grown up, adult.
τέλειος, ἁκμαῖος adultus (vi), perfectus. Կատարեալ հասակաւ. չափահաս.
Երեսնամեայ՝ կատարելահասակ ադամական մարմնով. (Ճշ. հին.։)
Եթէ տղայ է, կատարելահասակ երեւեցաւ. Եղիշ. հայր մեր.։
Յայնմ ժամանակի առ կատարելահասակս ոմանս կատարիւր երախայութեանն կարգ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Մարդիկ կատարելահասակք գ Կատարելահասակք զմեզ նորոգելով յանվախճան կեանսն. (Խոսրովիկ.։)
of ripe understanding, discreet, prudent, judicious, sage.
Կատարելամիտ իմաստնոց. (Ագաթ.։)
Խօսեր զկատարելագոյնս գիտութիւն կատարելամիտ անձանց. (Համամ առակ.։)
cf. Կատարելամիտ.
Կատարեալ իմաստիւք եւ իմացողուտեամբ.
Արթուն մտօք եւ անզբաղ խորհրդով եւ կատարելիմաստ հոգւով զաղօթսն հատուսցուք աստուծոյ. (Խոսր. պտրգ.։)
perfectly, in perfection;
entirely.
ԿԱՏԱՐԵԼԱՊԷՍ որ եւ ԿԱՏԱՐԵԼԱԲԱՐ. Կատարեալ օրինակաւ. անպակասաբար, անթերի. եւ Տիրապես. կամ բոլորովիմբ. բովանդակապես.
Ծնաւ կատարելապէս ի մարիամայ սրբոյ կուսէն. (Հանգ.։)
ՈՒնել, զգենուլ, գործել կատարելապես. (Պրպմ. ՟Դ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Կատարելապէս վիշապանալ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Կատարելապէս զմասունս առաքինութեան պարունակեալ կրէ յինքեան։ կատարելապէս յարդարի։ Յաղագս կատարելապէս պանծանաց. (Պիտ.)
Կատարելապէս եւ դեմ յանդիման խօսիմք. (Շ. բարձր.։)
Այժմ ոչ կատարելապէս ճանաչէք զիս, որպէս զկնի համբարձմանն՝ յորժամ հոգին սուրբ իջանեցէ ի ձեզ. (Կիւրղ. ղկ.։)
completion, accomplishment.
Իբր Կատարումն. լմննալը. յն. τελείωσις perfectio, consummatio
Մատուցին զպատարագս նաւակատեաց, եւ զկատարելեաց տաճարին. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 9։)
perfection, integrity;
crowning, perfecting;
completion, accomplishment, consummation;
martyrdom;
consecration;
initiation;
—դ or քո —, your Holiness.
τελειότης perfectio. Կատարեալն գոլ՝ ամբողջութեամբ եւ լրութեամբ էութեան, լաւութեան, կամ ձրից, մասանց եւ հասակի.
Մի կարգ, մի պաշտօն (կամ պատիւ)... գկատարելութիւն, սրբութիւն (կամ սրբութեան). (Ածաբ. պենտեկ.։ եւ Շար.։)
Կատարելաթիւն բնութեց (ի քրիստոս) եւ դիմի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Ա՛յլ կատարելութիւն է աստուծոյ, եւ ա՛յլ մարդոյ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Ընտրելագոյն կատարելութեանցն շտեմարան. (Պիտ.։)
Կատարիլ է ի կատարելութիւն ածիլն յետ մկրտութեան՝ ի ձեռն բարի վարուց աճմանն. (Մաքս. ի դիոն.։)
Կատարելութիւն ի թերութեան. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
Անկատար յաւուրս կատարելութեան. (Մաշկ.։)
Կատարելութեան անուն ասի ի վերայ այնոցիկ, որք բնաւին իւիք ոչ են պակաս. (Երզն. մտթ.։)
Աճումն առնու տղայն՝ գալ ի կատարելութիւն մարմնոյ եւ մտաց. (Յճխ. ՟Ժ՟Ե։)
Մարմին ի ձեռն անդամոցն կատարելութեան եւ զգայարանացն թուոյ՝ բոլորակ իմն է. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Այն՝ տղայութեան ժամանակ էր, իսկ այս կատարելութեան. (Կիւրղ. ղկ.։)
Յալիս գտար ահաս մտօք. (եւ անկատար յաւուրս կատարելութեան. Մաշկ.։)
Կատարելութիւն հասակի. (ՃՃ.։)
Կատարելութեան հասեալք (հասակի). (Փարպ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. τελείωσις consummatio. Կատարումն. բովանդակութիւն. լրումն. կատարելն, եւ իլն. նահատակութիւն կամ վախճան. եւ Արդեամբք գոլն սարօք իւրովք.
Բերիլ ի կատարելութիւն կամաց նորա։ Իկատարելութիւն բանի եւ խորհրդոց նորա ճեպեալ զանձինս. (Յհ. կթ.։)
Ընդ բանին խօսել՝ արագապես լինէր գործոյն եւ իրին կատարելութիւն. (Ճ. ՟Ը.։)
Գոյանայ, եւ զկատարելութիւն չարեացն առնու. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Զկատարելութեան պսակն ընդունէր։ Ընկալաւ սրով զվախճան կատարելութեան։ Կատարելութեան պսակի արժանի եղեւ. (Փարպ.։)
Որպէս ի մոմի զօրութեամբ են ամենայն կնիք. իսկ կատարելութեամբ մի միայն ի ներքս անդ տպաւորեալ է. (Փիլ. այլաբ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ. τελετουργία consecratio, initiatio. Սրբազան խորհուրդ եւ պաշտօն. խորհրդակատարութիւն.
Զղեւտացւոցն օրէնսն, եւ զքահանայիցն զկատարելութիւնն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Որպես աստուածուսոյց քրիստոնէից մկրտութիւն է, այսպէս եւ առ նոսա կատարելութիւն, եւ այս այդպիսի տօնդ առ ելլենացոցն՝ միւստռոն. (Նոննոս.։)
ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆԴ, կամ ՔՈ. τελειότης σου sanctitas tua. Սրբազան տէրութիւնդ. սրբութիւն քո.
Քո կատարելութիւնդ կարօղ գոլով եւ զեւս մեծամեծս իմանալ։ Հանճարեղաբար քո կատարելութիւնդ արտադրեսցէ բան։ ՈՒրախ եղէ յոյժ ի վերայ առաքելոյս ի քոյոյդ կատարելութենէ. (Պրպմ. ՟Խ. ՟Խ՟Ա. ՟Խ՟Բ։)
to finish, to end, to accomplish, to complete, to consummate;
to crown, to effectuate, to execute, to perfect, to fulfil, to realize;
to improve;
to consecrate, to hallow, to sanctify;
to initiate;
— զպարտս, to perform, to fulfil a duty;
— զխորհուրդ, to carry out a project;
— զկամս անձին, to have one's will, to be contented, to do according to one's desire;
— զկամս ուրուք, to fulfil the wishes of, to humour, to content;
— զբարկութիւն իւք յոք, to glut one's wrath or vengeance on;
— զնթացս, զաւուրս իւր, to terminate one's career;
to end one's days;
— զհոգի, to give up the ghost, to expire, to die.
Զի՞նչ գործեաց կամ ո՞ւր կատարեցաւ. (Խոր. ՟Բ. 31։)
τελειόω, τελέω, συντελέω perficio, consummo, perpetro . Ի կատար հասուցանել. գլխաւորել. բովանդակել. աւարտել. լրացուցանել. լնուլ. առնել. վճարել. վախճանել. կր. վախճանիլ, լրանալ, եւ կատարեալ լինել. լմնցընել.
Կատարել զգործ կամ զգործս. զընթացս, զաւուրս։ Յերիր աւուր կատարիմ։ Իբրեւ կատարեցաւ, եղեւ եւ այլն։ Իմի կանգուն կատարեսցես զնա ի վերուստ։ Կատարեցան երկինք եւ երկիր։ Ընդ առն կատարելոյ կատարեսցիս։ Սկսայց, եւ կատարեցից։ Շինել եւ կատարել։ Բժշկութիւնս կատարեմ։ Զհրաման թագաւորին վաղվաղակի կատարէր։ Մինչեւ կատարեալ էր նորա զխօսսն ի մտի իւրում։ Իկատարել բանին տեառն։ Կատարեաց զհոգին ի վերայ մահճացն. (յն. պակասեաց շունչն։) Զհետ որդւոցն եւ մայրն երանելի ի նոյն օրէնս կատարեցաւ։ Ծեր հանդերձ կատարելովն աւուրբք։ Տարին կատարեցաւ. եւ այլն։
Քաջ նահատակացն, որ անգէն ի տեղւոջն կատարեցան. (Եղիշ. ՟Ղ։)
Որք կատարին խոնարհութեամբ անպատուութեան փափագեն. (Կլիմաք.։)
Տուողի զշնորհ կատարեա՛. այսինքն հատո՛. (Բրս. յուդիտ.։)
ԿԱՏԱՐԵԼ. τελειόω initio, instro, consecro. Սրբել տեառն. նուիրել որպէս զսրբազան ինչ. քահանայագործել. մկրտել.
Կատարեսցես զձեռս ահարոնի եւ զձեռս որդւոց նորա. (Ել. ՟Ի՟Թ. 9։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Զ. 32։ (որ եւ ասի, Լնուլ զձեռս։))
Որք ոչ են կարօղ զմատուցեալսն կատարել։ Միով պատարագաւ կատարեաց զսրբեալսն ի մշտնջենաւորս. (Եբր. ՟Ժ. 1. 14։)
Բարւոք է եւ զձեռս կատարել եւ զոտս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Եւ նորա մարմին զնոյն կատարեմք. (Լմբ. ատ.։)
Դու եւ յաստուածայինսն կատարիս խորհուրդ. (Շար.։)
Զդեցուցանեն նմա հադերձս կատարեցելոյն պատշաճս (այսինքն սպիտակս յետ մկրտելոյն). (Դիոն. եկեղ.։)
to be ended, accomplished, finished, crowned;
to end, to die.
that conducts to the end, finisher, executor;
consecrator;
executive.
author of all Mysteries;
high-priest;
minister, celebrator.
τελετάρχης, τελεταρχικός origo perfectionis, primitus initians . Բուն կատարիչն խորհրդոյ՝ աստուած. եւ քահանայապետ, եւ քահանայապետական. աստուածային. Նա՝ որ ի քահանայագործութիւն յանդգնաբար շարժեցաւ, եւ ոչ ի կատարողապետէն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կատարողապետն սրբազնադրութիւն երկնայնոցն քահանայապետութեանց. (Դիոն. զոր Մաքս. մեկնէ աստուածային դրութիւն սրբազան խորհրդոց։)
administration, celebration;
consecration.
τελετή sacramentum, sanctificatio τελείωσις, τελετουργία initiatio, conservtio, perfectio. Խորհրդականութիւն. նուիրագործութիւն. կատարումն գործոյ քահանայութեան.
(սուրբ հաղորդութիւնն ) է ըստ բարեփառ առաջնորդին մերոյ (յեռոթէոսի) կատարողութեանց կատարողութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
Զկատարողութիւն սրբազան իւղոյն. (Մագ. ՟Ա։)
Զպատարագին կատարողութիւն։ Զմիւռոնին կատարողութիւն։ Ի կատարողութիւն խորհրդոյ սրբոյ պատարագին. (Լմբ. պտրգ.։)
accomplishment, completion, consummation;
execution, realization;
perfection;
end, term, conclusion;
end, death;
consecration;
initiation;
— առնուլ, to be accomplished, finished;
to improve;
— տալ, ի — ածել, to finish, to terminate, to achieve;
to improve, to perfect;
cf. Ծագ.
τελείωσις perfectio συντέλεια consummatio. Կատարելն եւ իլն. կատարած. լրումն. բովանդակումն. վախճան.
Եղիցի կատարումն ասացելոցս նմա ի տեառնէ։ Թողեալ զբան սկզբանն քրիստոսի՝ ի կատարումն եկեսցուք։ Իսկզբանէ տարւոյն մինչեւ ցկատարումն տարւոյն։ Ընկալեալ զկատարումն հաւատոցն ձերոց զոգւոցն փրկութիւն.եւ այլն։
Հաւատք եւ սէր են սկիզբն եւ կատարումն. (հաւատք սկիզբն, եւ սէր՝ կատարումն. Ածազգ. ՟Գ։)
Աստ է կատարումն ամենայն բանին։ Ի կատարման հասակին։ Կատարումն եւ վախճան ունին ամենայն տրտմականքն։ Նոյն ժամայն գործն զկատարումն առնոյր։ Գալ ի կատարումն սննդեամբն։ Կատարումն շինուածոյ, գրոց եւ այլն. (Ոսկ. յհ.։ ՃՃ.։ Յճխ. եւ այլն։)
Ի կատարումն ածել զպատրաստուիթիւն տան քոյ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 19։)
Երակահատութեան ասիցէ զառողջութիւն գոլ կատարումն, զի սակս նորա եղանի. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ. τελευτή finis, consummatio Վախճան կենաց. նահատակութիւն. մարտիրոսութիւն.
Զկատարումն տեառն տեսէք. (Յկ. ՟Է. 11։)
Եւ եղեւ կատարումն սրբոց վկայիցն եւ այլն. (ՃՃ.։)
Ի յիշատակս կատարման ամենայն սրբոցն աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։)
Քրիստոսակոչ կատարումն. (Կորիւն.։)
Կատարումն առաքելոցն։ Զտեղիս կատարմանցն. (Խոր. ՟Բ. 31. 72։)
ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ. τελειότης perfectio. Կատարումն (կամ կատարելութիւն) ուղղոց առաջնորդեսցէ նոցա. (Առակ. ՟ժա. 3։)
ԵՒ ի վերայ ամենայնի զսէրն, որ է զօդ կատարմանն. (Կող. ՟Գ. 14։)
Հաւատարիմ էր վասն կատարման վարուց եւ իմաստութեան. (ՃՃ.։)
կատարումն զլրումն ամենայն բարութեանց ասէ։ Մի ոք հայեցեալ ի գայթոտ եւ ի դիւրավնասելի բնութիւնս յուսահատ լիցի յանձինն կատարմանէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
ԿԱՏԱՐՈՒՄՆ. τελείωσις initiatio, consecratio. Կատարողութիւն. նուիրագործութիւն. նուէրք. սրբազան պաշտօն.
Առցես զճարպն, եւ զերին աջոյ. զի այն է կատարումն։ Զխոյն կատարման։ Ի մսոյ զոհին կատարման։ Մինչեւ յօրն լրման աւուրց կատարմանն ձերոյ (այսինքն օծութեան կամ ձեռնադրութեան). եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 22=34։ Ղեւտ. ՟Է. 37։ ՟Ը. 22 - 33։)
Իսկ (Երեմ. ՟Բ. 2.)
Յիշեցի զքեզ, եւ զգութ մանկութեան քո եւ զսէր կատարման քո. իմա՛ նուիրումն աստուծոյ իբր հարսնախօսութեամբ. խօսքկապ.
cf. Կատարեալ.
τέλειος perfectus. Կատարեալ. լրացեալ. ունակ կատարելութեան. լիակատար.
Կատարուն, եւ անկարօտ ամենայն կատարելութեան։ Կատարո՛ւն է յանկատարացն՝ որպէս կատարողապետ.իսկ անկատար ի կատարունսն՝ որպէս գերակատար. (Դիոն.։)
Որ զյաւելուած ինչ ոք ընդունիցի, անկատար եղիցի (ի բնէ) եւ ոչ կատարուն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Տասն թիւդ կատարուն է. (Սահմ. ՟Ժ՟Գ։)
Եռանկիւնի՝ չափ կատարուն եւ պատարուն. (Մագ. ՟Ժ։)
Լցեալ աստուածեղէն զօրութեամբ, եւ կատարուն. (Շ. բարձր.։)
entelechia
(առ յետինս գրի եւ Կատարօնութիւն) cf. ԿԱՏԱՐԵԼՈՒԹԻՒՆ.
(Հոգին է) կատարունութիւն առաջին՝ մարմնոյ բնաւորականի։ Նիւթն զօրութիւն, իսկ տեսակն կատարունութիւն։ Առաջին կատարունութիւն կոչէ զտեսակն, եւ երկրորդ զներգործութիւնն. (Նիւս. բն.։)
Երեքն կատարեալ է՝ ունելով սկիզբն, մեջ, եւ աւարտ. (որ վայել է ի կատարումն ամենայն կատարունութեան. Խոսր.։)
(Անհատական տարբերութիւնք) են ձեւք եւ կատարօնութիւնք. այսինքն ծնօզք, հայրենիք, եւ ազգք. (Ժամանակ եւ տեղի, դոյն եւ քանակ եւ նշանք. Մխ. ապար.։)
cord, line, string, packthread, twine;
needlework;
sewing;
seam;
—ս հարկանել, to sew, to seam.
• , ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գար, Տիգ. գmր. Մրղ. կառ, Ագլ. կօր, Զթ. գօյ, գոր, Հճ. գոյ, Սվեդ. գուր. այս բոլորը նշանակում են «կար». առանձնապէս կարևոր է կար Սեբ. «սայլի վրայի չուանը» (Գործ 1917, Ν 4, էջ 84)։-Բայական ձևով ունինք Ջղ. Սլմ. Վն. կարել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. կարէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. կարիլ, Սչ. գարել, Ռ. Ննխ. Պլ. զարէլ, Ասլ. գարէ՝լ, Խրբ. գարիլ, Հմշ. գա-րուշ, Մրղ. կառէլ, Տիգ. գmրէլ, Զթ. գայիլ. գարիլ, Հճ. գայէլ,-կրկնականն է՝ Ջղ. կար-կատել, Գոր. Ղրբ. կրկա՛տէլ, Ագլ. կրկա-տիլ, Ախց. Կր. կարկտէլ, Սչ. գարգըդել, Ննխ. Պլ. Ռ. գարգըդէլ, Ասլ. գարգըդէ՝լ, Հմշ. գարգըդուշ, Զթ. գայգըդիլ, գարգդիլ, Վն. կարկտնել, Տփ. կարկտնիլ, Մշ. կարգդնէլ, Խրբ. գարգըդնիլ, Մրղ. կառկըննէլ, Տիգ. գmրգըննէլ, Հճ. գայգը՝ննել, Սլմ. կարկը-նել։-Նոր բառեր են կարկտան, կարաման կարելչէք, կարողչէք, կարկատովի, կարկա-տորել, կարկատոտել, կարկտնուկ, կարկը-տուք, կարկրել, կարովի, կարուկ, կարուձև, ձևկար, կարփակ, դարձկար ևն։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
• . այս արմատի առաջին իմաստն է «ուժ, կարողութիւն», որից լառաջանում են յետոյ «2. սաստկութիւն, շատութիւն» և «3. հնարաւորութիւն»։ Առաջին իմաստից են-կար «ոյժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Կոչ. (ներգ. ի կարու Անկ. գիրք առաք. 52). կարել «կարողանալ» ՍԳր. կարող ՍԳր. կարողութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. կարողագոյն Ոսկ. յհ. բ. 46. տկար ՍԳր. Եղն. տկարանալ ՍԳր. անկար «տկար» Եփր. պհ. Պիտ. Փիլ. ապիկար Իմ. ժգ. 18. Բ. մակ. ժա. 12. ապի-կարել «արհամարհել, կարևորութիւն չտալ, բանի տեղ չդնել» Շապհ. 27. կարաւոր «ու-ժեղ, զօրաւոր» Տիմոթ. կուզ, էջ 234. կարա-նորագոյն «հզօրագոյն» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարաւորիլ «ուժ առնել» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարութիւն «զօրութիւն» Տիմոթ. կուզ, էջ 235, 236-7, 250, 258, 268-9, 292, 324, տկարակազմ (նոր բառ)։ Երկրորդ ի-մաստից են՝ կարի «շատ, սաստիկ, յոյժ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կարեպէտ «շատ պետա-նի» Եւագր. կարեվէր «ծանրավէր» Ագաթ. Փարպ. կարեձմեռն, կարաձմեռն «սաստիկ ռուրտ ձմեռ» Կոչ. 309, Ոսկ. մ. ա. 12. Վեռ-օր. 186։ Երրորդ իմաստից են՝ անկար «ան-հնարին» Մտթ. ժթ. 26. Ոսկ. յհ. բ. 27. կա-րելի «հնարաւոր» Պիտ. անկարելի Սահմ. Պիտ. անկարելագոյն Առ որս. անկարելիու-թիւն (նոր բառ) ևն։ Առաջին երկու իմաստ-ները իրար է միացնում կարևոր «ուժեղ, զօ-ռաւոր» (Կարևոր աղօթից պէտք են և բա-զում արտասուաց. Ոսկ. եբր. թ.) «սաստիկ, շատ» (Գարևոր սիրէր զմանուկն. Ոսկ. կո-ղոս. Ջձմերունս կարևորս. Եզն.)։ Իմաստի այսպիսի զարգացման համար հմմտ. հյ. ոյժ և յոյժ, ֆրանս. pouvoir «կարենալ, զօրու-թիւն», je peux «կարող եմ», puissant «ու-ժեղ, զօրեղ, կարող», puissamment «յոյժ, կարի, չափազանց» ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է, որի մայր ձևը՝ իր ածանցներով միասին կորած է. մի՛-միայն պահուած գտնուեցաւ նորագիւտ սոգդ. kā̄δe, kāδī «կարի, յոյժ, trēs, sehr» ձևի տակ։ Այս արմատից տարբեր են կա-էիք «հարկ, պէտք» և կարիք «ցաւ, վիշտ»։
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
• նակի լեզւով karpi «ձեռք», և հյ. կուռն, կալայ բառերին. հմմտ. նաև ռուս крaт «անգամ»։ Պատահական նմանութիւն ունին կաբարդին karū «ուժ» և արաբ. [arabic word] kari «շատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ 913)։-Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 19 (1916), էջ 128։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կա՛րէլ, Գոր. Շմ. կարիլ, Ագլ. զ'm՛րիլ, Աժդ. կարանալ, Երև. կարէնալ, Սչ. գարնալ, Ննխ. գարնալ, գրնալ, Տփ. կարամ, չիմ կանա, կարէնալ, թէ կանէնամ, Ակն գըրամ, գրնամ, Սվեդ. գ'արնիլ, Ասլ. Պլ. Ռ. Սեբ. գրնալ, Տիգ. գրնmլ, Ախց. կրնըլ, Ալշ. Մշ. կռնալ, Խրբ. գռնալ, Հմշ. գայնըմ, գայ-հի, Մկ. կmնալ, Վն. կանամ (կտր. կազա, կարցա), Հճ. գանօլ, Զթ. գանըլ (կտր. գան-ցի)։-Նոր բառեր են անկարանալ, զկար «տկար». հետաքրքրական է Ջղ. կարեվոր «կարելի», անկարեվոր «անհնար»։
• «պէտք, հարկաւորութիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից ունինք կա-կարևոր «հարկաւոր, պէտքի, անհրաժեշտ» ՍԳր. (ի պէտս կարևորս. կարևոր համարել. կարևոր անդամք), որ և «սիրելի, մերձա-ւոր» Գծ. ժ. 24 (Զազգատոհմն իւր և գևա-սևոր (բարեկամսն). Եւս. քր. ա. (Ազգակա-նօք և կարևոր բարեկամօք). նոյնը դար-ձեալ նշանակում է «ամորձիք» Բար. 150, 151 (այլ խմբ. երկուորի), 161 (ձ. լս. կօկլվին) Արմատական ձևը պահում է անկար «անկա-րօտ» Կիր. 172։ Կարծում ենք որ նոյն ար-մատից է նաև կարօտ «պետք ունեցող, չքա-ւոր» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. կարօտիլ ՍԳր. կարօ-տանալ ՍԳր. Եփր. նոր գրականում կարօ-տագին, կարօտակէզ, կարօտաւոր։
• ՆՀԲ լծ. թրք. gerek «պէտքի, պիտոյ, պէտք է»։ Հիւնք. լտ. careo «կարիք ու-նենալ, կարօտ լինել»։ Karst, Յուշար-ձան 420 ալթայ. ker, ger, եառուտ. kärin, ույգուր. kerek, չաղաթ. kirek, օսմ. gerek «հարկաւոր»։ Սովորաբար անբաժան է համարւում նախորդ և յա-ջորդ արմատներից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն կարիք «պէտո» ձևով և միայն կովկասեան բարբառներում, սրոնցից էլ անցել է արևելեան գրականին։ (Արևմտեանը չունի)։ Նոր բառեր են կարի-քաւոր «աղքատ, թշուառ», անկարիք «ան-կարօտ»։
• «ցաւ, վիշտ». արմատ առանձին ան-զործածական, որից ունինք կարիք «ցաւ, վիշտ» ՍԳր. Եզն. կարեկից «ցաւակից, մխի-թարիչ» Պիտ. Մանդ. կարեկցութիւն Պիտ. Խոր. անկարեկան Սեբեր. անկարեկից Պիտ. անկարեկիր Յհ. կթ. ևն։ Ոճով ասւում է կա-րի առնել «ցաւիլ, տրտմիլ» Բուզ. և խդ. Բ մկ. դ. 35. Ոսկ. եբր. 479. Պտմ. հր. եգիպ. 252-3 (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 374)։
• Canini, Et. étym. էջ 12 արաբ. gära «վէրք» բառի հետ։ Karst. Յուշարձ. 4Ո0 ասուր. kar-tu, kuru «տառապանք. սաւ»։ Բառիս հետ շատ համապատաս-խան են գալիս հսլ. gore, ռուս. rope, ուկր. hore «ցաւ, վիշտ», բայց այս ռո-լորը պատահական են, ըստ որում ծա-գում են հսլ. goréti, ռուս. гоpeть «վա-ռել» բայից. հնխ. արմատն է g*'here, որ տալիս է հյ. ջեր, ջեր-մն ևն (Berne-ker 333)։ Պատահական նմանութիւն ունին նոյնպէս ասուր. kúru. ասոռ. ❇ ︎ karyūtā, արամ. [hebrew word] kərīuta «ցաւ, վիշտ»։
Զիա՞րդ մարթ իցէ եւ կամ կար բառնալ զնա. (Իգն.)
καλώδιον funis, funiculus. Իբրեւ արմատ ներգ. բայիս Կարել, (այսինքն կար ընել. ... եւ լծ. ընդ թ. քիրիշ ) է նոյն ընդ. Կառան. խառան. այսինքն պարան. չուան. լար. ձար. փոկ.
Կապեցին զնա երեք կարովք նորովք։ Եւ եղեն կարքն ի բազուկս նորա իբրեւ զխծուծ։ Եօթն կարովք (կամ կարիւք)։ Կարս նորս. (Դատ. ԺԵ. 13. 14։ ԺԶ. 11. 12։)
Բերին կարս պարանաց երկայն եւ ստուար. (Ագաթ.։)
Շղթայատող կարիւք ի վերուստ ի վայր իջուցանել. (Խոր. Գ. 45։)
Պահապանք հօտից փոսս փորեն, եւ կարս ձգեն, եւ զամբարս դնեն. (Մանդ. Ը։)
Երկայնեն իբրեւ զկար փոկոց սայլի զանօրենութիւնս իւրանց. (Տօնակ.։ Իսկ Ոսկ. մ. Բ. 27.)
Կարս հարկանել, եւ ձիգս հիւսուլ. յն. փոկս գործել կամ խրացս առնել։
ԿԱՐ 2 (ի, իւ. եւս եւ ոյ. կարք, րից, րիւք.) գ. σθένος, δύναμις , κράτος, ἱσχύς vis, vires, potentia, posse νεῦρον nervus, (ջիլ). ὐπόστασις subsistentia, substantia եւ այլն. Իբրեւ արմատ չէզ. բայիս, Կարել (այսինքն կարենալ, կրնալ ), լծ. ընդ ճար. եւ թ. ջարէ. յն. գրա՛դօս. կարողութիւն. զօրութիւն. ոյժ. հնարաւորութիւն. հնարք. ձեռնհասն գոլ. բաւականութիւն.
Կար զօրութեան իմոյ։ Ոչ ունի կար ինչ զօրութեան։ ԵՒ ոչ կարդ քո։ Ոչ գոյ ի ձեռս մեր կար։ Առաւել քան զկար ձեր. (Սղ. ԼԸ. եւ ճլը։ Յուդթ. Ե. եւ Թ։ Նեեմ. Ե. 5։ Ա. Կոր. Ժ. 13։)
Որչափ ի կարի քում իցէ։ Որչափ ինչ ի կարի իցե ի ձեռին ուխտաւորին։ Իւրաքանչիւր ըստ կարի ձեռաց իւրոյ։ Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյ։ Իրաքանչիւր ըստ իւրում կարի. (Ժղ. Թ. 10։ Ղեւտ. իէ. 8. Օր. ԺԶ. 17։ Ծն. ԼԳ. 14։ Մտթ. ԻԵ. 15։)
Պարտ է ճաշակել, եւ ոչ փախչել ամենայն կարիւ, ըստ որում հնարն է. (Պղատ. օրին. Ա։)
Ի բազում տեղիս սովոր է զկամքն կար անուանել։ Զկար հոգւոյն կերակրէ։ Տաղանդ աստ իւրաքանչիւր կարն է. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Որչափ կարն մեր զօրէ։ Զմեր զկարի զպարտսն հատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Չկայ յոք կար զբովանդակ բարերարութիւնս ի մեզ եղեալս բանիւ յառաջ բերել. (Խոսր. պտրգ.։)
Ամենապիկար կարիւ։ Մարդկային կարք եւ հնարք։ Օրինակ հոգւոյս իմոյ եւ կարոյս. (Նար.։)
Կարիւք հատուցանեն։ Աստուած ի կարն հայի, եւ ըստ կարի պահանջէ. (Շ. բարձր.։)
ԿԱՐ ա. որպես Կարելի. Իվերայց ոչ ըստ բանի կարիցն. Պերիարմ.։
գ. ԿԱՐ գ. որպես Կարիք.
Կարծրագոյն տանջանօք լուծին զկար մարմնոյ. (Շար.) (կամ իմա զջիղ։)
դիմազ. ԿԱ՛Ր Է. ՈՉ Է ԿԱՐ. դիմազ. δύνατον ἑστι possibile est, fieri potest ἅδυνατον ἑστι, οὑ δύναται fieri non potest, nequit. Կարելի է. մարթ է. հնար է. ո՛չ է կարելի. անմարթ է. անհնար է.
Եւ է կար յամենայն ժամ զլեզու յորնութիւն պարապեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Զնոյն գոլ թուի կար՝ հատանիլ եւ ոչ հատանիլ։ Թուի զնոյն կար գոլ, եւ կար ոչ գոլ. (Պերիարմ.։)
Հարկաւորք, զորս ոչն է կար արգելուլ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ է կար աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր բղխել։ Ոչ էր կար թաքչել քաղաքի ի վերայ հաւատոյ լերին կացելոյ. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ Իսկ Կոչ. Ժ.)
Երեսքն մարմնոյն ծագեցին, ո՛չ որչափ կար էր երեւելոյն, այլ որչափ աշակերտքն կարէին (հայել). ո՛չ է դիմազուրկ, այլ իբր անուն, այսինքն կարողութիւն։
force, vigour;
power;
means, faculty, capacity, ability;
— է, it is possible;
ոչ է —, it is impossible;
ըստ կարի, as much as possible;
ըստ կարի փութով, with all possible speed;
ըստ կարի նուազ, as little as can be;
իւրաքանչիւր ըստ իւրում կարի, every one according to his ability;
որչափ իկարի քում իցէ, as much as you can or as lies in your power;
ըստ իւրում կարի— զօրութեան իմոյ, to the utmost of my power, the best I can, all I can;
ոչ գոյ ի ձեռս մեր —, it is not in our power, we cannot;
իվեր քան զկար իւրեանց, beyond their strength.
• , ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -
• ՆՀԲ լծ. թրք. քիրիշ «լար», նոյն ընդ կառան, խառան, այսինքն պարան։ Տէրվ. տե՛ս կարկել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. xar «էշ» բառից։-Հիւբշ. 166 ա-սում է թէ կապ չունի հյ. կար «ոյժ» և իրան. kar «գործել» արմատների. հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 308 սանս. gala «չուան», guna «լար»։ Karst, Յուշար-ձան 404 սումեր. g'ar «կապել, շղթայ, գօտի», հյ. գերի, խառան։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 201 պրս. [arabic word] kār «գործ» բառից, իբր «գործել, բանիլ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կար, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գար, Տիգ. գmր. Մրղ. կառ, Ագլ. կօր, Զթ. գօյ, գոր, Հճ. գոյ, Սվեդ. գուր. այս բոլորը նշանակում են «կար». առանձնապէս կարևոր է կար Սեբ. «սայլի վրայի չուանը» (Գործ 1917, Ν 4, էջ 84)։-Բայական ձևով ունինք Ջղ. Սլմ. Վն. կարել, Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. կարէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. կարիլ, Սչ. գարել, Ռ. Ննխ. Պլ. զարէլ, Ասլ. գարէ՝լ, Խրբ. գարիլ, Հմշ. գա-րուշ, Մրղ. կառէլ, Տիգ. գmրէլ, Զթ. գայիլ. գարիլ, Հճ. գայէլ,-կրկնականն է՝ Ջղ. կար-կատել, Գոր. Ղրբ. կրկա՛տէլ, Ագլ. կրկա-տիլ, Ախց. Կր. կարկտէլ, Սչ. գարգըդել, Ննխ. Պլ. Ռ. գարգըդէլ, Ասլ. գարգըդէ՝լ, Հմշ. գարգըդուշ, Զթ. գայգըդիլ, գարգդիլ, Վն. կարկտնել, Տփ. կարկտնիլ, Մշ. կարգդնէլ, Խրբ. գարգըդնիլ, Մրղ. կառկըննէլ, Տիգ. գmրգըննէլ, Հճ. գայգը՝ննել, Սլմ. կարկը-նել։-Նոր բառեր են կարկտան, կարաման կարելչէք, կարողչէք, կարկատովի, կարկա-տորել, կարկատոտել, կարկտնուկ, կարկը-տուք, կարկրել, կարովի, կարուկ, կարուձև, ձևկար, կարփակ, դարձկար ևն։
• ՓՈԽ.-Հաստատապէս հայերէնից են փո-խառեալ բոշայերէն կարխը «կար, կարկա-տան». կարխըկարիչ «թել, մանած» (այս խը և իչ մասնիկների մասին տե՛ս նաև ծածկել, ծամել, քարշել և քսել բառերը)։-Հյ. գւռ. կարափէտ ձևից է գւռ. վրաց. ❇რა-ბეტი կարապետի «եռանկիւնի փայտէ պրիզմա, որի վրայ կօշկակարը կարելիք կաշին է ամրացնում» (տե՛ս ბერიძე, bიტვ ვის-კონა, Бepидзe, Гpyə. rлоccаpiи nо имеp-гкому и paч'инскому говорамъ. CI. 1912, էջ 20)։-Հայերէնի հետ շատ նման են, բայց չենք կարող փոխառեալ համարել վրաց. კერვა կերվա «կարել, եզերքը երիզել, կար-կըտել, միասին կարել, նորոգել», გაკერვა գակերվա «կարել, նորոգել», ვადაკერება զադակերեբա «միասին կարել», ինգիլ. მეკერვაς շեկերվայ «կար կարել»։ Բոլորի պարզ արմատն է կեր։ Արդեօք այս երկու-սի մէջ նախնական կապակցութիւն կա՛յ։
• . այս արմատի առաջին իմաստն է «ուժ, կարողութիւն», որից լառաջանում են յետոյ «2. սաստկութիւն, շատութիւն» և «3. հնարաւորութիւն»։ Առաջին իմաստից են-կար «ոյժ, զօրութիւն» ՍԳր. Ոսկ. մտթ. և յհ. Կոչ. (ներգ. ի կարու Անկ. գիրք առաք. 52). կարել «կարողանալ» ՍԳր. կարող ՍԳր. կարողութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. կարողագոյն Ոսկ. յհ. բ. 46. տկար ՍԳր. Եղն. տկարանալ ՍԳր. անկար «տկար» Եփր. պհ. Պիտ. Փիլ. ապիկար Իմ. ժգ. 18. Բ. մակ. ժա. 12. ապի-կարել «արհամարհել, կարևորութիւն չտալ, բանի տեղ չդնել» Շապհ. 27. կարաւոր «ու-ժեղ, զօրաւոր» Տիմոթ. կուզ, էջ 234. կարա-նորագոյն «հզօրագոյն» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարաւորիլ «ուժ առնել» Տիմոթ. կուզ, էջ 250. կարութիւն «զօրութիւն» Տիմոթ. կուզ, էջ 235, 236-7, 250, 258, 268-9, 292, 324, տկարակազմ (նոր բառ)։ Երկրորդ ի-մաստից են՝ կարի «շատ, սաստիկ, յոյժ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. կարեպէտ «շատ պետա-նի» Եւագր. կարեվէր «ծանրավէր» Ագաթ. Փարպ. կարեձմեռն, կարաձմեռն «սաստիկ ռուրտ ձմեռ» Կոչ. 309, Ոսկ. մ. ա. 12. Վեռ-օր. 186։ Երրորդ իմաստից են՝ անկար «ան-հնարին» Մտթ. ժթ. 26. Ոսկ. յհ. բ. 27. կա-րելի «հնարաւոր» Պիտ. անկարելի Սահմ. Պիտ. անկարելագոյն Առ որս. անկարելիու-թիւն (նոր բառ) ևն։ Առաջին երկու իմաստ-ները իրար է միացնում կարևոր «ուժեղ, զօ-ռաւոր» (Կարևոր աղօթից պէտք են և բա-զում արտասուաց. Ոսկ. եբր. թ.) «սաստիկ, շատ» (Գարևոր սիրէր զմանուկն. Ոսկ. կո-ղոս. Ջձմերունս կարևորս. Եզն.)։ Իմաստի այսպիսի զարգացման համար հմմտ. հյ. ոյժ և յոյժ, ֆրանս. pouvoir «կարենալ, զօրու-թիւն», je peux «կարող եմ», puissant «ու-ժեղ, զօրեղ, կարող», puissamment «յոյժ, կարի, չափազանց» ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է, որի մայր ձևը՝ իր ածանցներով միասին կորած է. մի՛-միայն պահուած գտնուեցաւ նորագիւտ սոգդ. kā̄δe, kāδī «կարի, յոյժ, trēs, sehr» ձևի տակ։ Այս արմատից տարբեր են կա-էիք «հարկ, պէտք» և կարիք «ցաւ, վիշտ»։
• ՆՀԲ կար՝ լծ. ճար, թրք. ջարէ (եմա՛ պրս. čāra), յն. ϰράτος «ոյժ» Peterm. 25, Justi, Zendsp. 79, Lag. Gesam Abhd. 297, Beitr. baktr. Lex. 41 կը-ռում են սանս. kr, kāra, պրս. kār «գործել» արմատներին։ Justi, Kurd. Gram. 209 քրդ. kārim «կարող եմ. կրնամ»։ Տէրվ. Նախալ. 78 սանս. gā-ru, guru, յն. βაρός, լտ. gravis, գոթ. čaurus «ծանը» և թերևս հյ. ծանր բա-ռերի հետ հանում է հնխ. gar «կարող լինել» արմատից։ Meillet MSL 8, 288 հայ. կարի համեմատում է յն. βαρῦς «ծանո» բառի հետ։ Հիւնք. կար «կար-կատան» բառի հետ հանում է պրս. xar «էշ» բառից, իսկ կարաձմեռն=թրք. aa-ra qəš «սև ձմեռ» (այն է «դաժան ձը-մեռ»)։ Հիւբշ. 166 ասում է թէ բնար կապ չունի հպրս. kāra «ժողովուրդ, եւումը. բանակ», սանս. kara «ձեռք. գործողութիւն, գործք» պրս. kār «գործ» ևն ռառերի հետ։ Patrubány SA 1, 196 լիթ. giriu, girti «հռչակել», սանս. gur-ti «գովասանք» բառերին ցեղակից։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. ka... և ūrl արքայանունի հետ է համեմատում։ Scheftelovitz BВ 29, 14 կցում է ւա-gravis, յն. βαρός սանս. gurú-«ծանր» ընտանիքի հետ (նոյնից առնելով յիշում են Walde 353 և Boisacq 115), որ մերժում է H. Petersson, Balt. u. Slav էջ 56 և Ar. u. Arm. Stud. էջ 120։ Մառ, ЗВО 22, 77, ИАН 1911, 470 և ЗВО 1925, 810 նախնական նշանա-կութիւնը համարում է «ձեռք» և կցում է վրաց. խելի, լազ. խե, երկրորդ սիւ-
• նակի լեզւով karpi «ձեռք», և հյ. կուռն, կալայ բառերին. հմմտ. նաև ռուս крaт «անգամ»։ Պատահական նմանութիւն ունին կաբարդին karū «ուժ» և արաբ. [arabic word] kari «շատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ 913)։-Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 19 (1916), էջ 128։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. կա՛րէլ, Գոր. Շմ. կարիլ, Ագլ. զ'm՛րիլ, Աժդ. կարանալ, Երև. կարէնալ, Սչ. գարնալ, Ննխ. գարնալ, գրնալ, Տփ. կարամ, չիմ կանա, կարէնալ, թէ կանէնամ, Ակն գըրամ, գրնամ, Սվեդ. գ'արնիլ, Ասլ. Պլ. Ռ. Սեբ. գրնալ, Տիգ. գրնmլ, Ախց. կրնըլ, Ալշ. Մշ. կռնալ, Խրբ. գռնալ, Հմշ. գայնըմ, գայ-հի, Մկ. կmնալ, Վն. կանամ (կտր. կազա, կարցա), Հճ. գանօլ, Զթ. գանըլ (կտր. գան-ցի)։-Նոր բառեր են անկարանալ, զկար «տկար». հետաքրքրական է Ջղ. կարեվոր «կարելի», անկարեվոր «անհնար»։
• «պէտք, հարկաւորութիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից ունինք կա-կարևոր «հարկաւոր, պէտքի, անհրաժեշտ» ՍԳր. (ի պէտս կարևորս. կարևոր համարել. կարևոր անդամք), որ և «սիրելի, մերձա-ւոր» Գծ. ժ. 24 (Զազգատոհմն իւր և գևա-սևոր (բարեկամսն). Եւս. քր. ա. (Ազգակա-նօք և կարևոր բարեկամօք). նոյնը դար-ձեալ նշանակում է «ամորձիք» Բար. 150, 151 (այլ խմբ. երկուորի), 161 (ձ. լս. կօկլվին) Արմատական ձևը պահում է անկար «անկա-րօտ» Կիր. 172։ Կարծում ենք որ նոյն ար-մատից է նաև կարօտ «պետք ունեցող, չքա-ւոր» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. կարօտիլ ՍԳր. կարօ-տանալ ՍԳր. Եփր. նոր գրականում կարօ-տագին, կարօտակէզ, կարօտաւոր։
• ՆՀԲ լծ. թրք. gerek «պէտքի, պիտոյ, պէտք է»։ Հիւնք. լտ. careo «կարիք ու-նենալ, կարօտ լինել»։ Karst, Յուշար-ձան 420 ալթայ. ker, ger, եառուտ. kärin, ույգուր. kerek, չաղաթ. kirek, օսմ. gerek «հարկաւոր»։ Սովորաբար անբաժան է համարւում նախորդ և յա-ջորդ արմատներից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն կարիք «պէտո» ձևով և միայն կովկասեան բարբառներում, սրոնցից էլ անցել է արևելեան գրականին։ (Արևմտեանը չունի)։ Նոր բառեր են կարի-քաւոր «աղքատ, թշուառ», անկարիք «ան-կարօտ»։
• «ցաւ, վիշտ». արմատ առանձին ան-զործածական, որից ունինք կարիք «ցաւ, վիշտ» ՍԳր. Եզն. կարեկից «ցաւակից, մխի-թարիչ» Պիտ. Մանդ. կարեկցութիւն Պիտ. Խոր. անկարեկան Սեբեր. անկարեկից Պիտ. անկարեկիր Յհ. կթ. ևն։ Ոճով ասւում է կա-րի առնել «ցաւիլ, տրտմիլ» Բուզ. և խդ. Բ մկ. դ. 35. Ոսկ. եբր. 479. Պտմ. հր. եգիպ. 252-3 (տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 374)։
• Canini, Et. étym. էջ 12 արաբ. gära «վէրք» բառի հետ։ Karst. Յուշարձ. 4Ո0 ասուր. kar-tu, kuru «տառապանք. սաւ»։ Բառիս հետ շատ համապատաս-խան են գալիս հսլ. gore, ռուս. rope, ուկր. hore «ցաւ, վիշտ», բայց այս ռո-լորը պատահական են, ըստ որում ծա-գում են հսլ. goréti, ռուս. гоpeть «վա-ռել» բայից. հնխ. արմատն է g*'here, որ տալիս է հյ. ջեր, ջեր-մն ևն (Berne-ker 333)։ Պատահական նմանութիւն ունին նոյնպէս ասուր. kúru. ասոռ. ❇ ︎ karyūtā, արամ. [hebrew word] kərīuta «ցաւ, վիշտ»։
Զիա՞րդ մարթ իցէ եւ կամ կար բառնալ զնա. (Իգն.)
καλώδιον funis, funiculus. Իբրեւ արմատ ներգ. բայիս Կարել, (այսինքն կար ընել. ... եւ լծ. ընդ թ. քիրիշ ) է նոյն ընդ. Կառան. խառան. այսինքն պարան. չուան. լար. ձար. փոկ.
Կապեցին զնա երեք կարովք նորովք։ Եւ եղեն կարքն ի բազուկս նորա իբրեւ զխծուծ։ Եօթն կարովք (կամ կարիւք)։ Կարս նորս. (Դատ. ԺԵ. 13. 14։ ԺԶ. 11. 12։)
Բերին կարս պարանաց երկայն եւ ստուար. (Ագաթ.։)
Շղթայատող կարիւք ի վերուստ ի վայր իջուցանել. (Խոր. Գ. 45։)
Պահապանք հօտից փոսս փորեն, եւ կարս ձգեն, եւ զամբարս դնեն. (Մանդ. Ը։)
Երկայնեն իբրեւ զկար փոկոց սայլի զանօրենութիւնս իւրանց. (Տօնակ.։ Իսկ Ոսկ. մ. Բ. 27.)
Կարս հարկանել, եւ ձիգս հիւսուլ. յն. փոկս գործել կամ խրացս առնել։
դիմազ. ԿԱ՛Ր Է. ՈՉ Է ԿԱՐ. դիմազ. δύνατον ἑστι possibile est, fieri potest ἅδυνατον ἑστι, οὑ δύναται fieri non potest, nequit. Կարելի է. մարթ է. հնար է. ո՛չ է կարելի. անմարթ է. անհնար է.
ԿԱՐ 2 (ի, իւ. եւս եւ ոյ. կարք, րից, րիւք.) գ. σθένος, δύναμις , κράτος, ἱσχύς vis, vires, potentia, posse νεῦρον nervus, (ջիլ). ὐπόστασις subsistentia, substantia եւ այլն. Իբրեւ արմատ չէզ. բայիս, Կարել (այսինքն կարենալ, կրնալ ), լծ. ընդ ճար. եւ թ. ջարէ. յն. գրա՛դօս. կարողութիւն. զօրութիւն. ոյժ. հնարաւորութիւն. հնարք. ձեռնհասն գոլ. բաւականութիւն.
Կար զօրութեան իմոյ։ Ոչ ունի կար ինչ զօրութեան։ ԵՒ ոչ կարդ քո։ Ոչ գոյ ի ձեռս մեր կար։ Առաւել քան զկար ձեր. (Սղ. ԼԸ. եւ ճլը։ Յուդթ. Ե. եւ Թ։ Նեեմ. Ե. 5։ Ա. Կոր. Ժ. 13։)
Որչափ ի կարի քում իցէ։ Որչափ ինչ ի կարի իցե ի ձեռին ուխտաւորին։ Իւրաքանչիւր ըստ կարի ձեռաց իւրոյ։ Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյ։ Իրաքանչիւր ըստ իւրում կարի. (Ժղ. Թ. 10։ Ղեւտ. իէ. 8. Օր. ԺԶ. 17։ Ծն. ԼԳ. 14։ Մտթ. ԻԵ. 15։)
Պարտ է ճաշակել, եւ ոչ փախչել ամենայն կարիւ, ըստ որում հնարն է. (Պղատ. օրին. Ա։)
Ի բազում տեղիս սովոր է զկամքն կար անուանել։ Զկար հոգւոյն կերակրէ։ Տաղանդ աստ իւրաքանչիւր կարն է. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Որչափ կարն մեր զօրէ։ Զմեր զկարի զպարտսն հատուցանեմք. (Խոսր. ժմ.։)
Չկայ յոք կար զբովանդակ բարերարութիւնս ի մեզ եղեալս բանիւ յառաջ բերել. (Խոսր. պտրգ.։)
Ամենապիկար կարիւ։ Մարդկային կարք եւ հնարք։ Օրինակ հոգւոյս իմոյ եւ կարոյս. (Նար.։)
Կարիւք հատուցանեն։ Աստուած ի կարն հայի, եւ ըստ կարի պահանջէ. (Շ. բարձր.։)
ԿԱՐ ա. որպես Կարելի. Իվերայց ոչ ըստ բանի կարիցն. Պերիարմ.։
գ. ԿԱՐ գ. որպես Կարիք.
Կարծրագոյն տանջանօք լուծին զկար մարմնոյ. (Շար.) (կամ իմա զջիղ։)
Եւ է կար յամենայն ժամ զլեզու յորնութիւն պարապեցուցանել. (Լմբ. սղ.։)
Զնոյն գոլ թուի կար՝ հատանիլ եւ ոչ հատանիլ։ Թուի զնոյն կար գոլ, եւ կար ոչ գոլ. (Պերիարմ.։)
Հարկաւորք, զորս ոչն է կար արգելուլ. (Նիւս. բն.։)
Ոչ է կար աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր բղխել։ Ոչ էր կար թաքչել քաղաքի ի վերայ հաւատոյ լերին կացելոյ. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։ Իսկ Կոչ. Ժ.)
Երեսքն մարմնոյն ծագեցին, ո՛չ որչափ կար էր երեւելոյն, այլ որչափ աշակերտքն կարէին (հայել). ո՛չ է դիմազուրկ, այլ իբր անուն, այսինքն կարողութիւն։
butter;
թարմ, ընտիր, ծթրեալ —, fresh, best, rancid -.
• «կոգի». իբր ռամիկ բառ՝ ունի միայն ԱԲ. հին մատենագրութեան մէջ չէ զործածուած և կայ միայն յետին հայերէ-նում. հմմտ. Թլկր. 34 («է՜ մեղը ու կարագ և կեղևած նուշ»), Քուչ. 52 (Ճերմակ է զէտ կարագ եղ)։
• = Ենթադրում է պհլ. *karak հոմանիշը, որի ներկայացուցիչն է պրս. [arabic word] kara «կա-րագ». սրանից են փոխառեալ նաև թրք. te-re yaγə (փխ. *kere yaγə) և քրդ. kere-yaγi «կարագ»։ Մեր բառը ծագում է հին *կարակ ձևից։
• Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 72 ստուգա-բանում է հպրս. «կովու իւղ», որով հասկանում է հպրս. gau «կով»+ զնդ. raoγna, պհլ. rōkan, պրս. ruγan «իւղ»։ varājya «կարագ» ձևից։ Հիւնք. կա-րապ բառից։ Թիրեաքեան, Պատկեր
• աշխ. գրակ. էջ 195 պրս. քէրէ ձևի հետ։ Bittner WZKM 15, 410 պրս. kara բա-ռից փոխառեալ։
• ԳՒՌ.-Հնագոյն *կարակ ձևը պահում է միայն Ագլ. կարա՛կէղ (իմա՛ կարագ+եղ), միւսները վերջաձայնի փոփոխութեամբ ու-նին կարաք ձևը. այսպէս՝ Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. կարաք. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. գարաք, Մկ. Ոզմ. Վն. կարաք՝, Ղրբ. կա՛րmք', Տիգ. գmրmք, Սվեդ. քmրիղ (իբր. կարագ-եղ)։
• ՓՈԽ.-Կապառովկ. յն. karáki, karáγi, որ Karolides, Γλ. συγϰο 41, 167 այսպէս է ռազատրում. «ὸ ἐν Καππαδοxια ἐς ὄէυγαλαϰτος διαϰρινύμενος ϰαύαμωτατος ϰαὶ αρίστης ποιότητος βούτυρος». տրեմն պատրաստութեամբ հան-դերձ ճիշտ մեր կարագն է. ուստի ի զուր Karolides հանում է բառս սանս. ghr «մաք-րել, aghāra «կարագ», քրդ. ghert, իռլ. gert «կաթ» ևն բառերից, փոխանակ դներո ուղղակի հայերէնից, ինչպէս են նաև վրաց. კარაკი կարաքի «հացի վրայ քսելով ուտելու կարագ», սվան. կարաք, ինգիլ. կարաղ, կայ. կարագսակ, քրդ. fune k'värak «կարագ-եղ» (Աճառ. MSL 16, 365), ուտ. karak «կա-րագ»։
butter dealer;
cf. Կոգի.
compasses;
arch, vault;
— հիւսանց, mason's plummet, level.
• , ի-ա հլ. «հիւսնի մի գործիք է. մկրատ կամ աքցան և կամ եռանկիւնի քանոն» Փիլ. ժ. բան. «շրջանակ գծելու գործիք. տճկ. փէրկէլ» Եփր. ծն. էջ 4. «շէն-քի կամար» Արիստ. աշխ. Գէ. ես. որից կարակնեալ «կամարաձև պարզած» (սիրա-մարգի տտունի համար ասուած) Ոսկ. փի-լիպ. է. կարակնահատ «կարծես կարկինով զծուած ձևուած, իբր կլոր» Շիր. էջ 52. Կնիք հաւ. էջ 17. կարակնաձև Խոր. Զքր. կթ. Գնձ. կարակնանձնակ «կորաքամակ» Շիր. կա-րակնապէս «կըս-կլոր» ԱԲ. կարակնակերտ Մագ. Օրբել. կարակնակերտութիւն Մագ. ո-րովհետև բառիս ուղ. -հյց. ձևը գործածուած չէ, ուստի յայտնի չէ թէ արմատը կարա՞կն ձևն ունէր, թէ՞ կարակին։ ՆՀԲ և ՋԲ դրաձ են կարակն. ԱԲ դրած է կարակին, ինչպէս րնդունում է նաև Բագր. Քեր. զրգց. էջ 60։ Ուղիղ է միայն վերջինը, ինչպէս ցոյց են տալիս վրացին, յունարէնը, ինչպէս նաև հայ բառի երկրորդ ձևը՝ կարկին, ի-ա հլ. Ոսկ. ես. 264. Գէ. ես. Տոմար. որից էլ կազ-մուած են կարկնաբոլոր Եղիշ. ծն. կարկնա-ձև Զքր. կթ.։
• = Յն. ϰαρϰίνος «ունելի, դարբինի աք-ցան. 2. շրջանակ քաշելու կարկին» (որ և ϰίρϰινος «կարկին», լտ. circinus). որից ϰαυϰινόω «ծռիլ, կորանալ»։-Բառի առաջին իմաստն է «խեցգետին» և այս իմաստով ունինք կարկինոս. միւս նշանակութիւնները («ունելի» ևն) բխում են առաջինից՝ խեց-գետնի ճանկերի փոխաբերութեամբ։-Հիւբշ. 355։
• Ուռիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։ Պասմա-ճեան, Մասիս, 1893, 251 ակկադ. գար-գինա «կարկին» բառի հետ՝ իբր թու-րանեան։ Հիւբշ. 355 թէև ընդունում է վերի մեկնութիւնը, բայց կասկածով, որովհետև՝ հետևելով բառարաններին, արմատը դնում է կարակն, որ ձևով չի յարմարում յունականին։ Karst, Յու-շարձան 404 սումեր. gargina «քանոն» Բառես ձևի մատին խօսում են Վարդա-նեան ՀԱ 1922, 585 և Տաշեան ՀԱ zq2§ 62։
• ԳՒՌ.-Բլ. Վն. կարկին, Մշ. կարգին «ջա-ղացքի քարերի հաւասարութիւնը որոշող փայտը» (տե՛ս իմ Գւռ. բառ. էջ 557բ). ո-րից կարկինը գտնել Տ. «կործանիլ, քայքա-յուիլ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კარაკინი կարակինի «կար-կին» փոխառեալ է հայերէնից՝ ըստ Ղ. Ա-ղայեան, Աղբիւր 1889, էջ 6, յունարէնից՝ ըստ Չուբինով 594։ Ձևի նմանութիւնը մի-այն առաջինի կողմն է։
cf. Կարակին.
ԿԱՐԱԿՆ որ եւ ԿԱՐԿԻՆ ասի. Բառ յն. գարգինօս. լտ. չի՛րչինուս. καρκίνος, περίγρα, διαβήτης forceps, circinus. իտ. compasso ψαλίς forfex, fornix, arcuatum opus. Մկրատ, կամ աքցան, եւ մկրատաձեւ բացեալ գործի ձեւելոյ զբոլորակ. եւ նմանաձեւ եռանկիւն կանոն հիւսանց, եւ մանաւանդ նոյնաձեւ շինուած կամարաց.
Ուռանց եւ սալից, եւ գրոցաց, եւ գրոցաց, եւ կարակնաց, եւ այլոց գործեացն, ի ձեռն որոց կերպարանացան նիւթքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կարակնին կէտն անշարժ է, եւ պատճառ է զբոլոր ծիրն։ Նմանեցուցանել ի քարինսն՝ որ պորտս անուանին եւ գրեալ լինին ի մէջս կարակնից. եւ ի միջի կալով՝ երկաքանչիւր մասանցն շաղկապմամբն յարմարեալ եւ ի կարգի պահէ զամենայն զձեւն կարակնին, եւ անշարժ. (Արիստ. աշխ.։)
Որք գառագղի, եւ կարակնի, եւ սոյնպիսեաց այլոց նմանեցուցանեն զերկիր. (Գէ. ես.։)
Գունակ գունակ շողս կատարին, որ ի ժամանակս անձրեւին՝ կամարաձեւ կարակնին. (Տօմար.։)
in form of a circle, round, circular.
Բոլորաձեւ. կամարաձեւ. կարակնակերտ.
Հիւսիսային կողմանն դիր կարակնաձեւ՝ արդարեւ գողաւոր կուսից յօնից դարեւանդաց համեմատ. (Խոր. ՟Բ. 39։)
Լուսին կարակնաձեւ լրացեալ. (Սհկ. կթ. գալստ.։)
Այսօր լուսին՝ մաքրական փայլմամբ առլցեալ՝ կարակնաձեւ բոլորակ ծագեալ յարեւելից. (Զքր. կթ.։)
Կազմող կամարին՝ կարակնաձեւին կանգնող կմբեթին. (Գանձ.։)
to measure with a compass;
to round.
ԿԱՐԱԿՆԵԼ. Կամարաձեւ յօրինել. իբրու կարակնիւ չափել.
Սիրամարգ վարսիւքն եւ գիսակօքն, եւ խրձացեալ կարակնեալ բազմաճեմուկ տտնովն յաղթէ քեզ գեղեցկութեամբ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
thick dirt or mire, mud, slough;
miry, muddy.
• «տղմոտ» Ագաթ. «տիղմ, ցեխ» Նար. էջ 222. ուրիշ վկայութիւն չու-նինք։
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գայռ, գեռ, թրք. չօրագ, որպէս թէ «կարակուտ, տղմուտ» Թի-րեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 341 թրք ❇ ︎ qara qum «սև աւազ» ձևից։
(լծ. հյ. Գայռ, գեռ. եւ թ. չօրագ. որպես թէ կարակուտ, տղմուտ). Ուր իցե գայռ սաստիկ կամ խմբեալ գումարեալ. ցիխ. ցխոտ. դէզ տղմոյ.
Վասն կարակում տղմին (ի խոր վիրապի ). (Ագաթ.։)
Զկարակումն մօրից ցամաքէ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
rough, hard winter;
wintry, hrumal, hyemal, stormy.
δυσχείμερος, δύσχειμος, δυσχείμων infestus hiberno frigore, procellosus. Կարի ձմեռն, եւ ձմեռնային. գժնդակ ձմեռն, մրրիկ. եւ ցրտաշունչ՝ մրրկայոյզ. ալեկոծ.
Էր երբեմն կարաձմեռնգեւ դժնդականայր խիստ ձմեռն. (Սոկր. ՟Է. 22։)
Բազում մրրիկք երկիւղիթիւնւ պատեն զմիաս նոցա, եւ կարաձմեռն յամենայն կողմանց կայ ի վերայ նոցա. (Մանդ. ՟Է։)
Յառաջ զգայ զպատերազմն ձի, զգեշ անգղ, եւ զկարաձմերունս խոտաբոյծք. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի խստութենէ կարաձմեռն ձմերայնոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Նոյն թռչուն երեւէր, եւ զփարատելոյ կարաձմեռն ձմերայնւոյն բերէր աւետիս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Դժնդակ եղեալ կարաձմեռն ամպոց, մահ անասնոց, եւ հավուաց բազմոց. (Կաղանկտ.։)
Ի կարաձմեռն ժամանակի առնել տապան. (Շ. բարձր.։)
Թամբեաց զկարաձմեռն համատարած ծովն. (Ճ. ՟Ը.։)
joints or articulations.
• տե՛ս Կար։
• Մանրամասն բառիս քննութեան վը-րայ տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ, էջ 214։
seam;
suture;
առանց —ի, without seam.
ῤαφή sutura Կարուած. կարաւանդ. զօդ հանդերձիձ, կամ զրահից, եւ մարմնոյ. կար, կապ. պաղ.
Պատմուճանն էր առանց կարանի՝ ի վերուստ փորանկեալ ամենեւին. յն. անկար. ἅρραφος insutilis, inconsutus. (Յհ. ՟ժ՟թ 25։)
Կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն։ Զի նետն թափ կարանէ ի կար անցեալ էր. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
Որո՞վք կարանովք պնդեցի ես զերկին. (Վանակ. յոբ.։)
Խոնաւութեան գոլորշոյն ըստ կարանս ի վեր ելանելով առոգեր զսա։ Եւ կարանացն իսկ պէսպէս տեսակքն եղեն (ի մարմնի). (Պղատ. տիմ.։)
swan;
ձագ —ի, cygnet;
երգ —ի, the tuneful strains of the expiring swan.
cygnus.
• (ՆՀԲ և ՋԲ դրած են ո հլ. բայց կայ միայն սեռ.-ի) «պոր թռչունը» Ղևտ. ժա. 17, Կոչ. 98. Նոնն. Ճառընտ. գրուած է նաև կարափ Մեկն. ղևտ. էլ. արիստ. 86, 138, 95. Առաք. լծ. սահմ. 468 (ըստ վերջի-նիս՝ ոչխարի մեծութեամբ ձիւնասպիտակ թռչուն է Սևանայ լճում)։
• Pott BvS 4, 90 համեմատում է լիթ. oulbé «ևարապ» բառի հետ։ Նոյնը նաև Müiller BВ I 163։-Tomaschek, Deu-tsche Liter. 1883, 1254 համարում է կովկասեան բառ՝ կցելով վրաց. քար-քաբի «կարապ» բառին։ Հիւբշ. 458 իբր բնիկ հայ՝ կցում է լիթ. gulbé բառին կասկածով։ (Այս բառի հետ նոյն են յեթթ. gulbis, հպրուս. gulbis «կա-րապ». բայց թէ ամբողջը ի՛նչ խմբի է պատկանում՝ յայտնի չէ։ Trautmann 101 կցում է կաշուբ. kēlp, ռուս. kólpik, սլովենց. k s.up բառերի հետ՝ ընդհա-նուր սլաւական *külpi նախաձևին։ Ber-neker 322 միացնում է հսլ. golobi, ռուս. róлvбь «աղաւնի» բառերին և ռուս. голубой «կապոյտ» բառի միջո-
• ցով կցում է հպրուս. golimban «կա-պոյտ», լատ. fel, fellis «մաղձ», լիթ. gettas «դեղին» ևն ընտանիքին։ Առա-ջարկուած են նաև այլ համեմատութիւն-ներ (տե՛ս անդ), այնպէս որ բառի ծա-գումը դեռ որոշուած չէ)։ Հիւնք. լն. ϰάραβος «նաւ» բառից է հանում։ M, Riabinin, MSL 10, 13 իրար է կցում ռուս. кораблъ «նաւ», յն. ϰάραβος, լտ. carabus «խեցգետին» և հյ. կարապ ձևերը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კარაჭი կարապի «կարապ» (Չուբինով 594)։
ԿԱՐԱՊ կամ ԿԱՐԱՓ. κύκνος cycnus, cygnus, olor. որ եւ ՓՈՐ, կամ ՊՈՐ. Թռչուն սպիտակ՝ որպես սագ մեծ, երկայնավիզ, ջրասէր, ախորժ ձայնիւ.
Կարապ, եւ արագիլ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 17.)
Իկարապ փոխարկեալ. (Ճ. ՟Ա.։)
Յաղագս կարապին։ Նմանեցաւ կարապի։ Կարապն այն նկարեցաւ երկինս. (Նոննոս.։)
fore-runner, precursor;
out-rider;
guide;
precursory.
• . ի-ա հլ» «ռահահորդ, առաջ-նորդ, առաջից գնալով ճանապարհ բաց ա-նոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 9 (յատկապէս թագաւորների և կամ թագաւորական շքա-խմբի առաջնորդի համար ասուած). որից կարապետել Ոսկ. մ. ա. 10. Սեբեր. Եւս. քր. կարապետութիւն Յհ. կթ. Կանոն. կարապե-տական Մամբր. Գնձ. կարապետային Նար. նախակարապետ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լծ. կառապետ կամ կարաւանա-պետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 41, 26 դնում է իբր հպրս. *kārapati-«գործա-պետ» (kar «գործել» և pati «պետ» բա-ռերից բարդուած)։ Տէրվ. Altarm. 14 և Նախալ. 69 իբր կառապետ՝ հանում է կառք բառից։ Հիւնքն. յն. χαρυβδίζω. «մխել ի ջուր, մխրճել», բային է կցում, իբր թէ կարապետ բառի բուն նշանա-կութիւնը լինէր «մկրտիչ»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1896 ապրիլ (կողի վրայ) պհլ. ka-rapati։ Հիւբշ. 166 մերժում է համեմա-տել վերջինիս հետ, որ Lagarde-ի են-թադրութիւնն է։ Jensen, Hitt. u. Ar-men. էջ 122 դնում է հաթեան ինչ-որ grəbətwsə ձևի դէմ։ Մառ ЗВО 1924, 192 վրաց. tar-maϑ, սվան. ger-beϑ «Աստուած» բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն իբր յատուկ ա-նուն՝ Կարապետ, Կարօ, Կարպիս, Կրպէ, Կրպօ ձևերով. որից կարապետիկ Մշ. «Եփ-րատից դուրս եկող մի ձուկ, որ և տաշեղ է կոչւում»։
πρόδρομος praecursor, praevius, praecedens, antecessor. (լծ. կառապետ, կամ կարաւանապետ) Հորդիչ ճանապարհի, իբրեւ առաջնորդ, եւ իբր յառաջընթաց սուրհանդակ. Նախընթաց. աւետաւոր. քարոզ. եւ առաւել սեպհականեալ անուն Յովհաննու մկրտչի. ճամբա բացօղ, կամ ցցնող.
Առաքեցեր կարապետս զօրու քոյ զպիծակն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 8։)
Եկեսցե իբրեւ զկարապետ աղքտութիւն քո. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 34.)
Ուր կարապետն մեր յիսուս եմուտ. (Եբր. ՟Զ. 20։)
Կարապետ կոչի քրիստոս տիեզերաց։ Կարապետ ասի եւ յովհաննէս երկնային կարապետին. (Եղիշ. մկրտ.։)
Կենաց կարապետ. կամ կարապետ փրկութեան մերոյ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։ Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Ա։ Լմբ. պտրգ.։)
Յառաջնթաց կարապետ։ Կարապետ թագաւորին երկնաւորի։ Որպէս զարուսեակն ծագեալ ի յերկրի՝ եղեւ կարապետ արեգական արդարութեան։ Կարապետ կրկին իջման տեառն ի ստորին կողմ երկրի. (Շար.։)
Ընտրել արս առաքինիս, որ կարողք են լինել կարապետս աստուծոյ. (յն. մի բառ, θεόδρομος divins cursor ) եւ յառաքել յասորիս. (Ածազգ. ՟Բ։)
Արս իբրեւ հազար մի կարապետ առաջի իւր առաքեալ։ Կարապետքն հրաւիրեալ գագիկ եւ գուրգէն հասանէին. (Յհ. կթ.։)
առաքեաց զսուրբ հրեշտակն (զգաբրիէլ) իւր կարապետ. (Լմբ. իմ.։)
Կարապետ ուրախութեան. այսինքն աւետաւոր. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։ Պիտ.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբգ կարապետ յառաջագոյնս երկնայնոյն ընթացեալ. (Անյաղթ բարձր.։)
Սա է կարապետ յաւուր գալստեան փրկչին. (Շար.։)
այսօր ցնծա՛ նշան յաղթօղ՝ փայտ փրկութեան, սատուածընկալ եւ ահարկու՝ մեծ կարապետ. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Ընդե՞ր թողեալ զթագաւորն՝ի կարապետն հարեալ իցես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9. յն. քարոզ։)
Կարապետաց նեռինն՝ որդւոցն կորստեան. (Կաղանկտ.։)
Հիւանդութիւնք՝ կարապետք մահու. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to fore-run, to precede;
to guide, to conduct;
to announce.
προτρέχω praecurro, curro ante, anteverto ἅγω duco. Յառաջընթաց լինել. հորդորել զճանապարհ. առաջնորդել. եւ քարոզել. նախաձայնել.
Մարգարէքն յառաջագոյն կարապետէին, կամ կարապետեցին. (Ոսկ.։ Սեբեր.։ Եւս. քր.։ Սարգ.։ Շ. մտթ.։)
Մկրտիչն կարապետել եկն, եւ յառաջագոյն ճանապարհ հորդել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Ընդ նոյն ճանապարհ երթալ, ընդ որ ոտք սրբոյս կարապետեն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ճանապարհիս՝ որ ի կեանս անապականս կարապետէ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձայն հրեշտակապետի առ կոյսն մարիամ կարապետող. (Թէոդոր. կուս.։)
Որ ի կորուստն կարապետէ. (Նար. ՟Ե։)
Իբր թէ ի ձեռանէ նոցա եւ ի կարապետե լոյն այս ամպրոպ չարութեան (եղեւ). (Յհ. կթ.։)
Զբառնալ եպիսկոպոսութեան ի տանէ արշակունեաց, եւ զկարապետել անարժանից. այսինքն առաջնորդել, առաջնորդ լինել. (Արծր. ՟Ա. 15։)
office of precursor;
fore-running.
προδρομή praecursio, antecessus. Պատիւ եւ գործ կարապետի. յառաջընթացութիւն. առաջնորդիթիւն. Նախապատրաստութիւն.
Զյառաջընթացութիւն քո, եւ զկարապետութիւն աստուծոյ բանին. (Ժմ.։)
Զառաքելութեան իւրոյ զշնորհս ի ձեռս տայր նմա, որպես երբեմն յովհաննու մկրտչի զկարապետութիւն քրիստոսի. (Յհ. կթ.։)
Ունելով յինքեան նաւապետ կարապետութեան զտեսուչ եպիսկոպոսն. (Կանոն.։)
Զմեծի պասեքին զճրագալոյցն կարապետութիւն ասէ զգալի պայծառութեամբ. եւ զաստուածայայտնութեան ճրագալոյցն նախատօնակ կարապետութիւն ոթօրեայ աւուրցն պաշտաման. (Կամրջ.։)
large jar for wine, cask, barrel;
tun;
cf. Ծակ.
• , օ հլ. (կայ նաև սեռ.-ի. երկուսն էլ յետին) «գինու կամ ջրի մեծ աման» Ա-ռակ. իգ. 27. Եղիշ. հրց. 54, Նոնն. 36, Սարգ. յկ. է. (էջ 104), Բրս. մրկ. որից կա-րասձագ «փոքր կարաս» Վստկ. 114. գինե-կարաս Վատկ. (տե՛ս նաև կարասի, որ այս արմատին է պատկանում)։
• = Թերևս խալդեան կամ կովկասեան փո-խառութիւն է, իբրև մնացորդ՝ Հայաստա-նի նախահայ քաղաքակրթութեան. հմմտ. հիւս. Կովկասեան լեզուներից՝ ագ. խարա-ցի, կուբ. խարացէ, լակ. խարազի «կառաս»։ -Աճ.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 110 յն. ϰεραμος «բրուտի կաւ, պտուկ» բառի հետ։ Հիւնք. դնում է պրս. քիւ-րաս «ազգ ինչ խեցեղէն անօթոյ յառ-տընին պէտս»։ (ԳԴ չունի այսպիսի բառ. պէտք է հասկանալ պրս. [arabic word] kurāz «նեղաբերան կուժ», որ Հիւնք. հայերէնին աւելի մօտեցնելու համար, ըստ իր սովորութեան, ուզած ձևին է վերածել։ Բայց այս բառը զուտ իրա-նեա՞ն է արդեօք։ Սրա դէմ ունինք ա-րաբ. [arabic word] kurāz կամ [arabic word] kurraz (յոգ. kirzān) «նեղաբերան կուժ», որ նոյն է պրս. բառիս հետ։ Թւում է թէ պրս. բառը փոխառեալ է արաբերէնից մանաւանը եթէ սրա արմատը համա-րենք krz, որից արաբ. ❇ kiruz «պահվտիլ», [arabic word] mukāraza «վազե-լով մի տեղ երթալ պահվտիլ», թերևս նաև [arabic word] kurz «քուրձ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 197)։ Ըստ այսմ ա-րաբ. և պրս. բառերը պատահական նը-մանութիւն ունին, ինչպէս նաև արաբե-ռենիո փոխառեալ սպան. alcarraza, որից էլ ֆրանս. alcarraza «մի տեռաև արևելեան հողէ աման՝ ջուրը հով պա-հելու համար»։ Արաբերէնից ուշ ժամա-նակի փոխառութիւն է հյ. քռազ «գինու թակոյկ», որ իբբև գաւառական բառ յիշում է Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 119 ա ֆր. broc բառի տակ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին նոյնպէս արաբ.
• [arabic word] qarϑ, արևել. թրք. [arabic word] qalaz «կաշիէ ջրաման» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 361), անգլ. cruise «շիշ», ֆրանս. cruche «կուժ», գերմ. Karausche)։ Bugge, KZ 32, 51 յն. ϰρωσσός «դոյլ, կուժ» բառի հետ, որ մերժում է Boisacq 523, ըստ Pedersen KZ 39, 378։ Karst, Յուշարձ. 400 ասուր. kirissu «կարա-սիք»։ Scheftelovitz BВ 28, 282 իբր ոնիկ հայ՝ սանս. kalaça «պտուկ, ա-ման» բառի հետ. բայց սրա էլ նախա-ձայնը համաձայն չէ։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կարաս, Սեբ. գարաս, Տիգ. գmրmս, Մրղ. կառաս, Խոբ. գառաս, Սվեդ. գ'արուս, Հճ. գայօս. բոլորն էլ «գինու մեծ թակոյկ»։ Նոր բառ է կարասբացէք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კახრი կասրի «տակառ, մի փթանոց աման». მეკახრე մեկասրե «տակառագործ», მეკახრეობა մեկասրեոբա «տակառագործութիւն». -ռոաս. карacь, մորդ-վին. karašja, երկուսն էլ «կարաս»։
πίθος dolium. Անօթ խոր եւ մեծափոր. կավեղեն թրծեալ, կամ փայտեղէն, ընդունարան քաղցուոյ եւ գինւոյ.
Կարաս ծակ է տուն օտար. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 27։)
Ի ծակ կարաս ջուր կրել, կամ ամանել. (Բրսղ. մրկ.։)
Գինի ի դդմոյ եւի ակոյ եւ ի կարասոյ առեալ. (Մխ. ապար.։)
Յաղագս բնակելոյն դիոգինեայ ի կարաս։ Սոկրատես ոմն եմուտ ի բեկոր ինչ կարասոյ, եւ թաքեաւ ի պտղոմեայ։ Պիտանացու է ինձ կաթիլ բախտի՝ քան խելք կարասով։ Ըստ իմ դատողութեան մի վարկանիմ զխառանախօսութեան եւ զկարասին պատմութիւն. (Նոննոս.։)
Իկարաս մտանել. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Շ. իմ. եղակ.։)
light baggage.
Աղքատին կահկարասի.
Սուգ մեծ առնուին աղքատն, յորժամ յափշտակէին ի նոցանէ զչնչին կարասեակն. (Լմբ. ովս.։)
carrying goods;
baggage-bearing;
beast of burden.
Բեռնակիր կամ գրաստ բարձօղ կահուց կարասեաց.
Զձիս եւ զկարասէկիրս կալարո՛ւք. (Պտմ. աղեքս.։)
moveables, furniture, baggage, equipage;
implements, utensils;
wealth, riches, money;
goods & chattels;
գիր —սւոյ, inventory;
հարեալ ի —սւոջ, covetous, miserly, niggardly.
σκεῦος, σκευή, ἁποσκευή, ἁπαρτία vas, instrumentum, supellex, appararus, sarcina. Կահ. անոթ. աղխ. կազմած. սպաս տան. զարդ. գործի, եւ բեռն. կահ կարասի.
Տացէ ընկերի իւրում արծաթ, կամ այլ ինչ կարասի զիւր յաւանդ։ Աւասիկ թագուցեալ է ընդ կարասեաւ։ Ընկեցին զկարասին որ էր ի նաւին՝ ի ծով անդր։ Զկարասին ընկեցիկ առնէին։ Ետուն զգիր կարասւոյն (յն. մի բառ, νόμισμα , նոմոս, վճիռ. decretum ) յիշխանս կողմանց։ Զամենայն զկահ եւ զկարասի նոցա գերեցին։ Ամենայն կահիւ կարասեաւ իւրեանց կորեան։ Կահիւ եւ կարասով (բանակին). եւ այլն։
ԿԱՐԱՍԻ, χρήματα opes, pecunia, divitiae, substantia, emolumentum. Ինչք. դրամ. գոյք. ըստակ.
Անինչ եւ առանց կարասվոյ լինել։ Մեծատունք՝ որ ի կարասւոջն հարեալ են ( այսինքն ընչասերք)։ Կարասի վասն այնորիկ ասի, զի ի կիր ոք արկանիցէ եւ զի ի պէտս ոք ծախիցէ։ Կարասոյ վնաս առաւել սովոր է զայրացուցանել զմարդիկ. (Ոսկ. եւ Փիլիպ.։)
Ոչ իբրեւ զծառայ կամիմ քեզ՝ թէ իցես կարասւոյ. (Կոչ. ՟Ը։)
Սկսաւ պատրել զոմանս կարասեաւ։ Չպատրի մեռեալ ի կարասւոյ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ծառայել ձեզ ոչ միայն կարասոյ ծախիւք։ Կորնչին ամենեւին տամբք եւ կարասեաւ. (Փարպ.։)
Գաղտ յեղիշայէ գնաց զհետ զօրականին, եւ առ կարասի. (Կիւրղ. թագ.։)
Տուժեսցի նա տեառն կարասւոյն. (Եփր. ել.։)
Ապա եթէ եպիսկոպոսն կարասի առնուցու (դրամ իբրեւ կաշառ). (Կանոն.։)
Եթէ կարասեաւ, եւ եթէ մահուամբ թափել ի թշնամեաց. (Նար. երգ.։)
Գնեսցո՛ւք զմարդասիրութիւն աստուծոյ կարասեաւ (այսինքն ողորմութեամբ յընչից). քանզի քրիստոս վաճառէ զարքայութիւն ընդ կարասոյ. (Հ. կիլիկ.։)
Առ գութ կարասոյն ի տուէ եւ ի գիշերի ի գործս ձեռաց զմեզ տագնապես. (Եւագր. ՟Ի՟Բ։)
caravan.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «ճամբորդների խումբ, չու. բանակ» Եղիշ. Խոր. Փարպ. գրուած է նաև կարևան Բուզ. ե. 2. Մաղաք. աբ. 49. լե-տին ձևեր են կարվան Տաթև. ձմ. ձդ. քաւ-վրայն, կարուան Վրդն. առ. 136. նոր բառ է կարաւանապետ։
• = Պհլ. [syriac word] karavān, kārvān, պրս. [arabic word] kārvān «կ-րաւան». փոխառու-թեամբ տարածուած է ուրիշ շատ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] qayravan (Պա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 92), վրաց. ჭარავანი քարավանի, թրք. k arvan, kervan, kevran, ռուս. караванъ, լեհ. karawana (Berne-ker 501), ֆրանս. caravane, գերմ. Kara-vane (Kluge 243), սպան. caravana, ի-տալ. caravana, անգլ. caravan ևն։ Իրա-նեան բառի ծագումը յայտնի չէ. Müller WZKM 5, 354 նրա մէջ ուզում է տեսնել իրան. kā̄r «կռիւ, պատերազմ» բառը. հմմտ. հպրս. kāra-«բանակ», լիթ. kā̄ras, հսլ. ka-ra «եռիւ», գոթ. harjis «բանակ» (Horn § 834)։-Հիւբշ. 167։
• Schrōder, Thesaur. էջ 344 ժողովըր-դական ստուգաբանութեամբ մեկնում է «կարօղ վանելոյ».-Կարաւան՝ որ թուրքն քեարվան կասէ, Հայոց լեզու այ. ասելն սաքի՝ կարօղ վանելոյ, որ աշխարհօրէն կասեն ղարշու կենալոյ կարօղ (ակնարկելով այն ժամանակուայ վաճառականական կարաւանների կազ-մութիւնը, երբ զինուած՝ կռուելու պատ-
• րաստ ճամբորդում էին)։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որից յետոյ ՆՀԲ, Spiegel, Huzw. Gram. 187, 190, Müller ևն։
• ԳՒՌ.-Ագլ. կրա՛վան, Մկ. կարվան. միւս-ները նոր փոխառութեամբ քարվան, քէրվան ևն։ Նոր բառեր են՝ կարաւանկոտրուկ, կա-. րաւանկորուստ «լուսաստղ»։
(ռմկ. քէրվան, քէվրան. պ. քեարպան, քեարվան. իտ. քարօվանա). Խումբ եւ չու ուղեւորաց՝ բեռնաբարձ գրաստուք, բանակ ճանապարհորդաց, եւ զինուորական, եւ արքունի.
Ի ճանապարհի կարաւանին զերծուցանել զարքայն իւրեանց. (Խոր. ՟Գ. 50.)
Քարոզ կարդայր ի մեծ կարաւանին. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Գ. ՟Ը։)
Քրիստոնէից՝ որ ի կարաւանին էին. (Փարպ.։ եւ Յհ. կթ.։ Արծր.։)
caravansary.
seam, joint of a cuirass;
hypochondria.
ὐποχόνδριον, -ια hypochondria, pars quae prope jecur, praecordia. Կա՛մ է Կարուած եւ զօդ զրահից ըստ դրից մարմնոյն զկողիւք, եւ կամ է բառ յն. խօ՛նտրօս, աճառ. յորմէ իբօխօնտրիոն, իբր ենթաճառ, այսինքն Սնակուշտ.
Վիրաւորեցաւ ընդ կարաւանդսն ի ներքս. (՟Ա. Թագ. ՟Լ՟Ա. 3. (ուր ձայնդ ի ներքս, հայի ի յն. իբօ)։)
order, rank, rule, class, series, arrangement, disposition;
turn, succession, sequel, train, concatenation;
rank, state, condition;
religious order, institution, congregation;
orders, ordination;
hierarchy;
rank, line, battle-array;
stratum, layer, bed;
կարգաւ, ըստ —ի, — ըստ կարգէ, — ըստ կարգի, in order, orderly, regularly, systematically, by turns;
one after another, each in his turn, successively;
արտաքոյ —ի, extraordinary;
— բնութեան, order of nature;
—ք ուղղութեան, the laws of probity;
դաշնակեալ կարգք, harmony;
— կանանց, the menses;
— բանից, train, style;
անդրէն ի — բանին ի վեր ելանել, to return to one's subject, to take up a discourse anew;
դնել ի կարգի, ի — արկանել՝ ածել, to put or set in order, to set to rights, to order, to arrange, to settle, to regulate, to dispose;
to enumerate, to run over;
խանգարել, վրդովել զ—, to trouble, to disturb, to disarrange (the order);
զանձն ի —ի ունել, ի — գալ, to regulate oneself, to become discreet, orderly, methodical;
ի — անկանիլ, to prepare, to dispose oneself;
ի — անկեալ պատմել, to relate or narrate methodically;
դնել ի վերայ —, to impose penitence;
ի — աշխարհի մտանել, to get married;
եւ որ ի —ին, and so forth.
• , ի-ա հլ. «շարք, դասաւորութիւն, կարգ-կանոն, յաջորդների շարք, հրեշտակ, ների խումբ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Եւս. պտմ. որից կարգ ըստ կարգէ Վեցօր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. և որ ի կարգին «և այլն» Ոսկ. յհ. ա. 22. կարգաւ ՍԳր. ի կարգ արկանել «շարել» Եւս. քր. կարգել «շարել, դասաւորել, սահմանել, որոշել» ՍԳր. «գրել, շարադրել» Եզն. Փարպ. (ըստ այսմ կարգ «տող, համար» Փարպ. Երզն. մտթ. հմմտ. հյ. տող «շարք և գռու-ածքի տող»), «ամուսնացնել» Մխ. դտ. էջ 375, 379, 380, Անսիզք 39. կարգալից Ոսկ ես. կարգաւոր «կանոնաւոր» Ոսկ. եբր. «կրօնաւոր» Երզն. մտթ. Ոսկիփ. կարգաւո-րութիւն Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 2. կարգիչ Դ. թագ. իե. 19. Եզն. Վեցօր. դասակարգ Ղկ. ա. 5. ծննդակարգ Եփր. ծն. երեքկարգեան Գ. թագ. զ. 36, է. 12. հիմնակարգութիւն Ոսկ. յհ. ա. 10. մշտնջենակարգ Ագաթ. ժա-մակարգութիւն Յհ. իմ. եկեղ. յառաջակարգ Ագաթ. Կորիւն. յարակարգել Եւս. քր. շնոր-հակարգութիւն Ագաթ. բարեկարգ Պիտ. գըլ-խակարգութիւն Գր. տղ. թղթ. զրուցակար-գութիւն Խոր. անկարգ ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. Բուզ. յետնաբար «չամուսնացած, ամուրի» Պտմ. կիլ. 211. Անսիզք 53. Մխ. դտ. 371.-նոր բառեր են՝ արտակարգ, անկարգանալ, անկարգապահ, կարգադրիչ, կարգազուրկ, կարգալոյծ, կարգախօս, կարգաթողութիւն. կարգապահ, կարպագահութիւն, կարգապա-հական ևն։
• Muller, Kuhns ս. Schleich. Btrg. 5. 141 սանս. varga «կարգ» բառի հետ։ (Սրա հետ է կցւում լտ. volgus, vul-gus «ժողովուրդ», որով հայերէնի հետ համեմատութիւնը ձայնապէս բոլորոժ վին հեռանում է)։ Եազըճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. varga «կարգ»։ Հիւնք. կարճ բառից։ Արշէզ, ՀԱ 1896, 268 եբր. [hebrew word] aug «կարգ» բառից (որ Gesenius-ի բառարանի մէջ գոյութիւն չունի. չկայ նաև [hebrew word] arg ձևով)։ Patrubány ՀԱ 1908, 85 դնելով <*գարկ, կցում է սանս. várgas բա-ռին, որից բաժանում է լտ. vulgus։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Կր. Երև. Ղրբ. Մրղ. Շմ. Տփ. կարք, Մկ. կարք՝, Մշ. կարկ, Ակն. Պլ. Սեբ. Սչ. գարք, որոնք սովորաբար նշանակում են «եկեղեցական աստիճան, կրօնական արարողութիւն, թաղման կարգ», իսկ Սչ. «կարգ, օրէնք». որից Ախց. Կր. կարքէլ, Տփ. կա՛րքիլ, Ակն. Պլ. գարքէլ, Ասլ. զարքէ՝լ, Խրբ. գարքիլ, Մշ. կարկել, Սչ. գ'արքել, Հմչ. գարքուշ «ամուսնացնել»։ Նոր բառեր են կարգուիլ, կարգուկ, կարգմուն, կարգին «լաւ», կարգաւորցու «կրօնաւորա-ցու»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. კარგი կարգի «կարդ. շարք. 2. գեղեցիկ, սիրուն, ընտիր», ❇არგი თვინო կարգի ղվինո «կարգին (լաւ) գինի», კარვი კარაკი կարգի կարաքի «կարգին (լաւ) կարագ», კარგი ადამიანი կարգի ա-դամիանի «լաւ մարդ», ჭარგი ა կարգի ա «լա՛ւ, բաւական է». კარგვა կարգվա «կար-զաւորութիւն, կարգադրութիւն», მკარვავი մկարգավի «կարգադրիչ». საკარგავი սա-կարգավի «վերակացու, հսկող», გახკარვუ-ლება գանկարգուլեբա «կարգաւորութիւն, վարչութիւն», განკარვვა գանկարգվա «իշ-խել, ուղղել, կանոնաւորել, կարգադրել, կարգաւորել»։-Սղերդի արաբախօս քրիս-տոնէից բարբառով gark «սքեմ քահանա-յական» (Բիւր. 1899, 116), ուտ. կարք «կարգ» (դպրոցի միջոցով մտած բառ)։
ԿԱՐԳ որ եւ ԴԱՍ. յորմէ յն. դա՛քսիս. τάξις, διάταξις, στίχος ordo (յորմէ թ. օրտու ) series, ordinatio, dispositio եւ այլն. Շարադասութիւն. դասաւորութիւն օրինօք. բարեկարգութիւն. շարք.
Բանակեսցին որդիքն իսրայէլի այր ըստ իւրաքանչիւր կարգի։ Կարգ պաշտօնէից, կամ քահանայից, նախնեաց, քաղաքի, աստեղաց, քարանց, ականց, բանի, լեզուի, եւ այլն։ Կարգ եդ խաւարի։ Եւ թէ իցեն ի կարգի, գովեցայց ի կարգել անդ (զբանս)։ Խնդամ իբրեւ տեսանեմ զկարգն ձեր։ Ամենայն ինչ ձեր պարկեշտութեամբ եւ ըստ կարգի լինիցի։ Իւրաքանչիւր յիւրում կարգի։ Ամենայն կարգօք լի։ Եսթեր ոչ փոխեաց զիւր կարգն (այսինքն զընթացս կենաց. ἁγωγή vitae ratio )։ Հարին զնոսա սրով սուսերի ի քաղաքէ կարգաւ մինչեւ ցանասուն։ Գործ կախաղանաւ կարգ առ կարգ. յն. կարգ ի վերայ կարգի. եւ այլն։
ԿԱՐԳ ասի եւ յայլ գիրս Դասակարգութիւն հրեշտակաց, կարգաւորութիւն եկեղեցական աստիճանաց, մանաւանդ քահանայութիւն, եւ եպիսկոպոսութիւն. կրօնք միանձանց, եւ որոշումն ամենայն վիճակի մարդկան, եւ արարածոց առ հասարակ, եւ ամենայն բանից եւ գործոց։
ԵՒ ՈՐ Ի ԿԱՐԳԻՆ. իբր շ. καὶ τὰ ἐξῆς et quae sequuntur, et cetera. Այլովքն հանդերձ. Եւ այլն.
Իբրեւ զոչխար ի սպանդ վարեցաւ, եւ որ ի կարգին է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)
Վասն քո մեռանիմք զօրհանապազ, եւ որ ի կարգին է սորին՝ սաղմոս. (Նար. կ.։)
Ուրանօր երկիւղ է պատուիրանաց պահպանութիւն, եւ մարմնոյ մաքրութիւն, եւ որ ի կարգին. (Խոսր.։)
ԿԱՐԳԱՒ. իբր մ. ἐξῆς, καθεξῆς, ἕπητα, ἑξοχῶς, τακτικῶς, εὑτάκτως, τάξει, τεταγμένως ex ordine, ordinate, -tim, deinde, consequenter եւ այլն. Մի ըստ միոջէ. հետզհետէ. կարգավորապէս.
Կարգաւ եկեսցեն նշանք իմ։ Կարգաւ գրել, կամ պատմել, շրջել. (Եւ. ՟Ժ. 1. Ղկ. ՟Ա. 3։ Գծ. ՟Ժ՟Ա. 4։ ՟Ժ՟Ը. 23։)
Մերկանայր եւ դնէր զամենայն կարգաւ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Յօրինեաց կարգաւ զերեւելիս եւ զաներեւույթսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)
Զարս անուանիս կարգաւ շարադասեալ։ Սկսեալ ի թագաւորուենէն աղեքսանդրի, կարգաւ որ ինչ եղեալ աստ գործ քաջութեան. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 1։)
ԸՍՏ ԿԱՐԳԻ. Նոյն ընդ վ. կարգաւ. Կարգաւորաբար. ըստ պատշաճի. օրինօք.
Ըստ կարգի վարիլ, կամ յարմարել, հիւսել, խօսել, գրել, ողղել, բերել, ունել. (Պիտ.։ Շ. ՟ա. յհ.։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Եղիշ. ՟Է։)
ԿԱՐԳ ԸՍՏ ԿԱՐԳԻ. ԿԱՐԳ ԸՍՏ ԿԱՐԳԷ. Նոյն ընդ վվ. Կարգաւ. եւ Հետզհետէ.
Որ կարգ ըստ կարգի թագաւորեցին։ Կարգ ըստ կարգի յօրինեալ. (Վեցօր. ՟Զ։)
Կարգ ըստ կարգի խաղան ի լոյսն առաւօտեան. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւն եդից կարգ ըստ կարգէ։ Որք ի յուլիոս կայսերէ եւ յօգոստեայ կարգ ըստ կարգէ եղեն ինքնակալք։ Զասորեստանեայց թագաւորսն կարգ ըստ կարգէ համարի։ Նինոսգ զորմէ մանր կարգ ըստ կարգէ գրել փութացաք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Սկիզբն առնեմք մաղթել ողորմութիւն (վասն ամենեցուն) կարգ ըստ կարգէ. (Խոսր. պտրգ.։)
Ապա եւ զառաքինութիւնսն համարի կարգ ըստ կարգէ. (Ոսկ. ես.։)
Ի ԿԱՐԳ ԱՐԿԱՆԵԼ, ԱՆԿԱՆԻԼ. Կարգաւ հետզհետէ դնել, դնիլ. ի վերայ բերել. շարունակել.
Զթագաւորս որ յետ նոցա էին ի կարգ արկեալ՝ համարի։ Ի կարգ արկեալ պատմէ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Ճ. ՟Բ.։)
Զամենայն ներգործութիւնս հոգւոյն ի կարգ արկեալ՝ ցուցանէ. (Լմբ. սղ.։)
Եւ այսպէս ի կարգ անկեալ աւուրքն ունին. (Արշ.։)
Մի ըստ միոջէ ի կարգ անկեալ չուէին. (Յհ. կթ.։)
Ի կարգ անկեալ բանիւն առաջի դնէ։ Ի կարգ անկաք երկնաչու ճանապարհին. այսինքն սկսաք յառաջ խաղալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ. եւ ՟Թ։)
ՄԻՈՎ ԿԱՐԳԻՒ. Իբր Ընդ մի համար. որ եւ ասի Ընդ մի.
Զկրկին գալն նոցա առ քահանայպետսն՝ միով կարգիւ բաւական համարեցաւ պատմել. (Սկեւռ. յար.։)
ԿԱՐԳ. series, linea (հյ. շար թ. սըրա, լծորդ ընդ լտ. սէ՛րիէս). Տող գրոյ.
Գրեալ ի սկզբանն կարգս ինչ սակաւ՝ ոսկետեսիլ գրովգ այլ կարգք ինչ եղծեալքգ Կարգ մի եւ կէս կարգիգ Սքանչելատեսիլ ոսկէգիր կարգովն. (Փարպ.։)
ԿԱՐԳ. διαδοχή successio. Յաջորդութիւն.
Զկարգաց անցից առաքելոցն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 1։)
ԿԱՐԳ. Համար. սըրա, որպէս եւ յն. լտ. τάξις ordo, series.
Զի թէ իրաւամբ սպանանեն, ի կարգի դահճի եղիցին։ Որ ձեւով եւ անուամբ ի կարգ մտանեն. (Երզն. մտթ.։)
to make a regular discourse.
good order, method in oratory.
Քաջ մի՛տ դիր կարգաբանութեան գրոցն, եւ ուսանիս անտի. (Եղիշ. յես.։)
Կարգ եւ կարգաւորութիւն բանից։ Բան կարգաւոր.
Ըստ համօրէն աւետարանական կարգաբանութեան գլխոցն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Զոր յիւրում տեղւոջն կարգաբանութեան գրեցից. (Արծր. ՟Ա. 8.)
Ըստ կարգաբանութեան խօսից անթարթափ լեզուոյ. (Նար. խչ.։)
written regularly;
register, account book.
Կարգաւ գրեալ տոմար. հաշուեգիր. համարակալութիւն.
Կիսացն զի շատ տուաւ շնորհքն յաստուծոյ, եւ ոմանց սակաւ, նոյնչափ եւ պահանջի, երկքանչիւրըստ իւրում կարգագրի. (Զքր. կթ.։)
to write methodically, in order;
to set down in writing.
ԿԱՐԳԱԳՐԵԼ. Կարգաւ գրել։ (Եղիշ. ՟Ա։ Տօնակ.։)
orderer, dis poser, regulator;
tutor.
to put in order, to order, to dispose, to arrange.
συντάσσω coordino. Կարգաւ կամ ի կարգի դնել. կարգի դնել. կարգաւորել. սահմանել.
Կարգադրեցի շրջաբերութեամբ ի նոյն պայմանի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Կարգադրեալ վայելչապէս հոգաբարձութեամբ. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Աստուած որ կարգադրեաց հարցն զթլփատութիւն, նոյն ինքն եւ ասաց, եդից ուխտ նոր. (Աթ. ՟Թ։)
Աղօթս սուրբ պատարագին, եւ այլոց կարգադրեալ կանոնիցն. (Շ. ընդհանր.։)
ordinance, disposition, arrangement;
regulation organisation, constitution.
σύνταξις, σύνταγμα coordinatio, ordo, dispositio, constitutio. Կարգաւորութիւն. սահմանդրութիւն. բարեկարգութիւն. յօրինուած.
Ստուգաբան ի կարգադրութիւն ճառից. (Փարպ.։)
Խրախճանական կարգադրութեանց դրուագս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Զկարգադրութիւնս տանցն (սաղմոսի)։ Կարգադրութիւն կրից. (Նար. ՟Կ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
Պատուիրան եւ կարգադրութիւն ընկալաք յառաքելոցն եւ ի սրբոց հարցն. (Խոսր.։)
unfrocked;
apostate;
— լինել, to throw off the cowl, to renounce holy orders.
Որ ի բաց թողու լքանէ զկարգ սրբազան.
Նոր կամ երկրորդ յուլիանոս եղեալ՝ կարգաթող լիներ. (Մարթին.։)
order, command;
ordered, established.
Թագաւորք եւ տեարք առ ժամանակ մի ըստ քո կարգածոյ տիրեն նմանեաց իւրանց. (Խոսր.։)
Գիրք աստուածային զիւր ազգն ի բաց հատեալ, այսինքն է զսեմ, ելիք զայլսն իբրեւ զարհարմարհեալս, եւ իւրոցն անարժան կարգածոցն բանի համարեալ. (Սամ. երէց.։)
ԿԱՐԳԱԾ ա. Կարգեալ.
Սարկաւագն դռնապան կայր կարգած. (Նչ. Ի գիրս խոսր.։)
partial.
partiality;
party-spirit.
cf. Կողմնակի;
partial.
Արեգակն՝ շեղագնաց, թիւրընթաց, կողմնաւոր. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ի կողմնաւոր սիրոյն կարծիք եւ նախանձ լինին։ Խափանեսցին ամենայն կողմնաւոր կամք. (Բրս. ճգն.։ եւ Մաշտ. հին.։)
Մի՛ կողմնաւոր բարուք զոմանս սիրել՝ ջոկս առնելով, եւ զոմանս անտես առնել. (Շ. ընդհ.։)
to betray, to defraud, to deceive, to prevaricate.
ἑπιβουλεύω insidias struo Դաւել. նենգել. խաբել. յորոգայթ արկանել. խաբխըբել.
Եթէ մեք զանձինս մեր ոչ դաւաճանիցեմք, ոչ այլ ոք կարէ նենգել զմեզ. (Ոսկ. գծ.։)
Դաւաճանեալ զնա ի սպանումն. (Խոր. ՟Ա. 23։)
Գողացեալ դաւաճանեաց զիս. (Զքր. կթ.։)
Եթէ ոք ընկերին դաւաճանիցէ. (Ածաբ. ՟Ժ՟Զ։)
Դաւաճանիս ի տարադէպ ժամու. (Լմբ. ժղ.։)
Որդիք դաւաճանօղք. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Դաւաճանեսջիք զեգիպտացիսն. (Ել. ՟Գ. 22.) իմա՛, հնարիւք կողոպտեսջիք՝ խնդրելով զպէտս ճանապարհի, փոխանակ ծառայութեան։
cf. Դաւաճան.
ԴԱՒԱՃԱՆԻՉ ԴԱՒԱՃԱՆՈՂ. ἑπίβουλος insidiosus Դաւադիր. դաւօղ, խարդաւանօղ.
Դու ես դոցա դաւաճանիչ ի մեղսն, եւ ոչ ինքեանք նորին սիրօղք. (Լմբ. սղ.։)
Դաւաճանօղ եւ ամբարտաւանագոյն գազան լինիցի. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Դաւաճանող վիշապ. (Շար.։)
treason, deceit, intrigue, rebellion, fraud, prevarication;
stratagem;
ambush.
ἑπιβουλή, ἑνέδρα, σύνδεσμος insidiae, conjuratio Դաւ. դաւելն. նենգութիւն. չարարուեստ խաբէութիւն. դարան. ... եւ Համախոհութիւն.
Լուեալ զդաւաճանութիւնն։ Լինիք դուք ինձ այսօր ի դաւաճանութիւն։ Եդին նմա դաւաճանութիւն. (Գծ. ՟Ի՟Գ. 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 22։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Չեւ եւս գիտելով զառ ի նմանէ դաւաճանութիւնն. (Խոր. ՟Ա. 27։)
Հարազատաց դաւաճանութիւն. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
cf. Դաւաճանութիւն.
Դաւաճանումն միայն լինէր մտաց տգիտաց. (Յհ. կթ.։)
Նենգապատիր դաւաճանմամբ. (Անան. եկեղ։)
that holds the same faith.
Վկայակցաց իւրոց եւ դաւանակցաց։ Եղեն միմեանց դաւանակիցք. (Տօնակ.։)
Դաւանակից եղեալ յայս՝ մարգարէութեանն. (Նիւս. կազմ.։)
Լե՛ր դաւանակից ինձ ուղիղ այսու բառբառով, զոր ուսաք ի տեառնէ. (Սարկ. հանգ.։)
to confess, to avow, to profess, to protest.
ԴԱՒԱՆԵՄ ԴԱՒԱՆԻՄ. ὀμολογέω confiteor, profiteor Հաւան լինել, եւ յանձն առնուլ զիմն իբրեւ ճշմարիտ. խոստովան լինել. վկայել, խոստանալ զհաւատարմութիւն. հաստատել՝ զոր հաւատայ կամ ընդունի.
Դաւանեցեր զբարւոք դաւանութիւն առաջի բազում վկայից. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 12։)
Առնելով արասցուք զդաւանութիւնն մեր՝ զոր դաւանեցաք. (Երեմ. ՟Խ՟Դ. 25։)
Դաւանիմք (կամ դաւանեմք) ընդ սրովբէից զկենդանարդ համայնից։ Լուսաւոր ձայնիւ յերկնից զքեզ դաւանեաց հայր էակից. (Շար.։)
Դատաւորաց գիրք նմին դաւանեն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Մերոյս հաւատոյ դաւանեալ՝ անուանեցաւ եղիազար. (Խոր. ՟Բ. 67։)
Բելիարայ զանձն դաւանեաց։ Ասեմ զիս քեզ դաւանել։ Դաւանեմք ի հաւատ ուղիղ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս. (Նար.։)
Աստուծոյ դաւանեցայք, եւ մկրտեցայք յաւազանն կենդանի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)
Ի քեզ դաւանին։ Դաւանեա՛ց առ իս. (Շ. բարձր.։ Ճ. ՟Ա.։)
Յանդիմանեցին զնա վասն ուրանալոյն զքրիստոս, եւ դաւանելոյն ի կուռսն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ժ՟Թ.։)
Դաւանեալ խոստասջիք զկաշառս. (Զքր. կթ.։)
cf. Դաւանաւոր.
confession or declaration of faith.
ὀμολογία confessio, professio Խոստովանութիւն հաւատոյ. եւ Հաստատելն բանիւ բերանոյ՝ զոր ունի ի սրտի. իգրար. Տե՛ս (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 12. 13։ Երեմ. ՟Խ՟Դ. 25։)
Քրիստոսաւանդ, կամ խոստովանողական դաւանութիւն։ Դաւանութեան բարեաց ուսուցիչք։ Ըստ բանի աստուածազգացիկ քում դաւանութեան։ Զհերձուածողականն խիստ դաւանութիւն. (եւ այլն. Նար.։)
Փոխարէն տրիտուր դաւանութեանն պետրոսի զորդի ի բնութենէ հօր. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
cf. Դաւանութիւն.
Որ զդաւանումն պետրոսի զքեզ որդի հօր աստուծոյ. (Շար.։)
Հաստատէր զդաւանումնն ուղղափառութեան. (Հ=Յ. յունիս. 4.։)
Ստոյգ դաւանմամբ։ Դաւանման ճշմարտականի։ Ուղղահամբոյր դաւանմամբ։ Ստայօդն թիւր դաւանման. (Նար.։)
cf. Դաւ.
Զհաւատոյն մերոյ դաւանս հայհոյել. (Յհ. կթ.։)
Զխոստովանութիւն մերոյս դաւանից։ Բարեկամ ձեր դաւանիցդ. (Ոսկիփոր.։)
ԴԱՒԱՆՔ, նաց. գ. Իբր Դաւ. դաւումն. դաւաճանութիւն. վնաս. խաբէութիւն, զրկանք.
Այլ զայն ի դաւանացն պատրումն արուեստակէ։ Ի բռնաւորէ եւ ի հարստէ, կամ յաշխարհիս մասանց դաւանս կրել. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լին.։)
Զիւրաքանչիւր դաւանաց տուգանս. (Պիտ.։)
Դաւանս յինքեան սրեալ, եւ նենգապատիր խաբէութիւն ի սիրտ իւր նիւթեալ. (Յհ. կթ.։)
Հանճարեղք ի հատուցումն դաւանացն. (Շար.։)
to defraud, to cheat, to contrive.
Դաւ գործել. դաւաճանել. նենգել. վնասել կամ սպանանել չարարուեստ հնարիւք. խաբել.
Դաւեցին քեզ (ա՛յլ ձ. (դաւաճանեցին զքեզ). Երեմ. ՟Ժ՟Բ. 6։)
Ի ձեռն սիրոյ դաւել։ Դաւել կամիցի զարքայ. (Խոր. ՟Ա. 26։ ՟Բ. 36։ Դաւել նմա, կամ անձին իւրում. Զքր. կթ.։ Նանայ.։ Մաշկ.։)
Կենդանութեան մերում դաւել. (Խոսր.։)
Դաւող ամպարհաւաճութիւն, կամ ցանկութիւն, կամ կարծիք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. բագն.։)
Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց խորամանկեալ. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
fraud, deception, cheat.
Ստահամբաւ դաւողութեամբ զամենեսեան ի մի վայր գումարէին. (Յհ. կթ.։)
cf. Դաւողութիւն.
Շրջեալ զդաւումնն՝ ի վնաս նոցա յառնէր։ Որ եղբարց թերեւս լինելոց է դաւումն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Նախանձ, ստութիւն, դաւումն, կեղծաւորութիւն. (Նիւս. կազմ.։)
to strike or sound the tabour.
Դափն՝ այսինքն թէֆ հարկանել. հնչել ձայնի թմբկաց. դրնդել. շաչել.
Քանի՞ փողք գոչիցեն, եւ քանի՞ թմբուկք դափիցեն։ Փողք եւ քնարք հնչէին, եւ թմբուկքն դափէին. (Արծր. ՟Գ. 1. եւ 2։)
the sound of a tabour;
uproar, noise, rumour.
ԴԱՓԻՒՆ ԴԱՓՈՒՄՆ. χορός strepitus Շչիւն շառաչիւն իբրեւ զձայն թմբաց. եւ Դոփիւն. դրնդիւն. ձայն ամբոխի. եւ Մեծաբանութիւն.
Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դափիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
cf. Դափիւն.
ԴԱՓԻՒՆ ԴԱՓՈՒՄՆ. χορός strepitus Շչիւն շառաչիւն իբրեւ զձայն թմբաց. եւ Դոփիւն. դրնդիւն. ձայն ամբոխի. եւ Մեծաբանութիւն.
Թատերք եւ հանդէսք նուագաց, կոփիւնք եւ դափիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
cf. Դդըչիւն.
ԴԴԸՉՈՒՄՆ կամ ԴԸԴԸՆՉՈՒՄՆ. որ եւ ԴԸՆԴԸՆՉՈՒՄՆ.
Ձայն հոսանաց ջուրց, խոխոջիւն. ... եւ Շչիւն անհեթեթ ձայնից եւ բանից. ... եւ Ծածանումն. կամ շարժլումն աչաց .
Ընդ որ անցանէ ահագին դըդընչմամբ գետն որոտան. (Ուռպ.։)
Խրախոյս տային խաւարային դդըչմամբ. (Յհ. կթ.։)
Հեշտալի եւ գողտրիկ աչացն դդչումն ժպտելոյ. (Փիլ. սամփս.։)
cf. Դդըչիւն.
ԴԴԸՉՈՒՄՆ կամ ԴԸԴԸՆՉՈՒՄՆ. որ եւ ԴԸՆԴԸՆՉՈՒՄՆ.
Ձայն հոսանաց ջուրց, խոխոջիւն. ... եւ Շչիւն անհեթեթ ձայնից եւ բանից. ... եւ Ծածանումն. կամ շարժլումն աչաց.
Ընդ որ անցանէ ահագին դըդընչմամբ գետն որոտան. (Ուռպ.։)
Խրախոյս տային խաւարային դդըչմամբ. (Յհ. կթ.։)
Հեշտալի եւ գողտրիկ աչացն դդչումն ժպտելոյ. (Փիլ. սամփս.։)
pumpkin, gourd.
κολοκύνθη cucurbita Բոյս դդմոյ. եւ այլ տունկ համասեռ. գապագ։ (Յոնան. ՟Դ. 6=10։ Նար. կ.։)
to vacillate, to stagger, to totter.
ԴԵԴԵՒԱՑՈՒՑԱՆԵՄ ԴԵԴԵՒԵՄ. σαλεύω, σείω, κλονέω agito, concutio, commoveo Շարժլել. տատանել. երերցընել.
Իբրու զանհաստատ եւ զաննեցուկ նաւամակոյկն շարժեալ դեդեւացուցանեն։ Ամենայն ախտ հոգւոց չար են, որք շարժեն եւ դեդեւացուցանեն զնա. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Դեդեւեաց զնոսա իբրեւ զալիս ծովու. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 24։)
to vacillate, to totter, to waver, to shake, to fluctuate.
Իբր Դեհդեհ (ասդիս անդին) շարժիլ. աստանդիլ. շարժլիլ. տարուբերիլ. տատանիլ. իրօք կամ մտօք. դանդաչել. երերալ. գլորտըկիլ.
Դեդեւի, եւ անկանի։ Այսր եւ անդր դեդեւելով։ Վեր ի վայր դեդեւեալ։ Ոգւոցն շարժել եւ դեդեւել. (Փիլ.։)
Այս օրէն է վարդապետի, զի ոչ դեդեւի, եւ ոչ սայթաքէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զօրէն արբելոց այսր անդր դեդեւին. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Յայս կոյս կամ յայն խաւարեալ աչօք դեդեւէին. (Լմբ. իմ.։)
vacillating, wavering.
Որ ստէպ դեդեւի. դողդոջոտ.
Ծերն ... դեդեւկոտ մարմնով. (Լծ. նար.։)
vacillation, unsteadiness, uncertainty, irresolution.
Դեդեւիլն. տատանումն. վարանք. անհանդարտութիւն.
Յորժամ ոչ է ըստ աստուծոյ եւ վասն աստուծոյ գործն, միշտ ի դեդեւումն է գործօղն. (Լմբ. առակ.։)
Նշանակ արբեցութեան՝ դեդեւումն մարմնոյ եւ բանի է. (Մխ. դտ.։)
Վասն ծփմանն, շարժմանն եւ դեդեւմանն. (Վրդն. դան.։)
government of a province;
office or dignity of the governor of a province;
cf. Կողմնակալութիւն.
Սկիզբն գործակալութեան, աշխարհատարած դեհկանութեան. (Բուզ. ՟Դ. 2։) (իսկ պ. եւ ար. տիհգան, տիխհան, է գիւղապետ, եւ շինական)։
spice, aromatic or medicinal drug.
Խունկ՝ որ լինի դեղ, կամ առողջարար հոյզ.
Զցօղն յիւղ դարձուցանէ ... եւ այլովք բանջարօք ի դեղախունկս. (Սեբեր. ՟Ը։)
pill, bolus;
cf. Դեղատու.
ԴԵՂԱՀԱՏ եւ ԴԵՂԱՀԱՏՈՒ. Իբր Դեղատու, եւ Դեղատուութիւն.
seed;
dried fruit fortable.
Ունդ կամ սերմն՝ որ ի դեղ դալարի.
Բանջար ինչ, կամ հաց լոկ, կամ դեղահունդք (կամ դեղակունդք), թէ բեւեկն, թէ ձիթապտուղ, թէ թուզ. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
poisoned.
Որոյ առեալ է զդեղ, մանաւանդ մահաբեր.
Կամէր երկոցունց կողմանցն՝ դեղատուին եւ դեղառելոցն զփրկութիւն գործել. (Աբր. մամիկ.։)
Զերկոցունցն ասէ, զդեղատուացն եւ զդեղառելոցն. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
that gives medicaments;
poisoner;
sorcerer, bewitcher.
φαρμακεύς confector medicamentorum եւ veneficus, facinator Տուօղ զդեղ, մանաւանդ զմահադեղ, կամ զկախարդական բժժանս. կախարդ. ամոքիչ.
Կախարդաց ... եւ դեղատուաց. յն. մի բառ. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 8։)
Դեղատուին եւ դեղառելոցն։ Զդեղատուացն եւ զդեղառելոցն. (Աբր. մամիկ.։ եւ Սարգ.։)
Ո՞վ է թովիչն, կամ ո՞վ է իմաստուն դեղատուն. թովիչ իմաստուն քահանայն է, եւ ճարտար դեղատու՝ աստուած. (Եփր. քրզ.։)
to physic, to cure;
to poison.
Եւ զխոցեալն ի թշնամւոյն դեղատուեա՛. (Եփր. քրզ.։)
cf. Դեղատութիւն.
ԴԵՂԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ գրի եւ ԴԵՂԱՏՈՒԹԻՒՆ. φαρμακία medicandi actio, medicamentum Տալն զդեղ. բժշկականն (արուեստ).
Տեղի տալով, որպէս բժիշկ՝ հիւանդաց, զի դեղատութիւնս ընկալցի (այսինքն ընկալեալ լիցի), արուեստիւ դեղ տուեալ. (Առ. որս. ՟Զ։)
Ոչ կարօտանաս սպեղանեաց, ոչ սրագործութեան, ըստ երկրաւորս դեղատուութեան, առ որս միշտ է վրիպութիւն. (Նար. ՟Խ՟Գ։)
Եւ որպէս Մահադեղ տալն, եւ Կախարդելն. դեղագիտութիւն. φαρμακεία veneficium
Ոչ ապաշխարեցին ի մարդասպանութենէ, եւ ի դեղատուութենէ. (Յայտ. ՟Թ. 21։)
Երկակի գոլով այսպիսի չարաչար դեղատուութեանս (կամ դեղատութեանս) ... Այս ինչ օրէն յաղագս այսպիսի դեղատուութեանս. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Զոր արբեալ, զդեղատուութիւն կորուսչին արտաքս հեղեր. (Նար. ղ։)
Աղեքսանդր դաղատուութեամբ մեռաւ ի բաբելոն. (Միխ. աս.։)
ԴԵՂԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. Մերթ որպէս լծ. յն. δέλεαρ, δελέασμα եւ հյ. Թելադրութիւն, այսինքն հրապոյրք. illecebra
Կենցաղական դեղատուութեանցն։ Հեշտութիւն է մեծամեծ չարեաց դեղատուութիւն. (Բրս. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Դ։)
to poison;
to infect with poison;
to physic;
to dye.
φαρμακεύω, φαρμάσσω, -ττω medicamento utor Դեղատուել. բժշկական դեղով դարմանել. բուժել.
Դեղել զհիւանդոտս։ Դեղելն դադարեցուցանէ՞, եթէ խեղդէ։ Զջիլն հատանեն սրով՝ դեղել զայն կարծելով։ Դառնագոյն դեղեալ ի բժշկաց. (եւ այլն. Մագ. ՟Ի՟Ը. եւ ՟Ի՟Ե։)
ԴԵՂԵԼ. φαρμακεύω veneficio utor, veneno adficio Թունաւորել. կամ Բժժանօք կախարդել.
Մտամոլորն չարութիւն զանզգամացն դեղելով զբնական բարսն. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Կին՝ որ զարգանդ իւր դեղէ. (Մխ. դտ.։)
Ելից զնա իբրեւ զպատկանդարան դեղեալ նետիւք. (Եղիշ. ՟Ա։)
Դեղեալ էր ի պիղծ աղանդոյն մարկիոնի. (Վրք. ոսկ.։)
ԴԵՂԵԼ. καταχρόω coloro Գունել. ներկանել գունովք դեղոց.
Կենդանագրացն ոչ կատարած ունել իրողութիւն՝ թուի առ ամենայն կենդանիս, դեղելոյն, եւ ոչ դեղելոյն. այսինքն ներկով կամ աններկ նկարելոյն. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
antidote, counter-poison;
— քար, bezoar.
empoisoner;
sorcerer.
Դեղատու. թունաւորիչ. կախարդ. ճատու.
Մոգս եւ դեղիչս առաքեաց սպանանել զիս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
yellowish, light.
Դեղնագոյն պայծառ, խարտեաշ, շիկակարմիր. ոսկեգոյն.
Դեղձան հերք (կամ հիւսք). (Խոր. ՟Բ. 6։)
Դեղձան գոյն, կամ մազ, մորուք, անձն. (Ախտարք.։)
Ոչ թուխ եւ ոչ սպիտակ, ո՛չ դեղձան եւ ո՛չ խարտեաշ. (Ոսկիփոր.։)
fair-haired.
Որոյ մազն կամ հերն է դեղձան գունով.
Շնորհաւոր լինի, դեղձանամազ, աչքն մեղուշ. (Ոսկիփոր.։)
peach-free.
Յանդիմանել սկսաւ դեղձի զսերկեւիլի. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Դեղձենի.
Յանդիմանել սկսաւ դեղձի զսերկեւիլի. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
small peach.
Դեղձ կամ դեղձի փոքրիկ, փափուկ.
Կարող էաք ասել զխնձորիկն իգական, եւ զտանձիկն իգական. եւ զդեղձուկն չէզոք. (եթէ մասնիկն ակ՝ լինէր ի մեզ արական). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
yellow.
Զմրուխտն կանաչ է, եւ դեղնագոյն. (Վրդն. ել.։ Տօնակ.։)
Դեղնագոյն եւս շրջի քան զոսկի վասն ցանկ հարստութեանն. (Ոսկ. սղ.։)
ochre;
yellow incense.
Իսկ ըստ Բժշկարանի ՝ Դեղնախունկ կամ Դեղնդեղ ասի Դեղին դեղ ինչ, այսինքն ներկ ի փայտէ.
Եւ առանձին, Բրածոյք կամ մետաղ ինչ.
Հատանի ի լերանցն ոսկի, երկաթ, պղինձ, եւ դեղնախունկ. (Կաղանկտ.։)
yellow, rather red.
Զարդարանք դեղնափայլք. (Սիսիան.։)
cf. Դեղնախունկ.
cf. Դեղնախունկ։ (Բժշկարան.։)
to become yellow;
to become fair;
to grow red;
to become pale.
Զարհուրեալ դեղնիմ. (Մխ. առակ.։)
որ եւ Դեղնանալ. Դեղնագունիլ. շիկնիլ. փոխիլ երեսաց ի գոյն դեղին տխուր եւ տժգոյն.
Ի պակասիլ ընչիցն դեղնին եւ տրտմին. (Մանդ. ՟Դ։)
Դաղնեալ է վախելով միշտ։ Որ ամաչէ, դեղնի. (Վրդն. ծն.։)
become yellow, grown pale.
ὡχρίος pallidus Որոյ դեղնութիւնն է ի բնէ, կամ տարացեալ.
Եւ ոչ դեղնացեալն վասն երկնչելոյն՝ դեղնոտ (ասի). (Արիստ. որակ.։)
yellow colour;
jaundice;
paleness.
Որակութիւն դեղին գունոյ. եւ Դեղնիլն.
Դեղնութիւն ոսկւոյ. (Զքր. կթ.։)
Դեղնութեան եւ կարմրութեան ոչինչ է ներհական. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ցաւ, դեղնութիւն երեսաց, եւ այլոց անդամոց. (Մխ. երեմ.։)
Ի ժուժկալութենէն ծաղկեալ դեղնութիւնն. (Բրս. հց.։)
Բազում դեղնութիւն եւ գունատութիւն հեղու զերեսօքն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 9։)
yolk of an egg.
Բոլոր դեղնուցն. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Ձուի դեղնուց տո՛ւր. (Մխ. բժիշկ.։)
venemous, poisoned.
δηλητήριον nocivum pharnacum Թունաւոր, վնասակար՝ իրք, եւ հանդէսք խաղուց.
Մի՛ ոք զանձն իւր դեղոտիւք այնոքիւք պղծեալ գայցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
still, yet, to this hour;
newly, recently.
ἕτι, ἥδη adhuc, jam, τέως interim որ եւ ԴԵՌ ԵՒՍ. Տակաւին. ցարդ. այժմ. արդ եւս. առ ժամս.
Դեռ մարմնաւոր էք։ Ջուր դեռ ունէր զամենայն երեսս երկրի։ Անօրէնութիւն իմ դեռ ընկղմէր զիս. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 2։ Ծն. ՟Ը. 9։ Ես. ՟Ի՟Ա. 4։)
Դեռ իբր մարդոյ սպասէին նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Կամ Նորոգ. արդ իսկ. դեռադեռ.
Համարեսցուք, թէ առաջի նորա կամք եւ լսեմք դեռ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Որ դեռն շարժէ, եւ յանդիման կայ. (Փիլ. այլաբ.։)
Այն ինչ դեռ տէգ մուրուացն բուսանէր։ Ահա դեռ թուլացեալ մեղկի. (Փարպ.։)
Ի յերկար հիւանդութենէ դեռ ի յառողջութիւն. (Փիլ. լին.։)
Մարմնոյդ հասակդ առոյգ եւ գործասէր, մինչչեւ է ի դեռ ծերութեան հասեալ. (Լմբ. ժղ. ՟Ժ՟Բ. 1.) իմա՛ ի տարիս կամ ի տիս, ի ժամանակ։
ԴԵՌ ԵՒՍ (1՟0610) մ. ԴԵՌ ԵՒՍ. cf. Դեռ. Իբր Տակաւին. եւ Արդ իսկ. այն ինչ.
Որ դեռ եւս հիւանդքն են։ Որ դեռն եւս յերկս աշխատութեան կայ. (Փիլ.։)
Դեռ եւս էին սրբեալ. (Յուդթ. ՟Դ. 2։)
Եւ յն. ոճով, իբր՝ Փոքր միւս եւս եւ. քիչ մնաց որ.
Մինչեւ խուճապել նոցա ընդ միմեանս, դեռ եւս զիրեարս սատակէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դեռ ընդ դեռ եկեալ անցեալ էին յաշխարհ տէրութեան իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
born, grown or produced recently;
young, new.
Նորաբողբոջ. այն ինչ բողբոջեալ. մատաղ. մատղաշ.
Դեռաբողբոջ զարմ, կամ հասակ, տղայք. (Պիտ.։ Սիսիան.։ Վրդն.։)