to be out of breath, to become breathless, to gasp for breath;
ի հեկեկանացն — կլեալ, hindered by sobs.
Հատկլեալ շնչով հազիւ թէ ճողոպրիլ կարէին։ Հատկլեալ հազիւ հասանէին ի ջուր ինչ. (Յհ. կթ.։)
part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
ՀԱՏՈՐ. τομός tomus, pars libri, volumen. որ եւ Հատած ասի. Հատուած մատենի. գիրք. մասն գրոց. (յն. դօ՛մօս. յորմէ տոմս, տոմար) ճիլտ, դումար.
sharp, trenchant;
decisive, peremptory;
pickpocket, cutpurse;
cf. Զէն.
Հատու իբր մուրճ. (Մխ. երեմ.։)
ՀԱՏՈՒ. νοσφιζόμενος surripiens, subtrahens. Գող գանձահատ. ճարտարութեամբ ի բաց բարձօղ ընչից այլոյ. խորօղ.
cut, shape, fashion;
section, division;
part, portion;
bit, piece, fragment;
retrenchment, separation;
emigration, transmigration, colony;
article, head, point;
segment;
—ք կոնի, conics;
առաջանիւթ — օրագիր, leading article;
— գնալ ուրեք, to emigrate;
գրել —, to write an article;
— տալ բանին, to interrupt, to break in upon.
Ելեալ երթայր հատուածի պատճառաւ. (Ագաթ.։)
Վասն հատուածին վնդայ՝ անուանեաց վանանդ։ Ի սիսականէն արդարեւ հատուած։ հատուած գնացեալ վարդգէս։ Հատուածի պատճառաւ փախստական լինի յարտաշրէ։ Դէմ եդեալ գնացին առ շապուհ հատուած. (Խոր.։)
Ստուգեաց զպատճառ հատուածին. (Արծր.։)
cutting or reducing to pieces;
— առնել, to reduce to pieces, to atoms;
to exterminate.
ՀԱՏՈՒԿՃԻՐ ՀԱՏՈՒԿՏԻՐ. Հատմամբ միանգամայն կտրօղ. եւ Հատեալ. կտրեալ. կրճատեալ հատմամբ. հատակոտոր. եւ Բնաջինջ. քէսիպ աթան. եւ կտորբրդուճ, ջարդուբուրդ ընօղ, էնելով
եւ կտորբրդուճ, ջարդուբուրդ ընօղ, ընելով.
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
cut, incision;
division, separation;
— անդամոց, amputation.
Սկիզբն նախ պոռնկութեան հատումն առնէ. (Յճխ. ՟Ը։)
Զնա կարճէ աստուած կենացն հատմամբն ի չարեաց. (Լմբ. իմ.։)
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
ἁποδίδωμι, ἁνταποδίδωμι , ἁσοτίω, ἁμύνω reddo, rependo, retribuo, ulciscor. Անդրէն տալ. փոխարինել. վճարել. կշռել նովին չափով. առնել ինչ ումեք. կատարել. վերառաքել. մատուցանել. տալ. աւանդել. ընծայել. եւ Վրէժ առնուլ, կամ լուծանել. լծ. թ. էտա էթմէք
Հատուսցէ քեզ ի բարիս։ Ետես, թէ չէ զհարկն ի դուրս հատուցանելոյ. (ռմկ. վճարելու պէս չէ. այսինքն չիկրնար վճարել )։ Զսոյն հատուցումն հատուսջի՛ր դու նմա։ Ինքն տէր հատուցանէ նմա զհատուցումն։ Հատոյց նոցա բազկաւ իւրով. եւ այլն։
Հատուցանել զծառայութիւն, զշնորհակալութիւն, գոհութիւնս, զփառս. (Խոր.։ Խոսր.։ Անյաղթ բարձր.։ Յճխ. ՟Ժ)
Այժմ խնդրեցելոյն զճահ եւ զյարմարական պատճառսն հատուցանելի է. (Փիլ. լին.։)
Վայե՛լ է զդրուատեացն յերկարագոյնս հատուցանել զճարտասանութիւնս. (Արծր.։)
Աճեաց մանուկն, եւ հատուցաւ ի ստենէ։ Որպէս մանուկ հատուցեալ ի ստենէ մօր իւրոյ։ Հատուցելոն ի ստենէ. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 8։ Սղ. ՟Ժ՟Զ. 2։ Ես. ՟Ի՟Ը. 9։)
cf. Հատուցիչ.
Եղաք փոխառուք, լիցուք հատուցիչք։ Ծածուկ պահովք հատուցչին ծածկելոց հաճոյ լիցի։ Նուիրեսցէ սիրտ զծածկեալ խորհուրդս իւր հատուցչին ծածկելոց. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ղեւտ.։)
who renders, restores or gives back;
payer;
remunerator.
Եղաք փոխառուք, լիցուք հատուցիչք։ Ծածուկ պահովք հատուցչին ծածկելոց հաճոյ լիցի։ Նուիրեսցէ սիրտ զծածկեալ խորհուրդս իւր հատուցչին ծածկելոց. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ղեւտ.։)
restitution;
payment, reimbursement;
remuneration, recompense;
compensation, gift, offering, fine, amends;
cutting;
— վնասուց, damages, indemnity, reparation;
— փոխարինի, compensation;
exchange, any thing given in return;
ի —, in payment;
in return;
օր —ցման, the Last Judgment;
— առնել, to reward, to requite, to recompense;
to make amends for;
հատուցանել ումեք զ—, to give tit for tat, to make a return for, to requite;
to avenge, to punish;
հատուցանել զ—ի թշնամիս, to revenge oneself on one's enemies.
ἁπόδομα, ἁνταπόδομα retributio, redditio. Հատուցանելն, եւ հատուցանիլն. փոխարէն. տրիրտուր. վճարումն, եւ վճարք. գործ. վարձ. պատիժ. վրէժխնդրութիւն. դատաստան.
Ամենայնի լինիցի հատուցումն՝ խորհրդոց եւ բանից եւ գործոց. (Յճխ. ՟Ժ։)
Հատուցումն պատճառաց, կամ պատասխանւոյ. (Փիլ. լին. ՟Գ։)
cf. Հարազատապէս.
ՀԱՐԱԶԱՏԱԲԱՐ γνήσιως genuine. որ եւ ՀԱՐԱԶԱՏԱՊԷՍ. Իբրեւ հարազատ (ըստ ամենայն առման). եղբայրաբար. մտերմաբար. յատկապէս. տիրապէս. իսկապէս. ճշմարտիւ. անխարդախ.
legitimately;
brotherly;
sincerely, intimately.
Հարազատապէս ցուցցի փափագելի եւ քաջահաճոյ. (Պիտ.։)
legitimacy, authenticity, genuineness;
fraternity, brotherhood;
kindred, consanguinity.
ἁδελφότης fraternitas γνησιότης germanitas, sinceritas συγγένεια affinitas եւ այլն. Հարազատ եղբայրութիւն, ազգականութիւն, ազգակցութիւն, որպէս եւ բնութենակցութիւն. հարազատ որդիութիւն. ընդակցութիւն. մտերմութիւն. մերձաւորութիւն. ճշգրիտ նմանութիւն. իսկութիւ, անկեղծութիւն.
Մտերիմ հարազատութեամբ։ Սերտ կամ հոգեւոր սիրոյ հարազատութեամբ։ Հարազատութեամբ պաշտել զաստուած։ Ել յաստիճան հարազատութեան սիրոյն աստուծոյ. (Փիլ.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ձ։)
Բազում հարազատութիւն է օրինակին առ ճշմարտութիւն. յն. ազգակցութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
cf. Հարաւակոյս.
the south, south side;
on the south side.
equally stretched, plain, flat.
Հարթածաւալ ճառագայթից ծագմանն ընդունակ. (Աթ. ի կոյսն.։)
even with the ground, plaid, flat, on the same floor, on a level, levelled;
— առնել, to pull down or raze to the ground, to level with the ground, to raze;
to level, to make even.
Զսուրբ քաղաքն հարթյատակ եւ անմարդի կացուցեալ։ Զայդ տաճար աստուծոյ հարթյատակ արարից. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 14։ ՟Ժ՟Դ. 33։)
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
Զհարթուցեալս եւ զհեռացեալս հանդատեցուցանէ. (Յճխ. ՟Ե։)
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
Հարթուցանելով ի ճշմարտութենէ անտի. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
having a hundred precious stones.
centurion's or captain's rank.
a hundred, centenary;
centuple;
by hundreds, in great numbers;
centurion.
Բերէ պտուղ զհարիւրաւորսն։ Կթեցին պտուղս հարիւրաւորս. (Յճխ. ՟Ի։ Յհ. կթ.։)
Արդիւնս ի վեր աճեցուցանել ի հարիւրաւորն թիւ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
hundredth;
hundredth part, centime.
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
φόρος, φορολογία tributum եւ ζημία mulcta. (որպէս լծ. ընդ թ. խարաճ, հարէճ եւ վր. խա՛րկի ). Տուրք դրամոյ կամ ծառայութեան, զոր հպատակք կամ ստուկք տան իշխանաց. հաս. բաժ. եւ Տուգանք.
Պատճառաւ հարկաց արքունի. (Արծր. ՟Բ. 6։)
ՀԱՐԿՍ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Վճարել, տալ հարկս.
Հրաւիրել եւ կոչել հարկօք ի ժամու ճաշոյ րնթեացն. (Ոսկիփոր.։)
ἁνάγκη necessitas. (որ եւ ստէպ թարգմանին ի մեզ՝ վիշտ, տագնապ, վտանգ) Պէտք կարեւոր. կարօտութիւն ստիպօղ. բռնադատութիւն. բուռն կարիք կամ անձկութիւն կամ հրաման. ինչ մի ակամայ եւ անհրաժեշտ. (լծ. ընդ Երկն. որպէս եւ յն. խրիա՛. թ. կէրէք, հաճէթ, ըհթիյաճ, իգթիզա ).
Հարկ իմն լինէր եւ թագաւորացն ինքնին մեծարել զերեւելի տաճարն. իմա՛ ըստ յն. դէպ լինէր։
Այսոքիկ ի կամաց լինին, եւ ոչ ի հարկէ. (Յճխ. ՟Թ։)
Հարկ բնութեան, կամ խղճի, կամ տրտմութեան. (Ոսկ. յհ.։)
imposing of a tax or burden;
forcing, offering violence.
Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկադիր, եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
tax-collector, tax-gatherer.
Հարկահանք բռնադատեալ զաշխարհս՝ հանեն հարկս թագաւորի։ Ծառայիւք նորա հարկահանօքն։ Հարկահանք կողմանց գետոյն։ Ոչ լուան զձայն հարկահանի։ Զբամբասանս հարկահանաց ոչ լսէ։ Արձակեաց արքայ անտիոքոս իշխան հարկահան ի քաղաքսն հրէաստանի։ Գրել առ իշխանս հարկահանաց։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ.եւ այլն։
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
Մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր. (Արծր. ՟Բ. 3. (որ լինի եւ ներգ՛՛։) Ի ճառագայթից արեգականն՝ որ զնովաւ հարկանիւր. Լաստ. ՟Ժ։)
tributary;
vassal;
liege, subject;
ածել ի —ս, — առնել, to subject to tribute, to render tributary;
— լինել, to be tributary.
act of paying tribute;
thraldom, servitude.
cf. Հարկաւորապէս.
ՀԱՐԿԱՒՈՐԱԲԱՐ. ἁναγκαίως necessario. որ եւ ՀԱՐԿԱՒՈՐԱՊԷՍ. Հարկաւ. հարկիւ. ի հարկէ. առ հարկի բռնադատութեան կամ պատշաճողութեան եւ կամ հետեւողութեն.
to necessitate, to oblige, to force.
Յառաջնորդէն եւ յեղբարցն հարկաւորեալ բռնադատեսցի։ Ի բնակչաց երկրին հարկաւորեալ ձեռնադրեցաւ եպիսկոպոս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ճ. ՟Ա.։)
Յաղօթս կալով՝ հարկաւորի (կամ հարկաւորէ) զվաճառու ինչ յիշեցուցանել. (Կլիմաք.։)
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
cf. Հարկեցուցանեմ.
ՀԱՐԿԵԼ ՀԱՐԿԻԼ. ռմկ. ոճով. Պատուել ի կոչունս.
to necessitate, to constrain, to force, to compel, to oblige;
to impose tributes, to render tributary;
cf. Հարկիմ.
respectable, venerable.
necessity;
yoke;
yoke of oxen.
Ի հանդէս առաքինութեան մրցին ըստ հարկեաց սխալանաց անձանց. (Յճխ. ՟Ժ՟Է։)
Չի՛ք անդ արօր, չի՛ք մաճ ունել, եւ ո՛չ եզինս հարկեաց լծել. յն. եզինս լծել. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Թողաք ճարտարաց եւ հարուստ մտաց. (Լաստ. ՟Ի՟Ե։)
Մինչ ցվախճան մեծ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս ձգեցին զխօսսն. (Կիւրղ. թագ.։)
nuptial, hymeneal, bridal, spousal;
— զօդ, hymen;
— սէր, conjugal love;
զգեստ —, nuptial robe.
Փակի առագաստն յաղագս շիջանելոյ հարսանեկան հարսանեացն ջահից. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
cf. Հարսնազգեստ.
Հարսնազգեաց պսակեալ։ Հարսնազգեաց թագ ի գլուխ հրճուի. (Խոր. վրդվռ. եւ Խոր. հռիփս.։)
dressed like a bride.
Հարսնազգեաց պսակեալ։ Հարսնազգեաց թագ ի գլուխ հրճուի. (Խոր. վրդվռ. եւ Խոր. հռիփս.։)
paranymph, match-maker.
cf. Հարսանեկան.
Հարսնական զուարճանօք զուարճանայ ընդ փեսային. (Նիւս. կուս.։)
marriage-place;
bride-chamber;
talamus, nuptial-bed;
Holy Church, etc.
Աստուածային սքանչելեօքն զուարճացոյց զհարսնարանն՝ զջուրն ի գինի փոխարկելով. (Ճշ. ձ։ եւ Մաշտ.։)
Ոչ հարսնարանին խնճոյիւք, այլ փեսային անձկութեամբ մաշիմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
to marry, to join in wedlock, to give or take in marriage.
Հաճեցաւ հարսնացուցանել իւր զկաթողիկէ սուրբ զեկեղեցի։ Զեկեղեցի հարսնացուցանէ, եւ ընդ ինքեան միաւորէ. (Զքր. կթ.։ Շ. խոստ.։)
marriage, wedding;
wedlock;
ածել հարսնութեան, to marry, to wed, to espouse;
գնալ ումեք ի հարսնութեան, to be married.
Խօսեցայ զքեզ հարսնութեան իբրեւ կոյս մի սուրբ։ Փեսայ հարսնութեան սորա որդի աստուծոյ կենդանւոյ։ Ո՞ւր է պաճուճեալ հարսնութիւն քո. (Ագաթ.։ Նար. ՟Հ՟Ե։ Եփր. ծղկզրդ.։)
Յորժամ առն թագաւորի հաճոյ լինիցի ի հարսնութիւն, եւ չգտանիցէ հանդերձս արժանիս հարսնութեան յիւրմէ ուրոյն կազմել. (Ոսկ. ես.։)
to oppress, to subdue by violence, to vex, to molest, to crush, to overburden, to surcharge, to extort, to maltreat;
— զիւր կամս, to persist doggedly, to be obstinately resolved, to be stubborn.
καταδυναστεύω opprimo. Հարստութեամբ ուժոյ հարկանել, նուաճել. բռնաբար յաղթահարել. ընկճել. կեղեքել. անիրաւիլ. բռնանալ. նեղել. ճնշել. ճգնել. նկուն առնել.
to become powerful, to be predominant, to domineer, to lord it, to rule over, to reign;
to get or grow rich, to prosper, to thrive;
to abound;
— զբարեպաշտութիւն, to be rich in piety, to be very pious.
πλουτέω, δυναστεύω ditesco, dominor, impero. Մեծանալ, ճոխանալ. զօրանալ. իշխել. տիրել. բռնակալել. հարուստնալ, մեծնալ, ափ ձգել, տիրել.
Ոչ ապականացու եւ այլայլելի բնութիւնս, այսինքն եղականքս հարստասցի էապէս զանփոփոխութիւն։ Ոչ մեք զնորայսն հարստացաք։ Զմէ՞ անպատշաճ ասես աստուծոյ զտնանկութիւնն, որով աշխարհ հարստանայ զբարեպաշտութիւնն. որով աղքատացաւ բանսարկուն հարստացեալն զմոլորութիւն. (Պրպմ. (ուր հյց. խնդ. է ոճ յն. որպէս թէ լինէր ըստ հյ. յարստանալ. իսկ յն. փարթամանալ))
to make potent or glorious;
to strengthen, to brace, to fortify;
to make rich, to enrich.
πλουτίζω dito, locupleto. Մեծացուցանել կամ ճոխացուցանել զօրութեամբ, փառօք, ընչիւք.
enriching.
Որ հարստացուցանէ. ճոխացուցիչ.