to cleave, to split, to divide, to cut;
to chop;
to crack;
to tear;
to dissect, to anatomize;
to cleave diamonds;
to disunite, to sow division, to make a breach between, to bring out a scission;
— զմորթ մարմնոյ, to chap;
— զապակիս, to crack;
— նաւի զծով, to plough the sea, to run a-head, to have head-way.
cf. Հերձող.
cleaving;
incisive.
cf. Հերձատամն.
incisor.
sowing discord or division.
to split, to rive;
to crack, to chop, to cut, to tear.
Որ զբազուկսն հերձատեն դանկօք. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Ըստ ամենայն մասին հերձատեալք. (Նիւս. կազմ.։)
schiste.
lentisk, mastic-tree.
σχίνος lentiscus, mastix. Կուենի ընտանի՝ պտղատու՝ մշտադալար, որոյ տերեւքն են հերձոտեալ հանգոյն սնոյ իւվէզի. խիժ ունի ծամելի, այն է մազտաքէ կամ կիւ. ձութ .... յաճախ է ի կղզին քիայ. (որ է սագըզ ատասը ). ըստ յն. սխինօս. սագըզ ազաճը, վէքլէք.
Ընդ որո՞վ ծառով հասեր առ դոսա. եւ նա ասէ. ընդ հերձեաւն. (Դան. ՟Ժ՟Գ. 54։)
to be split or cloven, to crack, to burst;
to be torn or rent.
Հերձանիլ. որպէս պայթիլ. ճայթիլ. ճաթիլ պատռիլ. ... ληκέω, λακήζομαι laceror, findor cum crepitu, crepo.
Ոչ կարեն հանդուրժել իմ վարդապետութեանս, այլ հերձնուն. (Մեկն. ղկ.։)
Հերձնուլն ի սաստիկ բարկութենէն. (Ոսկ. գծ.։)
Ուռուցեալ հերձաւ ընդ մէջ. (Գծ. ՟Ա. 18։)
Վաղվաղակի հերձաւ (վիշապն). (Շ. բարձր.։)
cloven, split, cracked.
cf. Հերձատեմ.
ՀԵՐՁՈՏԵՄ որ եւ ՀԵՐՁԱՏԵԼ. Չարաչար հերձուլ. պատառոտել. ճղքրտել, պատռտել, ճանկռտել.
Հերձոտեալ վիրաւորեաց զդէմս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
division, separation;
scission, rupture, disunion, discord, dissent, schism;
sect;
heresy;
— առնել, to bring about a scission;
to sow discord;
եղեւ — ի ժողովըրդեանն վասն նորա, there was a division among the people because of him;
դարձեալ — լինէր ի մեջ հրէից, there was a dissension therefore again among the Jews;
— անկեալ էր ի մէջ նոցա, they were divided among themselves;
they were at variance.
σχίσμα schisma, scissura, fissio, dissidium, discordia, ruptio unionis. Հերձումն. պատառումն. եւ առաւել նմանութեամբ՝ Բաժանումն մտաց եւ անձանց. որպէս երկպառակութիւն. անմիաբանութիւն. տարաձայնութիւն .... եւ սեպհական առմամբ, Բաժանումն ի միութենէ մարմնոյն քրիստոսի, այսինքն յեկեղեցւոյ, կամ ի գլխոյ նորա, կամ յանդամոց նորա. (ըստ յն. սխի՛սմա. որ է նոյն ընդ հյ. ձայնիս խզումն).
Եղեւ հերձուած ի ժողովրդեանն վասն նորա։ Եւ էին հերձուածք ի մէջ նոցա։ Դարձեալ հերձուած լինէր ի մէջ հրէիցն վասն բանիցս այսոցիկ։ Մի՛ իցեն ի ձեզ հերձուածք։ Եղեն հերձուածք ի բազմութեան քաղաքին, կամ փարիսեցւոցն եւ սադուկեցւոցն.եւ այլն։
Որպէս հերձուածն քակողական է, այսպէս համաձայնութիւնն շաղկապական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
Մի՛ հերձուած բանից ի մէջ բերեր. (Ճ. ՟Գ.։)
ՀԵՐՁՈՒԱԾ. որպէս նոյն ընդ յն. ձայնիս է՛րէսիս. αἴρεσις haeresis. այն է Հերեսիովտութիւն, հերետիկոսութիւն. այսինքն յամառ յարումն ի մոլար կարծիս. աղանդ. մոլորութիւն ի վարդապետութեան. ինքնակամ կրօնք.
Մուծանեն հերձուածս կորստեան։ Հակառակութիւնք, երկպառակութիւնք, հերձուածք։ Ըստ ճանապարհին՝ զոր ասեն հերձուած։ Ոմանք ի հերձուածոյն փարիսեցւոց.եւ այլն։
Իսկ (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 19.)
Լսեմ, եթէ հերձուածք գոն ի ձեզ. իմա՛, երկպառակութիւն։
Աղանդ հերձուածոյ։ Բազումք ի հերձուածոց (այսինքն յաղանդոյ) անտի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 17. 18։)
Յայլազգեաց կամ ի հերձուածոց (այսինքն ի հերետիկոսաց). (Խոսր.։)
Հանդերձ հերձուածովն եւ այլ իմն վարս անառակութեան ունէին. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Յորժամ խօսիցի հայհոյութեամբ հերձուած յաստուած. (Երզն. մտթ.։)
Արիոս հերձեալ՝ հերձուած խօսեցեալ. (Գանձ.։)
schismatical;
heretical.
σχισματικός, -κή, -κόν, αἰρετικός, -κή, -κόν . Հերձուածողական, մանաւանդ հերետիկոսական. աղանդական.
Հերձուածական մոլորութիւն, կամ վարդապետութիւն. (Սեբեր. ՟Դ. եւ ՟Է։)
Հերձուածականին չարափառութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Է։)
chief of a schism, of a sect;
heresiarch.
αἰρεσιάρχης, αἰρεσιαρχός haeresiarcha, sectae auctor ac caput. իբր Հերեսիովտապետ. աղանդապետ. առաջնորդ հերձուածոյ, այսինքն հերետիկոսութեան, եւ հերետիկոսաց.
Բասիղիդէս հերձուածապետ. վաղենտինոս հերձուածապետ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կոչեցեալ զհերձուածապետն նոցա՝ հարցանէր զխոստովանութիւնն իւրեանց. (Վրք. ոսկ.։)
Հերձուածապետ, կամ հերձուածապետացն առաջնոց. (Սարկ. հանգ.։)
to be divided, separated.
Բաժանիլ յեկեղեցւոյ, եւ յարիլ յաղանդ ինչ.
Որք հերձուածեցան ի հերձուածն (կամ ի խումբն) ապողինարի հերձուածողի. (Կանոն.։)
Ընդդէմ բերին հերձուածեալքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
dissenter, schismatic;
heretic;
sectary.
Ըստ ինքեան ունէր նշանակել Հերձեալ կամ հերձօղ զանձն եւ զայլս ի միութենէ եկեղեցւոյ. որպէս յն. սխիսմադիգօ՛ս σχισματικός schismaticus. որպէս երեւի յայս բան.
Զհերետիկոսն, եւ զամենայն հերձուածողսն. (Լծ. ածաբ.։)
Այլ սովորաբար դնի ի մեզ որպէս յն. էրէդիգօ՛ս, կամ էրէսիօ՛դիս. αἰρετικός որ եւ αἰρεσιότης haereticus. Հերետիկոս. հերեսիովտ. այն է Մոլորեալ եւ յամառեալ ի մոլար կարծիս ընդդէմ ուղղափառ վարդապետութեան կաթողիկէ եկեղեցւոյ.
Յառնէ հերձուածողէ եւ այլն. (Տիտ. ՟Գ. 10։ Սոյնպէս եւ յայլ գիրս. տե՛ս Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 18. 37։ Խոր. ՟Գ. 68։ Եզնիկ.։ Շար.։ Նար.։ ՟Լ՟Ա. եւ այլն։)
Հերետիկոսն հերձուածող թարգմանի. (Լմբ. ատ.։)
schismatical;
heretical.
cf. Հերձուածութիւն.
Հերձուածող գոլն. հերեսիովտութիւն.
Ըստ մոլեկան հերձուածողութեանդ. (Լծ. ածաբ.։)
Խոտեցաւ հերձուածողութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
schism;
heresy;
sect.
cf. ՀԵՐՁՈՒԱԾ. մանաւանդ որպէս Հերետիկոսութիւն.
Յաստուածընդդէմ հերձուածութեանց. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Էր ի կողմանս յայնոսիկ եւստացւոց հերձուածութիւնք. (Կանոն.։)
cf. Հերձանեմ.
cleavage, cleaving;
greet;
cf. Հերձուած;
— որովային, gastrotomy.
Հերձուլն. հերձանիլն. պատառումն. ցելումն. պայթումն. ճեղքումն.
Հերձմամբ մաքրոցն որովայնին՝ հե՛րձ առ յինէն զխորհուրդ չարին. (Յիսուս որդի.։)
Հերձեալ զգազանն՝ անցանէր ընդ պարանոցն հերձումն. (Փիլ. սամփս.։)
Հերձմամբ վիմաց. (ՃՃ.։)
Ծովուն հերձումն. (Նանայ.։)
Կամ որպէս Հերձուած. երկպառակութիւն կամ մոլար վարդապետութիւն. աղանդ.
Զանաստուած հերեսիովտաց բազմացեալ հերձուածոց հերձմունս մոլորութեան. (Կոչ. ՟Է։)
cf. Հերձանեմ.
Բռամբ զսկայն հերձուցանէր. այսինքն պատառոտէր զհանդերձս նորա. (Խոր. հռիփս.։)
last year, since last year;
long time since, for a long time past, long ago, long since.
• «անցած տարի» Սեբեր. Ոսկ. գծ Վրք. հց. որից ի հերուն հետէ Բ. Կոր. ը. 10. թ. 2. Եփր. բ. կոր. 102, 104. հերուին կամ հերվին ամ «երկու տարի առաջ» Դամասկ.
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. pe-ruti-ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] parut, յն. περυσι, դոր. πέρντι, մբգ. vèrt, հիռլ, on hurid, միռլ. inn uraid. հիսլ. fiorδ, պրս. [arabic word] pār, քրդ. par, per, աֆղան. parōs-վախի pard, օսս. fará, faron, բելուճ. pāri լիթ. pérnai, լեթթ. perns, գոթ. fairnin jera, հբգ. firni, անգսք. fyrn. բոլորն էլ նշանա-կում են «հերու», իսկ ալբան. parsiét «հե-րուին». այսպէս նաև ատտ. περυσινός։ Այս բոլորը ենթադրել են տալիս հնխ. per-ut, per-uti, per-en հոմանիշ ձևերը, որոնք կազ-մուած են հնխ. per (>սանս. párah «հե-ռու», յն. πέραν) + հնխ. wet և կամ en «տարի» բառերից. առաջինի համար հմմտ. յն. fέτος, ալբան. vǰet «տարի» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ հմմտ. հոմեր. յն. ήνις «միամեայ երինջ», δί-ενος «երկամեայ», ἐπταενον «եօթնամեայ», τετρα-ένης «քառ-ամեայ», կրետ. μαλϰενίς «կոյս» (Walde 575, Boisacq 774, Trautmann 115, Pokor-ny 1, 251, BSL л 79, էջ 15 և ❇ 87, էջ 229)։-Հիւբշ. 467։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Խրբ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. հէրու (սեռ. հէրվան, Գոր. Ղրբ. հռնի, հըռ-նէ), Ակն. Ասլ. հերիւ, Սչ. հէրուս, Ագլ. հm՛րվի, Սվեդ. հիրօ, Հճ. հիյու, հիյյու, Զթ. հիյու, հիրու, Հւր. հէրունի, Մկ. Վն. խէրու, Սլմ. խէրիւ, Ջղ. խերվու, Ոզմ. խէրօւ, Մրղ. խէօրիւ։-Նոր բառեր են հերզնամ (Սլմ խէ՛րզնամ, Վն. խէրզնmմ, Ոզմ. խըրզնամ) «հերուին», հերուանաձագ, հերնուանց, հե-րուանիկ, հերնիկ, հեռ (Վն. խեռ) «երկամ-եայ արու կամ էգ հորթ»։
to repulse, to reprove, to refute, to contradict;
ի բաց —, to refuse, to reject;
to suffice, to be sufficient.
(լծ. եբր հիրխիգ ). Հեռի առնել, կամ հերի՛ք է ասելով՝ ի բաց մերժել. ի բաց վարել կամ վանել. հալածել. յաղթահարել.
Հերքեցին զիշխանն անօրէն իւրեան գործակցօք։ Հերքեցին զչար հերձուածսն. (Շար.։)
Դիմեալ ի վերայ չորիցն՝ հերքէր՝ թագաւորաց։ Հերքեալ զդժուարապատահ դիպուածսն. (Պիտ.։)
Խարանաւ բանիս արտաքս հերքել։ Սաստկութեամբ հերքեաց. (Նար. ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Խռովութիւնք ... հերքին. (Խոր. ՟Ա. 27։)
Հերքիցի ի կենցաղոյս. (Պիտ.։)
Զարհուրեալք հերքէին. այսինքն խորշէին հեռանային. (Ոսկ. հռ.։)
Որ ի տանջանսն ոչ հերքեցաւ. այսինքն ոչ յաղթեցաւ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՀԵՐՔԵԼ (որպէս լծ. յն. արքէ՛օ եւ հյ. Հերիքանալ) Կարօղ լինել. բաւել. զօրել. տոկալ. ընդդէմ կալ.
Զի մի՛ ցուրտ եւ մի՛ ջերմութիւն հերքեսցեն վնասել. (Փիլ. լին. ՟Բ. 9։)
Եթէ պատրաստի հերքել չարին զօրութեանն, ի հաղորդութիւն զնա ընկալցի. (Սկեւռ. լմբ.։)
refutation;
— բանից, confutation.
ՀԵՐՔՈՒԹԻՒՆ ՀԵՐՔՈՒՄՆ. Հերքելն, իլն. մերժումն. վանումն.
Յոլովագո՛յն մարտացուն ձեռաց զպարտութեանցն եւեթ առնէ տալ զհերքութիւնս. (Պիտ.։)
Զհերքումն այսոցն մոլորութեան. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)
Ունիցիս զճիւաղական հերքումն. թուի խրատումն։
strong, powerful, mighty, vigorous, valiant;
robust, lusty, stout;
potent, energetic, efficacious;
—ն, —ն երկնից եւ երկրի, the Almighty, Omnipotent;
—ք, the mighty of the earth;
— զօրութեամբ, very strong, most valiant, mighty;
— թեւարկու, a professed or open protector.
• , ի-ա հլ. «շատ զօրաւոր, հուժկու, ուժով» ՍԳր. որից հզօրանալ ՍԳր. հցօրա-ցուցանել Եփր. թգ. հզօրիչ ՍԳր. հզօրեղ Բ. մագ. գ. 26. հզօրագոյն ՍԳր. հզօրապէս Եղիշ. Խոր. անհզօր «տկար» Առակ. զ. 26։
• = Կազմուած է զօր բառից հ-մասնիկով, որ գտնում ենք նաև հլու, հմուտ բառերի մէջ։ Այս մասնիկը կարող է բնիկ հայ լինել, բայց կարող է նաև իրանեանից փոխառեալ լինել. (բաւական ճոխ գործածութիւն ունի իրանեան լեզուների մէջ)։ Վերջին պարագա-ւին՝ յարմարագոյն է ենթադրել, որ բառը ամբողջապէս փոխառեալ լինի պհլ. *hu-zor=զնդ. *huzāvar հոմանիշից։ Բայց նոյն իսկ եթէ հայակերտ կառուցուածք էլ լինի, իրանեան ազդեցութիւնը անհերքելի է (տե՛ս Meillet MSL 21, 187)։-Հիւբշ. 180։
• Peterm. 26 պրս. [arabic word] xzr ձևի հետ, որի ինչ բառ լինելը յայտնի չէ։ Windisch. 22 սանս. sa, sam, sama «հետ, ընդ»+զօր։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 37 զնդ. huzāvarə, նաև իրանեա-նից փոխառեալ արաբ. hizabr «առիւծ»։ ZDMG 1868, 330 համեմատում է պհլ. [arabic word] huzwāreš բառի հետ և փորձում է մեր բառի միջոցով սրա ըն-թերցումը ճշտել։ Պատկ. Խոր. աշևւ 1877, 71 զնդ. huzāvarə։ Տէրվ. Նախալ. 73 և Հիւնք. զօր բառից՝ հ մասնիկով։
• ՓՈԽ.-Կայ արաբ. [arabic word] hazavvar «հր-զօր, ուժեղ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 818), որ եթէ իրանեանից չէ, կարող է հա-յերէնից միայն փոխառեալ լինել։
ἱσχυρός, ἱσχύων, δυνατός, δυνάστης , κραταιός fortis, validus, valens, potens, vehemens եւ այլն. Զօրաւոր. զօրեղ. որ յոյժ զօրէ, ուժեղ. քաջ, կորովի. բուռն. կարօղ. եւ ճոխ. ուժգին. խիստ. սաստիկ. յորդ. ուժով, կտրիճ, կտրուկ, պինտ.
Աստուած հզօր։ Հզօր՝ որ զօրացուցանէ զիս զօրութեամբ։ Բան տեառն հզօր։ Հրեշտակն հզօր։ Այր կամ թագաւոր հզօր։ Ազգ հզօր։ Ոչ կարէ դատել ընդ հզօրին քան զնա։ Զտկարս աշխարհիս ընտրեաց աստուած, զի յամօթ արասցէ զհզօրս։ Մտանել ի տուն հզօրի։ Կապիցէ զհզօրն։ Աղեղունք կամ աւար կամ սեղան կամ ժողովք հզօրաց։ Մանուկ հզօր ուժով։ Զօրու մեծաւ եւ հզօրաւ։ Կորիւն առիւծու հզօր է քան զանասունս։ Հզօր իբրեւ զերկաթ։ Զջուր գետոյն զհզօր եւ զյորդ. (յն. հզօրի։) Զսուրն մեծ եւ զհզօր։ Հզօր ձեռամբ։ Զձեռանէ քումմէ հզօրէ։ Զբազուկս հզօրս։ Զհզօր գործ պատերազմաց նորա։ Քաղաք հզօր։ Իբրեւ զձայն հզօր որոտման։ Զգէրն եւ զհզօրն (ի հօտից)։ Հզօր (կամ բուռն) է իբրեւ զմահ սէր։ Ի դրունս հզօրս, եւ ի նիգս հաստատունս։ Ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. (յն. պարսպաւ մեծաւ եւ հզօրաւ, եւ ամուր աշտարակօք). եւ այլն։
Պատեաց պարսպաւ, հզօր պատուարաւ. (Խոր. ՟Բ. 62։)
Աղաղակաւ հզօրաւ։ Աղաղակաւ հզօրիւ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Չի՛ք ինչ հզօր ի կարգաւորել զայր՝ իբրեւ զկին պարկեշտ։ Մեծ է սէր, եւ հզօր է բորբոքումն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. 27։)
cf. Հզօր.
Եւ ոչ այլ ոք քան զնա լինել հզօրագին. (Պտմ. աղեքս.։)
strongly, vigorously, stoutly, powerfully, mightily, potently.
to grow stronger, to become more powerful, to make or render oneself potent, mighty;
to gather strength, to be strengthened.
ἱσχυρός εἱμι fortis sum κατισχύω, κατακρατέω confortor, praevaleo. Զօրանալ. զգենուլ զզօրութիւն. արիանալ. զօրաւոր գտանիլ. ուժ առնել կամ ունենալ, կտրիճ ըլլալ, ուժովնալ.
Հզօրացաւ ռոբովամ ամս երիս։ Հզօրացաւ եզեկիա, եւ շինեաց զամենայն պարիսպս կործանեալս։ Հզօրացան նոքա ի վերայ ամենայն թագաւորութեանց։ Զի լիցի հզօրացեալ տէրութիւնս մեր Զի էք դուք հզօրացեալ.եւ այլն։
Հզօրանամք ի նմանէ հոգւովն. (Լմբ. սղ.։)
Աստուծոյ անտես առնելով հզօրացաւ նա։ Զհզօրացեալ դիւացն բաժանեսցէ զաւար. (Իգն.։ Աթ. ՟Թ։)
cf. Հզօրագոյնս.
ἱσχυρῶς fortiter, valide, vehementer. որ եւ ՀԶՕՐԱԲԱՐ. Քաջութեամբ. արիաբար. պնդապէս. սաստկապէս. ուժգին. ուժով, կտրճի պէս, սաստիկ կերպով.
Բո՛ւռն հար հզօրապէս որ առ աստուածն զբարեպաշտութենէ. (Աթ. ՟Ը։)
Զորոյ զդէմ ունի հզօրապէս յուդա. (Նախ. ՟բ. մակ.։)
Ոչ ոք ընդդիմանայ նմա հզօրապէս. (Խոր. ՟Բ. 11։)
Հզօրապէս մարտնչելով. (Եղիշ. ՟Գ։)
Հզօրք հզօրապէս պատուհասին. (Գէ. ես.։)
Վասն զի սիրեմ զձեզ, խնայեմ ի ձեզ՝ գրել հզօրապէս. (Ածազգ. ՟Է։)
Կամ ա. որպէս՝ Հզօր.
Յաղագս հզօրապէս ճոխութեանն։ Հզօրապէս քաւարանք. (Փարպ.։ Նար. ՟Լ՟Ա։)
to render stronger, more powerful;
to strengthen, to invigorate, to fortify.
Զօրացուցանել. ամրացուցանել. ուժովցընել, ամրցընել, ուժ եւ սիրտ տալ.
Հզօրացուսցէ զիս ի ժամ պատերազմի։ Հզօրացոյց մարտնչել ի յաղթել. (Եփր. թագ.։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Դ։)
sturdy, robust, very strong, very stout.
Կարի հզօր. զօրեղ. հզօրագոյն. քաջ. կորովի.
Երիտասարդք հզօրեղք. յն. ուժով քաջավայելուչք. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 26։)
cf. Հզօրագոյնս.
Կարի հզօրապէս. մեծաւ զօրութեամբ. անվանելի ուժով. ահագին քաջութեամբ.
Զնիգս դժոխաց աղարտել կամ այրել՝ հզօրեղապէս։ Կենագործեաց հզօրեղապէս զերամս արդարոց. (Պտրգ.։ Շար.։)
Որպէս զտէր եւ զարարիչ, որ իշխէ հզօրեղապէս ամենայնի. (Խոսր.։)
Քաջ զօրավարն սատակէր զնա հզօրեղապէս. (Փարպ.։)
strengthening, invigorating.
Զօրացուցիչ. զօրավիգն. ըստ յն. զօրութիւն, ամրութիւն. κραταίωμα, κραταίωσις, ἁντιστηρυγμα robur, firmitas, fulcimentus
Հզօրիչ իմ։ Հզօրիչ գլխոյ իմոյ. (Սղ. ՟Ժ՟Ե. ՟Լ. ՟Խ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)
force, strength, power, might.
ἁνδρεῖον կամ ἀδρόν fortitudo. Զօրեղութիւն. զօրութիւն. քաջութիւն. արիութիւն.
Զի թէ զհզօրութիւնն եւ զյարձակօղն գոլ կորուսցէ առիւծ, եւ ոչ առիւծ եղիցի. (Դիոն. ածայ.։)
Առիւծ ասելով յաղագս հզօրութեան. (Մագ. ՟Ե։)
Պատասխանեաց լի հզօրութեամբ. (Արծր. ՟Գ. 9։)
cf. Հիանալի.
Հիանալի եւ հրաշալի. սքանչելահրաշ. հրաշափառ.
Հիահրաշ փայլմամբ։ Ո՛վ հիահրաշ տիպ գերազարդեալ։ Գեր քան զբնութիւն հիահրաշ սքանչելեօք. (Թղթ. դաշ.։ Ճ. ՟Ը.։ Գանձ.։)
Հիահրաշ աւուրս խորհուրդ (աւագ ուրբաթու). (Տօնակ.։)
charming, ravishing, surprising, stupendous, admirable.
Հիանայլի ի նշմարել. զարմանալի եւ ահաւոր տեսլեամբ.
Հիանշմար մրրիկ ահարկու՝ ընտրող հրեղինաց լեզուացն. (Նար. գանձ հոգ.։)
Ի վերնայարկն սորա՝ հիանշմար քերոբիմք. (Տաղ.։)
cf. Որպէս.
ՀԻ՛ԲԱՐ. οἶον, ὠς ut, sicut. որ եւ ՀԻԿԷՆ, ՀԻԶԱՆ, ՀԻՊԷՍ. (արմատն է ի՞նչ, զի՞նչ. ո՞ր ինչ) Ո՛րգոն. ո՛րպէս. զո՛ր օրինակ. ինչպէս, օրինակ ըլլայ.
Յատուկ. հի՛բար, ծիծաղական. եւ պատահ, ո՛րգոն, սպիտակն. (Պորփ.։)
Հի՛բար, եթէ բացատրեսցէ ոք. (Արիստ. քանակ.։)
Հի՛բար. ալեւորելոյ վաթսնամենի. (Նիւս. կազմ.։)
Բաղդատականացն գաղափարք են. հի՛բար, արագագոյն, յարմրագոյն. եւ այլն. (Թր. քեր.։)
hydra.
• , որ և հիւդրա, հիւդրաս, հիդրայ. հիդրիայ, հիտրիա «ջրային օձ կամ բազմա-գլխի առասպելական վիշապ» Եւս. քր. Ոսկ. մտթ. ղ (սեռ. հիդրի), Նոնն. 56, Կանոն, էջ 84, 162։
• = Յն. ὸδρα, որից և լտ. hydra նոյն նշ.. Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ՀԻԴՐԱ. Բառ յն. ὔδρα hydra. որ եւ ՀԻՒԴՐԱ, ՀԻՒԴՐԱՍ, ՀԻԴՐԱՅ, ՀԻԴՐԻԱՅ. Ջրային օձ. ըստ առասպելաց՝ որպէս վիշապ մեծ եւ բազմագլխի՝ վերառեալ ի կարգ աստեղատանց. իրօք՝ անուն ուրումն կնոջ խորագիտի, եւ կղզւոյ, եւ այլն.
Զհիդրայ կնոջէ ումեմնէ պատմէ պղատոն, թէ անհնարին սոփեստէս էր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Յաղագս հիւդրասայ. առասպելեալ եղեւ գազան ինչ։ Հիւդրա, որ է օձ յիսնագլուխ, կամ իննագլուխ, զոր սպան հերակլէս. (Նոննոս.։)
Եզն եւ հիդրիա ծովային ... եւ հիտրիա եւս չարագոյն քան զնա. (Կանոն.։)
Hegira.
founder;
institutor.
Որ դնէ զհիմն իրիք, կամ հաստատէ, կամ նորոգէ.
Սոքա եկեղեցւոյ հիմնադիրք. (Նար. առաք.։)
Հիմնադիր սուրբ հաւատոյ. (Շար.։)
Հիմնադիրք աւետարանիս. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
to found, to build, to lay the foundations;
to institute, to establish.
Հիմն դնել, արկանել. հիմնարկել. հիմնել.
Հիմնադրեալ զչքնաղագեղ զեկեղեցին. (Յհ. կթ.։)
Բարենշան կերպիւ հիմնադրեաց։ Ի քէն հիմնադրեաց զսկիզբն մարդեղութեան. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Զհակատս անխրամատելի հիմնադրեցի ի վերայ իմանալի վիմիդ. (Ճ. ՟Ա.։)
foundation;
establishment, institution.
Դրութիւն պիման. հիմնարկութիւն. սկիզբն շինութեան.
Մայր հիմնադրութեան հաստատութեան եկեղեցւոյ. (Նար. կուս.։)
Քանոն հաւատոյ, եւ չափ աստուածպաշտութեան եւ հիմնադրութեան. (Երզն. լս.։)
cf. Հիմնադիր.
cf. Հիմնադիր.
cf. Հիմնադրեմ.
Հիմն արկանել. հիմն դնել. հիմնել. հիմ ձգել՝ դնել.
Թաւալեցոյց երկոտասան վէմ, եւ հիմնարկեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
Անդ հիմնարկեալ զհիմն տաճարի։ Զոր հիմնարկեալ նորոգեաց։ Ի հիմնարկել զաստուածակերտ փարախն։ Ձեռնարկէ հիմնարկել զնա. (Խոր. առ սհկ. արծր.։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Ե. 7։)
Ի վերայ հրեշտակական փառաբանութեանցն հիմնարկելով զօրհնութիւնս զայս. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Հիմնադրութիւն.
θεμελίωσις fundatio. Հիմնարկելն, իլն. հիմնադրութիւն.
Ոչ առնէր յայտ հիմնարկութեան հետ. (Ագաթ.։)
Հիմնարկութիւն առնէին սրբոյ եկեղեցւոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Առաքելոց ձեռինն աջոյ բարեյարմար հիմնարկութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Հիմնարկութիւն աշխարհի, կամ տարրեղէն գոյացութեանց. (Վդն. ել։ Սկեւռ. ես.։)
cf. Հիմնեմ.
Բանակ բարձրելոյն ոտից ի յերկրի աստ հիմնաւորեաց. (Նար. մծբ.։)
Հաստատել զձեզ եւ հիմնաւորել ի նախանձ հաւատոյ. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
Զիւրաքանչիւր ոք ճանաչէր՝ նախ քան զաշխարհս հիմնաւորել. (Խոսրովիկ.։)
Զօրացոյց հոգւոյն սքանչելեօք ի կալ անշարժ հիմնաւորեալ. (Համամ առակ.։)
Յորոյ վերայ հիմնաւորեալ է երկիր. (Ոսկիփոր.։)
Զի մի՛ տեղի տացէ (կամ առցէ) հիմնաւորել յանձն՝ բարութեանն. (Լմբ. առակ.։)
Ի սոսա հիմնաւորին ամենայն հաճոյական առաքինութիւնք. (Ի գիրս առաքին.։)
excavating or digging the foundation.
Որ փորէ զտեղի հիմանց ի հէտս շինուածոյ.
Դուք էք գաղատոսք ճարտարք, եւ հիմնափորք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
of a different belief, sectary;
pagan;
heterodox.
ԱՅԼԱԿՐՕՆ ԱՅԼԱՀԱՒԱՏ. Որ է յօտար կրօնից կամ ի հաւատոց. այլազանդ. այլակդեն. այլազգի. եւ այլափառ. ուրիշ հաւատքի կամ դաւանանքի տէր. պաշգա մէզհեպտէն.
Զվայրենաբարոյ ազգս եւ զայլակրօնս նշանակէ. (Երզն. մտթ.։)
Զոր կապիցես յերկիր զանսուրբս եւ զանիրաւս, եւ զայլահաւատս. (Յճխ. ԺԷ։)
Այլյհաւատք միապէս պահեն. (Խոսրովիկ.։)
Աղաչէին զսուրբն Աստուծոյ այլահաւատքն. (Վրք. սեղբ.։)
Այլահաւատքն կալան զտրիփոն. (Հ=Յ. փետր. ՟Ա.։)
of a different voice;
discordant, dissonant.
Տարաձայն. օտարաձայն. եւ այլաբարբառ.
Իսկ պտուղն այսորիկ քակտումն էր, այլաձայն մոլորեալք այր յեղբօրէ. (Ագաթ.։)
of a different form or figure.
παραλλάγμενος. discrepans, inusitatus, prodigiosus Այլակերպ. նորաձեւ. անսովոր, եւ անակնկալ. նորահրաշ.
Սկսանել նորոգագունի եւ այլաձեւի իրաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Բազմաշաւիղք եղաք յանչափաբար եւ զանազան եւ այլաձեւսն առնելոյ. (Յհ. իմ. ատ։)
of another sect, of a different faith;
sectary.
Իմաստունն ոչ միայն զհամազգիս մարդիկ եւ զբարս, այլ եւ զայլազգիս եւ զայլաղանդս ապրեցուցանէ. (Փիլ. լին. ՟Գ։)
Ամաչեմ ի հեթանոսաց եւ ի հրէից եւ յայլաղանդոց, կամ յայլաղանդիցն. (Ոսկ. եբր. եւ Մանդ. ԻԳ։)
Մի՛ մոլորիլ ի սնոտիապատիր բանս այլաղանդացն։ Զգուշացոյց յայլաղանդիցն պատրանաց. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե. ՟Զ։)
Զգինի իմաստից հելլենացւոց, կամ հրէից, կամ այլաղանդոցն՝ մի առանց խորհելոյ եւ քննելոյ ըմպեր եւ աշակերտիր. (Լմբ. առակ.։)
Որ առաքելական աւանդից եւ հետեւողաց նոցին հետեւող, իբր այլաղանդ թշնամանէին. (Սկեւռ. լմբ.։)
of a different sentiment or opinion;
whose ideas wander, flighty, lightheaded.
Օտար մտօք, կամ նենգամիտ. եւ օտարացեալ կամ այլայլեալ ի մտաց. ուրիշ մտքի վրայ. եւ խելքը թռուցած.
Ցուցանէր այլամիտ խորհուրդս ունել (յն. օտարս խորհել) նմա ընդ օրէնսն արքունի. (՟Բ. Մակ. ԺԴ. 26։)
alienation of mind, flightiness, delirium.
Անբծութիւն յայլամտութեան. (Նար. ԼԱ։)
Իբր նենգամտութիւն. խարդախութիւն.
variegated;
diversified;
mixed.
Խառն այլեւայլ իրաց կամ ի նիւթոց.
Մի՛ զգենուցուս այլայլախառն՝ զասր եւ զկտաւ ի միասին. (Օր. ԻԲ. 11։)
changeable, variable;
various, different.
Պէսպէս. որպէս զանազան, եւ ո՛չ միօրինակ.
Այլայլակ գունովք երանգոց. (Նար. խչ.։)
Այլայլակ եւ շփոթեալ լինէր ի բազմաց շարժումնն, եւ ոչ կարգաւորաբար. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ԱՅԼԱՅԼԱԿ. Ըստ բնախօս տրամաբանից՝ է պատահաբար տարբեր յայլմէ, եւ ոչ գոյացութեամբ. որպէս մարդ եւ ձի՝ են տիրապէս այլ. իսկ առողջն եւ հիւանդն՝ են ըստ պատահման այլ՝ իբրեւ այլայլակ, այս ինքն ըստ իմիք այլեւայլ, կամ այլայլեալ եւեթ. ἁλλοῖος, ἐτεροῖος. diversus, alteratus, dissimilis. քիչ մը փոխուած. պիրազ պաշգա.
Ընդհանուր՝ ամենայն տարբերութիւն՝ այլայլակ առնէ. հասարակաբարն եւ յատկապէսն՝ այլայլակ առնեն, իսկ յատկեղքն՝ այլ։ Որք ըստ ինքեան առ լինին, ի գոյացութեան առեալ լինին բանի, եւ առնեն այլ. իսկ ըստ պատահմանքն չառնեն ա՛յլ, այլ՝ այլայլակ. (Պորփ.։)
of a different sex or kind;
mixed.
Պէսպէս. ազգի ազգի. դիւրլիւ դիւրլիւ, սօյ սօյ.
Այլայլասեռ տարազոց մրգաց. (Նար. խչ.։)
to alter, to change;
to vary, to diversify;
to corrupt;
to disaffect, to alienate;
to discountenance;
to falsify, to counterfeit;
to distemper, to disorder.
Փոխել. փոփոխել. այլագունել. եւ խանգարել. պղտորել. վեր ի վայր առնել. իբր ἁλλοιόω, ἐτερόω. muto, altero. թէպտիլ՝ ալթիւսթ էթմէք.
Այլայլեսցե՞ս զմարդասիրելդ։ Զպատկեր պատուոյն այլայլեալ. (Նար. ՟Բ. ԻԷ։)
Ապականեն զհոգին, եւ այլայլեն զմիտսն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԱՅԼԱՅԼԵՄ, եցի. իբր այլայլիմ. փոխուիլ.
Ի վերայ այլայլող եւ դիւրափոփոխ բնութեանս։ Այլայլող ի բարւոյն ի չարն. (Լմբ. սղ. ԾԹ։)
to vary, to be altered, to change;
to degenerate, to become corrupt;
to be disaffected, to be alienated;
to be indisposed.
ԱՅԼԱՅԼ ԱՅԼԱՅԼՍ. Այլեւայլ, կամ այլ ընդ այլոյ. խառն. օտար. անհեթեթ.
Եւ ոչ մտացն այլայլ տաշութիւն առաջի արկեալ. (Նար. ՂԲ։)
Զգո՛յշ լեր, գուցէ այլայլս ինչ խօսիցիմք։ Բարբաջեմք, զայլայլս խօսիմք. (Սեբեր. ՟Գ։ Ոսկ. եբր.։)
Յոյժ հայհոյէր նա զազգն հրէից, եւ ասէր այլայլս. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 5։)
որպէս փոփոխիլ. այլափոխիլ. թէպտիլ՝ թէզայիւր օլմագ.
Այլայլին երկինք յանեղծ փոփոխութիւն. (Նար. ՀԹ. ՀԶ։)
Այսօր այլայլեցաւ սովորութիւն կարգաց հրեշտակաց. (Լմբ. համբ.։)
Ոչ բնաւորեցաւ իմացականն՝ ըստ էութեան այլայլիլ. (Նիւս. բն.։)
Եւ ո՛չ պարզ եւ անմարմնական բնութիւնն Աստուծոյ այլայլեցաւ յիւրն յաւէտ պարզութենէ. (Շ. թղթ.։)
Հրեղէն երկինքն շուրջ գալ ասի, եւ ոչ այլայլիլ. եւ երկիր այլայլիլ, եւ ոչ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
ԱՅԼԱՅԼԻՄ. Որպէս խանգարիլ. օտարանալ. պօզուլմագ.
Բարկացողին այլայլին աչք. (Ոսկ. յհ.։)
Կերպարանին այլայլեալ տգեղանայր ձեւ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մի՛ այլայլեսցի յինէն դրոշմդ լուսապաճոյճ։ Օրինակութիւն բանիս ոչ է այլայլեալ յարմարութենէ. (Նար. ԿԵ. Հ։)
Որպէս ամբոխիլ. ծփիլ. պղտորիլ. խռովիլ. վեր ի վայր լինել. ալթիւսթ՝ մուզդարիպ օլմագ.
Մի՛ սքանչանար, եւ մի՛ այլայլիր. (Ոսկ. յհ.։)
Այլայլի միտք իմ յասել զդառն չարչարանաց բանս. (Սիսիան.։)
Ոչ այլայլեալ ինչ ի ցասմանէ։ Իբր յարեգակնէ այլայլեալ աչաց տկարութիւն. (Նար. ԽԳ. ԼԸ։)
to enrage, to make wicked.
Զամբարիշտս անզգամեցուցանեն մեղք. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 6։)
to be rascally, to be knavish, to be wicked;
to become mad, to grow mischievous.
πονηρεύομαι. malignor, male facio. Չարանալ. գործել զչարիս ըստ անզգամաց. անզգամ լինել. անմտանալ. մոլիլ.
Քաւ լիցի ձեզ ե՛ղբարք, մի՛ ինչ անզգամիք։ Անզգամեցար պղծել զճանապարհս քո։ Եւ դուք անզգամեցայք առնել առաւել քան զհարսն ձեր. (Դատ. ՟Ժ՟Բ. 23։ Երեմ. ՟Բ. 33։ ՟Ժ՟Զ. 22։)
Անզգամեցաք ամենեքեան՝ քահանայք եւ ժողովուրդք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Ի վերայ ամենայն մեղանաց՝ որով անզգամիմք, ընթանայ մաղթանքս. (Լմբ. սղ.։)
Որ յանզգամել անասնոց՝ ի սրտմտութիւն յուզին. (Եւագր. ՟Ի՟Դ։)
Մերթ՝ չարանալ, որպէս զչարիլ, դժկամակիլ. կիւճէնմէք. ἁγανακτέω. indignor, stomachor.
Մի՛ անզգամեր (նոր ձ. մի՛ անզգամիր) ի վերայ եղելոց իրացդ ընդ քեզ յառնէն քումմէ. (Պտմ. աղեքս.։)
roguery, knavery;
malignity, ill turn, wicked action.
ἁφροσύνη. insipientia, πονηρία, φαυλότης. malitia, pravitas. Անմտութիւն. անխոհեմութիւն. եւ չարութիւն. ագըլսըզլըգ. շէրր.
Մի՛ առնէք զանզգամութիւնդ զայդ։ Ըստ ամենայն անզգամութեան՝ զոր արարին ի մէջ Իսրայէլի։ Թողէ՛ք զանզգամութիւն, եւ կեցջիք։ Ոչ ետ անզգամութիւն Աստուծոյ։ Գուցէ խօսիցիս ընդ Յակոբայ անզգամութեամբ։ Մի՛ տար պատասխանի անզգամին ըստ նորա անզգամութեանն։ Վասն անզգամութեան շրթանց՝ յօտար լեզուս խօսեսցին։ Մի՛ ի խմորն չարութեան եւ անզգամութեան։ Չարակնութիւն անզգամութեան շլացուցանէ զբարիս. եւ այլն։
Մտաց լոյս՝ իմաստութիւն է. վասն զի եւ հակառակ՝ խաւար ոգւոց՝ անզգամութիւն է. (Փիլ. բագն.։)
Անզգամութիւն է չարութիւն բանականին՝ պատճառ կելոյ չարաչար. (Արիստ. առաք.։)
insensible, inanimate, dull, stupid;
besotted, infatuated, stupefied.
ἁναίσθητος. sensu carens, insensatus. Որ չզգայ. անբաժ ի զգայութենէ. եւ անշունչ. անկենդան. չզգացօղ. տույմազ. պիլա հըսս. ճանսըզ.
Մեռեալ ոք անզգայ յամենայն շարժմանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Արձան անզգայ. (Նար. ՟Հ՟Գ։)
Անզգայ թմբրութիւն. (Պիտ.։)
Անզգայ առաքինութեան վարուց. (Շ. մտթ.։)
Անզգայ արարածք. (Ագաթ.։)
Արուսեկին անզգայ էութիւն։ Ընդ անզգայիցն եւ շարժողականք. (Նար.։)
Անզգայիւքն կղզւովք զզգայուն բնակիչսն զարթուցանէ. (Գէ. ես.։)
Եւ անմիտ. անիմաստ. անբան. անբանական. ապուշ. թմրած.
Իբրեւ զանզգայ պաճարս. (Նար. ՟Ե։)
Չէաք այնքան անզգայք, թէ ոչ կարէաք խաբել զձեզ. (Փարպ.։)
Անզգայ յարձակմամբ յաւարի առնուլ փութային. (Եղիշ. ՟Բ։)
Սթափեցի՛ր յանզգայ մոլորութենէդ, եւ ե՛կ ի քեզ. (Մանդ. ՟Ա։)
ՅԱՆԶԳԱՅ, ՅԱՆԶԳԱՅՍ. Իբրեւ անզգայ եւ անմիտ. եւ անզգալի օրինակաւ. առանց զգալոյ՝ իմանալոյ՝ գիտելոյ. անզգայաբար. անզգայութեամբ. յանզգաստից. անբանաբար. չզգալով, առանց իմնալու, անխելքութենով. սէրսէմլիյիլէ. ագըլսըզլըղըլա. տույմատան.
Անկարգ եւ անզգայ՝ ձեռքն այսր եւ անդր կարկառիցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Զի մի՛ անզգայ ծախեսցէ ընդ վայր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Անկեալ յանզգայ թմբրեալ։ Բարձեալ բերէին յանզգայ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 27. 28։)
Յանզգայ ելանիցեն շունչքն ի մարմնոց. (Եզնիկ.։)
Որ ոչ յանզգայ եւ արտաքոյ մտաց իւրեանց իցեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Յանզգայս փոխեն զտեարսն. (Վեցօր. ՟Ե։)
Որոյ յուտելն յանզգայս՝ ոչինչ շնորհ ունի պաշտօնէիցն։ Եւ ինքն յանզգայս զմեզ գտանելով՝ նենգեալ. (Փարպ.։)
Ըստ նմանութեան քառոտանեաց պաճարեղինաց յանզգայս եղեալ. (Նար. ՟Ժ։)
cf. Անզգայ.
Լուարո՛ւք ինձ կղզիք. հրաւիրէ իբրեւ նշան ինչ զանզգայականսն զգայնոցն. (Ոսկ. ես.։)
Պատկերաց անզգայականաց. անզգայական տաւղաց։ Վարսն անզգայական է. (Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
Յանզգայական արս. (Մագ. ՟Կ՟Դ։)
Ծովն եւ ձուկնն, որ է անզգայական բնութիւնք, լսէին եւ անսային. (Ոսկ. ապաշխ.) իմա՛ ըստ յն. արտաքոյ բնութեան։
to be insensible, to be stupid;
to be infatuated.
որ եւ ԱՆԶԳԱՅԻՄ. Տբրեւ անզգայ լինել. չզգալ ինչ. եւ անմտանալ. յայլոյ խելս լինել. տույմազ օլմագ, սէրսէմլէնմէք.
Որ առ անպատուութիւնն կատարի, ի բազում ցանկութեանց անզգայանայ. (Կլիմաք.։)
Ոչ այնքան անզգայանայր։ Անզգայացեալ գոլով. (Ոսկ. յհ.։)
Անզգայացաւ ի սրտի իւրում. (Երզն. մտթ.։)
Առ ահի աստուածառաք բարկութեանն անզգայացեալք՝ զմիմեանս սատակէին. (Պիտ.։)
Իբրու թմբրութեամբ իմն անզգայացեալ՝ դնէ դաշինս ընդ դժոխոց. (Յհ. կթ.։)
Մեռեալ եւ անզգայացեալ էաք յաստուածային գիտութենէն. (Լաստ. ընթերց.։)
to infatuate, to stupefy, to hebetate;
to deprive of reason.
Անզգայ առնել. թմբրեցուցանել. հանել ի մտաց. սէրսէմլէթմէք.
Թունաւոր ճճիք, եւ դաժանութիւնք արմատոց եւ բուսոց կարեն զմեզ անզգայացուցանել. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Անզգայանամ.
Խոհեմութիւն իցէ, որ ոչ մինչեւ ի շարժումն քնոյ յանձին հաստատութենէ անզգայի. (Կլիմաք.։)
Եթէ բոլորովին անդամօքն անզգայիցի. (Ոսկ. լս.։)
Յերկոցունցն անզգայէր փոքր մի. (ՃՃ.։)
Անզգայեալ է ի մեղացն արբեցութենէ. (Սարգ.։)
Մոլորութեամբն անզգայեալք։ Անզգայեալք իբր ի դիւէ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
Զի՞նչ վայելումն իցէ կերակրոյն եթէ անզգայեալ ցաւովք ուտիցեմ. (Նար. ՟Կ՟Բ։)
Անզգայեալ՝ ոչ ճանաչէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Որ չիցէ անզգայեալ, կամ ուրկոտ. (Մխ. դտ.։)
insensibility, stupidity, apathy, indolence, lethargy.
ἁναισθησία. sensu carere. Պակասութիւն կամ բարձումն զգայութեանց. չզգալն. իբր անզգայ լինելն կամ վարելն. ապշութիւն մտաց. տույմազլըգ.
Յանզգայութեան լծեալ են ի գործս հարկաւորութեամբ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որք մեռեալ են հոգւով, եւ յանզգայութեան են մեղացն չարչարանաց. (Շ. ամենայն չար.։)
Զդարման մանկանցն թողեալ, եւ այնպէս անզգայութեամբ եւ այլն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
Անհնարին անզգայութեամբ մերկ զանձն ընդ դաշտսն կոծելով. (Ագաթ.։)
Զարմացմամբ որպէս յանզգայութիւն ըմբռնէին։ Առ անզգայութեան սրտին ոչ իմանայր. (Փարպ.։)
Անզգայութեամբ պատուողացն (յն. պատուոցն) բարեգործն թշնամանեալ. (Բրս. հց.։)
Բա՛բէ, ո՜րքան էր անզգայութիւնս. (Ոսկ. յհ.։)
Իբրեւ յանզգայութենէ խօսեցար. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եւ իբր անմտութիւն. անխոհեմութիւն. անբանութիւն. որ ասի եւ ԱՆԶԳԱՄՈՒԹԻՒՆ. ἁφροσύνη. amentia, imprudentia, desipiemta. անխելքութիւն, խենդութիւն. ագըլսըզլըգ. սէրսէմլիք.
Շատխօսութեանն հոսանք իբրեւ յաղբիւրէ դիմեն յանզգայութենէն. (Ածաբ. ժղ.։)
Հոգի հեզութեան անզգայութեանս իմոյ պարգեւելով. (Ճշ.։)
Մի՛ եւ մի ըստ միոջէ հարկաւորիցիմք ասել կաւ թուել զանզգայութիւնդ ձեր. (Փարպ.։)
insensible.
ἁναίσθητος. insensitivus. Որ չունի զգայութիւն. անզգայ. անզգայական. տույմազ.
Պատկեր կանգնեաց ի փայտէ եւ յանզգայու կերպարանաց։ Անզգայութիւն նիւթոցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ 9։)
Զգայնոյն եւ անզգայնոյն. (Պորփ.։)
Պարունակօղ եմ անզգայնոց՝ եւ զգայական. (Շ. իմ. եղակ.։)
Քուն անզգայուն, քուն մշտնջենաւոր։ Արթնութիւնք նոցա անզգայունք. (Բրս. հց. եւ Բրս. արբեց.։)
want of a vigilance, carelessness, inattention.
Պակասութիւն զգաստութեան. անզգուշութիւն. անհոգութիւն. սէրսէմլիք. Զայս իմաստ երեւի տալ ի հյ. ասելն.
Առ փոքր մի նիզակակցացն յանզգաստութենէ ի պարտութիւն մատնեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Իսկ Յն. տայ եւ զայս միտս, ի դիմամարտիցն յանկարծ գալստենէ։
incautious, uncircumspect, inconsiderate, imprudent, unwary, heedless.
ἁφύλακτος. incautus. Որ չէ զգոյշ. ոչ անձնապահ. անզգաստ.
Չար ոչ նախատեսեալ անզգուշիցս լինին։ Մի՛ լինիք դէտք անզգոյշք. (Բրս. մախան.։ Երզն. լս.։)
Շատ ինչ բարի առնէ հողմով. ահ եւ երկեղ անզգուշից, եւ սնունդ բուսոց եւ տնկոց. (Վրդն. սղ.։)
Կամ իբր անզգուշական. անկարծ. ուր չիք զգուշութիւն.
Յանզգոյշ ժամուն տունկն պտղակորոյս եկն ընդ անիծիւք. (Նար. ՟Թ։)
ԱՆԶԳՈՅՇ. ԱՆԶԳՈՒՇԱԲԱՐ ἁφυλάκτως. Առանց զգուշութեան. անզգուշութեամբ. անպահպանաբար. յանզգաստից. յանկարծ.
Անզգոյշ ոչ գնացից զճանապարհս նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. (ա՛յլ ձ. անզգուշութեամբ։))
Ոչ ի մի եւեթ ուղղութիւնս հայել, եւ ի հակառակսն անզգուշաբար կալ մնալ. (Նիւս. կուս.։)
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոցն. (Արծր. ՟Ա. ։)
Մի՛ ոք խաբեսցի անզգուշաբար. (Ոսկ. եբր.։)
Անզգուշաբար ընթանայի զաստի ճանապարհս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Անզգուշաբար ասել. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ո՛չ հեղգութեամբ եւ անզգուշաբար վրիպեալ. (Խոր. ՟Բ. 72։)
Անզգուշաբար ի վերայ հասեալ. (Յհ. կթ.։)
without precaution, inadvertently, imprudently.
ἁφύλακτος. incautus. Որ չէ զգոյշ. ոչ անձնապահ. անզգաստ.
Չար ոչ նախատեսեալ անզգուշիցս լինին։ Մի՛ լինիք դէտք անզգոյշք. (Բրս. մախան.։ Երզն. լս.։)
Շատ ինչ բարի առնէ հողմով. ահ եւ երկեղ անզգուշից, եւ սնունդ բուսոց եւ տնկոց. (Վրդն. սղ.։)
Կամ իբր անզգուշական. անկարծ. ուր չիք զգուշութիւն.
Յանզգոյշ ժամուն տունկն պտղակորոյս եկն ընդ անիծիւք. (Նար. ՟Թ։)
ԱՆԶԳՈՅՇ. ԱՆԶԳՈՒՇԱԲԱՐ ἁφυλάκτως. Առանց զգուշութեան. անզգուշութեամբ. անպահպանաբար. յանզգաստից. յանկարծ.
Անզգոյշ ոչ գնացից զճանապարհս նորա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ. (ա՛յլ ձ. անզգուշութեամբ։))
Ոչ ի մի եւեթ ուղղութիւնս հայել, եւ ի հակառակսն անզգուշաբար կալ մնալ. (Նիւս. կուս.։)
Մեռանի անդ անզգուշաբար ի յաւակնայեղց դիմացուածոցն. (Արծր. ՟Ա. ։)
Մի՛ ոք խաբեսցի անզգուշաբար. (Ոսկ. եբր.։)
Անզգուշաբար ընթանայի զաստի ճանապարհս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Է։)
Անզգուշաբար ասել. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Ո՛չ հեղգութեամբ եւ անզգուշաբար վրիպեալ. (Խոր. ՟Բ. 72։)
Անզգուշաբար ի վերայ հասեալ. (Յհ. կթ.։)
want of circumspection, unwariness, imprudence, inconsiderateness, negligence.
Պակասութիւն զգուշութեան, կամ արթնութեան.
Եւ դու անզգուշութեամբ՝ նոցին զարհուրեցուցիչ. (Լմբ. պտրգ.։)
Անզգուշութեամբ ոչ գնացից. (Վրք. հց. ձ։)
stupid, foolish, senseless, indiscreet.
Որ չէ զգօն. խորհրդակորոյս. անխրատ. անզգամ.
Անզգօն եւ անկոսնող ազգն հրէից. (Համամ առակ.։)
impenitent, irreclaimable;
irrevocable.
գրի եւ ԱՆԶԻՂՋ. ἁμετανόητος. Որ չունի զեղջ. որ ոչն զղջանայ. անապաշաւ. անդարձ. չիզըղջացօղ. փիւշման օլմայան. թէօպեսիզ.
Ըստ անզեղջ սրտի քո գանձես անձին քում բարկութիւն. (Հռ. ՟Բ. 5։)
Խստանայ սիրտ նորա, եւ մնայ անզեղջ։ Անզեղջ է ի չարիսն։ Ո՞ւր ես անզեղջդ ի չարիս բանսարկու։ Անզեղջ յանօրէնութիւն, կամ ի ստախօսութիւն, կամ ի նենգութիւնն։ Ի վերայ կամակորիցն եւ անզղջիցն. (Լմբ.։)
Մեղաւորաց անզղջից։ Անզղջիցն դատաստան արեան։ Անզղջիցն մահ որոշեաց. (Մշ. Դտ.։)
Մերթ այն ինչ՝ յորոյ վերայ չէ եղեալ զղջումն եւ ցաւ. չիզղջացած. փիւշման օլունմազ.
Անստրջանալի. ընդ որ ոչ լինի զղջալ. անփոփոխ՝ բարի կամ անբրի. որ ետ չիդառնար. փիւշման օլունմազ. ἁμεταμέλητος.
Անզեղջ են շնորհք եւ կոչումն Աստուծոյ. (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Անզեղջ իմաստութիւն։ Անզեղջ սրտիւ՝ օրհնել։ (Յճխ. ՟Գ. ՟Ժ՟Գ։)
Անզեղջ ուրախութիւն, կամ կերակուր. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի Տեառնէ ժամանեալ անզեղջ խռովութիւն ի վերայ Ադամայ. (Զքր. կթ.։)
Ուրախանայ սիրտս՝ անզեղջ։ Երդուաւ անզեղջ. (Լմբ. սղ.։)
unarmed.
ἅοπλος inermis Որոյ չիք զէն կամ սպառազինութիւն. եւ առանց զինուց. զէնք չունեցօղ. սիլահսըզ փուսատսըզ, եարագսըզ.
Անզէն մարդիկդ այսպէս բռնացան. (Եղիշ. ՟Գ։)
Առիւծ յագեալ յորսոյ՝ ոչինչ փոյթ առնիցէ զանզէն երէոց. (Արծր. ՟Ե. 3։)
Զօրագլուխք մարտի քո անզէնք ի գիտութեանն օրինաց. (Երզն. լս.։)
Անզէնք եւ անկազմք աներկիւղաբար շրջեսցին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Մերկացուցանէ զմեզ ի շնորհէն, զի ըմբռնեսցէ դիւրաւ անզէն եւ առանց պահպանութեան. (Ածաբ. մկրտ.։)
Ոչ ոք մերկ եւ անզէն իշխեսցէ ի ներքս մտանել. (Ոսկ. ես.։)
cf. Անզեղջ.
Անզղջական զառածեալ։ Յանզղջական հոգւոյն. (Նար. ՟Հ՟Ա. եւ Մծբ.։)
Եռացեալհոգւոյն՝ անզղջական իմանալեաւն նահատակէր. (Ոսկ. ղկ.։)
Աստուած անզղջական բարերարութեամբ իւրով կարգեաց։ Գոհացաք զանզղջական փառացն Քրիստոսի։ Ընդ անզղջական վարդապետութեամբն. (Ագաթ.։)
Որ ըստ Աստուծոյ տրտմութիւնն է, անզղջականին հանդիպեսցի փրկութեան. (Յհ. իմ. երեւութ.։)
Անզղջական տուր։ Զշնորհ պարգեւացն անզղջականաց. (Նար. ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Յոր ուրախ լինէր անզղջական խնդութեամբն։ Զուարճանայ զառ ի տէր անզղջական խնդութիւնն։ Ընտրող մտացն հետեւի ուրախ լինելն անզղջական բարերջանկութեամբն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
not to be repented of, not to be regretted.
Իբր անընդունակ զղջման եւ ստրջանաց.
Ո՛վ՛ անտանելի ձայնիս. Աստուած զղջանայ անզղջանալի բնութիւնն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Իբր այն ինչ՝ ընդ որ ոչ լինի զղջալ կամ ստրջանալ. անտրտմական, եւ անհրաժեշտ. անյեղլի.
Ուրախութիւն՝ որ անզղջանալի է. (Լմբ. էր ընդ.։)
Ի տանջանսն անզղջանալի, ի յաւիտենական կորուստն. (Գանձ.։ ՃՃ. եւ Մեսր. էր։)
Որպէս անզեղջ. անապաշխար.
Անզղջանալի չարութիւնն (Յուլիանոսի). (ՃՃ.։)
Անզղջանալի եղեւ ի չարեացն. (Շ. ամենայն չար.։)
Անզղջանալի եւ առանց խոստովանութեան ելին յաշխարհէ. (Շ. բարձր.։)
Ի նոյն միտս ամբարտաւանութեան կացեալ անզղջանալի. (ՃՃ.։)
Ի նոյնութեան կացեալք անզղջանալի. (Վրք. ոսկ.։)
Ի խստութեան մնան, եւ անզղջանալի են սրտիւք. (Կլիմաք.։)
impenitence, obduracy.
որ եւ ԱՆԶՂՋԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Անզեղջ մնալն ի չարիս. անդարձութիւն ի մեղաց. խստասրտութիւն մեղաւորի. թէօպէսիզլիք.
Անզղջութեանն՝ զղջումն արտասուաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Որ զանզղջութեան սառն հալէ. (Նար. երգ.։)
Որ յանզղջութեան լինիցին մինչեւ ի մահ. (Շ. ընդհ.։)
inconsiderable, imperceptible.
Որ վրիպակաւ գրի ստէպ եւ ԱՆԶՆՆԻՆ. արմատն է ԶՆԻՆ, յորմէ ԶՆՆԵԼ. Որ չանկանի ընդ զննութեամբ մտաց, կամ աչաց եւ ձեռաց. անիմանալի. անհաս.
Յերկնի անճառ, եւ յերկրի անզնին։ Անզնին զօրութեանդ։ Ի խաւար անզնին ծածկեալ իմանի։ Անզնին արտաքնոց. (Նար.։)
Ունիմք դարձեալ զխօսուն եւ զիմաստուն զոգին անզնին եւ անկերպարան. (Վեցօր. ՟Է։)
cf. Անզնին.
Անճառելիդ Աստուած անզննական ի հրեցինաց. (Շար.։)
Անզննելի՝ զգայութեանց։ Զօրութիւն անզննելի։ Պատկեր անփոփոխ, պարզ, անզննելի. (Նար.։)
cf. Անզնին.
Անճառելիդ Աստուած անզննական ի հրեցինաց. (Շար.։)
Անզննելի՝ զգայութեանց։ Զօրութիւն անզննելի։ Պատկեր անփոփոխ, պարզ, անզննելի. (Նար.։)
without sacrifice;
unworthy to be sacrificed.
ἅθυτον. insacrificabile. Անպէտ ի զոհ. անսուրբ.
Եթէ ուտալով ուտիցի յաւուրն երրորդի, անզո՛հ է. մի՛ ընկալցի. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Անզոհ կարդայր (Դաւիթ) ի հալածմանն իւր. (Վրդն. սղ.։)
that cannot be refreshed
Որ ոչն զովանայ. որ չիպաղիր. սօվումազ.
Կրեմ եղկելիս զանզովանալի զկիզումն։ Բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի. (Նար. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։)
matchless, incomparable, unparalleled, unequalled.
Իբր անզոյգ. անհաւասար. անհամեմատ, այս ինքն անյարմար, անբաղդատ, անկշռեիլ. անզուգելի. ույմազ. նահէմվար. ἅνισος, ἁνώμαλος.
Որ յոյժ անհամեմատ եւ անզուգական է իմոց նշանացս. (Նանայ.։)
Եւ էր մարտն անզուգական. զի նոքա բազումք եւ անհամարք, եւ սոքա սակաւաւորք. (Ոսկ. ես.։)
Թէեւ կարի զանզուգականացն իցէ օրինակս. (Իգն.։)
Դարձեալ՝ անտամեմատ, աննման. որպէս՝ գերազանց. յոյժ առաւելեալ. որում չիք զուգական. մէնետնտի եօգ.
Գեղեցիկ ո՛չ զկերպարանացն ասէ, այլ զանզուգական փառացն. (Ագաթ.։)
Անզուգական գութ, կամ բերկրութիւն։ Ի սէր սրբոց անզուգականք։ Յանզուգական յաւիտեանս. (Նար.։)
Յանզուգական բարձրութիւնն՝ որ առ Աստուծոյ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
matchlessness, incomparableness, excellence.
Անհաւասարութիւն. եւ անհամեմատ մեծութիւն. գերազանցութիւն.
Որ եւ այնքան ունի զանզուգականութիւն, որ եւ ոչ զխրացս կօշկաց նորա եմ արժանաւոր լուծանել. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յանպատումս վերացեալ անզուգականութիւն արքայութեանն երկնից. (Ագաթ.։)
disjunction, separation;
virginity.
Չզուգիլն պսակելոց օրինօք. անփորձ մնալն յառնէ. միշտ կուսութիւն Տիրամօր.
Ճշգրտաբանէ զԿուսին զյղութիւնն յանզուգակցութենէ. (Մամբր.։)
that does not exist, null, none;
nothing, non-entity.
Անգոյ. չգոյ. ոչինչ. որ եւ ԱՆԷՈՒԹԻՒՆ. ἁνύπαρκτος. quod non est, nullum. եօգ, հիչ.
Սմա զհետ երթայ անէն եւ անգոյ. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ թէ անէ երկիր էր. (Տօնակ.։)
Զէին անգիտացեալ պատուադրութիւն՝ անէից զայն մատուցանէին. (Սարկ. հանգ.։)
Յանէսն ունի (այս ինքն յոչինչ գրէ) զբնականն պատիւ. (Պիտ.։)
Որ յանէից ստեղծեր. (Շար.։)
Յանէից փոփոխեալք՝ առին զէութիւն. (Շ. ամենայն չար.։)
Ստացողին իմոյ յանէից։ Յօրինեցեր կարող տիրապէս զբովանդակ բնութիւնս ամենայն էից յանէից. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
Տարր ժամանակիս յանէից. (անդ. ՟Ծ՟Ե.) այս ինքն ի համար ոչնչի, անցաւոր։
imprecation, malediction;
execration, horror, detestation.
κατάρα, ἅρα. maledictio, execratio. որ եւ ՆԶՈՎՔ. Հակառակն օրհնութեան. չարիս մաղթելն. չարաբանութիւն առ ի վնաս եւ ի պատիժ. տարագրութիւն յօրհնութենէ. պէտտուա, լանէթ, իլէնճ.
Ածիցեմ ի վերայ իմ անէծս, եւ ոչ օրհնութիւն։ Յի՛մ վերայ անէծքն այն։ Ի նմին բերանոյ ելանեն օրհնութիւնք եւ անէծք։ Եթէ առցէ ի վերայ նորա անէծս՝ անիծանել զնա։ Անէծք եւ ստութիւն եւ սպանութիւն։ Անէծք զուր՝ ումեք ոչ ելանեն։ Որոց բերանք անիծիւք եւ դառնութեամբ լի են։ Մերձ է յանէծս. եւ այլն։
Ողկոյզդ օրհնութեան՝ ընդ պտղոյս անիծից։ Փակեալ առ ի քէն զանիծիցն դժնդակ ըղձիցն չարաշուք ձայն. (Նար.։)
Ընդ աղքատացն անիծից՝ եւ Աստուծոյ անէծք մտանեն ի տունս զրկողացն. (Շ. ընդհ.։)
Անիծիւք. զի յայն սակս է խօսքն, զի որոշեսցէ զմեզ յԱստուծոյ. քանզի անէծքն՝ որոշումն է. (Լմբ. սղ.։)
Եկն ընդ անիծիւք. (Նար.։)
Զաշխարհս ընդ անիծիւք (կամ անիծեօք) արարի. (ՃՃ.։)
Զընդ անիծիւքն ընդ օրհնաբանութեամբ արարեր. (Վանակ. յոբ.։)
Զի մի՛ ընկալցին բազումք զանէծ. (Եփր. օրին.։)
nothingness.
Որ յանէութենէ զբնաւս ի ցուցակութիւն ածեալ գոյացուցեր. (Պտրգ.։)
Յորժամ յանէութենէ ես տիրական ձեռօքն կենդանաստեղծեալ լինէի. (Պիտ.։)
Երեւակ (երազոյ՝) է անէութեան տեսութիւն. (Կլիմաք.։)
cf. Անըղձալի.
որ գրի եւ ԱՆԸՂՁԱԼԻ. ἁνόρεκτος, ἁπευκταῖος. Որ չէ ըղձանալի կամ բաղձալի կամ ցանկալի.
Ըղձանայ զանըղձանալիսն (յետ զզուելոյն՝) զծարաւ եւ զքաղց. (Փիլ. տեսական.։)
Ողջախոհութեան յատուկ է՝ անըղձանալի (կամ անըղձալի) համարել զամենայն զգարշելի հեշտութեան զվայելուածս. (Արիստ. առաք. յորմէ եւ Լմբ. սղ.։)
that cannot be taken;
incomprehensible, inconceivable.
Ոչ ըմբռնելի ձեռօք. անորսալի. ազատ. աննուաճելի. անարգել. անշօշափելի. դութուլմազ. ἁνάλωτος, ἅσχετος, ἁκράτητος. qui non capitur, qui teneri non potest.
Այծեամն անըմբռնելի է ի հաղբից՝ սրութեամբ տեսանելեաց. (Բրս. հայեաց.։)
Անըմբռնելիք լիցուք ի սատանայէ. (Պրպմ. ՟Լ՟Գ։)
Անըմբռնելի լինել ընդդիմամարտին. (Կամրջ.։)
Անըմբռնելի՝ ձեռաց ներհակին. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Թռչուք անըմբռնելիք յորոգայթադիր որսորդաց. (Պիտ.։)
Կարծեցեալ ընդ նոսա ըմբռնել զանըմբռնելին. (Ոսկ. համբ.։)
Անինչ կրօնաւոր՝ ճգնաւոր անըմբռնելի (այս ինքն ըմբիշ՝ որ ոչ զմիջոյ ըմբռնի). (Վրք. հց. ձ։)
Անըմբռնելի ահագին կառօք վերացաւ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Թանձրացեալ բանդ անըմբռնելի. (Շար.։)
Մնաց անըմբռնելի յայսպիսեաց կրից. (Իգն.։)
Ըստ բնութեան անծառայ գոլով հոգւոյն, եւ անըմբռնելի. (Դիոն. երկն.։)
Հոգին անըմբռնելի եղեալ՝ թողու զմարմինն, եւ գնայ ի տեղի իւր. (Աթ. ՟Ը։)
Անըմբռնելի եւ անողոքելի սլացմամբ ի բաց ոստուցեալ. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Իբր ի վեր քան զըմբռնումն մտաց. անիմանալի. անբովանդակելի. անհաս. անպարագիր. ագլա սըղմազ, ագըլ էրմէզ. ἅπλητος. omnem captum superans.
Ամենեցունց պարունական. իսկ ինքն յամենեցունց բոլորվիմբ անըմբռնելի է. (Դիոն. ածայ.։)
Անըմբռնելի՝ մտաց արագման։ Անըմբռնելի իմաստից. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Հ՟Ե։)
Ասաց զանըմբռնելի անարգանաց եւ զնախատանաց (Փրկչին). (Սկեւռ. ես.։)
incontestable, indisputable.
ἁναντίρρητος. cui nequit contra dici. Որում չէ՛ մարթ դիմախօսել, կամ ընդդէմ ինչ ասել.
Անընդդիմաբանելի զչարաբարոյութեան նոցա դնէր ցուցումն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 40։)
unresisting;
resistless, irresistible.
Երբեմն նոյն ընդ վերնոյն.
Անընդդիմակ զօրութիւն, կամ հրաման. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։ Փարպ.։)
Եւ երբեմն՝ անհակառակ. միաբան.
Ցուցցէ զերկուսն անընդդիմակ. (Շ. խոստ.։)
cf. Անընդդիմակ.
ԱՆԸՆԴԴԻՄԱԿԱՅ ԱՆԸՆԴԴԻՄԱԿԱՑ Որում չիք ոք՝ որ ընդդէմ կայցէ բանիւ կամ գործով. որում անհնար է հակառակ կալ. անհերքելի. անվանելի. դէմ չի կեցուիր. գարշը տուրուշմազ՝ գօնմազ.
Զանընդդիմակայ սքանչելիս։ Յիշէր զանընդդիմակայ զօրութիւնն. (Փարպ.։)
Անընդդիմակաց ի հակառակորդաց. (Ագաթ.։)
Յիշել զանընդդիմակաց զնահատակութիւնս։ Առեալ զանընդդիմակաց հրամանն. (Կորիւն.։)
Մերթ՝ այն որ չկարէ ընդդէմ կալ. անկարող յընդդիմանալ. գարշը տուրամազ՝ գօյամազ.
Թէպէտեւ զանընդդիմակայ չափաւորութիւն իւրեանց գիտէին. (Փարպ.։)
cf. Անընդդիմակ.
ԱՆԸՆԴԴԻՄԱԿԱՅ ԱՆԸՆԴԴԻՄԱԿԱՑ Որում չիք ոք՝ որ ընդդէմ կայցէ բանիւ կամ գործով. որում անհնար է հակառակ կալ. անհերքելի. անվանելի. դէմ չի կեցուիր. գարշը տուրուշմազ՝ գօնմազ.
Զանընդդիմակայ սքանչելիս։ Յիշէր զանընդդիմակայ զօրութիւնն. (Փարպ.։)
Անընդդիմակաց ի հակառակորդաց. (Ագաթ.։)
Յիշել զանընդդիմակաց զնահատակութիւնս։ Առեալ զանընդդիմակաց հրամանն. (Կորիւն.։)
Մերթ՝ այն որ չկարէ ընդդէմ կալ. անկարող յընդդիմանալ. գարշը տուրամազ՝ գօյամազ.
Թէպէտեւ զանընդդիմակայ չափաւորութիւն իւրեանց գիտէին. (Փարպ.։)
cf. Անընտել.
ԱՆԸՆԴԵԼ կամ ԱՆԸՆՏԵԼ. ἁτίθασσος. inconsuetus. Ոչ ընդել. ոչ ընտելացեալ. անծանօթ, անփորձ, անտեղեակ ոք, օտար. ալըշմամըշ, աճամի.
Անընդել կամեցաւ լինել ի սովորութեանց մանկանց. (Աթ. անտ.)
Փափուկք, եւ չարեաց անընդելք. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
Անընդել գոլով կանոնաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Անընդելն շաւղաց ի գիշերի ընթացեալ մոլորի։ Յաղագս անփորձ եւ անընտել լինելով. (Լմբ. էր ընդ. եւ Սղ.։)
Անընտել գոլով տեսութեամբ բաղձալի վայրիցդ։ Զանընտել օտարականն. (Նար. խչ.։)
Օտար եւ անընդել էր Դաւիթ ցանկութեանց, եւ վրիպակաւ յանդգնեցաւ. (Կիւրղ. թագ.։)
Եւ անսովոր ինչ. որ ինչ չէ ընտելեալ կամ ծանօթացեալ մեզ. նոր. անյայտ եւ անծանօթ. ἁσυνήθης. insolens, inssuetus. ալըշընմամըշ. միւսթամէշ օլմայան.
Որ զձեզ անընտել երկիւղիւդ յիմարեցոյց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Անընդել դիպուած։ Անընտել ճանապարհ. (Նար.։)
Սննդակից մարդկան կենդանին շուն, յորժամ յումեքէ յանընդել երեսաց բաղխեսցի, մոլի եւ կատաղի. (Փիլ. լիւս.։)
Իբր անձեռնընդել. անընտանի. վայրենի. գազան եւ գազանաբարոյ ոք. դժնեայ. անագորոյն. անգութ. ἁτίθασσος, ἁνήμερος, ἁπηνής. immansuetus, imanis, intractabilis, crudelis. եապանի, զալըմ, գապիլի թէալլիւմ օլմաեան.
ԶԻսրայէլ չար եւ անընդել (կամ անընտել) ազգացն առ ի յուղղութիւն մատնեալ։ Ընդ անընդել դիւաց. (Դիոն.։)
Ո՞ւմ նմանեսցէ գազանի, քան զո՞ր յանընդելիցն ոչ առաւելուցու վայրենութեամբ։ (Բրս. մախ.։)
Խակ եւ անընդել լինել յորդորէ եւ անողորմ. (Ոսկ. յհ.։)
Իբր զանընդել կենդանիս. (Պիտ.։)
Իբր զանընդել գազան. (Նար.։)
Անընդել բարս ցուցանես. (Սարգ.։)
Խոժոռ եւ անընդել դիմօք վարին. (Իգնատ.։)
cf. Անընտելութիւն.
Յուղիղ պողոտայէն անընդելութեամբ մոլորեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
Վասն անընդելութեանն՝ տեսեալ կամ լուեալ՝ պախարակէ. (Երզն. մտթ.։)
Որք զանընդելութիւն (վայրենի՝) առաքինութիւն վարկանին. (Նիւս. կուս.։)