Շար. եւ այլն։)
to warehouse;
to provide, to furnish food, to victual, to revictual, to lay in a stock of, to store;
to lay by, to hold in reserve, to amass, to gather, to treasure up.
ՀԱՄԲԱՐԵՄ ἁποτίθημι, ἑντίθημι, τίθημι repono, recondo. կր. κεῖμαι, ἁπόκειμαι situs sum եւ այլն. որ եւ ԱՄԲԱՐԵԼ. Ժողովել համբարս կամ ի համբարս. մթերել. գանձել. պատրաստել, պահել. ժողվել, դիզել.
cf. Համբարի.
ՀԱՄԲԱՐՈՒ եւ ՀԱՄԲԱՐԻ. Պարիկ. յուշկապարիկ. պրս. փերի. Կենդանի ջրային կամ ցամաքային՝ խառնակ, եթէ՛ իրական իցէ՝ եւ եթէ բանաստեղծական. ճիւաղ. եբր. պէնօթ խանաթ (դստերք ճչոյ). եւ թաննին, թաննիմ (վիշապ, նհանգք). ըստ սիմաքոսի՝ ջայլամուղտ.
Զհամբարու այլք յուշկապարիկք թարգմանեցին. եւ համբաւ է վասն սորա՝ թէ ծովային կենդանի է, ի միջոյն ի վայր ձուկն, եւ ի վեր կնոջ կերպարան. եւ այնքան քաղցրաձայն, մինչ զի պակնուն լսօղքն. վասն որոյ եւ յն. սիրին, կարծի նշանակել իբր սիրայիւ կամ պարանաւ ձգօղ։
Անդ հանգիցեն համբարուք։ Եղիցի բնակութիւն համբարեաց, եւ հանգիստ ջայլամանց։ Գազանք անապատի, համբարուք, եւ դստերք ջայլամանց. (Ես. ՟Ժ՟Գ. 21։ ՟Լ՟Դ. 13։ ՟Խ՟Գ. 20։)
cf. Ամբարտակ;
towering, puffing up.
ՀԱՄԲԱՐՏԱԿ χῶμα agger πύργος , turris եւ այլն. որ եւ ԱՄԲԱՐՏԱԿ. Համբարձեալ ի յատակէ ի վեր՝ հողաբլուր, պատնէշ կանգնեալ, պարիսպ, աշտարակ, բուրգն. կամ ըստ Հին բռ. Ընդդէմաշտարակ.
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
ἁκοή, φήμη , λαλιά, ἁγγελία, φωνή, ψόφος auditus, rumor, fama, vox եւ այլն. (արմատն է բա, բայ, բան, բաւ) վր. եւս՝ համբա՛վի. Լուր համայն հնչեալ. ձայն. հռչակ. զրոյց. անուն.
Համբաւ սուտ։ Համբաւոյն՝ զր լսէի։ Ի համբաւն՝ զոր լուայ։ Ի համբաւէ չարէ։ Համբաւով նեղութեան։ Մի՛ երկնչիք ի համբաւաց։ Համբաւ քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր։ Համբաւն ի դուրս յաճախէր։ Շռինդն իմն յանկարծուստ համբաւի հարկանէր։ Հնչեաց համբաւն։ Եւ ել համբաւս այս ի հրէից մինչեւ ցայսօր.եւ այլն։
Ոչ իբրեւ յայլոց համբաւուց տեղեկացեալ. (Արծր. ՟Դ. 29։)
to celebrate, to sing the praises of, to praise;
to make public, to divulge, to let out, to noise or rumour abroad, to publish, to make known every where.
Զորմէ համբաւեն լինել եւ այլն. (Յհ. կթ.։)
affairs requiring patience, annoyances, troubles.
Եղերացեալ է խոհականութիւնն առնելեօք. իսկ արութիւնն՝ համբերելեօքն։ Արութիւն՝ մակացութիւն ի հանարոյ է համբերելեացն, եւ ոչ համբերելեացն, եւ չէզօքացն. (Փիլ. այլաբ.։)
to have patience, to be patient, to endure, to suffer, to support, to bear, to undergo, to sustain;
to persevere, to remain firm and constant, to persist;
to wait;
— յամուսնութէնէ, to live single;
to live continently, chastely;
որ համբերեսցէ ի սպառ՝ նա կեցցէ, he that shall endure unto the end, the same shall be saved.
ὐπομένω, ὐποφέρω sustineo, suffero, tolero եւ այլն. διακαρτερέω perduro. Բերել յանձին սիրով եւ երկայնմտութեամբ զընդդէմսն յօժարութեան. կրել զկիրս եւ զվիշտս անտրտունջ. տանել իրաց ծանունց. հանդուրժել. ժուժկալել. հանդարտել. անխռով, եւ յուսով սպասել.
Նեղութեան համբերեցէ՛ք։ Վասն քո համբերի նախատանաց։ Չարեացս ոչ համբերիցեմք։ Բարկութեան տեառն համբերից (կամ համբերեցից)։ Որպիսի հալածանաց համբերի։ Երանեալ է այր՝ որ համբերիցէ փորձանաց։ Համբերեցէք աւուրս եւս հինգ։ Ես համբերես ձեզ։ Եւ ես քեզ համբերի զօրհանապազ։ Համբե՛ր տեառն, եւ քաջալերեա՛ց։ Համբերելով համբերի տեառն։ Համբեր անձն իմ բանի քում։ Համբերից անուան քում։ Վասն անուան քո տէր համբերի։ Որ համբերեսցէ կամ համբերեացն ի սպառ, նա կեցցէ.եւ այլն։
Աստուած զմեղս աշխարհականաց համբերէ. այլ զմեղս կրօնաւորաց ոչ համբերէ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
patient, enduring.
Ոչ եթէ որում չգտանին պիտոյքն՝ համբերօղ է, այլ որ յաննախանձելի (այսինքն յառատ) վայելչութիւնսն է, եւ չարեացն համբերէ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
Համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ։ Համբերութիւն տնանկաց մի՛ կորիցէ իսպառ։ Ի նմանէ է ինձ համբերութիւն։ Դու ես համբերութիւն իմ տէր։ Աստուած համբերութեան։ Ի համբերութիւնն քրիստոսի։ Հանդէս հաւատոցն ձերոց յօրինեալ գործ կատարեալ ունիցի։ Զհամբերութիւնն յովբայ լուարուք.եւ այլն։
Յարձակել իրաւանցն, որ պարտաւորի՝ խնդրէ համբերութիւն։ Եթէ խնդրէ համբերութիւն ամիսս չորս, եւ այլն. (Մխ. դտ. ստէպ։)
totally, entirely;
no, not, not at all.
Զիա՞րդ եղիցի առ նա այլագոյ, եւ ոչ յաւէտ համբոյր, եւ ի նմանէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
Համբուրեա՛ զիս ո՛րդեակ. եւ մատեաւ համբուրեաց զնա։ Համբուրել զորդեակս իմ։ Համբուրեաց արքայ զաբեսաղոմ, կամ զբերղելի։ Համբուրեաց իւրաքանչիւր զընկեր իւր. (այսինքն համբուրեցին զմիմեանս։) Համբուրեցից զհայր իմ եւ զմայր իմ։ Անկեալ զպարանոցաւն պօղոսի՝ համբուրէին զնա. եւ այլն։
exquisite flavour, agreeable taste, relish.
χυμός sapor γλυκύτης, γλύκασμα dulcedo, dulcitudo. Համեղն գոլ. համ. քաղցրութիւն՝ իրաց ի քիմս, եւ բանից ի միտս, եւ այլն.
Աղս տեսակաւ, այլ ոչ համեղութեամբ։ Համեղութիւնք քումդ անուշութեան։ Զիմս դաժանութիւն ընդ քում համեղութեան. (Նար.։ եւ Լմբ. պտրգ.։)
cf. Համեմեմ.
ՀԱՄԵՄ 2 (ի, ոց, աց, օք կամ իւք.) գ. Որպէս յն. ա՛մօմօն. ἅμωμον amomum եւ այլն. Բոյս, եւ սերմն նորա անուշահոտ, ազգի ազգի, որպէս եւ գինձ, եւ սերմն սամթի, եւ անանխոյ։ (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) cf. ՀԱՑՀԱՄԵՄ, cf. ՀԱՑԱԳԵՂ։
proportionate, equal, conformable, corresponding, analogous, regular, symmetrical, adequate;
— գործել, to proportion;
դնել —, to compare;
եթէ իցեն ի քեզ առաքինութիունք —ք վեհ ճակատագրիդ, if your virtues correspond with your high destiny;
"ըստ համեմատի համեմատաբար, cf. Համեմատութեամբ."
ἁνάλογος congruens ἵσος aequalis եւ այլն. (որպէս թէ Համայն ի մի ածեալ, եկեալ, կամ բաղդատեալ) Զուգաչափ, զուգակշիռ, յարմար. նման. համանման. հաւասար. հանգէտ. հանգոյն. նոյնպիսի.
Եւ ոչ միայն չեմ աւելին, այլ ի նուազ համեմատին. այսինքն յանհամեմատ կարգի. (Յիսուս որդի.։)
to season, to flavour;
to scent, to aromatize, to spice, to powder;
— աղիւ, to sprinkle with salt, to salt.
Համեմել աղիւ կամ զօրութեամբ աղի։ Աղն զկերակուրս կամ զանհամութիւն կերակրոց համեմէ. (եւ այլն. Նար. ՟Կ՟Գ. ՟Ղ՟Զ։ Իգն.։ Շ. մտթ. եւ այլն։)
saddle;
harness;
կողմնակի —, side-saddle;
pillion;
կոճղ —ի, saddle-tree;
հանել ի բաց զ—ն, to unsaddle;
cf. Թամբ.
Ամենայն համետ իշոյ, յորոյ վերայ նստի. (եւ այլն. Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 9։)
cf. Համամիտ.
ՀԱՄԻՄԱՍՏ ՀԱՄԻՄԱՑ. ὀμόφρονος consentiens. Ոյր իմացուած՝ միտք եւ խորհուրդ միաբան է ըստ այլում. համամիտ. համախորհուրդ. մէկ մտքի՝ մէկ խելքի տէր.
cf. Համամիտ.
ՀԱՄԻՄԱՍՏ ՀԱՄԻՄԱՑ. ὀμόφρονος consentiens. Ոյր իմացուած՝ միտք եւ խորհուրդ միաբան է ըստ այլում. համամիտ. համախորհուրդ. մէկ մտքի՝ մէկ խելքի տէր.
to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
πείθω suadeo եւ այլն. Ամոքել. համոքսել. ողոքել. յորդորել. հաւանեցուցանել. խաղաղել.
Համոզէ զայր եւ զկին՝ մնալ ի նոյն եւ այլն։ Համոզէ խորագիտութեամբ առ խնդիրն. (Ոսկ. ՟ա. կոր.)
skirt of a garment.
Բառ անյայտ. իբր Ստորոտք, կամ վայրաբեր մասունք, եւ այլն.
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
Ո՞վ արար զխուլն եւ զհամրն։ Որպէս համր՝ որ ոչ բանայ զբերան իւր։ Համր եղիցին շրթունք նենգաւորք։ Եբաց զբերանս համերց։ Խլից լսել տայ, եւ համերց խօսել։ Կաղս, կոյրս, համրս։ Համերքն խօսէին։ Զլեզու քո կապեցից ի քիմս քո, եւ եղիջիր դու համր.եւ այլն։
whole, total, entire, universal;
all, entirely, totally, wholly;
ընդ — աշխարհ, throughout the world;
— կալ ի վերայ, understand perfectly, to know to the bottom, to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts.
Համօրէն ազանց, կամ ախտացելոց, յանցաւորաց։ Ի համօրէն աշխարհէ աստի։ Ընդ համօրէն աշխարհ քարոզել։ Զհամօրէն զվնասակարացն զգունդ։ Ո՛չ եղերանօք ջայլից համօրէն։ Համօրէն աւետարանին։ Համօրէն աւետիս. (Նար.։)
Համօրէն ծնունդք ադամայ, կամ մարդիկ, ժողովուրդ, հաւատացեալք. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ այլն։)
ՀԱՄՕՐԷՆ. մ. ἄμα, ἅρδην simul, omnino եւ այլն. Առ հասարակ. միանգամայն. միահաղոյն. համայն. ընդհանրապէս. ըստ ամենայնի. բոլորովիմբ. բովանդակապէս. իսպառ.
Ոչ համօրէն եւ յայտնի, այլ մասնաւորաբար եւ ի ծածուկ. (Շ. մտթ.։)
Ոչ առանձին առնէր զվարդապետութիւնն, այլ համօրէն։ Ոչ համօրէն վճիռ ետ, այլ ի վերայ ոմանց ասացաւ. (Ոսկ. յհ.։)
looking-glass, mirror, speculum;
—ք, eyes;
visible, observable;
— կիզիչ, burning glass.
ἕξοπτρον, κάτοπτρον speculum. Գործի երեւեցուցիչ դիմաց հայեցողին՝ ի մաքուր ապակւոյ, եւ յայլ նիւթոց, իրօք կամ նմանութեամբ. հայլի.
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
ՀԱՅԵՑՈՒԱԾ ὄρασις, ὄραμα aspectus, conspectus ὅψις visus եւ այլն. որ եւ ՀԱՅԵՑԱԾ. Հայեացք. հայեցումն. հայեցութիւն. հայելն, նայելն. տեսութիւն. աչք. տեսիլ. գիրք. նայուածք, եւ տեսք.
to cause to see, to view;
to incline, to dispose to wards;
to apply;
յինքն — զոք, to attract, to draw another's eye on oneself.
Հայեցուցանել յինքն զկոչօղսն, կամ զմիտ մեր յերկինս, կամ ի մարմնոյն հանգիստ, կամ ի բարձրութիւն եւ այլն. (Խոսր.։ Վեցօր. ՟Թ։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ՟Ա։ Նար. ՟Հ՟Դ։)
cf. Հայթհայթանք.
ՀԱՅԹՀԱՅԹԱՆՔ ՀԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. իբր κατασκεύασμα molimen եւ այլն. գրի եւ ՀԵԹԵԹԱՆՔ, ՀԱԹԱՅԹԱՆՔ, եւ ԽԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. Հնարք. ջանք. նիւթելն. գիւտք. ելի աղանդք, պաճարանք. դարման, ըստ որում դեղ, եւ պարէնք. հիտոյք. եւ Պատճառանք, կցկցումն, կրկտումն. ճար, ճարակ.
Զհայթայթանացն հնարս իմանալ։ Ո՛չ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Զայս ամենայն ասեն հայթայթանօք. (Եզնիկ.։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
ՀԱՅԹՀԱՅԹԱՆՔ ՀԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. իբր κατασκεύασμα molimen եւ այլն. գրի եւ ՀԵԹԵԹԱՆՔ, ՀԱԹԱՅԹԱՆՔ, եւ ԽԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. Հնարք. ջանք. նիւթելն. գիւտք. ելի աղանդք, պաճարանք. դարման, ըստ որում դեղ, եւ պարէնք. հիտոյք. եւ Պատճառանք, կցկցումն, կրկտումն. ճար, ճարակ.
Զհայթայթանացն հնարս իմանալ։ Ո՛չ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Զայս ամենայն ասեն հայթայթանօք. (Եզնիկ.։)