• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։

• = Յն. φίλόσοφος «իմաստասէր» բառիռ. որ գալիս է φίλω «սիրել» և σόφος «իմաս-տուն» բառերից. ըստ այսմ թարգմանուած է հյ. իմաստասէր. հմմտ. նաև փիլիսոփայ, որ յառաջացած է ասորերէնից փոխառու-թեամբ, ինչպէս ցոյց է տալիս ասորական =այ վերջաւորութիւնը։ Յն. բառը փոխառու-թեամբ անցած է ամէն կողմ. կայ նաև ա-րաբ. [arabic word] faylasūi, որ մինչև անգամ ա-րաբական արմատների կարգն է անցած։-Հիւբշ. 386։

• (յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։

• = Յն. φελόνης, φελώνιον, φελόνιον ձե-ւերից. սրանք աղաւաղուած են φαινόλης «կրկնոց, թիկնոց, վերարկու», նուազական ραἰνόλιον «կրօնաւորի վերարկու» բառերից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. paenula, ռուս. Փeлонъ, վրաց. უელონი փելոնի «փիլոն»։-Հիւբշ. 386։

• ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։

• ԳՒՌ-Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է լինի վրաց. თილონი փիլոնի՝ ի ձայնի պատճառաւ. ուղղակի յոյնից է. უელონი փելոնի, որ պահում է ե ձայնը։

• «պիղծ, անմաքուր» Փիլ. բան. և լին. 190, 215 Սարկ. հանգ. Անյ. հց. իմ. որից իծանք «պղծութիւն» Փիլ. լիւս. 157. փիծել «պղծել» Փիլ. լին. բ. 12. փիծիկ կամ փծուկ «աղտեղի» Ոսկիփ. փծութիւն Փիլ. ժ. բան. և նխ. բ. փծուն Խոր. Յիշատ. (ստէպ). փծո-րել «պղծել, շաղախել» Բառ. երեմ. էջ 324. փծկել «եղծանել, ապականել» Ոսկ. մ. բ. էջ 478 և հռ. ժդ. էջ 182, փծկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. թ. էջ 72 (ըստ սրբագրու-թեան Նորայրի, Հայկ. բառաք. 42). գրուած է նաև պիծ, պիւծ, փից ԱԲ. որից փցկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. ժզ. 150 և Եփես. իբ. 922.. փցուն «փծուն, անպիտան, յետին, ապիկար» Խոր. Տօնակ. Անյ. պորփ. «փտած (տունկ)» Լծ. փիլ. փցնութիւն Փիլ. յովն. 611. փցագործ «պղծագործ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ. 213։-Իմաստով նոյնանում է յաճախ բիծ բառի հետ, որ տե՛ս առան-ձին։

• ՆՀԲ. փիծ՝ ռմկ. փիս, հյ. պիղծ, իսկ փցուն, փծուն, փեցի՝ վրաց. փուցունի. Gsti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəz «գող, աւազակ», bīž «պոռնկորդի». պրս [arabic word] (?) բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 93 պիղծ, բիծ, լտ. pingere «նը-կարել», հսլ. պէգը «պիսակ». սնս։ pinj «ներկել» և pingala «գորշ» բառև-րի հետ՝ հնխ. pig «ներկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. փիս և հյ. բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), սպի և պիղծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. փիս «աղտոտ» բառին։

• ԳՒՌ.-Պատահել եմ Երև. փծնի «գէշ. անպիտան» (փծնի արհեստ), բայց աղ-բիւրս չեմ նշանակած.-Ագլ. փցընիլ «կե-րակրի փճանալը, հացը թրջուելով ապակա-նուիլ անձրևից խխում դառնալ. ծիծաղից ուշքը գնալ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. უუცუნი փուցունի «խեղճ ու կրակ, զառամեալ», որից დაუულონება դափուցունեբա «ծերանալ, զառամիլ»։-Չուբինով (բ տպ.) փուցունի մեկնում է «камень тоecнутьи ճաքած քար» և չունի «զառամեալ» իմաստը, բայց գիտէ դափու-ցունեբա «զառամիլ»։ Յառաջանում են մեր փցուն ածականից։

• . ի-ա հլ. «փիղ անասունը» ՍԳր. Եզն. Վեցօր. որից փղապան Ա. մկ. զ. 37. փղապետ Բ. և Գ. մկ. փղակոյտ Բուզ. փըղ-ոսկր Խոր. Կանոն. փղոսկրեայ ՍԳր. զուա-րակափիղ Պտմ. աղէքս. ցլափիղ Շիր. քրոն, Աամ. անեց. 67. ասւում է նաև փեղ Վեցօռ. Պտմ. աղէքս. Վրդն. ծն. փիլ Պտմ. աղէքս. Վստկ. 19. փիւղ Ճառընտ. Պտմ. աղէքս. 139. նոր գրականում ընդունուած է միայն փիղ ձևը։

• = Պհլ. ❇օ pīl, սոգդ. pil հոմանիշից, ոռի նոր ձևն է պրս. [arabic word] pīl։ Ըստ Przy-luski BSL л 83, էջ 221-2 այս. բառը փոխառեալ է դրավիդեան կամ աւստրասիա-կան լեզուներից. բուն նշանակում է «փղոս-կըր», որից հպրս. piru «փղոսկր», որ յետոյ դարձաւ «փիղ», ճիշտ ինչպէս յն. ἐλέφα որ նախ նշանակում էր «փղոսկր», յետոյ եղաւ «փիղ». հմմտ. չամ. bala, կոնտու palō, քմեր. phluk «փղոսկր» և թամուլ. թելուգու, մալայալամ pallu, գոնդի pal ևն «ատամ»։ Բառս նախ մտաւ Հնդկաստան (սանս. [other alphabet] pnu «փիղ»), յետոյ Պարս-կաստան, որտեղից տարածուեց սեմական աշխարհը. հմմտ. ասուր. pilu, արամ. pīl, ասոր. ❇ pīlā, արաբ. [arabic word] fīl, այստե-ղից ամբողջ Արևելք, մինչև Եւրոպայի ծայ-րը. այսպէս թրք. քրդ. fil, վրաց. ბილო պիլո, სმილო սպիլո, թուշ. სἀილ սպիլ, բուլգար. fil, սերբ. filǰ, հիսլ. fill, դան. fil «փեռ» (Berneker 281)։ Տարբեր ծագում ունին յն. ἔλέφας «փղոսկր. 2. փիղ». լտ. ebur «փղոսկը», որոնք փոխառեալ են Ե-գիպտոսից. հմմտ. եգիպտ. āb, ābu և խպտ. εβου, εβu «փիղ, փղոսկր» ըստ Osthoff, Ft Par. 1, 281 հնդևրոպական բառ է և նշանակում է «եղջիւր» (Boisacq 243)։ Այս-տեռից ֆրանս. éléphant, գերմ. անգլ. ele-phant, իտալ. elefante «փիղ» ևն։-Հիբշ. 255։

• նախ Klaproth, Asia pol. 100 և ԳԴ դրին պարսկերէնից։ ՆՀԲ յիշում է ա-րաբ. պրս. և վրաց. ձևերը Peterm. II, 37 պրս. pil, արաբ. fīl։ Փղի այլևայլ անունների վրայ՝ ընդարձակ մի քննու-թիւն ունի Pictet, Sur les origines de quelques noms de l'éléphant JAs, 1843, 133-166, ուր մեր բառը=ա-ռառ. fīl ևն։ Պրս. և սանս. ձևերի հետ համեմատած են նաև Böttich. Horae aram. 39, Rudim. 50, 190, ZDMG 1850, 353, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Müller SWAW 38, 579 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2294 փոխառեալ է ռնում Սե-լևկեանց օրով։

• «մի տեսակ մայրի, սնովպար, pinus sativa» Ոսկ. գծ. 198, Լծ. փիլ. Հին բռ. Մխ. առակ. Վստկ. 4, 58, 158. որից գետնի փինի, փինոյ պտուղ Բժշ.։

• = Վրաց. ფიჭვი փիճվի «մի տեսակ մայ-րի, pin, cocнa», უიჭვიანი փինվիանի «եղև-նեայ», უიჭვნარი փիճվնարի «եղևնեաց ան-տառ», մինգր. pičvi «փիճի», լազ. փինճո «մի տեսակ եղևին»։ Վրաց. բառը հին է, գործածուած է Ես. կ. 13, ուր հայերէնն ունի զանազան ծառանուններ, բայց ո՛չ փինի («Եւ փառքն Լիբանանու առ քեզ եկեսցեն, սարդիւն և սօսիւ և նոճով և մայրիւ»)։ Հա-յերէնը ընդհակառակը լինելով նոր բառ, չու-նենալով ածանցներ, մինչդեռ վրացին ունի մի քանի կարևոր ածանցներ և գտնւում է ցեղակից լազ. և մինգր. լեզուներում, փո-խառեալ է վրացականից։ Սրան համապա-տասխան է գալիս այն հանգամանքը, որ այժմ էլ բառը գոյութիւն ունի միայն Պոն-տական շրջանում։-Աճ.

• ՆՀԲ (կաղնի բառի տակ) լծ. յն. φη-γός, լտ. fagus «փեկոն» (նոյնը նաև Հիւնք.)։ Lag. Arm. Stud. § 2295 ուզում է համեմատել յն. πίσσα, լտ. pix «ձիւթ» բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. St. § 282 կասկածով դնում է լն. πίσσα, լտ. pix, հսլ. piklu և գերմ. Pech «ձիւթ» բառերի հետ։ Schrader, Sprachvergl. u. Urgesch. 1890 կա՛մ յն. πεύϰη հբգ. fiuhta, գերմ. Fichte, լիթ. puszis ծառանունների հետ և կամ յն. πισσα «ձիւթ»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 501 մեր-ժում է բոլորն էլ և էջ 397 ուրիշ կով-կասեան լեզուների մէջ համապատաս-խան բառեր չգտնելով՝ վրացին դնում է հայերէնից փոխառեալ։-Երևի կապ կայ փիճի, նոճի և սոճի ծառա-նունների վերջավանկերի միջև։

• ԳՒՌ.-Խտջ. փիջի, Հճ. փիճի՝ (կարդա՛ փիջի) ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, էջ 198, Սվեդ. փիջա։

• «ադբ, կղկղանք», որից փին բերել կամ փին գալ ընդ բերանն «մի տեսակ զարհուրելի հիւանդութիւն, երբ աղիքները շրջուելով՝ կղկղանքը բերանից է դուրս գա-լիս. լտ. ileus, miserere» (բուն նշ. «Ողոր-մեա ինձ» ըստ Սղ. ծ. 1 «Ողորմեա ինձ, Աստուած, ըստ մեծի ողորմութեան քում») Գաղիան. շանփին «շան քաք» Ոսկիփ. Վստկ. 77, որ և շնփին՝ ըստ ՆՀԲ։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pino-կամ spino-և կամ sphino-ձևից, որին միանում է նաև յն. πίνος «կեղտ (մորթի կամ շորի վրայ), յետնաբար՝ մետաղի ժանգ», πινόω «կեղ, տոտել», πινάω «կեղտոտիլ», πινϰρός, πινόεις «եեղտոտ»։ (Յոյն բառի համար առա-ջարկուած են զանազան համեմատութիւններ, որոնցից յիշելու արժանի են սանս. phéna-«փրփուր, կեղտ, անմաքրութիւն», օսս. fīn-k'ä, հսլ. peny, սերբ. péna, spjéma, ռուս. neнa, լիթ. spáine, հին պրուս. sрoaуno, որոնք բոլոր նշանակում են «փրփուր»։ Նոյն խմբի դէմ արևմտեան լեզուները ներկայաց-նում են n-ի փոխարէն m. ինչ. լտ. snuma «փրփուր», pumex «փրփրանման մի քար, չեչաքար», հբգ. feim, հանգլ. fám, ինչպէս և սոգդ. pym'kh «փրփուր»։ Այս համեմա-տութիւնը սակայն չի ընդունուած. տե՛ս Boisacq 693, Pokorny 2, 681 և 683. իսկ Ernout-Meillet 927 յայտնապէս ասում է թէ spuma խումբը անծանօթ է յունարէնի և հայերէնի)։

• Տէրվ. Altarm. 7 սանս. phena «փրը-փուր», հսլ. péna, յն. πίνος «կեդտ», σπῖλος «կեղտ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Bugge, Btrg. 20 յն. πινος, բո-հեմ. špina, լտ. fimus «աղբ» բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Յն. πίνος բառի հետ է կցում նաև Müller SWAW 136 (1897), էջ 32։ Պատահական նմանու-թիսն ունին Ատրպ. թրք. [arabic word] peyīn (Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 326), քրղ. pein, ուտ. փեին «անասունի, մանասանդ ձիու աղբ», վրաց. უηნე փունե «կըղ-կըղանք», որ Չուբինով պրս. է համա-րում։

• ԳՒՌ.-Զթ. Խրբ. Հճ. Ք. փին «կատուի կամ շան աղբ», որից Ախց. շնփին, Պլ. շամփին «շան աղբ», ինչպէս նաև փնել Զթ. Խրբ. Չն. «կղկղել» (շան, իշու, մարդու)։

• ՆՀԲ լն, πένης, սեռ. πένητος «աղ-քատ, կարօտ»։ Տէրվ. Altarm. 7 փին «աղբ» բառից։

• «ձկան խոշոր թեփ». մէկ անգամ միայն ունի Պտմ. աղէքս.։

• = Պրս. [arabic word] pūl, որ և նուզական [arabic word] pulak «ձկան թեփ». ըստ իս հայ ձևը ուղ-ղելու է փուղ, որ տե՛ս տակը գւռ.։

• ՆՀԲ ռմկ. (իմա՛ թրք.) փուլ «թեփ ձկան» (թրք. pul «թեփ» փոխառեալ է պարսկերէնից)։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ». հնչւում է ճիշտ այնպէս, ինչպէս փող «դրամ», բայց ըստ իս յառաջանում է փուղ ձևից՝ ու>ո ձայնափոխութեամբ, ինչ. տուն>տօն, շուն >շօն, քուղ >քօղ։

• «բանտ» Բուզ. էջ 89, 104, որ և գրուած փիլակէ Հին բռ.=Բռ. երեմ. 323։

• «մի տեսակ առասպելական թրռ-չոմն» Անյ. պորփ. Տաթև. ձմ. ճխա. Վրդն. սղ. իա. Գիրք առաք 172բ (Փիւնիկ հաւն, որ է մի միայն, յետ 500 ամաց, յորժամ ծերանայ, ժողովէ զփայտս և թևօքն հար-կանելով հանէ զհուր, և այրի ի նմին. և յետ երից աւուրց դարձեալ ծնանի ի մոխրոյն յայնմանէ). գրուած է նաև փիւնիկս Բար. էջ 145, փիւնիկոս Բար. 146։

• = Յն. φοϊνις «փիւնիկ հաւ» բուն նշա-նակում է «արմաւ, արմաւենի» և կոչուած է այսպէս՝ փետուրների գոյնի պատճառաւ. կայ և թարգմանաբար հյ. արմաւ, որ տե՛ս։

• «բնախօս, բնագէտ» Վե-ցօր. ա. էջ 18. Սամ. անեց. 52. որ և փիւս-կեան Եւս. քր.բ։

• = Յն. φυσιϰός «բնախօս», որ կազմուած է φύσις «ծնունդ, բնութիւն» բառից. սրանից նաև լտ. physicus, նոր փոխառութեամբ ֆիզիկոս «բնագէտ» (արևելեան գրակա-նում)։

• տե՛ս Սփիւրիդ։

• տե՛ս Սփիւրիդ։

• «թոյլ, անարի, վախկոտ». մէկ ան-գամ ունի Երզն. քեր. «փիւրիւ ասելն փլիթ զթոյլ և զանարի մարդն նշանակէ. և բենիւ ասելն. զբլիթ հացի և կամ զայլ իրի նշանա-կէ»։

• = Պհլ. ❇ čārak «միջոց, հնար» բառից, հմմտ. պրս. [arabic word] čara «միջոց, հնար, դեղ, դարման», որից փոխառեալ են նաև քրդ. čare, թրք. čare, արևել. թրք. [arabic word] čara, ինչպէս նաև թուրքերէնի միջոցով՝ բուլգ. čare, սերբ. č̌ara, čare, նյն. τσιαρéς ևն. հմմտ. նաև արմատակից ճար բառը և նրա տակ յիշուած ձևերը։-Հիւբշ. 188։

• Առհասարակ շփոթուած է յաջորդի հետ՝ հայերէնի մէջ ձևի նոյնութեան և պարսկերէնի մէջ ձևի նմանութեան պատճառով։ Առաջին անգամ Հիւբշ. տարբերեց երկուսը՝ դնելով ճարակ «հը-նար»<պհլ. čārak և ճարակ «խոտ»< ահլ. čarak։

• , ո, ի-ա հլ. «անասունների ու-տելու խոտը» ՍԳր. Մծբ. նմանութեամբ «կը։ րակի, վէրքի, մեղքի տարածուելու նիւթ» Բ. տիմ. բ. 17. Եւս. պտմ. ը. 17. որից ճա-րակել «արածիլ, խոտ ուտել» ՍԳր. Եփր. աւետ. «տարածուելով ծաւալիլ» (կրակի, հի-ւանդութեան ևն համար խօսելով) ՍԳր. Ոսկ. գղ. ճարակակից Պղատ. օրին. ճարակաջատ Ոսկ. ես. ճարակաւոր Ոսկ. եփես. և մ. գ. 6. հարակումն Յհ. կթ. համաճարակ Նար. խո-տաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. հրա-ճարակ Թէոդ. մայրագ. մկնաճարակ Մագ. տե՛ս և ասպաճարակական։

• «երկիր, նահանգ». ի-ա հլ. նո-րագիւտ բառ, որ մէկ անգամ ոտնում եմ գործածուած Խոր. աշխ. 590. «Աայրեալ գօ-տեաւն անցին ի հարաւոյ կոյս և զազգսն զայն ճշգրտեցին և զսահմանս ճարակաց նո-ցա չափեալ». (Պատկ. Aрм. reorp. էջ 12 ռուս. թարգմանում է проcтранства иxъ nрeделовъ). կայ նաև նոյնի բայական ձևը ճարակել «բնակիլ». Եւ ճարակեն զենտոս Լի-բիա ազգք վեշտասան. Խոր. աշխ. 598 (Պատկ. էջ 25 թարգմանում է живутъ)։

• . ո հլ. (յետնաբար նաև սեռ. -ի) «ճրագու, պարարտութիւն, մսի եղ» ՍԳր. «ձէթ, ձիթաիւղ» Զքր. կթ. Նար. «գէր, պա-րարտ» Փիլ. լին. ա. 60. Իրեն. ցոյցք, էջ 67 (Հա 1911, 178).-որից ճարպովին ՍԳր. ճարպապարարտ Մծբ. ճարպաւոր Վրդն. երգ. և ծն. ճարպաւորական Նար. ճարպութիւն Մեսր. եր. ճարպոտ, ճարպալի (նոր բառեր)։

• = Պհլ. ❇ čarp «պարարտ, իւղոտ. կակուղ, փափուկ» բառից. սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] čarb «պարարտ, իւղալի», čar-bi «ճաոաաւոր», čarbis կամ čarvis «մոր-թի տակի մսի գնդակները», jarh «ճարպ. իւղալի ուտելիք», բելուճ. čarp «պարարտ», čaroi «գիրուց, պարարտութիւն», պազենդ. čarw «կակուղ, ողորկ, փափուկ», աֆռան cōrb, օսս. čarv «կարագ» (Horn § 436). պարսկերէնից է փոխառեալ նաև թրք. červis ամ č̌evriš «ճարպ»։-Հիւբշ. 188։

• . ի-ա հլ. «վարպետ, արուեստա-գէտ. 2. քերթող, իմաստասէր. Յ. լաւ, հմտօ-րէն» ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. որից ճարտարարան ՍԳր. Եւս. քր. Կոչ. ճարտա-րասան Ոսկ. մտթ. Փիլ. (որից համառօտուած է ճարտասան Փիլ. Պիտ. Խոր. հմմտ. Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 64, Վարդանեան ՀԱ 1911, 690 և Բառաք. դիտ. Բ. 65), ճարտա-րագոյն Ոսկ. մ. գ. 4. ճարտարագործ Բուզ. ճարտարադէտ Մծբ. ճարտարախօս Գծ. իդ. 1. Սեբեր. Կորիւն. Եւս. քր. Ոսկ. եբր. ճար-տարակ կամ ճարտարիկ Ոսկ. փիլ. 430 ճարտարել ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. ճարտարանք Եւս. քր. ճարտարապետ ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Եւս. օր. հրաշաճարտար Օրբել. ևն։ Կան և մի քա-նի տարօրինակ ձևեր՝ Բառ. երեմ. էջ 196-Z, որոնք բոլոր այս արմատին են հայում. ինչ. ճարտակ «ճարտասան», ճարտակապէս «յայտնապէս», ճարտարամակ «ճարտար կամ յոխորտաբան», ճարտանակ «արուեստս առևիչ կամ իմաստասէր»։ Նոր բառեր են ճարտարամիտ. ճարտարարուեստ, ճարտա-րագիտութիւն, ճարտարագործութիւն ևն։

• Kuhns u. Schleich. Btrg. s, 139 սանս. čatura-ra։ Lag, Beitr. bktr, Lex. 27 զնդ. čarətar «գործող, կերտող» (բայց այս բառը նշանակում է «քայլող, յա-ռաջացող». կայ նաև čarana «ձեռա-գործ, գործ» ըստ Justi, Zendsp. 109ա բայց նշանակութիւնը սխալ է. զնդ. čar արմատը նշանակում է «երթալ. 2. ա-րածելու երթալ»)։ Հիւբշ. 189 մեռժում է համեմատել čarətar ձևի հետ. Müller WZKM 8 (1894), 362 կցում է զնդ. čarətutārō բառին, որ գտնում է պհլ. բառարանում և մեկնուած է ❇ջ kartārtum «գործու-նէութիւ՞ն»։ Bartholomae, Altir., Wör-terb. 582 մերժում է Müller-ի այս հա-մեմատութիւնը, ըստ որում զնդ. յիշեալ բառը նշանակում է «մէկ ասպարէզ քայլող անցնող». իսկ ինքը հյ. ճարտար փոխառեալ է դնում իրան. *čartara-ձևից, որի հետ կցում է սանս. [other alphabet] čatura-«արագ, ճարպիկ, ճարտար»։ Հիւնք. ճարտ=պրս. kardan «գործել»։ ճարտար=պրս. kārdār «գործող»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բառ. 263 պրս. [arabic word] čāra-dār «ճարտար»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Սլմ. ճարտար, Ալշ. Մշ. ճարդար, Ագլ. ճա՛ո-տար, Խրբ. ջարդար։ Նոր բառեր են ճար-տարել Տիգ.. «ձեռքիցը բան գալ, շինել», ճարտարւոր Պլ. «ճարպիկ, աշխոյժ», ճար-տըրւորիլ Պլ. «արտորալ, փութալ, փութկոտ լինել»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარტარი ճարտարի «ճար-տար». սրա ձևափոխութիւնն է ჭვარტალი ճվարտալի կամ ჭარტალი ճարտալի «շա-տախօս, չարախօս», բայց յատկապէս ენა-მჭვარტალი ենա-մճվարտալի՝ նոյն նշ։-Այս բառից է յետ փոխառեալ Տփ. ճարտալ «ճարտարախօս, ճարպիկ»։

• կամ թրք. չէլէնկ բառից։ (Այս բառի հետ նոյն են նաև քրդ. [arabic word] čeleng, բուլգ. čelenki, չեխ. chochole, յն. τζιλίγ-γι. բոլորն էլ ծագում են արևել. թրք. [arabic word] čeleng ձևից, որ է «ի նշան քա-ջութեան գդակին անց կացրած փետուր թռչունի, ցցունք», ըստ այսմ նմանու-թիւնը պատահական է։ Պատահական են նաև վրաց. ճողոնակի «ճախարակ», պրս. čēlān «երկաթեայ գործիք, ծղխնի ևն»։

• , ի-ա հլ. «պտոյտ, քայլուածք» Վե-ցօր. որից ճեմ առնուլ «սիգալով ման գալ» Գ. մակ. ե. 12. Ոսկ. ա. տիմ. ճեմիլ ՍԳր. Կոչ. Ոսկ. ես. ճեմելի Յոբ. խա. 24. Ոսկ բ. կոր. ա. տիմ. Ես. Կոչ. ճեմեցուցանել Իմ, դ. 2. ճեմութիւն Նար. ճեմարան «ճեմելիք, զբօսարան» Նար. Շար. Սհմ. «ճեմական փիլիսոփայական վարժարան, ուսումնարան» Փիլ. Պորփ. Մագ. «մզկիթ» (անշուշտ արաբ. [arabic word] ǰāmi' հոմանիշ բառի նմանա-ձայնութիւնից յառաջացած) Ուռհ. 329, 335, 351. «պտոյտ, ճեմք» Արծր. ճեմարանական, ճեմարանաւարտ (նոր բառեր).-ճեմ գըտ-նւում է նաև բազմաթիւ յետնադարեան բար-դութեանց ծայրը՝ բաւական անյարմար ձե-ւով. ինչ. արեգակնաճեմ, լուսաճեմ, երկնա-հեմ, իմաստնաճեմ, կաճառաճեմ, մաքրի-նաճեմ, գեղաճեմել ևն։

• = Պհլ. անծանոթ մի ձևից, որի դոյութեան ապացոյց են պրս. [arabic word] čām «ճեմք, նա-զելով քայլուածք», čāmidan «նազելով փե-րևետել», čamāni «նազելով՝ փերևետելով երթալը». հայերէն ե-ի դէմ պրս. a անսո-վոր է. պատճառը պէտք է փնտռել պահլա-ւերէնի մէջ։-Հիւբշ. 189։

• հյ. աճեցուն, արաբ. 'azīm «մեծ», տճկ. azγən «կատաղի» և հյ. գումար=արաբ. ǰam՝ «գումար» բառերով (տե՛ս ճեմ և լուսաճեմ)։ Lag. Urgesch. 471 պրս. AW 42, 254 և 44, 238 պրս. čāmidan և īamīdan (իմա čamidan)։ Müller ՏW. čaman «արօտ»։ Պատկ. Maтep. I. II պրս. čam. Justi, Kurd. Gram. (1880), էջ 233 քրդ. čemīēm «խոնարհիլ», պրս. čamidan, անգսք. hvom «անկիւն»։ Հիւնք. պրս. չէմիյտէն։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 յն. δίεμαι «փախչիլ»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. caman «ճամբայ», ն. արմ. kamm, kammed «հետք, քայլ», հբրըտ. cem-mein «քայլ, հետք», հիռլ. céinm «ճեմ քայլ, հետք»։ Karst. Յուշարձ. 408 սու-մեր. tum «երթալ, քայլել»։

• = Պհլ. անյայտ մի ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] čašma և շրջեալ [arabic word] čamša, որ բուն նշանակում է «աղբիւր» և երևի փխբ. նշանակում է նաև «արտաքնոց». այսպէս է քրդ. [arabic word] češma «արտաք-նոց» (Justi, Dict. Kurde, էջ 129), ինչպէս նաև Մշոյ հայ. և թուրք. գաւառականով՝ չաշմա «արտաքնոց»։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. հյ. լուալիք «աւազան, բա-ղանիք, ջերմուկ. 2. աղբանոց, կոյանոց». (Քակեցին զտունն Բահաղու և կարգեցին զնա ի լուալիս. Դ. թագ. ժ. 27), պրս. ab-dast «լուացումն ձեռաց» և ābdastxāna «ճե-միշ», ասոր. [syriac word] baita dmaya «արտաքնոց» (բուն նշ. «տուն ջրոյ» ZDMG 40, 439)։-Հայ. չաշմակ համապատասխա-նում է պրս. čašma ձևին և փոխառեալ է պհլ. čašmak «աղբիւր» բառից. իսկ ճեմիշ մօտենում է շրջեալ čamša ձևին և անշուշտ ծագում է պհլ. գաւառական մի ձևից։

• «պարարտութեան գոլորշին, եփած մսի հոտ և կեղտ» Ոսկիփ. այս արմատից են հենճեր «խորոված մսի հոտ, զոհի գոլոր-շիք» Բ. մակ. է. 5. Ոսկ. ա. կոր. ճենճերել ՍԳր. ճենճերոտիլ Ոսկ. եփես. ճենճերալիր Աահմ. Ճառընտ. ճենճերալից Տօնակ. ճեն-հերական Փիլ. ճենճերահոտ Վանակ. յոբ. դիւաճենճեր Ճառընտ. Նար.։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭენკი ճենճի, ჭენჭო ճեն-ճո «տապակած մսի հիւթ»։

• , ո, ի-ա, ի հլ. «աճապարանք, շտա-պումն» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. ես. և մ. բ. 5, 18. որից ճեպ ի ճեպոյ Եփր. թգ. 428, 430, 455. Մծբ. ճեպ զճեպի Արծր. ճեպս կացուցանել «շտապեցնել» Կոչ. ճեպել ՍԳր. Մծբ. Եւս. պտմ. ճեպել կարկուտ «առատօրէն կարկուտ թափել» Եփր. յոբ. (ՀԱ 1912, 670), ճեպե-ցուցանել Ոսկ. յհ. բ. 26. ճեպընթաց Երզն, մտթ. ճեպումն Ոսկ. յհ. բ. 39. Վրք. հց. հապճեպ Յհ. կթ. հապճեպել Խոր. արագա-հեպ Ոսկ. գծ. 239։-Ճեպել և փութալ բա-ռերի երանգը որոշելով՝ Սարգ. բ. պետ. բ. 420 գրում է. «Ճեպելն քան զփութալն առա-ւելագոյն է. վասն զի փոյթն է արտաքոյ պղերգութեան՝ յօժարութեամբ սրտի զիրս ինչ կատարել. իսկ ճեպելն է ամենայն ին։ պնդութեամբ զհետ ընթանալ և հասանել իրացն»։

• ՆՀԲ լծ. ստէպ, շտապ, խուճապ, թրք. չափըգ «շուտ»։ Peterm. 246 լծ. շտապ։ Հիւնք. պրս. čapuk «շուտ», թթր. čap -maq «արշաւել»։ Müller WZKM 8 (1894), էջ 275 սանս. čāpa, cεpala, յն. ϰαμπύλος «կոր» բառերի հետ։ Փոր-թուգալ փաշա, Եղիշէ 301 ճապուկ= պրս. čāpūk «արագ» բառի արմատն է։ Karst, Յուշարձան 407 սումեր. šib «ա-ճապարանք, վազք», tab «շտապել, ա-րագ», 423 չաղաթ. čapuk, օսմ. cabuk

• ՓՈԽ.-Տե՛ս հապ արմատի տակ։

• «դեռաբուսիկ, մատղաշ» (մանկա-կան հասակի համար ասուած) Ոսե. եևես. էջ 904. որից կրկնութեամբ՝ ճղճիմ «փոքրո-գի, կծծի, ժլատ» Ոսկ. մտթ. բ. էջ 706, 708 709 (=յն. (σ)μιϰρολόγος «փոքրոզի, չնչին բաների ուշադրութիւն դարձնող. 2. կծծի, ժլատ»), ճղճմագոյն «ագահագոյն» ԱԲ. ճըղ-ճըմիլ «ժլատութիւն անել» Ոսկ. կող. 1, էջ 529 և մ. բ. էջ 447 (յն. μιϰρολογέω, ձեռա-գիրն ունի բաղաձայնների խճողմամբ՝ ճըղմ-ճըմճիցին. ՆՀԲ դնում է ճղճմճիլ, ճղմճմճիլ, իսկ հրատարակիչը իրաւամբ ուղղում է ճղճմիցին). «ծերութիւնից թառամել, կնճռիլ, քաշուիլ» Պիտ. «ճշդել» Մագ. գամառտ. (գրուած ճմղճել. տե՛ս Նորայր, Բանաս. 1900, 135). այստեղ է պատկանում նաև ճղճասիրտ «փոքրոգի, սիրտը ճղճիմ» Սի-րաք. ժդ. 3 (յն. μιϰρολόγος. վերինների համեմատ ուղղելի ճղմասիրտ կամ աւելի լաւ՝ ճղճմասիրտ)։

• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն Ղրբ. ճղմա՛-ղէնք։ (<ճիղմ+աղիք) «նրբաղիք, բարակ աղիքները» բառի մէջ։-Նո՞յն է արդեօք Իվ. ճմլի, եթ. ճմլիկ, Դվ. ճմբլիկ «փոքրիկ, մատղաշ»։

• , ի-ա և ռ հլ. «խաղողի սակաւահատ փոքրիկ ողկոյզ» ՍԳր. «ձիթենու վրայ մնա-ցած տկար պտուղներ» Եփր. օրին. էջ 227 (բցռ. ի ճռոյ). (այս վերջին նշանակութիւնը չունի ՆՀԲ). որից ճռախիտ Ոսկ. մ. գ. 25, ճռաքաղ ՍԳր. ճռաքաղութիւն Դատ. ը. 2. ճոաքաղել Մծբ. մշտնջենաճիռ Ճառընտ. գրուած է նաև ճիւռ, ճեռ Հ. Կիլիկ. ճուռ Վստկ. 41. Պտմ. լմբ. 236. Սմբ. ռատ. 223ա.-Նուազականն է բառիս՝ ճռիկ «փոքր ճիռ» էֆիմ. 289 (մէկ ողկոյզ կամ ճռիկ ոռ կտրած չի լինի յիւր որթէն)։

• ԳՒՌ.-Սրանից է ճեռւոր Խրբ. «ճռաքաղ անող». հմմտ. նաև ճիռն Ղրբ. «ազոխ, չհա-սած խաղող», ճուռ ՆՀԲ «ճիռ, փոքրիկ ող-կոյզ», ճռտիկ Ակն. «ճիռ. փոքր ողկոյզ»։-

• «մի տեսակ մարգարտեայ զարդե-ղէն». մէկ անգամ ունի Փարպ. ծ։

• = Հնագոյն *ճէտակ ձևից, որ ենթառոում է պհլ. *čεtak, որից և փոխառեալ պիտի լի-նի։-Աճ.

• ՆՀԲ մեկնում է ճիտ-տակ՝ իբր «վզի տակ» (շատ անյարմար, որովհետև ճիտ շատ յետին փոխառութիւն է, և երկրորդ՝ ճիտ բառից պիտի ունենային» *հտա-տակ և կամ *ճտակ)։ Հացունի, Պատմ. տարազի 140 պրս. ճիտ «գեղեցիկ վիզ» բառից։

• , ի-ա հլ. (բայց յգ. ն հլ. -նունք, -նանց, -նամբք) «մագիլ, գազանի կամ գի-շակեր թռչունի ճանկ» Եփր. վկ. արև. Վեց-օր. 161. Կիւրղ. ղկ. որից ճիրանաւոր Վրդն. ծն։

• , ո հլ. «ծառի ոստ. փխբ. ուրիշ բա-ների ճիւղաւորուած մասը, մատ ևն» Անյ. հց. իմ. Մագ. Նար. որից երկայնաճիւղ Սրգ յկ. բազմաճիւղ Սրգ. ա. յհ. Խոր. աշխ. երկ-ճիւղ Յես. ը. 9. նոր բառեր են՝ ճիւղակար. ճիւղաւորել, ճիւղաւորութիւն ևն. ռամիկ ձևն է ճուղ Ոսկիփ. Նար. առաք. 433։ Այս ար-մատի հետ նոյն են՝ ՃԵ'Լ (գրծ. ճեղբ։) Մաշտ. ջահկ. Զքր. ծործ. Ժմ. լն. որիռ հե-ղեալ «ճիւղ ճիւղ բաժանուած» Հին քեր. ճե-ղան «ճիւղեր» Վկ. գէ. 42. ճեղել «ճեղքել» Բառ. երեմ. էջ 197. հազարաճեղ Ճառընտ. երկնեղ Սանահն. Կամրջ. եռաճեղ Ոսկիփ. (հմմտ. Ղրբ. ճեղ «պատառուածք», որ տար-բեր է ճէ՛ղնը «ճիւղ» բառից)։-ՃԻԼ, ո, ի հլ. «ոստ» Եպիփ. ծն. Մարթին. Վրք. ոսկ. Շը-նռոհ. Եդես. որից ճղել «մասերի բաժանել» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 58. ճղճղկէն «բազմա-ճիւղ» Խոր. աշխ. 594. երկճղի Պղատ. տիմ. Եղիշ. յես. 175. Յայսմ. Ոսկիփ. Խոր. աշխ. ճիղաւոր «ճիւղ ճիւղ» ԱԲ։-ՃՈՂԼ, ՃԵՂՔ և ՃՈՂՔ, որոնք տե՛ս առանձին։-Այս վեց ձե-ւերը պատկանում են միևնոյն արմատին. հիմնական գաղափարն է «պատռելով իրա-րից բաժանել». վեց ձևերից չորսը իրար հետ ձայնդարձ են. (հմմտ. լիւղ, լող, լեղ). իսկ վերջին երկուսը կազմուած են -ք ածանցա-կանով՝ ճեղ, ճող պարզական արմատներից։ -Արդեօք կապ ունի՞ ծիլ-ծիղ-ծիւղ արմա-տի հետ։

• ՆՀԲ լծ. ծիղ, ծեղ, շիղ, ընձիպղ։ Հիւնք. էջ 23 շիւղ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 96 իբր բնիկ հայ կցում է յն. βέλος, βελὸνη «սլաք», լիթ. gelunis «խայթոց» բառերին։ Յիշում է Walde 805. չի ընդունում Meillet MSL 13, 944՝ իմաստի տարբերութեան աատճա-ռով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 264 պրս. [arabic word] cuγ կամ [arabic word] čīγ «բա-րակ ճիւղերով հիւսուած վարագոյր», որ ըստ Բուրհանի թուրքերէն է (պիտի տար հայ. ճուգ)։ Պատահական նմանութիւն ունի Կազանի թթր. [arabic word] čoq «թուփ» (Будaговъ 1, 495)։ Klaproth, Asia po-lygl 107 գերմ. zweig, լիթ. cuka, պրս. šāx հոմանիշների հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. ճուղ, Ախց. ճէղ «ճղուած մի կտոր՝ փայտի ևն», Ագլ. Ղրբ. ճէ՛ղնը, Ակն. Խրբ. Պլ. ջէղ, Ննխ. ջուղ, ջուխք, ջըղ, Ասլ. ջէ՞ղ, ջէօ՞ղ, Գոր. Ղրբ. ճօ՜ղնը, Շմ. ճըղ-նը, Ոզմ. ճող, Մկ. Սլմ. Վն. ճօղ, Ռ. ջուղ, Երև. Ջղ. Տփ. ճուխկ, Տիգ. ջիղ, Հճ. ջեղ, Սվեդ. ջէօղ, Հմշ. ջուխք, իսկ Սեբ. կրկնու-թեամբ՝ ձառ-ջէղ «մացառ, խռիւ»։-Նոր բա-ռեռ են ճղակոտոր, ճղատ «ճեղքռտուք», ճը-ղատիլ «մորթը ճաքճքիլ», ճղատկել, ճղաւել «ճիւղերով շինուած աւել», ճղել «պատռել, ճեղքել», ճղիկ ճղիկ, ճղլակ, ճղլկել, ճղճղել, ճղճղատել, ճղճղուիլ, ճղճղոտել, ճղնանի, ճղնակոտոր, ճղքնակոտոր, ճղնահան, ճղովի, ճղոտել, ճղուակ, ճղրտել, ճրղտել, ճղրտո-տել, ճղճղնուիլ, ճղճղնոտուիլ, ճղքճղքնոտիլ, ճղօն ճղօն անել, ճղքցու, ճղքնաշատ։ Այս ձևերից մի մասը պատկանում է ուղղակի ճիւղ «ոստ» ձևին (ճիւղ, ճիւղն, ճիւղք), մը-նացեալը գալիս է պարզական ճեղ, ճեղել արմատից։

• ՓՈԽ.-Քրդ. կայ ճէօլ «հօտ». ինչ. Յովհ, 4. 16. Ու տէ պրպըն եէք ճէօլ ու եէք շրվան (Եւ եղիցին մի հօտ և մի հովիւ)։ Այս բառը հյ. գւռ. ճիւղ բառն է, որ Ալշ. Բլ. Մշ. Վն. նշանակում է «հօտ»։ Թէ այս ճիւղը վերի բառն է, հմմտ. ճիւղ հանել, Բլ. «գառները և ոչխարները զատ զատ խմբերի բաժանե-լով՝ այլ ևս արօտավայրից գիւղ չբերել. այլ դաշտի մէջ յարմար տեղեր պահել և այնտեղ կթել»։ Այս ոճը իրօք ցոյց է տալիս որ ճիւղ «հօտ» բուն նշանակում է «բաժանմունք» և հետևաբար քրդ. ձևը փոխառեալ է հայերէ-նից։ Փոխառութիւնը կատարուած է բաւա-կան հին ժամանակ, երբ հայերէն ղ հնչւում էր դեռ լ։-Ունինք նաև վրաց. (Գուրիացոց բարբառով) ჭავლი նավլի «ճիւղ». հա-յերէնի՞ց է։-Դարձեալ կայ արաբ. [arabic word] ǰul «ձիու, ուղտի, այծի, ոչխարի հօտ կամ մի խումբ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 169-170), որ կարող է քրդերէնի նման փոխառ-եալ լինել հայերէնից։

• . ի-ա հլ. «մատներից ամենա-փոքրը» Ոսկ. փիլիպ. 368 (գրծ. ճկութաւ) Ճառընտ. Աթան. հց. էջ 428 (սեռ. ճկութան, որ ենթադրում է ուղ. ճկոյթն ձևը), որից ճկոյթամայր «մատնեմատ» Մաշտ. էջ 119. հնագոյն և ընտիր ձևն է ծկոյթ, ո հլ. Գ. թագ. ժբ. 10=նորագիւտ բ. մնաց. ժ. 10 (նոր թրգմ. փոքր մատն). Եփր. համաբ. 235 (սխալագիր սեռ. ծկոյթոյ). կայ նաև ծկիկ մատն Առաք. պտմ. 384։

• = Փոխառեալ է հարաւային Կովկասեան լեզուներից. հմմտ. լազ. ծո՛ւլու քի՛թի «ճը-կոյթ». (բուն նշանակում է «փոքր մատ». կազմուած է ծուլու «փոքրիկ» և քի՛թի «մատ» ռառերից. ծո՛ւլու լազերէնի մէջ սո-վորական ձև է. ինչ. ծո՛ւլու բո՛զօ «փոքրիկ աղջիկ», ծո՛ւլու դա «փոքր քոյր». քի՛թի կայ նաև ուրիշ Կովկասեան լեզուներում. ինչ. վրաց. თითი թի՛թի «մատ»)։ Հյ. ծկոյթ անցած է նախաւոր *ծուլկոյթ>*ծլկոյթ ձևե-րից, որոնց յիշատակը պահում են դեռ Ազա Շմ. և Առլ. իրենց լ ձայնով։-Մեր ծկոյթ և ճկոյթ ձևերի մէջ ծ և ճ ձայների փոխանա-կութիւնը մեկնւում է Կովկասեան լեզուների ձայնաբանական օրէնքներով, ըստ որում ծ. ձ, ց և ճ, ջ, չ կանոնաւորապէս փոխանա-կում են իրար վրացի և լազ լեզուների մէջ։ Առանձնապէս նշանակելի են Ագլ. ծլայգ բիւթ<*ծլիկ բոյթ (իմա՛ ծլիկ մատ) և Շմ. ծկլա մատ, որոնց մէջ Կովկասեան ծո՛ւլու քի՛թի ձևից առաջին բառը միայն փոխառեալ է (ծլիկ, ծկլա ձևով), իսկ երկրորդը թարգ-մանուած է հյ. հոմանիշ բառով։-Աճ.

• Հիւնք. գաճաճ բառից։ Վերի մեկնու-թիւնս տե՛ս Բանաս. 1906, էջ 106։ Պա-տահական պէտք է համարել իրանեան բարբառներից եազգ. cəlyagī «ճկոյթ», սար. dzúl, dzúlikik, ռօշ. dzəl, dzlikīk, zələtik «փոքրիկ, չնչին» (JAs. 1916, 261) ձևերի նմանութիւնը։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. Մկ. ճկութ, Ալշ. Մշ. ճգութ (սեռ. ճգտի), Սչ. ջգութ, Ոզմ. ճկութ, Վն. ճկոթ, ճկոթիկ, Սեբ. ջգուդ, Սվեդ. ջըգրդ, Զթ. ջիգիթմօդ, ջիզիթմոդ, Տփ. ճկիթկ, Սլմ. ճկոտ, ճիկոտ, Տիգ. չթթիգ (<*ճկթիկ), Ակն, չթիգ, ջթնիւգ, Խրբ. ջթնիգ, չթիգ, Գոր. կծէ՛յ-նո, Ղրբ. ծկէ՛՛նգնը, ծկէ՛նը, կծէ՛ղնը, Ջղ. ծկիկ (որ և գիւղերում ճֆկիթ), Ագլ. ծլայգ՝ բիւթ, Շմ. ծկլա մատ, Մրղ. ճիլտիկ1 (սրա համեմատ նաև ճլտիկ Ազա). ունինք նաև ճկոտիկ Ք., ծծինք Գնձ., ծծիկն Ղրբ. ձևերը, իսկ Ներսէսովիչ, Բառ. լտ.-հյ. 152բ դնում է ճկոյթ կամ կճոյթ։ Միւսներն ունին «պրզ-տիկ մատ, փոքր մատ»։

• ՓՈԽ.-Ն. ասոր. čilt'ik' «ճկոյթ» (Kaлa-шевь, Aисорcко-pусc. cлов.) յառաջացած է նոր գաւառական մի ձևից. հմմտ. ճլտիկ Առա և Մրղ.։

• ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։

• «ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։

• ՆՀԲ (ջղջ ձևի տակ) լծ. թրք. չըղ «ձեան հիւս»։ Մառ, Փизiологъ 1904, էջ xxI կցում է վրաց. ჭიჭჟნა ճինղ'նա և ჭენჭეო ճենճղ'ո բառերին. (առաջի-նը ըստ Չուբինով 1711 նշ. «ճմլել տրորել», ըստ Մառ նշ. «маpεть. աղ-տեղել, ապականել», ուստի նման չէ նշանակութեան կողմից. երկրորդը՝ նշ. «ճահիճ», բայց նման չէ ձևի կողմից)։

• , ի, ի-ա հլ. «իրաւ, ճիշտ, ըս-տոյգ, աննենգ» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Կիւրղ. թգ. որից ճշմարտել ՍԳր. Եւս. քր. ճշմարտիւ ՍԳր. ճիշմարտագոյն ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր. ճշմարտակորոյս Վեցօր. ճշմարտա-պատում Կորիւն. Ագաթ. ճշմարտասոյզ Եփր. թգ. ճշմարտանման, անճշմարտանման (նոր բառեր) ևն։

• ՆՀԲ վրաց. ճէշմարիտի. արմատը հա-մարում է ճիշդ։ Տէրվ. Նախալ. տե՛ս ճիշդ բառի տակ։ Հիւնք. լտ. jcus) «ի-րաւունք» և պրս. šumārdan «համա-րել» բառերից կազմւած։ Մառ ЗВО 5 (1891), 318 և 11 (1899), 298-300 փոխառութիւն է համարում զնղ. čašma + dīta-«ականատես, աչքով տեսնուած» ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] cašmi-dīt «երևոյթ»։ (Այսպէս նաև M. Kīa-binin MSL 10, 18)։ Müller WZKM 6 (1892), 267 մերժում է այս մեկնու-թիւնը, որովհետև այս պհլ. ձևը պիտի տար հյ. *ճաշմարիտ. միւս կողմից կայ հյ. ճշգրիտ։ Հակառակ է նաև Հիւբշ. 513 և IF Anz. 8, 48՝ սպասելով սոյն պհլ, ձևի դէմ հյ. *ճաշմադիտ. ըստ իրեն հյ. ճշմարիտ կարող է գալ միայն պհլ. čismaδīt ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 157, 219 հյ. ճիշտ+մար «չափ։ բառե-րից է դնում։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Տփ. ճշմարիտ, Ալշ. Երև. Մշ. Ջղ. ճշմարիդ, Ակն. Խրբ. ջիշմարիդ, Ասլ. 14-488 ջշմարիդ, ջշմարի*, Պլ. Տիգ. ջշմարիդ (Պլ. միայն «ճշմարիտ Աստուած» երդման մէջ)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭემმარიტი ճեշմարիտի «ճշմարիտ, իրաւացի», ჭემმარიტად ճեշ-մարիտադ «իրաւցնէ», ჭემმარიტობა եշմա-րիտոբա կամ ვემმარიტება ճեշմարիտեբա «ճշմարտութիւն», საჭემმარიტი սանեշմա-րիտի, საჭეϑმო սաճեշմո «ճիշտ, ճշմա-րիտ, վաւերական», թուշ. ჭემმარიჯ ճեշ-մարիտ «ճշմարիտ»։ Վրաց. վերջին ձևը են-թադրել է տալիս հյ. *ճիշմ, որ իրօք էլ գտնւում է Ախց. ճշմի «ճշմարիտ, իրաւ» ձևի մէջ (ստուգելի1)

• «կեռ գլխով եպիսկոպոսական գա-ւազան» Սմբ. պատմ. 133. Մաշտ. ջահկ. «գաւազան, մական, լախտ» Ոսկիփ. որից ճոկանո՞տն «համաստեղութեան անուն» ԱԲ (ըստ Ալիշան, Հին հաւ. 129 նաև կոճանոտն, կոճնատոն. ըստ այսմ ուղիղ ձևը անյայտ)։

• = Պրս. [arabic word] cogān, čavgān «է փայտ ինչ կեռածայր, որով յասպարիզի գնտակ խաղան կարի ձիավարժք և զինաշարժք. դարձեալ զինչ և իցէ ցուպ կեռածայր, յո-րոց է և այն որով հարկանեն զթմբուկ»։ Ի-րանեան հնագոյն ձևն է պհլ. copgān, որից չի կարող գալ հյ. ճոկան։ Մեր բառի մայրն է պրս. čōgān (կամ մանաւանդ *čω-kān?) ձևը։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ասոր. ❇ atšolgan, արաբ. [arabic word] sauljan (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 417), ǰoklān, [arabic word] ǰaukan, օրռ. [arabic word] čugān «գնդամուղի գաւազան», ռուման. čojan «գաւազան», նյն. τζυϰάνιον «մականախաղ», վրաց. ჩოვანი չոգանի «отбойникъ» (Horn § 449)։

• ԳՒՌ.-Երև. ճօկան, Ալշ. Մշ. ճօգան (ու-նին նաև Բլ. Բբ. Ապ. Խրբ.). «հովուի կեռ գա-ւազան. 2. փայտէ գաւազան, որով ջիրիդ խաղալու ժամանակ ձիաւորը գետնից գըն-դակն է վերցնում»։-Rivola, Բառ. հայ. 2 էջ 195 ճոկան ձևի հետ դնում է նաև կոճան «հովուի գաւազան» (հմմտ. վերը ճոկանոտն կամ կոճանոտն)։-Այս արմատից է ճոկնիլ Բլ. «կտուրի գերանը ծանրութիւնից մէջտե-ղից ծռուիլ, փոր տալ»։

• , ի-ա հլ. «չուան» Բուզ. գ. 14. Զե-նոբ, էջ 46 (գրուած ճօպան), Ասող. 188. Ոս-կիփ. որից ճոպանաձիգ Թղթ. դաշ. Վրդն. պտմ. Մխ. այրիվ. էջ 61. ճոպանաւոր Զե-նոբ. էջ 46. ճոպանխաղաց (չունի ԱԲ) Յալ-սրմ. նոյ. 29, Տաղ. (հրտ. Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 8)։

• ԳՒՌ.-Երև. Խլ. Վն. ճօպան, Ալշ. Մշ. ნօ-բան «հաստ չուան», Խտջ. ջօբան «չուան» (Շիր. և Սլմ. «ցորենի խուրձերը սայլի վրայ կապելու չուան», Լ. Շլ. «հաստ կաշեայ փոկ», Սլմ. «պարսատիկ, պարսէտ»). որից ճոպանել «անասունների ոտքին չուան կա-պել, որպէսզի արածելիս հեռու չերթան», ճոպան ոլորել Ախց. «մի տեղ երկար նստիլ կամ մնալ»։ Ձևով հետաքրքրական է Ղրբ. ճա՛պան «մազէ գործած հաստ չուան», որի հէ︎ հ.

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭანი ճապանի «բեռ կա-պելու յատուկ փոկէ չուան», քրդ. [arabic word] čo-pan «չուան» (Justi, Dict. Kurde 127 և Kurd. Gram. 57 սխալ է համեմատում բառը՝ հյ. չուան ձևի հետ), ն. ասոր. čop'an «կաշէ հաստ պարան»։

• , ի-ա հլ. «ծոյլ, անհոգ, ծանրա-շարժ, դանդաղ» Ոսկ. յհ. Փիլ. Խոր. որից հեղգալ «ծուլանալ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 7, 17. հեղգացուցանել Ոսկ. յհ. բ. 5. հեղգութիւն Երեմ. խը. 10. Ոսկ. լհ, ա. 44. հեղգասիրա Ղկ. իդ. 25. հեղգանք Սեբեր. հեղգական Ոսկ. ես. հեղգագնաց Վեցօր. 184. հեղգագոյն Ո.և. մ. ա. 25 ևն։

• , ի-ա հլ. «առաջնորդ, գլխաւոր, վարիչ» Փիլ. Պիտ. Սարկ. «հիմնադիր» Շար. «պետ, իշխան» Կղնկտ. (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 20). որից հեղինական «առաջնորդական» Գնձ. հեղինաւորեալ «կան-խասահմանեալ, կանխաւ որոշուած» ԱԲ. բառս գրուած է նաև հեղանակ, հեղիւնակ, հիւղանակ, հիւղենակ, հիւղական (վերջինը պէտք է համարել զուտ ձեռագրական սխալ)։ Բառիս նոր նշանակութիւնն է «երկասիրող», որից ձևացել են հեղինակել, հեղինակութիւն, հեղինակաւոր, հեղինակաւորութիւն։

• (ներգ. ի հենգնի, ի հենգնոջ) «ծաղր. 2. հեճուկ, հակառակու-թիւն» Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 19, բ. 4, 9, ա. թես. որից հենգնել «ծաղրել» Ոսկ. ես. յհ. ա. 3Ո. ռ. 2. հենգնումն Լմբ. սղ. հենգնիչ Մագ. հենգնական, Գէ. ես. հենգնաւոր Նար. 256 սրանց դէմ միջին ռնգականի անկումով ու-նինք հեգնել Սիր. է. 12. Եփր. և Կիւրղ. ծն. Ոսկ. յհ. ա. 32. հեգնութիւն Իսիւք. հեռնա-կան Արծր. Թր. քեր. սրանք ընդունուած են նոր գրականի մէջ, ուր ունինք նաև հեգնա-բար, հեգնանք, հեգնօրէն (նոր բառեր)։-ՀՀԲ ունի նաև հէնք ձևը։

• , ի, ի-ա հլ. «ախորժելի, հաճոյա-կան» Ոսկ. մ. բ. 15, յհ. բ. 14, 16. Եղիշ. Մանդ. «հաճոյք» Ոսկ. մ. ա. 6. որից հեշտ ցանկութիւն «վաւաշոտութիւն» Փիլ. Պիտ. հեշտ պաշտօն «կամաւոր ծառայութիւն» Ա-գաթ. (նոր տպ. էջ 25). հեշտանալ Ոսկ. բ. տիմ. հեշտացուցանել Սիր. խ. 21. հեշտու-թիւն Առակ. ժէ. 1. Ոսկ. յհ. ա. 38, 39. հեշ-տիւ Պիտ. հեշտեաւ Ոսկ. յհ. բ. 16. հեշտաւ Պիտ. հեշտագոյն Կորիւն. հեշտական Ոսկ. մ. ա. 13, 16. ես. կող. Ագաթ. Կորիւն. հեշ-տային Ոսկ. եբր. հեշտապաշտօնեալ «հաւա-տարիմ կարծուած ծառայ» Եւս. քր. ա. 347. հեշտընկալ Ագաթ. Կորիւն. հեշտին Ոսկ. յհ. բ. 39. բոլորահեշտ Պիտ. ամենահեշտ Ագաթ դիւրահեշտի Պիտ. նոր գրականում հեշտա-մոլ, հեշտոց, գաւառականներում և արևե-լեան գրականում հեշտ «դիւրին», որից հեշ-տութիւն «դիւրութիւն», հեշտաեռ «սամա-վար», հեշտադարան «commode», այս վեր-ջին առումը գտնում ենք նաև հների մէջ. ինչ. Լմբ. մատ. 228 «զգդակդ ի գլխոյդ հեշտ է առնուլ... բանն է հեշտ ... զայդ հաւատ սահ-մանեաց մեզ հեշտ և զայս օրէնս հեշտս». բարդութեանց մէջ էլ ունինք՝ հեշտազերծ Տօ-նակ. հեշտալոյծ Թէոփ. խ. մկ. հեշտածին Նար. հեշտանալ «դիւրանալ» Մանդ. ևն։

• ԳՒՌ-Գոր. Երև. Շմ. հէշտ, Ագլ. Ղրբ. Տփ. հիշտ, Սվեդ. հիշտ, Ջղ. խեշտ «դիւրին, դիւ-րաւ»։ Նոր բառեր են հեշտախում, հեշտա-համբոյր, հեշտակիթ, հեշտացնել, հեշտրան կամ հեշրան (Մկ. խmշտրան, Վն. խէշտրան, խէշրան<հեշտարան) «անդորը, հանգիստ, հանդարտ. 2. տափարակ, հարթ».-իմաստի զարգացման այս բոլոր աստիճանների հա-մար հմմտ. դիւր գալ «հաճելի՝ ախորժելի լինել», դիւրին «հեշտ», դուրան «տափա-րակ»։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն առ հեստի ձևը) «խեռ, անհնազանդ, խօսք չլսող, զմռող» Ոսկ. եփես. որից հեստել «ան-սաստել, անհնազանդ գտնուիլ» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 16. Ես. Կիւրղ. ծն. հեստանալ Ճառընտ. հեստանք Եւեր. ռ. կոր. 107. Եւս. պտմ. 329. հեստութիւն Օր. լա. 27. Փիլիպ. ա. 17. Եզն. Մծբ. հեստումն Լծ. ածաբ.-գրուած է եստել Անան. ժմնկ. 52։

• = Յն. αίοετιϰός «հերձուածող, հերձուա-ծողական». ծագումը նոյն է, ինչ որ հերեսի-ովտ (տե՛ս այս բառը). յունարէնից փոխա-ռութիւն են նոյնպէս լտ. haereticus, ասոր. ❇ heretīqā, արաբ. ❇ arātiqa հոմանիշները։-Հիւբշ. 361։

• ՓՈԽ.-Հալերէնի վրայից տառադարձու-թիւն է Ս. Գրքի քրդերէն թարգմանութեան մէջ հէրիտիկոս Տիտ. Գ. 10. ժը Հէրիտիկոս մmռուվէ «յառնէ հերձուածորէ»։

• ԳՒՌ.-Մշ. հեծ, Բլ. հեց «անուի մարմինը կազմող երեք տախտակներից առաջինն ու վերջինը» (Ազգ. հանդ. Ե. 56, նկար III), Սլմ. խեց «անիւի փայտէ շրջանակը, որի վը-րայ ամրացած են շառաւիղները»։

• , ի հլ. «աւազակ, հրոսակ, թշնամի բանակ, յարձակող՝ արշաւող գունդ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. եփես. «ասպատակութիւն, յարձա-կում» Արծր. Խոր. Ղևոնդ. «աղաղակ, գոռում գոչում» Ոսկ. մ. բ. 17. որից հինել «աւա-ռակութիւն անել, թալանել» Եղիշ. չրչր. 264. հինաբար Եղիշ. հինախաղաց Ճառընտ. հի-նական Գէ. ես. հիմնահալած Կաղանկտ. հի-նահար Տօնակ. Վրդն. ծն. ծովահէն (նոր բառ), հինաւանդ «աւերիչ» Ոսկ. ես. 97, հին-աանդութիւն «թալան» Ոսկ. ես. 81 (այս երկուսը կարդալ հինավանդ, հինավանդու-թիւն՝ հին+վանդել բառերից). կայ նաև հե-նախաղաց Պիտ.։

• ծելով իբր ց-խենի), յն. *μνισνο ձևե րի հետ. իսկ Cpeд. передвиж. 20 լտ. hinnus «ջորի», յն. ἴννος «ջորի», ὅνος «էշ» և ἰππος «ձի» բառերի հետ։ + ՀԷՆ «հիւսել, հիւսուածք». սրա հէնք ձևը գործածական է արդի գաւառականներում. այս արմատից են բխում հինել «հիւսել» Ոս-կիփ. հինուշ Ոսկ. ղկ. հինուած «հիւսք, հիւ-սուածք» ԱԲ. աւելի հին ձևեր են հենուլ Թղ. պրոկղեայ ՀԱ 1921, 18, Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 39 (որի ռամկականը համարւում է հե-նել Լմբ. սղ.) և հանուլ Յոբ. ժ. 11, Կոչ. 156, 224. ըստ այսմ արմատը ներկայանում է հայերէնի մէջ հէն, հեն, հան ձևերով։

• , ի-ա հլ. կամ ՀԻՄԵՆԻ (սեռ. -նւոյ, գրծ. -նեաւ) «հեղուկների մի չափ է. ռո-րակ». ուղղական ձևով չեն գործածուած. ու-նինք միայն եզ. գրծ. հիմենեաւ (այլ ձ. հի-մենաւ) Ել. լ. 24 և սեռ. հիմենի Ղևտ. իգ. 13 (իբր ձեռագրական տարբերակ)։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։

• = Յն, ήμίνα «մի տեսակ հեղուկաչափ», որից փոխառեալ է նաև լտ. hemina՝ նոյն նշ. յոյն բառը ծագում է հμւ-«կէս» բառից և նշանակում է բուն «կէս (չափ)» (Boisacq 324-5). այս բառը սակայն Ս. Գրքի լու-նարէն թարգմանութեան մէջ բնաւ չէ գոր-ծածուած (Sophocles 565 չէ իսկ յիշած բա-ռըս), թէև կայ ասորի թարգմանութեան մէջ՝ Թուոց ժե. 7՝ [syriac word] hemīna ձևով (տե՛ս Brockelmann 84ա), որ փոխառեալ է յու-նարէնից։ Այնտեղ, ուր հյ. թարգմանութիւնը ունի հիմէն, յոյն օրինակը դնում է εἰν, εἰν ἰν, որ փոխառեալ է եբր. [hebrew word] hīn ձևից և այս էլ եգիպտ. hзn(w) բառից, որ նշանակում է «պտուկ. 2. չափ» (Gese-nius 1921, էջ 180)։ Ըստ Sophocles 598 յն. ῖν որ տանում է երկու ատտիկեան γόες, գործածուած է Ս. Գրքում՝ հետևեալ տեղերը. Ել. իթ 40 (երկիցս), Լ. 24, Ղևտ. իգ. 13, Թիւք ժե. 4 և Եզեկ. դ. 11, որոնց մէջ հ. թարգմանուած է միշտ դորակ, բացի վերո-յիշեալ տեղերից. յն. տարբերակներում էլ չկայ ἡμίνα ձևը։

• ՀՀԲ համարում է լտ. և յն. հէմինայ։ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. 419 ւն. ἰ,, ՆՀԲ եբր. hīn, յորմէ յն. ին։ Հիւնք. յն. χήμη «մի տեսակ հեղուկաչափ»։

• Windisch 22 san արմատից, նաև լտ. senex։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Arica 17 (այստեղ յիշուած է նաև բա-բել. σινάγην, σεμνήν ըստ Հիսիւքո-սի). Lag. Urgesch. 445, Müller SW-AW 38, էջ 583, Justi, Zendsp. 319բ, Հիւբշ. KZ 23, 15, Տէրվ. Նախալ. 110 ևն։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նդյ" 16 սանս. hā, hīna։ Müller WZKM 10, 276 հանի բառի հետ իրանեանից փոխառեալ է համարում, նախաձայն հ-ի պատճա-ռով։ Մերժում է Հիւբշ. 467, որովհետև փոխառութեան պարագային պիտի ու-նենայինք *հան ձևը։ Հիւնք. յն. οἰνος «գինի» բառից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. հին, Սվեդ. հէն, Ագլ. հայն, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խին, Ոզմ. խէ՛ն.-նոր բառեր են հինծիսնակ, հինօրէնք, հինկեկ, հնամաշ, հինութ, հինումին, հինուստական, հինուց, հնօք, շորահին։

• ԳՒՌ.-նոր փոխառութեամբ սովորաբար հինա, որից կազմուած են հինադրէք, հի-նադրօնք, հինամօն, հինայտուք, հինայուան, հինայուել, հինահան, հինաւուն։

• , ո հլ. «քուքուրդ» ՍԳր. Յհ. կթ. գրուած է նաև ծծում Մեկն. ղկ. Իրեն. ցոյցք 33, Վրք. և վկ. Ա. 650. Կնիք հաւ. էջ Չ ბրծում Ճառընտ. որից ծծմբաբեր (գը-րուած ծծմաբեր) Շնորհ. Եդես. ծծմբախառն Նչ. եզեկ. (գրուած ծծմախառն Եփր. խոստ. Արծր.), ծծմբածին Յս. որդի. ბծմբահամ Մխ. երեմ. ծծմբաքար Վրդն. ծն. ծծմբեայ, Մագ.-նոր բառեր են ծծմբահոտ, ծծմբա-յին, ծծմբափոշի, ծծմբաթթու, ծծմբատ ևն։-Երեք ձևերից հնագոյնը կարծում եմ ծծում, որի վրայ ետոյ աւելացել էբ, ինչպէս բեմբ, պատշգամբ բառերի մէջ։

• լուածով). բոլորը միասին հանում է հնխ. dhu «փչել, ծխել» արմատից։ Հիւնք. մեկնում է ծծ-ող և ըմպ-ող։ Ե-րեմեան, Բազմ. 1900, 104 սանս. çul-vari, լտ. sulphur «ծծումբ» բառերի հէյր)

• ՓՈԽ.-Վրաց. წუმწუმა ծումծումա, წუმ-წუბა ծումծուբա, წუნწუბა ծունծուբա Ածծումբ. 2. լուցկի»։ (Այս ձևերը յիշում է նախ Brosset, JAs. 1834, էջ 369 ևն)։

• , ի հլ. «երաժշտական մի գործիք բ. զիլ» ՍԳր. Նար. խչ. գրուած է ձնծղայ Անկ. գիրք նոր կտ. 291, 301. ցնծղայ Վե-ցօր. 66. ձնձղայ Վրդ. առ 198. ծեծեղայ Բառ. երեմ. էջ 149. կայ և ծիծեղայ ձևը՝ ըստ ՓԲ. միջին հայերէնում ունինք ծնծղեակ Թլկր. 27։-Քննասէր, Ծիսական բառարան, Օրաց. ազգ. հիսանդ. 19Ո6. էջ 150 իրարից տարբեր է դնում ծըն-ծըղայ «տափակ երաժշտական գործիքը» և ծնծղակ «կիսագունդ զանգակաձև գործիք մը՝ որ պղնձէ թաթով մը բաղխելով՝ դուր. սէն՝ ձայները ճշտելու և կանոնաւորելու հա-մար կգործածեն»։-Մնծղայ «եղանակի ա-նուն» Մանդուս. (Ամատ. 315)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩօნნილი ծինծիլի կամ წინწილა ծինծիլա «ծնծղայ», მვწინწილ մեծինծիլե «ծնծղահար»։

• (յետնաբար ո հլ. հմմտ. Կանոն. էջ 86 ծոմօցն) «օրական մէկ անգամ միայն ուտելով պահք» Ա. մակ. գ. 47. Մծբ. Եփր. համաբ. որից ծոմել «ծոմ պահել» Եփր. դտ. 347. Թագ. 439. որ և ծոմանալ Զքր. կթ. Տօնակ. Ոսկիփ. ծոմական Յհ. իմ. ատ. ծո-մատահք Մծբ. ծոմապահութիւն Շնորհ թղթ. ծոմաջան Մանդ. Եփր. Սիւն. Գնձ. ծո-մացուցանել Կանոն. Տօնակ։-Առհասարակ Ս. Գրքի մէջ թարգմանուած է պահք և միայն մէկ անգամ գործածուած է ծոմ ձևը։

• Ամէնից առաջ Schroder, Thesaur. 45 դրաւ եբրայեցերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ. եբր. ձօմ, ասոր. սաւմ և արաբ. սէվմ ձևերի հետ։ Եբր. ձևից են ռնում նաև Peterm. 23, 38, Lag. Prov. 26, 8, Müller SWAW 41, 12 (կասկածով) և Հիւնք։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Վն. ծոմ, Կր. ծօմ, Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձօմ, Զթ. ձօմ, ձոմ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջր. Սլմ. Տփ. ծում, Ննխ. Սչ. Հմշ. Տիգ. ձում, Ասլ. ձրմ.-Անգորայի թրրախօս հա-յերն ունին զօմ ձևով (Բիւր. 1898, 789)։ Նոր բառեր են՝ ծոմբաց, ծոմչէք, ծոմապաս։

• ՓՈԽ.-Ուտ. ծում «ծըմ»։

• , ի հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «զգեստի ծայրի վերջաւորները կամ փնջերը» Թուոց ժե. 38, 39, Օր. եբ. 12. գրուած է նաև ծուպ Երզն. մտթ. ծոփ Ոսկ. ա. տիմ. էջ 68. ծուփ Բառ. երեմ. էջ 151. արդի գրա-կանում ընդունուած է միայն ծոպ ձևով և նշանակում է «իբր զարդ կախուած թեյերի փունջ, տճկ. փիւսկիւլ», որից ծոպաձև ԱԲ. ծոպաւոր (նոր բառ), ծպել «ժապաւել» (ի-մա՛ ժապաւէնով կամ ծոպերով զարդարել) Բառ. երեմ. էջ 151։

• ՆՀԲ զուսպ բառից՝ «որ զուսպ պահէ զծագս հանդերձից»։ Հիւնք. ծփալ բա-յիցս

• «կոծոխուր, berberis vulgaris L» (Տիրացուեան, Contrib. § 198, Seidel Մխ. հեր. § 138) Բժշ. Գաղիան. Մխ. բժշ. 122, որից ծորենի «նոյն պտուզի թուփը» Բժշ. Վստկ. 208. Գաղիան. որ և ծորի «կոծո-խուր» Բժշ.-(ուրիշ է ծորենի «կուենի» Գա-ղիան. որ պէտք է դնել յաջորդ ծոր արմա-տից իբր «խէժ ծորեցնող»)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. მწორო մծորո «սին պտու-որ», წორო ծորո «մի տեսակ ծառ է»։

• «հոսած՝ վազած նիւթը» Շնորհ. ա-ռակ. որից ծորել «հոսիլ, վազել» ՍԳր. Մծբ. «պտուղների հասնելով թափուիլը» Վստկ 25 ծորաւ Մանդ. Մագ. ծորեցուցանել Ա. թագ. իա. 13. ծորածոյ «ինքնաքամ» (մեղ-ռե համառ ասուած) Եւս. պտմ. 606. ծորան Կոչ. 147. ծորումն Ղևտ. ժե. 2. անծորելի «ծառից չթափուող (պտուղ)» Տաթև. հարց. 223, ամ. 393. ծորուն Փիլ. երկնածորան Ո. կիփ. հրածորան Շար. շարաւածոր Մարաթ. թարախածոր Խոր. առ արծր. նաև ծորենի ձևուենի» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 371 կայ նաև ծործորակ «sуmphytum as-perrimum Sims.) Գաղիան. (տե՛ս նախորդ ձոր բառի տակ).-կրկնաւոր ձևեր են՝ ձոր. ծոր (գրուած նաև ծոծոր) «ձոր, հովիտ» ՍԳր. ծործորակ (գրուած նաև ծոծորակ) «ձորակ, փոքր հովիտ» Եփր. թα. ծորձո-րարդ «գոգաւոր» Ոսկ. եփես. 871, մեռօեն-ներիս համար հմմտ. արաբ. [arabic word] vād «ձոր և ռետ», թրք. օ︎ dere «ձոր և գետ» և հյ. խոխոմ «ձոր»՝ խում արմատից.-նոր բա-ռեր են ծորակ, ծորակաւոր, մեղրածորան ին։

• պել», զնդ. zrayo և հպրս. daraya «ծով»։ Patrubány ՀԱ 1910, 118 հնխ. ago «բերել» արմատից։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sur «անձրևել», 420 թթր. sub, suv, su «ջուր», իսև 425 ծորիլ=թթր. ter «քրտինք, թացու-թիւն», ծործոր=թթր. terin «խոր», tere, dere «ձոր»։ Մառ, O полож. aбх. էջ 38-39 հյ. ջուր, ձոր, չերք. աձը «ջուր», վրաց. ծղալի «ջուր» բառերի պհլ. surak, պրս. [arabic word] sūrāx «ծակ» բառերից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 90 յն. γόργυρα «ստորեր-կըրեայ բանտ», γοργύρα «ջրի փող--ոակ»։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. ծօ՛րէլ, Ալշ. Ախց. Մշ. Սլմ. ծօրալ, Ննխ. ձօրալ, Մկ. ծուոալ, Շմ. ծէօ-րիլ, Զթ. ձիւյիլ, ձիւրիլ.-Երև. Ղրբ. δοι «մեղրից կաթած ու երկարած թելը», Ախց. ծօր մէրղ «պարզ մաքուր մեղր».-նոր ձևեր են ծոր անել, ծոր գցել, ծոր ընկնել, ծոr կապել, ծոր տալ, ծորել «խօսքի ծայրը եր-կարելով արտասանել», ծորեցնել Հմշ. «զը-տել, մաքրել», ծորթփել «հունձը փռել՝ որ չորանայ», ծորան «յստակ (ջուր)», ծո-րորդ, ծորւոր «չորացնելու համար հունձքը փռող մշակ», ծործորոտ Ղրբ. «դարուփռս տեղ», ծորուցք «հունձը փռելով չորացնելը»։

• ՓՈԽ.-Ուտ. cor «ծոր», ծորեսուն «հոսիլ, ծորիլ, վազել», ծորեբսուն, ծորոբեսուն «թո-րիլ, մզիլ, ծորիլ», corodesun «քամել», cor-čorkal «ծործորող», վրաց. წურვა ծուրվո «սեղմել, քամել, մզելով թորել, սեղմելով վազեցնել (շոր ևն)», აურვა ածուրվա-ბაწურვა գածուրվա «մզել, թորել», წურვილ, ծուրվիլի «քամել», მწურავი մծուրավի «թո-սող, մզող», წურწური ծուրծուրի «թաց բա-նից կաթած կաթիլ»։

• , ո հլ. «ծծելու նիւթ» Գ. մակ. ե. 28 «մե տեսակ հա՞րկ» Արձ. 1041 թուից (Վիմ. տար. էջ 22). որից ծուծք «քթի եր-կու ծակերը, ռնգունք» Եփր. Բ. կոր. 91. Անան. յովն. ბծել ՍԳր. Վեցօր. Եզն. ბծու-մըն Վրդն. սղ. ծծինք «ծծած տեղ» ԱԲ. թա-րախածուծ Յհ. իմ. պաւլ. ուղղածուծ Տօնակ. ուղղածուծ առնել Թուոց. իդ. 8. Վրդն. սղ. կաթնածուծ Եղիշ. հայր մեր. կովածուծ Նոնն. մեղրածուծ Գաղիան. ծծան (նոր բառ)։ Արմատիս երկրորդ ձևն է ბμē «ստինք» Ոսկիփ. Վստկ. 60. Տաթև. ձմ. զք. որից ծծակ «ծծի պէս ուռեցք կոկորդում» Ատ. լեհ. ծծկեր, ბծմայր (նոր բառեր)։

• = Փոխառեալ է կովկասեան լեզուներից. հմմտ. վրաց. ժუժუ ձուձու «ծիծ, ստինքի պտուկ», ժუժუთა ձուձութա, ժუժუ-ზწოვარი ձուձու-մծովարի, მმუძებიანი մձուձեբիա-նի «դիեցիկ մանուկ», მამა-მძუაე մամա-մձուձե «հայր սնուցիչ, կառավարիչ, երախա-յի վերակացու», დედა-ბძეძე դեդա-մձեձե «ստնտու, ծծմայր», ἀიძა ձիձա «ստնտու», წოვა ծովա, წოვნა ծովնա «ծծել, ծծումն», წუწნა ծուծնա «ծծել», ვამოწუწვა գամո-ծուծվա «ծծելով դուրս քաշել», წვა ծու-ծընվա «ծծելով հանել», წუწვა ծունվա «խոնաւացնել, թրջել», წოვება ծովեբա «ծիձ տալ», წუწი ծուծի «արատ», ἀუძγὸ ბაჭოεხ ձուձուո հոծովս «ծիծ է ուտում», მეძუბური մեձուձուրի «դիեցիկ մանկիկ». ნთა ձուա «հիւթ, հոյզ», լազ. ձու «ծծել», ծուծոնոր «ծծել», ցիցի, ցիցիլի «ծիծ», ավար. ծօէզէ «ծծել» ևն։ Նման հնչիւնով բառեր շատ կան զանազան լեզուների մէջ. հմմտ. նբգ. zitze, հիւս. գերմ. titte, հգերմ. tutta, tuta. ան-գըսք. tit, յգ. tittas, իտալ. tetta, zizza, zez-zolo, լեհ. cyc, խրվաթ. czeczek, դալմատ. czicza. հունգ. tsets, օսթյաք. tJuti ոն։ ցիցա, ռում. titä, օսս. ջէջէ, ցիցի, քրդ. [arabic word] čičik (Աւետարանի թարգմանութեան մէջ ջըջըք. ինչ. Ու ժը աւ. ջրջրքռա քօ ժը դառա շիր տան «Եվ ստեանցն որ դիեցուցին զքեզ» Ղուկ. ժա. 27), ալբան. ցիցէ, յն. τιτϑός, եբր. [hebrew word] zīr, արաբ. օ ︎ zīzat, ասուր. zizē «ծիծ, ծծել». ինչպէս նաև ա-րաբ. [arabic word] days «կնոջ ստինք» (որի հա-մար Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 242 ասում է թէ հարազատ արաբերէն չէ) ևն։ Այս բա-ռերից ոմանք բնաձայն են, ոմանք պատա-հական նմանութիւն ունին և ոմանք էլ փո-խառեալ (Berneker 129)։ Հայերէնը կով-ևասեան ընտանիքից փոխառեալ ենք դնում այն պատճառով, որ այստեղ ենք գտնում զարզական արմատը (ծու) և նախնական նշանակութիւնը։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. թրք. սիւզմէք, լտ. sugo, վը-րաց. ձուձու։ Justi, Kurd. Gram. I17 քրդ. čičik, պրս. [arabic word] čačū, օսս. ձինի և հյ. ծոց (իմա՛ ծիծ) և ծծել իրար հետ է դնում։ Նոյն հեղինակը՝ Litt. Blatt 1883, էջ 64 ծուծ =լիթ. zisti «ծծել». ռուս. жижа «հիւթ, արգանակ» բառե-րի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 43, 88 ծիծ, ինչպէս նաև տիտ՝ կցում է դիել բա-յին՝ իբր կրկնական. այսպէս է դնում նաև յն. τιτՅός «ծիծ», τίτβη «ստոն։ տու», սանս. dadhan «կաթ»։ Հիւնք. հծը-ծել բայից։ Bugge, Etrusk. u. Arm. 93 ծծել= ետրուսկ. sce. իսկ էջ 85 հյ. տիտ «ծիծ» բառի հետ է համեմատում անգսք. tit, յգ. tittas, գերմ. Zitze «ծիծ»։ Հիւբշ. 498 այս և վերի բոլոր ձևերը համարում է բնաձայն. իր կարծի-քով ծիծ բառն էլ կապ չունի ծուծ, ծծել ձևերի հետ։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, էջ 233 հայերէնից փոխառեալ է դը. նում ալբան. ցիցէ «ծիծ»։

• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. Վն. ბծել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. ბծէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ბծխլ. Այշ. Մշ. ծըձել, Սչ. ձձեր Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձձէլ, Ասլ. ձձէ՝լ, Խրբ. ձձիլ, Հճ. ձըձել, Զթ. ձը'ձիլ, Հմշ. ձձուշ, ձձվալ, Տիգ. ձըձձէլ. -Ախց. Կր. Մրղ. Ջղ. Սլմ Վն. Տփ. ծիծ, Սչ. ձիձ', սեռ. ձձի, Խրբ. Հճ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Տիգ. ձիձ, Ասլ. ձիձ, ձիզ, Ոզմ. ծէiծ, Ղրբ. ծըէծ, Գոր, ծէծ, Ագլ. ծայծ, Զթ. ձա՛ձ, ձը'ձ.-Ալշ. Մշ. ծուծք, Սեբ. Տիգ. ձուձ, Ասլ. ձիւձ «ոսկորի ու-ղեղ»։-Նոր բառեր են ծիծիկ, ծիծիկ անել, ծծագին, ծծկան, ბծկեր, ბծմայր, ծծուկ, ծծվոտալ, ბծքել, ծուծապակաս «անխեւո»։

• ՓՈԽ.-Ուտ. ծիծիկ «ծիծ, ստինք», ծի-ծիկ տադալ «ծծմայր», քրդ. (Տէրսիմի բար-բառով) ծիծ «ծիծ» (տե՛ս Հայաստան 1917, թ. 90)։

• , ի-ա հլ. «որոգայթ, թակարդ» Առակ. զ. 5, է. 23, Ժող. թ. 12, Մծբ. Եփր. թգ. 394. գրուած է նաև ծօղակ, ծողակ, ծաղուկ. բայց աւելի հետաքրքրական ձևեր ևն ծօղղակ Մծբ. էջ 378, ծաղաղակ Տաթև ամ. 452. իսկ Բառ. երեմ. էջ 147, 150 և 151 յիշում է ծալալակ, ծղուղակ, ծօղ և ծօ-ղակ ձևերով։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. ծոա՛ղակ, ծղա՛րակ «մեծ ժռչուններ բռնելու յատուկ մի տեսակ ծու-ղակ. 2. փխբ. խեղճուկ տուն, խրճիթ»։

• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։

• ԳՒՌ.-Ջղ. ծուռն, Տփ. ծուրը, Երև. ծու-ոը, ծուռն (տե՛ս Աբովեանի երկերը, էջ 232, տող 2 և էջ 306, տող 5), Ալշ. Ախզ. Կր. Մշ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծուռ (որոնցից Ալշ. Մկ. Վն., ինչպէս նաև ուրիշ գաւառա-կաններում, ծուռ «խենթ, յիմար, գիժ». ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] xul «թիւր, ծուռ», որ Թեհրանի արդի բարբառում դարձել է xol «խև, խենթ, խօլ. յիմար»). Խրբ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձուռ, Հճ. ձուր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. ծօռ, Ասլ. ձիւռ, նոր բառեռ են՝ ծուո-աչքանի, ծուռբերան, ծռուկ, ծուռիկ, ծռա-զատիկ, ծռանց, ծռատօն, ծռմռել, ծռոտիլ, ծռմռկել, ծռմռատել, ծռմշտկել, ծուռտիկ ևն։ Յատևապէս ծուռն ձևից են ծագում ծուռնումուռ Կր., ծուռնիծուռը Ակն., ծռնու-թիւն Երև. Տփ., ծուռնի Ննխ., ծուռնիմուռնի Աժտ., ծռներես Երև։ Անգորայի թրքախօս հայերն ունին zur «ծուռ», zradun «ծռան-ղամ, խեղանդամ» (Բիւր. 1898, էջ 789)։-Ննխ. Պլ. Ռ. զռազադիգ<ծռազատիկ (վկա-ւուած Լծ. պրպմ. 607, 612) յառաջացած է զ-ի ազդեցութեամբ նախաձայն ծ-ի վրայ. ինչպէս ծառզարղար> զառզարթար։

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ և ՋԲ. բայց կայ միայն ի ծրարի Ա թագ. իե. 29) «կապոց, կծիկ, քսակ» ՍԳր. որից ծրարել «կապոց շինել, մի բանի մէջ աթթ» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ბրարոց Կիր. ծրարասէր ԱԲ. ամպածը-րաս (նոր բառ)։ Արդի գրականում ბրար նշանակում է «կապոց, բօխչա» (արևմը-տեան գրական), «նամակի փաթե, enve-loppe» (արևելեան գրական)։

• = Փոխառեալ է ասոր. ბ︎ sərār կամ [arabic word] sərārā «քսակ» բառից. հմմտ. եբր. [hebrew word] sərōr «կապոց, տրցակ», արաբ. [arabic word] šurra «դրամածրար, միջին դրամ փաթաթած շորի կտոր». բոլորն էլ ծագում են ընդհանուր սեմական srr կամ sor «կա-պել, փաթթ, կապոց շինել, քսակի մէջ գրամ կապել» արմատից։-Հիւբշ. էջ 306։

• քել», 426 թրք. sarmak «փաթաթե»։

• «պատրաստ. 2. գինուած» Նեեմ. դ. 10, 14. ժգ. 30. Ագաթ. Ոսկ. լհ. ա. 33 մ. բ. 12 և Եբր. իգ. Եւս. պտմ. իբրև գյ. ո հլ. «կազմած, հանդերձանք, սպաս, զարդ» Ոսկ. յհ. բ. 14. Պիտ. որից կազմել «յօրի-նել, կարգաւորել, պատրաստել, զրահաւո-րել» ՍԳր. Ոսկ. յհ. և մտթ. «պատերազմիլ» Վրդն. պտմ. էջ 56. կազմիչ Ագաթ. Վեցօր. Եզն. կազմած ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ. Ոսկ. կազմակերպել Ոսկ. յհ. կազմութիւն ՍԳր. Ագաթ. կազմուած Վեցօր. Մծբ. գե-ղեցկակազմութիւն Սկևռ. ես. երկնակազմ Տօնակ. պնդակազմ Ա. մկ. գ. 17. Եփր. վկ. արև. Ոսկ. Մծբ. ընդդիմակազմութիւն Ա-ծաբ. կարկտ. լուսակազմ Լծ. ածաբ. Յս. որ-դի։ Նոր բառեր են ամրակազմ, թուլակազմ. տկարակազմ, անկազմակերպ, կազմակեր-պիչ, կազմակերպչական, կազմարար, կազ-մատուն, կաշեկազմ, թղթակազմ, լաթա-կազմ, փառակազմ, կազմալուծել, կազմա-լուծութիւն, կազմախօսութիւն ևն։

• ՆՀԲ ւծ. լն. ϰόσμημα, ϰόσμησις «զար-դարանք», թրք. քէսիմ «կտրուածք». թագըմ «կազմած», թէտարիք «պատ-րաստութիւն»։ Peterm. 22, 34 յն. κόσ-μος «կարգ»։ Windisch. 8 յն. ϰάζω, ϰάδμος «փայլիլ, գերազանցել»։ Die-fenbach, Berl. Jahrb. 1843, էջ 449 յն. ϰόσμος և կիմր. casmai ևն։ Հիւնք. յն. ϰόσμος։ Միևնոյնը կրկնում է Ղա-փանցեան, Հաբեթ. լեղվ. էջ 20։

• ԳՒՌ.-Մշ. կազմել, Ախց. կազմէլ, Մրղ. կազմըէլ, Երև. Գոր. Մկ. Շմ. Ոզմ. կազմիլ, Հմշ. գազնէլ «հանդերձել, պատրաստել», Ղրբ. կm՛զմիլ «փխբ. մէկին լաւ ծեծել», Սչ. զազմել, Զթ. գազմիլ, Տփ. անկազմ «տկար, նիհար»։ Ի՞նչ կապ ունի կազմ դառնալ Ղզ. «թուքը պապակելուց չորանալ բերանում»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇მა կազմա, კაზმვა կազմվա, ამა ակազմա «զարդարել, պատրաստել, յարդարել, ձին թամբել», დაკაზმა դակազմա «ձին թամբել, նաւր յարդարել ևն», გამოკაზმება գամոկազմե-բա «ճանապարհ ընկնել», φეკაზმული շե-կազմուլի «զարդարուած», აღკაზმულობა աղկազմուլոբա «պճնանք, զարդարանք», რხენის აკაზმულობა ցխենիս ակազմուլոբա «ձիու զարդ, կազմած», տեղափոխութեամբ նաև յმაზვა կմազվա «կազմել», შეკმაზული շեկմազուլի «պատրաստ՝ թամբած ձի»։

• (սեռ. -ի, յետնաբար ո հլ. իսկ ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի, ռ հլ). «շիթ, կալ-ւակ, կաթիլ» Իմ. ժա. 23. Սիր. ժը. 8. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. ել. էջ 161. որից կաթ մի «մի քիչ, պուտ մը» Ոսկ. փիլիպ. ժե. էջ 518 (քնի համար ասուած). կաթել «կայլա-կել, ծորիլ» ՍԳր. Ոսկ. ես. կաթեցուցանել «ծորել» ՍԳր. կաթոգի կամ կաթոգին «սըր-տակէզ, անձկայրեաց, որի հոգին է կաթում սիրով» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. խանդա-կաթ Երգ. բ. 5. շողակաթ Տօնաց. Շար. կա-թուած «կաթկթիլը» Միք. բ. 11 (արդի գրա-կանում «անդամալուծութիւն, իջուածք». հմմտ. լտ. gutta, ֆրանս. goutte, թրք. dam-la, վրաց. წვეთი ծվեթի, գերմ. Tropi, սերբ. käplja, որոնք բոլոր նշանակում են «կաթիլ. 2. անդամալուծութիւն», համաձայն բժշկական մի կարծիքի, ըստ որում կա-թուածը յառաջանում է ուղեղից մի կաթիլ արիւն սրտի վրայ կաթելուց (Berneker 264). որից և կաթուածահար). սրտակաթ Սիր. լը. 20. կաթոտ «վաւաշ, սերմնակաթ» Խոր. Արծր. Մագ. սերմնակաթ ՍԳր. մա-ղասկաթ Ասող. մեղրակաթ Ոսկ. զտկ. մըշ-տակաթ Եփր. կողոս. 171. Ոսկ. տիտ. Մծբ. -իլ մասնիկով՝ կաթիլ, ո հլ. «շիթ, կայլակ» Ես. խ. 15. Առակ. իէ. 15 (հմմտ. տես-իլ) ևն. տե՛ս և կայլակ։

• գութուր, թէգէթթուր «կայլակել, կաթկը-թիլ» (արմատը gatra «կաթիլ»)։ Pe-term. 20, 22 լծ. հյ. շիթ և լտ. gutta։ Հիւնք. կաթ և կաթիլ հանում է լտ. gut-ta բառից, իսկ կաթոտ, կաթոգին, սրտակաթ ևն կատաղի բառից։ Հիւբշ. ZDMG 35(1881), 660 և Arm. Gram 162 պրս. [arabic word] kāt «կաթիլ» բառին է կցում, իբրև իրանական փոխառու-թիւն։ (Այս բառը թէև ո՛չ ԳԴ գիտէ և ոչ Horn, բայց կայ Բուրհանի մէջ «կա-թիլ» նշանակութեամբ)։ Patrubány ՀԱ 1908, 188 կաթն «կաթ, lac, γάλα» բառից՝ -իլ նուազականով։ Մառ ЗВО xIx, 0157 յաբեթական ղյթ արմատից. հմմտ. վրաց. ბվեթի «կայլակ», ծթոլա «կայլակում», որի տուբալկ. ձևը պիտի լինէր *ճվիթի>*ճիթ, որից փոխառեալ է հյ. շիթ։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. gad «մզիլ, կաթիլ կաթիլ վազել»։ Meillet BSL 21, 201 կարծում է որ նոյն է լտ. gutta բառի հետ. բայց այս մասին վճռական բան չի կարելի ասել, որովհետև լտ. բառի ստուգաբպ-նութիւնը յայտնի չէ. տե՛ս Walde 357։ Petersson, Heteroklisie 62 և LUA 1922, 11 (չեմ տեսած) հնխ։ g2et-ար-մատից է հանում հյ. կաթ, կաթն, լիթ. gintarās «սաթ», յն. δετή «ջահ», սանս. játu «խէժ», լտ. bitumen «ձիւթ» ևն (տե՛ս Pokorny 1, 672)։ Meillet, Dict. etym. It. էջ 420 կրկնում է իր մևևնութիւնը, լատին բառի նախաձևը դնելով g29t-, որին կցում է հյ. կաթ։

• ԳՒՌ.-1. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Ջղ. Տփ. կաթ, Խրբ. գ'mթ, Ագլ. կօթ «կա-թիլ», մուն կօթ «մի կաթիլ, մի քիչ». կօթ կօթ «կաթիլ կաթիլ», Հճ. գօթ, Սվեդ. գութ.-2. կաթիլ «կայլակ» կամ կաթիլք «տան կը-տուրը կաթիլը» իմաստի համար ունինք՝ Կր. Մկ. կաթիլ, Ախց. կաթիլք, Ոզմ. կաթիլք, Սեբ. Սչ. գաթիլ, Տիգ. գmթիլ, Հմշ. Ռ. Սեբ. գաթիլք, Զթ. գաթըլ, գաթըլք, Խրբ. գ'mթիլ, Ալշ. Մշ. կատիլք.-3. բայական ձևով՝ Վն. կաթել, Մրղ. կաթէլ, Ախց. Գոր. Երև. Մկ. Ոզմ. Տփ. կաթիլ, Հճ. Սչ. գաթել, Ասլ. Ննխ. Սեբ. գաթէլ, Պլ. գաթէլ, գաթիլ, Հմշ. գա-թուշ, Ղրբ. կmթիլ, Խրբ. գ'mթիլ, Մշ. կա-տալ, Ագլ. կըթթօլ։ Նոր բառեր. և նոր ի-մաստներ են՝ կաթիլ «պտուղը հասունանա-լով ծառից ինքնին ընկնել. 2. վայր ընկնել գետին, գլորուիլ», կաթուկ «հասունպնալով ինքնին ընկած պտուղ», կաթինք, կաթունք «անձրևից կտուրի կաթիլը», կաթլանք «կայլակ», կրկնութեամբ՝ կաթկթիլ, կաթկը-թուք, կաթկթեցնել։ Կրճատ ձևով է Ղրբ. մի՛կա «մի քիչ» (իմա՛ մի՛ կաթ)։

• ՓՈԽ.-Ուտ. կատ «կաթիլ, կայլակ», կատ-իեսուն «կաթիլ, կայլակել»։

• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. g2a։ lakt-ձևից. սրա միակ ժառանգներն են յն։ γάλα (սեռ. γάλαϰτος), հոմեր. γλαγος-երետ. ϰλαγος և հլտ. lacte, lacti, լտ. lac (սեռ. lactis) «կաթ». լատինականից են փոխառեալ իռլ. lacht, կորն. lait, կիմո. llaeth. իսկ լատիներէնի ածանցներն են ֆրանս. lait, իտալ. latte, սպան. leche ևն։ Հնխ. g2alakt-տուել է նախ յն. *ϰαλαντ' (որ պահուած է սեռականում) և սրանից՝ վերջաձայնի անկումով *γάλαϰ-> γάλα (հմմտ. Gauthiot, La fin de mot, էջ 124. տե՛ս և Boisacq 139, 1102)։ Նոյնպիսի ան-կումով և առաջին ձայների կորուստով ձևա-ցել է լտ. *glact>lact>lac (հմմտ. Solm-sen IF Anz. 19, 31 և Walde 403)։ Հայերէ-նի մէջ հնխ. g2alakt-նման սղումներով տուել է նախ g2alt> *կաղթ, որ աւելի կըր-ճատուելով դարձաւ կաթ և -ն մասնիկով՝ կաթն։ Հնագոյն *կաղթ ձևը պահում է դեռ Ագլ. կախց, որի մէջ վերջաձայն թ փոխուած է ց-ի (հմմտ. խեղդ-հեղձ, խայտ-խայծ, փոխինդ-փոխինձ, Ղրբ. կլոնդրակ, կլպընդ-րիկի=Դոր. կլոնձրակ, կլպնձրիկի, երև լոդ-լոձ «դեղձի մի տեսակ» ևն), սրա մօտ միանգամայն թրթռուն ղ՝ դառնալով խուլ խ. Pokorny 1, 659 (նախաձևը դնում է g2lag-կամ g'lak-, չեզոք սեռի ուղղական հոլով՝ glak-t). հայերէնը չի կարող լինել այս ձե-ւից, որովհետև այս ձևը պիտի տար *լաթն, այլ միայն g'alakt-։ Նոյն բառի աւելի յե-տին ձևափոխութիւնն է Հւր. կախս։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. Շմ. կա՛թնը, Տփ. կա՛թը, սեռ. կա՛թնի, Սչ. գաթը, սեռ. գաթնի, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ Վն. կաթ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գաթ, Ասլ. գաթ, գա*, Տիգ. գmթ, Սվեդ. գէթ, Զթ գօթ, գոթ, Հճ. գօթ, Ագլ. կախց, Հւր. կախս։ -Ագլ. կախց ծագած է նախաւոր *կաղց ձե-ւից և այս պատճառով էլ չէ վերածուած կօխց. ըստ որում Ագուլիսի բարբառում ա դառնում է օ, բայց ղ-ից առաջ մնում է ան-փոփոխ. հմմտ. աղ, դաղձ, թաղ, մաղ, մաղձ, կաղ, տաղ (այս բոլորը անփոփոխ), բայց վախ > վօխ։-Նոր բառեր են՝ կաթնա-հունց, կաթնաձու, կաթնալի, կաթնոց, կաթ, նաւեր, կաթքար, կաթնտիկ, կաթնտերևի, կաթնենի, կաթնագին ևն ևն։ Ագուլիսի բար-բառով պահուած թանկագին ձևերն են՝ կըխ-ցա՛հում (նոր ձևով կթնա՛հում) «կաթնա-համ», կխցա՛խուտ «կաթնախոտ» և կխցի՛-րիս «սեր» (այն է կաթներես)։

• «հակառակ» Լծ. սահմ. այս արմա-տից են հակիլ «ծռիլ, միտիլ» Իմ. թ. 15, հակերգ «վիճաբանող» Մծբ. հակառակ «դէմ, ընդդէմ, ներհակ» և փոխաբերաբար «սա-տանայ» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. Եզն. հակառակա-գնաց Վեցօր. հակառակասէր Ագաթ. հակա-ռակել ՍԳր. Ոսկ հակառակորդ ՍԳր. Եփր. Թուոց. հակառակութիւն ՍԳը. ինքնահակա-ոակ Կլիմաք. խոնարհահակ Վեցօր. էջ 56 ներհակ Արիստ. ստորոգ. սրտառակիլ Լմռ. սղ. ներհակօրէն Հայել. 303 (նորագիւտ բառ), հակակիլ «հակառակիլ» (չունի ԱԲ) Խսրվկ. էջ 158. «Եւ նոքին անուանքն մարդ-կայինք, որք հետևին մարմնոյն Քրիստոսի, հակակեալք լինին նմա»։ Այստեղ է պատ-կանում նաև հակ «բեռան կապոց» Մանդ. Ոսկիփ. Վրդն. առկ. 152, այսպէս կոչուած՝ ակնարկելով ձիու երկու կողմը՝ իրար դէմ դրուած կապոցները։ Մի ուրիշ ընդլայնաց-մամբ ունինք հակ «պատասխան (հմմտ. Ննխ. դարձ «պատասխան»). 2. զուգորդ» ըստ Բառ. երեմ. էջ 172։ Նոյնից է յառաջա-նում վերջապէս հակակ «հաւասար, նման», որ մէկ անգամ ունի Մագ. թղ. 60՝ բա-ցատրութեամբ միասին. «Ո՞ւր Հայկակ, որ ըստ հաւուն իւր հակակ, որ է հարթակ հա-ւասար». հմմտ. Վստկ. 198՝ Հալեաց ի ւն-ձին մեծութիւնն և զգլուխն ըստ անձինն մե-ծութեան հակակայ արա՛։-Յետոսկեդարեան հայերէնի մէջ հակ դարձած է շատ գործա-ծական նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. ἀντι-ձևին. այսպէս՝ հակադարձ= ἀντίστρο-φος Արիստ. հակակիր= άντιπαϑής Սահմ, հակատրամատել= ἀντιδιαί́ρεοις Անյ. ստոր. հակադրել= ἀντιτίϑημι Արիստ. ևն։ -Մի-ջին հյ. ունինք հակառ՝ գործածուած 994 թուի մի արձանագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տար. էջ 11)։ -Նոր գրականում կազ-մուած են բազմաթիւ բառեր, որոնցից յի-շենք՝ հակաականանաւ, հակաառաջարկ, հա-կադաշնակցական, հակազդեցութիւն, հակա-թոյն, հակաթոռ, հակակարծիք, հակակղե-րական, հակակրութիւն, հակահարուած, հա-կահրէական, հակամանկավարժական, հա-կամարտութիւն, հակայեղափոխութիւն, հա-կայեղափոխական, հականեխել, հականե-խական, հակապետական, հակաառողջապա-հական, հակասահմանաղրական, հակասա-կան, հակուղիղ և այլն։

• ԳՒՌ.-Տփ. հակ տալ «հակուիլ՝ ծռիլ» (յատկապէս կշիռքի նժարի համար է աս-ւում), Երև. Տփ. հակ, Զթ. հօգ, հոգ. Հճ. հօգ, Ջղ. խակ «բեռան հակ, բարձուած բեռան մէկ կողմը, թայը», Շմ. հակ, Ղրբ. հա՛կնը, Ագլ. հօ՛կնը «պայուսակի մէկ աչքը», Այն, Վն. հակառ «յամառ՝ հակառակ մարդ», Մկ. խակառ, Նբ. հակառ կանգնիլ, Երև. հակաս ընգնէլ, Վն. հակառ իյնալ, Ալշ. Մշ. հագառ կէնալ «հակառակիլ, մէկի հետ բռնուիլ, կռուիլ».-Ջղ. հակառակ «ընդդէմ» և խակա-ռակ «դռան փականք».-«հակառակ», բայռ աւելի փխբ. «սատանայ» նշանակութեամբ ունին Ախց. Երև. Կր. Շմ. Ոզմ. Սլմ. հակա-ռակ, Ալս. Մշ. Ննխ. Պլ. Սչ. Տիգ. հագառագ, Ասլ. հագառագ, հագառայ, Զթ. հագառօգ, հագառոգ, Տփ. հակարակ, Հճ. հագարօգ, մի-այն հակառակի պէս դարձուածի մէջ.-Ննխ. հագրոգէլ «հակառակիլ».-Ղրբ. նէ՛րհակ, Ապ. նէ՛հրակ «ներհակ, հակառակասէր», Ջղ. ներհակել «հակառակիլ»։ -Շրջմամբ ունինք ճաճակառութիւն (Ակն. Պլ. ևն), իբր գրական հակաճառութիւն ձևից փոխառեալ։-Նոր բա-ռեր են հակառակու «ի հեճուկս», հակկալ «մաճ ևամ բեռը պահելու փայտ», հակու հա-կու անել, հակուն տալ «երկու կողմ կաղալ, յերկուս հետս կաղալ»։

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. և Կս. hāg (Յուշար-ձան 329բ), heγ (Բիւր. 1898, 713) «հակ, բեռան հակը»։ Ուտ. հակարակ «բնաւորու-ռեամբ հակառակ». օր. hakarak adamar «հակառակ մարդ»։

• «թեփից և կեղևից մաքրուած հնտեղէն». Եփր. երաշտ. 304 (Ցամաք է մի-այն ընտրել զմաքրագոյնն ի հաղիկա կամ ի ծնունդս ցորենոյ»։ Ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Թերևս կովկասեաններից փոխառեալ բառ. հմմտ. լազ. ճուարի, վրաց. ჭვავი ճը-վավի «հաճար», վրաց. դզվարի, մինգ. դչու-յէ «վարսակ», ափխազ. աճա, աճարաձ «օր-րենեղէն», աբազ. hažrrù, շապս. haǰirri «ա-լիւր», վար. աճի, կուբ. աճէ, կայ. աճի «ցո-ռենեղէն»։-Աճ.

• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. հա՛ճար, Երև. ա՛ճար, Ալշ. աճառ «հաճար». Տփ. ա՛ճար «հատիկ» որից նաև Ղրբ. հաճարին ածել «շատախօ-սել, շաղփաղփել». հմմտ. Երև. ձաւար անել «դատարկաբանել»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. აარა աճարա «ձաւար»։

• . առանձին չէ գործածուած. բայց սոանից ունինք հաճարի «անտառային մի մեծ ծառ. hêtre» Մխ. առկ. Խոր. աշխ. հար հարուկ «մի տեսակ ծառ» Ագաթ. հաճարա-ծառ «հաճարի» Խոր. աշխ. 611. առանց հ նախաձայնի՝ աճարի «եղևնափայտի կամ մայր փայտի մի տեսակ» Պղատ. օրին. 118 (տպ. հաճարի, ըստ ՆՀԲ աճարի)։

• , ո հլ. «համ, ճաշակ. 2. ախորժելի համ, անուշութիւն, քաղցրութիւն. 3. ախոր-ժելիութիւն (որևէ առարկայի, զբաղմունքի, խոսօի, գրքի ևն)» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2, 8. «չափաւորութիւն, բարեկարգութիւն, կարգ-ևանոն» Ոսե. մ. ա. 21. եփես. 815, տիտ. եբր. որից ունինք՝ համեղ Պիտ. անհամ Վեց-օր. Եզն. Ոսկ. համեղահամ Նար. անհամիլ «համո կորցնել» ՍԳր. Ոսկ. անհամոքսել Վրռ հո. համահամ «անուշահամ բան» Մանռ. Յճխ. էջ 69, 108, 131. համտեսել «համր նա-յիլ» Վստկ. քաղցրահամ Ագաթ. բարեհամ Խոր. սրբահամ Ագաթ. բազմահամ Վրք. հց.

• ԳԴ պրս. [arabic word] fām «երանգ, որպիսու-ժիւն, համ» բառից։ ՆՀԲ համ «չ։ փաւո-րութիւն» ձևի դէմ դնում «որպէս ռմկ. կեամ, կէմ, լկամ, սանձ», սկ ՋԲ մեն.և անգամ իբրև առանձին բառ նշանակում է «համ, կեամ, լկամ, սանձ»։ Չուռենով համ «ճաշակ» բառի հետ համեմատում է վրաց. գեմո, գեմովնեբա «ճաշակ, համ», գեմեբա «ճաշակել, ճաշակելիք, ճաշակելեաց զգայարան», որի դէմ Brosset, JAs. 1834, 369-4︎ դրած է աոս. kā̄m «կամք, քիմք»։ Canini, Et. é́tym. 31 համ տես համեմ։ Հիւնք. համ, համեղ, համեմ հանում է յն. ἀμομον բառից։ Lidén, Arm. stud. 67 իբր բնիկ հայ կցում է լտ. sapere «ճաշակել». sapor «համ», մբգ. ent-seben «համտե-սեւ», հբգ. saf «հիւթ» բառերի հետ. հայը դնում է sap-mo նախաձևից, որ կազ-մուած է հնխ. sap-արմատիզ. mo մաս-նիկով։ (Այս մեկնութիւնը ընռունում են Walde 676 և Pokorny 2, 45. բայց հնխ. sap-mo պիտի տար հյ. *հօմ)։ Ghar-pentier IF 25, 250 բուն նշանակութիւնը դնելով «հիւթ»՝ հանում է հնխ. pō «խո-մել» արմատից, -mo մասնիկով։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. համ. Ասլ. համ, Տգ. հmմ, Զթ. հօմ, հոմ, Հճ. Հմշ. Սվեդ. հօմ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խամ, Ագլ. հում։ Նոր բառեր են համարար, համա-ւր, համել, համկից, համտես, համով, եր-կոմամի, համուիլ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ამო ամո «հաճելի», სიამე սիամե, სიამოვნე սիամովնե, სიამოვნება սիամովնեբա «հաճոյք, քաղցրութիւն, շը-նորհք», უამო ուամո, უამი ուամի «անդու-րեկան», საამო սաամո «սիրուն, հաճեւև-գեղեցիկ», საამოდ սաամոդ «ախորժելի ևեո-պով», საამური սաամուրի «ախորժելի», ამოდ ամոդ «հաճոյ, մեղմով, կամաց», լազ. amót amót «կամաց կամաց». վերջինները փոխաբերական համ «չափաւորութիւն» բա-ռից են ածանցուած։

• , ի-ա հլ. (գործածուած է միայն ա-նեզաբար) «արական կամ իգական անդամ» Փիլ. այլաբ. էջ 108 (իբր յն. ἰτρον), Տիմոթ. կուզ, էջ 292, Եղիշ. խաչել. էջ 230, Յհ. կթ. 331 (սեռ. համոյն). Անյ. հց. իմ.։

• ՆՀԲ համարում է համ «ճաշակ, ախոր-ժանք» բառի մէկ նոր առումը՝ իբր ըն-դունարան զգալի հեշտութեան և ախոր-ժանաց, որից հանում է նաև հյ. ամուլ «անծնունդ» և թրք. (իմա՛ արաբ.) hā-mila «յղի»։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Lidén, Arm. Stud. 67, որ այս փոխա-բերութիւնը մինչև նախալեզուն հասցնե-լով՝ համք բառի հետ է համեմատում սանս. sána «առնի անդամ, կանառի ամօթոյք», լտ. sōpiō «առնի», pro-sapia «սերունդք, ծնունդք» և բոլորը միասին կցում է համ «ճաշակ»=լտ. sapere «ճաշակել, համն առնել» ևն ար-մատին։ (Յիշում է Walde 618 կասկա-ծով)։ Charpentier IF 25, 250 լտ. pē-nis, յն. πεος ձևերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ︎ han «կանացի անդամ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 720), նոյնպէս և թրք. ❇ am «կա-նացի անդամ», որին ցեղակից է դնում Թիրեաքեան, Բազմ. 1913. 341-

• Schröder. Thesaur. 47 յն. ὄμοῦ ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ որպէս յն. օ'-մօս, օ՛մու։

• , ի-ա հլ. «քաղցրահամ, համեղ, անուշ» Պիտ. փիլ. Միսայէլ խչ. Վահր. յար. «համեղ ըմպելիք և կերակուր» Սսկ. մտթ. Գ. 69, Վեցօր. 24 (տպ. համ ազդումն), Վրք. հց. Լմբ. Գր. հր. «հեշտութիւն, փափկութիւն» Եւագր։ Այս նոյն բառից է կազմուած և այլ-այլուած համադաուղնակ «խորտկաց համե-ղութիւն» Բառ. երեմ. 172։

• «բոլոր, բոլորովին, ամբողջ, ամ-բողջովին» ՍԳր. Եւս. քր. «միշտ, ամէն ժա-մանակ, յարաժամ» Ոսկ. մտթ. և եբր. Փարա որից համակել «ամբողջովին՝ բոլորովին պատել» Ոսկ. ես. համակիլ «բոլորովին պա-տիլ, թաթախուիլ, մալակոնիլ» Ոսկ. Փարպ. համակակոյր «բոլորովին կոյր», համակա-կոր «բոլորովին գլխակոր». երկուսն էլ մի-այն ԱԲ։

• , ի-ա հլ. (ազն բառի հետ շփոթուելով՝ սեռ. գրուած է -հար-զանց, փխ. -զաց) «նիզակակից, թիկնապահ, օգնական» Եղիշ. դ. էջ 74, զ. էջ 90, Սեբ. Պտմ. աղէքս. Ասող. գրուած է համհարց Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 94։

• , ի հլ. «ամբողջ, բովանդակ, բոլոր, ամէնքը» Պիտ. «բոլորովին» Նար. «համանռամայն, ամբողջովին, միանգա-մայն» Խոր. Պիտ. Սահմ. «ի վերայ այսր ամենայնի, բայց դեռ» Եզն. Փարպ. փիլ. որից համայնաջինջ Պիտ. Նար. համայնա-պատում Նար. համայնազնեան Տաղ. համայ-նացում (նոր բառ)։