well shaped.
Գեղեցիկ մարմնով. ունօղ զգեղ մարմնաւոր.
Տեսանիցես զգլխաւորս քաղաքաց՝ մարմնագեղս, անդամայաղթս. (Ոսկ. ես.։)
impudic, sensual, libidinous;
impotent, frigid, incapable of procreation.
σωματοφθόρος corpore corruptus. Զեղծեալ մարմնով, ըստ պղծութեան, կամ ըստ խօթութեան եւ բնական պակասութեան.
Ընչասէր, կամ մարմնազեղծ, կամ արիւնահեղ։ Թէ ոք ներքինի իցէ, կամ մարմնազեղծ, եւ կեղծաւորութեամբ կին առնէ։ Խառնակէ ընդ ուրուկս, կամ ընդ այլ մարմնազեղծս. (Կանոն.։)
luxury, licentiousness, lechery, wantonness;
impotence, frigidity.
Ապականութիւն կամ պղծութիւն մարմնոյ.
Վասն պոռնկութեան եւ մարմնազեղծութեան։ Եւ էր այն ամենեւին գարշ եւ անսուրբ մարմնազեղծութիւն. (Կանոն.։ Շ. ՟բ. պետ. ՟Ժ՟Է։)
fleshy, corpulent, fat, plump.
Յանդեայ ընթացաւ, փափուկ եւ մարմնեղ ածեալ որթ՝ ցծառայն տայր. (Փիլ. իմաստն.։)
corporal, corporeal.
σάρκινος carneus σωμάτινος corporeus. Մարմնային. մարմնական. մարմնաւոր. եւ Մսեղէն.
Սիրտ մարմնեղէն։ Բազուկք մարմնեղէնք։ Ի տախտակս սրտի մարմնեղէնս. (Եզեկ. ՟Ժ՟Ա. 19։ ՟Լ՟Զ. 26։ ՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 8։ ՟Բ. Կոր. ՟Գ. 3։)
Լաւագոյն զշինուածս մարմնեղէնս քան զհողեղէնս համարէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Լինել տաճար բանին մարմնեղէն. (Գանձ.։)
Ի մարմնեղէնս տաղաւարի։ Մարմնեղէն հրեշտակք՝ դասք սրբոց ճգնաւորաց։ (Յընթեռնուլն զերգ երգոց) արտաքոյ ամենայն խորհրդոյ մարմնեղինաց պարտիմք լինել. (Նար. ՟Ե. եւ Նար. յովէդ. եւ Նար. երգ.։)
Հերն զմեռելութիւն ի մարմնեղէն վարուցն (ցուցանէ). (Մամբր.։)
ՄԱՐՄՆԵՂԷՆ. որպէս Մարմնեղ. հարստամարմին.
Ծառայք ուրուք իցեն մարմնեղէնք, անդամայաղթք, հարուստք, առողջք. (Ոսկ. ես.։)
digestive.
cf. Մարսումն.
martyrology.
ՄԱՐՏԻՐՈՂԷՔ կամ ՄԱՐՏԻՐՈՂՕՔ, կամ ՄԱՐՏԻՐՈՂՔ. Բառ յն. մարդիռօլօ՛ղիօն, μαρτυρολόγιον martyrologium. Վկայաբանութիւն. պատմութիւն մարտիրոսաց. յայսմաւուրք. ճառընտիրք.
Առեալ բազում գրեանս՝ տօնական, եւ մարտիրողէք. (Մաղաք. աբեղ.։)
Ընթերցուածովքն, եւ մարտիրողօքն (ուղղական, կամ գործիական) Յիշատ. (հին ճշ.։)
hidden among the bushes, sylvan, woody, rural.
Ղօղեալ ի մէջ մացառաց կամ խիտ տնկոց եւ բուսոց.
Զեղեգնաբնակ թփամուտ մացառաղօղ ագ աքարացն վայրենեաց. (Փարպ.։)
combating, opposing;
quarrelsome.
Արդ ե՛կ արա՛ ցիս, ո՛ մաքառողդ իսրայէլի։ Ե՛կ ցո՛յց դու զինչ ասես, իմաստուն մաքառող ժողովրդեանն. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
cf. Մաքրակրօն.
Մաքուր կենցաղավարութեամբ. մաքրակրօն, կուսակրօն. առաքինի.
Մաքրակենցաղ վարուք ճգնաւոր։ Մաքրակենցաղ ճանապարհորդութիւն. (Նար. մծբ. եւ Նար. առաք.։)
purificative, depurative, purgative;
detersive, abstersive;
expiatory;
depurative;
purgative, purge;
— առնուլ, to purge, to take a purge.
καθαρτικός, -κή, -κόν purgativus, expians, expiator, -trix. Ունօղ զզօրութիւն կաամ զպաշտօն մաքրելոյ. մաքրիչ. քաւիչ. սրբիչ. սրբարար.
Մաքրողական պարգեւացն շնորհք ... ջուրցն սրբութեան։ Ի մաքրողականէ եւ ծախիչ հրոյն։ Մաքրողական չարչարանօք։ Մաքրողական դեղք. (Շար.։ Շ. հրեշտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ եւ Սահմ.։)
Զքահանայական զարդ (այսինքն զկարգ) ի մաքրողականն, ի լուսաւորականն, եւ ի կատարողականն բարեկարգութիւն որոշել։ Պաշտօնէիցն կարգ մաքրողական է, եւ աննմանիցն որոշողական. (Դիոն. եկեղ.։)
Որք մաքրողականքն են՝ նուաստագոյնքն են. իսկ լուսաւորիչքն վերագոյն՝ վարդապետութեամբ, որպէս քահանայք եւ սարկաւագունք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Աղ մաքրողական՝ առիթ բուժող՝ ախտաժետ խայթմանց. (Տաղ.։)
cf. Սեւամաղձ.
• «սևամաղձ», որից մելամաղ-ձիկ, մելամաղձոտ, մելամաղձութիւն, մելա-մաղձոտութիւն. հների մէջ չէ՛ գործածուած. կայ միայն նոր գրականում, իբր «տրտում, տխուր ևն»։
• = Յն. μελαγχολία «սև մաղձ» բառից կիսովին թարգմանուած. (μέλαν «սև» պահ-ուած է, իսկ χίλοςς. «մաղձ» թարգմանուած է)։ Նոյն բառն է՝ որ թրք. եղել է malixulia, որից էլ հյ. մախուլիայ. հմմտ. «Յաւ ինչ տնկի ի նա, զոր մախուլիայ կոչեն կամ սավտայի՝ այլազգիքն». Մտթ. և ագր. 80։-Հին բժշկութեան կարծիքով մաղձը սևանա-լուց յառաջանում էր ընդհանուր տխրութիւն։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ. նոյնը նաև Müller SWAW 41, 10։
very beautiful, lovely, graceful, charming.
Երեւելի գեղով. գեղեցիկ յոյժ. չքնաղ. խիստ՝ շատ աղուոր.
Գարունն իւրով մեծագեղ վայելչութեամբ։ Արեգական եւ լուսնի, որ զուգակիցք միմեանց մեծագեղն զարդուք. (Վեցօր. ՟Զ. ՟Ե. յորմէ եւ Շիր.։)
sinning much, very sinful;
great sinner.
μείζονα πλημμελήσας multum peccans, maxime culpabilis. Ոյր մեղքն են մեծ կամ մեծամեծ. բազմամեղ. շա՛տ մեղաւոր.
Մեծամեղ այր ապրեալ լիցի ի տօնիս։ Զմեծամեղն խնդրէք. որպէս դուք ասէք, նա է մեծամեղ քան զամենեսեան. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Մեծամեղին սակաւ (քան զարժանն) պատիժս հրամայէ դնել ի վերայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Եթէ զսակաւամեղսն տանջեաց, եւ մեծամեղացն ներիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Որք ի քրէական մետաղսն են մեծամեղքն աքսորեալ. (Կանոն.։)
Ամպարիշտք եւ մեծամեղք. (Լմբ. պտրգ.։)
Յայնմ երկրի զմեծամեղսն զնոսա դնէ. (Իգն.։)
victorious, conquering, triumphant;
great, enormous, huge, colossal.
ՄԵԾԱՅԱՂԹ ՄԵԾԱՅԱՂԹՈՂ. Իբր Քաջայաղթ. մեծապէս յաղթօղ.
Զմեծայաղթ զօրութիւնն ի միտ առնուցու. (Ոսկ. ես.։)
Մեծայաղթող լեւոն արին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՄԵԾԱՅԱՂԹ իբր Մեծ եւ յաղթ. մեծամարմին. յաղթամարմին.
Ի բացուստ մեծայաղթ տարերք նոցա (յն. մեծութիւն նոցա) իբրու սակաւիկ ինչ երեւին տեսլեան ական. (Վեցօր. ՟Զ։)
very suppliant, supplicating, beseeching.
Ուր իցէ պաղատանք մեծ. պաղատախառն.
Հայրապետն ներսէս մեծապաղատ աղաչանս արքային մատուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Մեծապաղատ թախանձանօք հաւանեցուցեալ զլիպարիտ. (Պտմ. օրբել.։)
great city, capital.
μεγαλόπολις magna civitas. Քաղաք մեծ. մայրաքաղաք.
Վայրագք՝ զքաղաքք ոչ տեսեալ, զգեօղն կամ զգաւիթն մեծաքաղաք կարծեն, անգիտութեամբ արդարեւ ճշմարիտ մեծաքաղաքին։ Զմեծաքաղաքս զայս աշխարհ։ Մեծաքաղաքիս աշխարհիս այսորիկ խնամիչն։ Զմեծաքաղաքս զայս՝ աստուած իբրու ակնածու միշտ յականէ. (Փիլ. լին. ՟Գ. 34։ Փիլ. ել. ՟Ա. 1։ Փիլ. նխ. ՟բ.։)
citizen of the capital.
Մեծի քաղաքի քաղաքացի.
Զգեօղն մեծաքաղաք կարծեն, եւ զայնս՝ որ ի նոսան են, մեծաքաղաքացիս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 34։)
execrable, abominable;
very wicked, heinous;
— ամբարըշտութիւն, horrible crime;
— յանցանք, crime.
Եղեռնական յոյժ. չարագոյն.
Մեծեղեռն քան զայս թշուառութիւն չիք յաշխարհի։ Այր է հէգ եւ մեծեղեռն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
explanatory.
ἐρμηνευτικός interpretativus, interpretans, explicans. Մեկնօղ. բացատրօղ. յայտնաբանօղ.
Որպէս պատմիչս աստուածայնոյ լռութեան, եւ մեկնողականս նորա՝ որ յանկոխ տեղիսն է. (Դիոն. ածայ.։)
Սահման է մեկնողական բան էութեան իրաց. (Մաքս. ի դիոն.։)
Խօսեցաւ մեկնողական բանիւ. (Սկեւռ. յար.։)
place where heathen temples are built.
fault;
sin;
— դնել, cf. Մեղադրեմ;
— ինչ առնել ումեք, to wrong or do evil to;
քո է —ն, it is all owing to you, it is your fault, you are wrong;
ոչ իմ է —ն, I am not to blame, it is not my fault;
իւրք — ինչ ոչ արար ինձ, he did not offend me in any way;
— ինչ ոչ գոյր նոցա, they would be without fault;
այս կայ — եւ մեզ, this is also partly our fault.
• . տե՛ս Թալաս կամ Թալասմեղ բառի տակ։
• ՆՀԲ կցում է հյ. մալեալ, մայող, թրք. մէլէյէն «մայող» և յն. μῆλον «ոչխար» բառերին. վերջինը յարմար է, եթէ ստուգուի որ հյ. մեղ իրօք առանձին գո-յութիւն ունի։ Այսպէս նաև կաբարդին. mel «ոչխար»։
• , ի-ա հլ. (սովորաբար անեզական է, բայց կայ նաև եզ. ուղ. հյց. մեղ ձևը) «մեղք, յանցանք, վնաս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Սեբեր. Եփր. Բ. կոր. որից մեղանչել ՍԳր. մեղանալ «մեղք գործել» Յուդթ. ժա-16. մեղանք Ոսկ. մ. ա. 14. մեղաւոր ՍԳր. մեղանչական ՍԳր. Եզն. Կոչ. Վեցօր. Ագաթ. մեղադիր ՍԳր. Կոչ. Կիւրդ. ծն. մեղապարտ Ոսկ. ա. կոր. Եփր. թգ. անմեղ ՍԳր. չմեղ Գնձ. չքմեղ Ոսկ. մ. բ. 2. մեղուցանել ՍԳր. բազմամեղ Ոսկ. ես. և մ. ա. 9. յետնամեղ Եզն. սակաւամեղ Ոսկ. ա. կոր. երկրամեղ Նար. առաք. մեծամեղ Ոսկ. ես. և մ. ա. 18. հոլովուած ձևով՝ մեղացածին Ագաթ. մեղա-ցային Ղևտ. զ. 25. մեղսաբեր Ագաթ. մեղ-նաթաթաւ Ագաթ. մեղսասէր Փիլ. Նար.-միջ. հյ. մեղկան «յանցաւոր» (չունի ԱԲ) Անսիզք 35. Սմբ. դատ. 42, 103.-նոր բա-ռեր են մեղսակից, մեղայական, անմեղու-Բակ ին։
• + Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-«սխալիլ, խաբել» արմատից. ցեղակից ձևերն են լիթ, mèlas «ստախօսութիւն», milyti «թերանալ»։ լեթթ. ma'ldīt «սխալիլ», mu'ldēt «թափա. ռիլ», me'lst «խառնաշփոթ կերպով խօսիլ». յն. μέλεος «զուր, անօգուտ, խենթուկ, թրշ-ռւառ». άμβλαϰίσϰω «սխալիլ, մոլորուիլ» (?) βλάσφήμος (-φήμη «խօսք») «անարգիչ» (արմատը βλασ<μλασ<*mls, որ է melos). իռլ. mell «մեղք, յանցանք, սխալ», mellaim «խաբել», զնդ. mairya-«խաբէական, սրի-ևայական», և թերևս նաև լտ. malum «ցաւ, տառապանք, պատիժ, վնաս, սխալ, յան-ցանք, ոճիր», malus «գէշ, չար» (Pokorny 2, 291, Boisacq 122, 623, Ernout-Meillet 553, Walde 457)։-Հիւբշ. 473։
• Հներից Լմբ. անառ. 133 ստուգաբա-նում է մեղկ բառից, այսինքն հոգին թուլացնող. «Մեղքն ստուգաբանի մեղ-կութիւն և հոսումն մտաց՝ ի խոտորնակ հեշտութիւնն, զայս ասէ՝ զիմ ի հեշտու-թիւնն մեղկելն, և մոլորելն, յերկինսղ բարձրացուցի»։ Նոյնը Տաթև. սղ. ճեւ Նորերից նախ ՆՀԲ լծ. լտ. malum «չար»։ Windisch. 17 լտ. malus «չար»։ Böttich. ZDMG 1850, 358, Arica 80, 335, Lag. Urgesch. 218 և Müller ՏW. AW 38, 588 և 591 սանս. mala «աղտ. կեղտ» բառի հետ։ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 116-7 և Arm. Stud. § 192 յն. αμαρτία, ἀμαρτάνω «սխալ, սխա-լիլ»։ Տէրվիշ. Նախալ. 98 հնխ. mar ար-մատից է դնում սանս. mar, յն. μάρ-νασϑαι «մարտնչիլ», թերևս լտ. malus «չար» և հյ. մեղք, մարտ, մեղանչել, մարտնչիլ։ Մառ ЗВО 5, 319 զնդ. pe-ša «պարտք» բառի հետ, որից նաև պարտք։ Ուղիղ մեկնեց Bugge KZ 32, 18, որին համաձայն է Meillet, MSL 8, 279, որ համեմատում է լտ. malus և լիթ. milyti։ Հիւնք. զեմեդել բայից է հանում։ Müller SWAW 136 (1897), 26
• կրկնում է դեռ սանս. mala «կեղտ, մեղք», որին հետևում է Trautmann, էջ 178։ Prellwitz 18 (ըստ Boisacq 51) յն. ἀμβλαϰίσxω «սխալիլ», որի այս-տեղ պատկանելը կասկածելի է։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Սչ. մեխք, Ոզմ. Վն. մեխք՝, Ախց. Զթ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ննխ. Ռ մէխք, Ջղ. Սլմ. մեխկ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Շմ. մէխկ, Ակն. Պլ. Սեբ. մէխգ, Երև. մեխկ, Տփ. միղ, միխկ, Ասլ. մէ՝խգ, մէ՝խ*, Սվեդ. Տիգ. միխք, Մրղ. մըէխկ'։ Թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. մաղդրել «մեղադրել», մէղավօր «մեղաւոր», մէղա հացցիկ (ասում են, երբ հացը պատահմամբ գետին ընկնի), էնկ. մէ-ղօք «չհաս» (Բիւր. 1898, 865)։-Նոր բառեր են մեղաւորնալ, մեղդրուիլ, մեղքունք գալ, մեղօք, մեղքնալ, մեղագիր։
• ՓՈԽ.-Ուտ. meγaesun «մեղայ գալ»։
ἀμαρτία peccatum ἅδικον injuriosum ἕλλειμα, πλημμέλεια , αἱτία delictum, culpa. Եզականն բառիս Մեղք, անհոլով. (լծ. լտ. մա՛լում. չար). Յանցանք. վնաս. գործ անիրաւ, վնասակար եւ արժանի ստգտանաց.
Մեղ ինչ ոչ գոյր նոցա. (Յհ. ՟Ժ՟Ե. 22. 24։)
Բայց միայն արանցդ այդոցիկ մի՛ ինչ մեղ առնիցէք. (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 8։)
Իւիք մեղ ինչ ոչ արար ինձ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
Մի՛ ձգեր զձեռն քո ի պատանեակդ, եւ մի՛ մեղ ինչ առնիցես դու դմա։ Իսկ կնոջն զի՞ մեղ էր. (Կիւրղ. ծն.։)
Անձանց մեղ է, ոդ փրկողին. (Իգն.։)
Այլ եւ այս կայ մեղ եւ մեզ, զի զկարծեցեալ զձեր օրէնսդ առ մեզ գրեալ հրամայեցաք ձեզ. (Փարպ.։)
Զի թէ չկարէին, չէր ինչ մեղ. այլ զի ոչ կամէին, այնու եւ զկարելն բառնային յանձանց. (Գէ. ես.։)
Որ մեղ դնէ տարապարտուց, ոչ ապրեսցի. (Առակ. ՟Ժ՟Թ. 5։)
Մեղ եւս զի՞ դնէ. (Հռ. ՟Թ. 19։)
Անձինն մեղ դնիցէ թշուառականն. (Նախ. թղթ. կթղ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. յռջբ։)
Քանզի անձամբ զանձինս արկէք ի կրակ, անձա՛նց դիջիք մեղ. (Ոսկ. մտթ.։)
ՉՄԵՂՍ . cf. Չքմեղս.
Ընդ առաւօտն իբր չմեղս եղեալ՝ գնացին զճանապարհս իւրեանց ուրախութեամբ. (Տէր Իսրայէլ. օգոստ. ՟Ժ՟Զ.։)
ՉՄԵՂՔ . Իբրու Ոչ մեղք. չհամարեալ ի մեղս.
Այս մեղք՝ որ մնացին յետ բառնալոյ կռոցն ... առ կռապաշտութեանն մեղաց կշռեալ՝ իբրեւ չմեղք են. (Գէ. ես.։)
Որպէս Մալեալ, կամ մայօղ. (թ. մէլյէն ). դասի ընդ իգականս խաշանց.
Մաքի. որոջ. այծ. թալանս. մեղ. (կամ թալաս, եւ մեղ. կամ թալասմեղ). եւ են այսոքիկ իգական. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։ Իսկ յն. է խաշն։)
blamable, blameworthy;
— լինել, cf. Մեղադրեմ.
ՄԵՂԱԴԻՐ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ. μέμφομαι, ἁπομέμφομαι , αἱτιῶμαι, ἑγκαλέω incuso, culpo, accuso, vitio do sive verto. Մեղ դնել. մեղադրել. պատճառս եւ յանցանս ի վերայ դնել. վնասակար առնել. ստգտանել. բամբասել. ամբաստանել. դատել. յանդիմանել.
Մեղադիր լիցի մարդ, ինքն ցինքն ասիցէ։ Յառաջագոյն իսկ մեղադիր եղեաք հրէից եւ հեթանոսաց՝ ամենեցուն ընդ մեղօք լինելոյ։ Ո՞վ իցէ՝ որ մեղադիր լինիցի ընտրելոց աստուծոյ, եւ այլն։
Ոչ էր հաճոյ յակոբու գործն ղեւեայ եւ շմաւոնի. այլ մեղադիր էր նոցա՝ յորժամ գործն գործեցաւ, մեղադիր էր եւ յօրհնութիւնսն. (Կիւրղ. ծն.։)
Քեզ ոչ կարեմք մեղադիր լինել։ Զինուորացն մեղադիր ոչ կարէք լինել. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. թաղմ.։)
Մեղադիր եմք յոյժ, զի ամենայն սրտիւ միտեցեր զհետ հեթանոս թագաւորին ... ե՛ւս առաւել յայսմ մեղադիր եմք, զի եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Մեղադիր եղեալ առաջնոցն աստուածխօսութեան՝ գրեցեր եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մեղադիր նմա վասն գործոյն այնորիկ լինէր.. (Ճ. ՟Բ.։)
ՄԵՂԱԴԻՐ, եւ ՄԵՂԱԴՐԱԿԱՆ ա. Որ ինչ յայտ առնէ զմեղադութիւն.
Բան մեղադիր, կամ մեղադական. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Մխ. երեմ.։)
Գաղատացւոցն յորժամ գըրեաց՝ մեղադ. (Շ. ոտ. բարձր.։)
blame, obloquy, accusation, reproof, reproach, reprehension.
Լուծանել զմեղադրանսն. (Մամբր.։)
κατάγνωσις, μέμψις reprehensio, inculpatio, incusatio, querimonia ἑπιτίμησις increpatio. Մեղադրելն, իլն. մեղադրութիւն. յանդիմանութիւն. ստգտանք. բամբասանք.
Ոչ ազատ ի մեղադրանաց. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Մեղադրանաց պարտաւոր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Դնել առաջի աղերսական մեղադրանս։ Ի մեղադրանս մատուցեալ. (Արծր. ՟Բ. 2. 6։)
Մեղադրանս յաւելուլ. (Նար. երգ.։)
Ձգել ընդ մեղադրանօք. (Լմբ. պտրգ.։)
to find fault with, to blame, to accuse, to reproach, to censure, to reprove, to criminate, to condemn;
— զժամանակն, to blame the want of time.
Մեղադրել անձին, կամ քեզ, կամ ժողովրդեանն. (Վրք. հց. ՟Բ։ Աթ. ՟Ա։)
Հրեշտակք եւայի մեղադրէին, իսկ այժմ զմարիամ փառաւորեն. (Եփր. կուս.։)
Մեղադրեմ զայս քեզ. (Արշ. ՟Ի՟Թ։)
Ոչ եդ անզգամութիւն աստուծոյ, այսինքն է թէ՝ մչ մեղադրեաց զկամսն աստուծոյ։ Զվէ՞րս մարմնոյս եւ զվնա՞սս մեղադրեցից (այսինքն վասն վիրաց եւ այլն)։ Ոչ ոք կարէ ի դատապարտելոցն մեղադրել զդատաւորն. (Իսիւք.։)
Զմեղադրեսցէ զժամանակն. յն. պատճառեսցի. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 6։)
Ի հրապարակաւ ընթրիսն մեղադրին գոռոզ պճնօղքն (կորնթացիք). (Բրս. հց.։)
Զիա՞րդ մեղադրիւր յետ ոչն զգուշանալոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Մեղադրանք.
Մեղադրութիւն եդիր զինէն. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 10։)
Տակաւին եւ նոքա գոյ սակաւ ինչ մեղադրութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 6։)
Մի՛ զինէն իցէ մեղադրութիւն, այլ զայնցանղ՝ որք հեղգացանն. (Կոչ. ՟Ժ։)
Մեղադրութիւն մեր այնպիսեացն ի ճահ պատահիցէ. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Ազատելով ի մեղադրութեանց. (Կիւրղ. յովէլ.։)
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեան խոշորութիւնն. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
cf. Մեղանչական.
Մեղանչական. մեղաւոր. յանցաւոր.
Սա մեռանի անմեղ, եւ կեցցէ հոգւով. իսկ ես մեղական, եւ կորնչիմ հոգւով. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Հուր վառեալ անշէջ, որ այրէ զհոգիս մեղական. (Գանձ.։)
Զմեղականսն յանապատին սպառեալ մահուամբ. (Վրդն. թուոց.։)
Ոչ զի մեղականք են (անասունք), այլ զի անօթք եղեն մեղականաց. (Կանոն.։)
Եւ որպէս յն. συνειδώς conscius. Գիտակ խղճի կամ յանցաւորութեան անձինն.
Որ զանձին մեղ ոչ գիտէ, այսինքն որ ոչ է մեղական չար ին (կամ չարի ինչ) յանձին իւրում. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16. (կամ գրելի էր, ոչ գիտէ մեղական ինչ եւ այլն։))
repentance, contrition, compunction, hearty sorrow;
— ! mea culpa ! I have sinned !.
Զղջումն ի խորոց սրտէ, ասելով ընդ դաւթի՝ Մեղայ.
Զդաւթին, ընդ մեղայն ասել, իսկոյն անցուցեր զպատիժ պարտուցն։ Ահա արդարեւ օրհնեալ է հատուած բանի՝ յուսադրական սրտի՝ այսր մեղայի. (Նար. ՟Ծ՟Է. եւ ՟Ի՟Է։)
cf. Մեղանչեմ.
ἀμαρτάνω pecco. Մեղանչել. որպէս անկանիլ ի մեղս, եւ որպէս վնասել ումեք.
Յորժամ մեղանամք մեք կամ այլք, յայնժամ միայն տրտմելն բարի է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Առաւել չարագոյն է, որ ընդանոյն եւ ջերմին (այսինքն ջերմ սիրելւոյն) մեղանայ. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
subject to sin, peccant, sinful;
peccable;
hurtful, detrimental, mischievous, pernicious, noxious.
ἁμαρτάνων կամ -τών եւ -ανούσα peccans, delinquens, peccatrix πονηρός malus. Մեղաւոր. յանցաւոր. մեղապարտ. վնասապարտ. անիրաւ. չար.
Մեղանչականին ետ զբաղումն. (Ժղ. ՟Բ. 26։)
Ե՛րթ եւ սատակեա՛ զմեղանչականն յիս ամաղէկ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 18։)
Զմի զմեղանչական երկրին զարդիւնսն ապականեսցէ. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 19։)
Դուք ինձ բժիշկք մեղանչականք էք. (Յոբ. ՟Ժ՟Գ. 4։)
Դատաւորք զմեղանչականսն տանջեն, եւ զբարեգործսն հրապարակաւ պատուեն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 44։)
Մեղանչական անձն. (Պիտ.։)
Մանուկս մեղանչական։ Չար եւ մեղանչական. (Նար. ՟Ի՟Բ։ Ոսկ. քանան.։)
Մեղք մեղանչականացն. (Եզնիկ.։)
Չի՛ք ոք մեղանչական եւ անօրինագոյն, քան զիս. (Սարկ. աղ.։)
Թողութիւն արա՛ ինձ հայր մեղանչականի որդւոյ քո. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
Մեղանչական բերան, կամ մարմին. (Խոսր.։)
Մի՛ արկանել ձեռս մեղանչականս յօծեալս աստուծոյ։ Հայցէր թողութիւն մեղանչական մոլորութեանն. (Յհ. կթ.։)
Օձ արքայիկն բնաւ յերեւելն իւրում ունի զմեղանչական զօրութիւնն. (Կոչ. ՟Թ։)
Խայթոց տրիդոնին՝ որ է ձուկն ծովու. եւ յետ մահու իւրոյ մեղանչական է. (Վեցօր. ՟Է։)
Զմեղանչական զթիւնաւոր գազանութիւն (օձից՝) իւրում ծառայից քաղցրացուցանէր. (Ագաթ.։)
ՄԵՂԱՆՉԱԿԱՆ. որպէս ἀμαρτητικός, ἀμαρτηρός peccaminosus, caducus եւ այլն. Որ է ի տանէ մեղուցենոցն ադամայ. ադամային կամ պարտաւոր. որ եւ ասի ԱՆԿԵԱԼ ԲՆՈՒԹԻՒՆ.
Հատուցանէ զպարտիս՝ յինքն առեալ զմեղանչականն. (Իգն.։)
Անմեղ արար զմեղանչական, զապականեալն՝ անապական. (Շ. խոստ.։)
Առեալ զմերս մեղանչական եւ ապականակիր բնութիւն. (Շ. թղթ.։)
ՄԵՂԱՆՉԱԿԱՆ. Որ կարէ մեղանչել. գրաւեալ ընդ մեղօք, որպիսի է ամենայն մարդ յղացեալ ի սկզբնական մեղս, որ եւ դիւրաւ անկանի ի ներգործականն.
Այլ զի միշտ մեղանչականեմք, միշտ պատարագելով ի սեղան խաչին՝ միշտ նորոգէ զբնութիւն մեր. (Խոսր. պտրգ.։)
Մեղանչական անմեղանչականի օգնական լինել ոչ կարէ, այլ անապականն եւ անմեղն զմեղանչականացս քաւեաց զպարտիս. (Ի գիրս խոսր.։)
cf. Մեղանչանք.
ἑπήρεια injuria եւ այլն. Մեղանչականն գոլ. չարութիւն. անիրաւութիւն. յանցաւորութիւն. յանցանք. վնաս.
Զնոցայն (զանբանից) վնասակարութիւն ... զմարդկան մեղանչականութիւն. (Եզնիկ.։)
Շահելով զմեղանչականութեամբ մոլորեալսն. (Կանոն.։)
Թշնամի այր զնա կոչէ, զի զմեղանչականութիւնն ի մեզ ցուցանէ. եւ սկիզբն մեղանչականութեան, զի ընդ աստուծոյ կամացն իշխեաց կացուցանել թշնամութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20։)
Ո՛չ ի սրտէն յանդգնութենէ, այլ խորհելով մեղանչականութեամբ ի նոյն կրթեալք էին. (Ոսկ. ես.։)
Յընտանեաց հանելն՝ առաւել գողութիւն է եւ մեղանչականութիւն, քան զոր յօտարացն գողանաս. (Եփր. յղ. գող.։)
Մեղանչականութիւն հակառակութեան, կամ այսպիսի մտաց եւ վարդապետութեան. (Յհ. կթ.։ Պրպմ.։)
peccability;
wrong, offence, transgression, malice, wickedness.
Զնա վրէժխնդիր ունել քեզ մեղանչանացն, որ ի փիլիպպոսէ անցցէ ընդ քեզ. (Պտմ. աղեքս.։)
to sin, to commit crime or fault, to transgress, to do amiss, to offend, to fail in duty, to err;
to mistake;
to wrong, to injure, to aggrieve, to do injury or harm, to harm, to be hurtful, to hurt, to be prejudicial or injurious to;
մահուչափ, ծանունս, թեթեւս —, to sin mortally, grievously, lightly or venially;
զի՞ մեղայ, what have I done?.
(գտանի եւ իբր ռմկ. մեղանչեցի, մեղանչեալ, մեղանչիք, եւ այլն) ἀμαρτάνω, ἑξαμαρτάνω, διαμαρτάνω pecco ἁδικέω injuriam facio, injuste vel inique ago πονηρεύομαι male facio եւ այլն. Մեղս գործել. յանցանել. խոտորիլ յօրինաց. անիրաւիլ առ աստուած կամ առ ընկերն. չարիս գործել. սխալել.
Զիա՞րդ մեղանչիցեմ առաջի աստուծոյ։ Յաւել ի մեղանչել։ Եղիցի երկիւղ նորա ի ձեզ, զի մի՛ մեղանչիցէք։ Քեզ միայն մեղայ տէր։ Մեղաք անօրինեցաք։ Դուք մեղայք զմեղսդ զայդ զմեծ։ Ես մեղայ, ես ոհվիւս յանցեայ։ Ի կշիռս իւրեանց մեղանչեն.եւ այլն։
Մեղուցեալ անձամբ։ Մեղուցելոյ նախատսեղծին. (Շար.։)
Այսուիկ մեղանչեցին ուղիղ եւ անմոլար ճանապարհին. (Պրպմ.։)
Բարկացեալ մեղանչեցէք (հին տպ. մեղայք)։ եւ յանկողինս ձեր ոչ զղջացարուք. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Ամենայն որ ըստ մարդկան տկարութեան են մեղանչեալք (կր. մեղք գործեցեալք) ի ննջեցելոց, թողութիւն լինել. (Դիոն. եկեղ.։)
Չմեղանչել ինձ, եւ մի՛ զաւակի իմում։ Մի՛ մեղանչէք մանկանդ։ Ոչ եթող մարդկան՝ մեղանչել նոցա։ Ի մարգարէս իմ մի՛ մեղանչէք։ Զի եւ հերոյ վարսից նոցա ոչ մեղանչէր հուրն.եւ այլն։
sinning.
ἀμάρτημα, ἀμαρτία, τὸ πλημμελές peccatum եւ այլն. Մեղանչելն. յանցաւորութիւն.
Այս մոլորութիւն է եւ մեղանչումն ի ճշմարտութիւն. (Պրպմ.։)
Առ ի մեղանչումն եւ անառակութիւն սխալեսցէ. (Դիոն. ածայ.։)
Զմեղուցեալսն ի յետ մկրտութեանն մեղանչումն. (Սոկր.։)
Ոչ այնպէս ծանօթ եւ յայտնի իմն գիտէին յառաջ քան զօրէնսն՝ զմեղանչումն. (Ոսկ. հռ.։)
cf. Մեղք;
յանձն առնուլ զ—նս, to confess one's faults.
ἀμάρτημα, -ατα, ἀμαρτία peccatum, -ta. Մեղանչանք, մեղք, յանցանք.
Մարդկան մեղանքն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Որք անձանց մեղանացն զգայցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Բազում անգամ եւ տանջանք մեղանացն են հիւանդութիւնք՝ առ ի դարձ ածելոյ. (Բրս. հց.։)
Զմեղանս յանձն առեալ հանդերձ հարկօք, եւ թողութիւն ի նմանէ խնդրեալ. (Խոր. ՟Բ. 52։)
Ի կենցաղիս ծովու մեղանացս ալեաց ընկլուզայ։ Թողեալ լիցին քեզ մեղանք քո. (Նար. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Գ։)
guilty.
αἵτιος, ἕνοχος reus, obnoxius Մեղաց պարտական՝ պարտաւոր. յանցաւոր. վնասապարտ. պատժապարտ.
Ես եմ մեղապարտ. այսինքն ես եմ պատճառ մահու տան հօր քոյ. (Եփր. թագ.։)
Որոշեսցեն զմեղապարտն, զի ուղղեսցի կամ բարձցի. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ինձ մեղապարտիս։ Մեղապարտ մաքսաւորն. (Նար. ՟Ի՟Է. ՟Ի՟Թ։)
Ի պարթեւական մեղապարտ ազգէն (անակայ). (Շար.։)
Որ անճառ խոնարհութեամբ եկեալ յերկիր մեղապարտ, եւ մեղապարտից. (Ի գիրս խոսր.։)
Ողորմեա՛ մեղապարտ ծառայի քոյ սարգսի կրսերոյ եւ ողորմելւոյ. (Սարգ. յիշատ.։)
quilt, culpability, guiltiness.
Անմեղդ եւ անպարտ՝ զմեղապարտութեան յաղագս մեր ընկալար դատաստան. (Սարկ. աղ.։)
Զկամաւորն կշտամբութիւն մեղապարտութեան անձանցն անարատից. (Նար. ՟Ժ։)
produced by sin.
Ի մեղս կամ ընդ սկզբնական մեղօք թնեալ.
Զերծուսցէ ի մեղացածին ծննդոց ... եւ աստուածորդիս կոչեսցէ. (Ագաթ.։)
sin-offering.
Զոհ վասն մեղաց. որ եւ ասի՝ Վասն մեղացն. որպէս դնի ի յն.
Այս օրէն իցէ վասն մեղացայոյն. ի տեղւոջ՝ ուր սպանանիցեն զողջակէզն, սպանանիցեն եւ զվասն մեղացն՝ առաջի տեառն. (Ղեւտ. ՟Զ. 25։)
sinful;
iniquitous, wicked;
sinner.
ἀμαρτωλός peccator ἀμαρτάνω peccans ἅδικος injustus, iniquus. Ունօղ զմեղս. մեղուցեալն. մեղանչական. մեղապարտ. յանցաւոր. անիրաւ, չար.
Չարք եւ մեղաւորք էին առաջի աստուծոյ։ Մեղաւորն եւ ամպարիշտն։ Վա՛յ ազգին մեղաւորի։ Ի ճանապարհի մեղաւորաց նա ոչ եկաց։ Ի գործս ձեռաց իւրեանց կապեսցին մեղաւորք։ Դարձցին մեղաւորք անդրէն ի դժոխս։ Աստուած քաւեա՛ զիս զմեղաւորս։ Եւ կին մի էր ի քաղաքին մեղաւոր (այսինքն յայտնի պոռնիկ)։ Ո՛չ եկի կոչել զարդարս, այլ զմեղաւորս։ Յիսուս քրիստոս եկն յաշխարհ փրկել զմեղաւորս, որոց գլուխն ես եմ.եւ այլն։
melody;
canticle, song.
• = Յն, μελφδια «երգ, մեղեդի» բառից, որ ծագած է μέλος «երգ» (ծագումը տես Boi-šacq 625) և ἀδω «երգել» բառերից։ Փո-խառութեամբ անցած է նաև ուրիշ լեզունե-րի. ինչ. գերմ. Melodie, ֆրանս. mélodie, իտալ. melodia ևն։-Հիւբշ. 364։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
Բառ յն. մէ՛լօս, մէլօտիա. որպէս թէ մեղրերգութիւն, կամ յօդերգութիւն. μέλος, μελῳδία, μελῴδημα carmen modulatum, modulus, modulatio. Քաղցր եւ անոյշ երգ. տաղ անդամաթիւ. գեղգեղ։ Գանձ.։ Տաղարան. եւ Երգարան մանր ուսմանց։
handle;
haft;
— արկանել, to put a handle to, to set in a handle;
to haft;
հանել զ—, to take off the handle, to take out of the handle;
to unhaft.
• (սեռ. -ի, գրծ. -ով) «փայտատի կամ կացինի կոթ» Օր. ժթ. 5. Նխ. ժղ. Եփր. թգ. 410. «լախտ» Սմբ. պատմ. (ըստ Հա-ցունի, Պատմ. տարազի 275)։
• ՆՀԲ մխիլ բայի՞ց։ Հիւնք. մաղմաղ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 -եխ դնում է մասնիկ (առանց որևէ պատճառաբանութեան), ինչ. կեռնեխ և գոռէխ բառերի մէջ։
ξύλον lignum. Փայտն փայտատի՝ յոր մխի երկաթ նորա. ըմբռնետղ կացնի, մրճոյ, եւ այլն. կոթ.
Անկանիցի երկաթն ի մեղեխէ անտի. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 5։)
Թէ անկցի կացինն ի մեղեխէն. (Նախ. ժող.։)
Մշակն յորժամ մերձենայ առ նոսա մեղեխովն տապարի. (Եփր. թագ.։)
amethyst;
garnet.
Զգոճաղմն, զակատն, զմեղեսիկն, զոսէքարն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ը. 13։)
soot, smut;
prodigal, libertine, licentious.
• . անստոյգ բառ. ՀՀԲ և ՋԲ մեևնամ են «ձանձախարիթ, մուր». ՆՀԲ չունի. իսկ ԱԲ մեկնում է «անառակ». որից յոլովա-մեղծ «մրոտ» Նար. խը, էջ 121 (տպ. լոլո-վամեղձ. այսպէս նաև տպ. Պօլիս 1850, էլ 137. իսկ Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 241 ունի յոլովամեղծ)։
• Scheftelowitz BВ 29, 16 հհեւս. myrkr «մութ», հսաքս. mirki «խա-ւար» բառերի հետ՝ հնխ. merkg*e ձևից։ Մերժում է Charpentier BВ 1905. I66 և միացնում է գալլ. marga «կրախառն կաւային հող, արտի աղբ» և թերևս յն. ἄμόργη «ձիթապտուղի չեչ» բառերին. Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 135 հնխ. smel-«խարկել, այրել» արմատից հմմտ. հոլլ. smeulen «անբոց այրիլ». անգլ. smoulder, մ. անգլ. smolder «ծուխը», լիթ. smilkyti «ծխել», ռուս-cмалить «բոցավառիլ», լեհ. smalic «սև ծուխ արձակելով վառիլ, մրով սե-ւացնել» ևն։ Pokorny, 2, 275 հակառա-կելով Scheftelowitz-ի համեմատու-թեան, գտնում է որ հյ. մեղծ իր ղ-ով պատկանում է հնխ. mel-«սև» արմա-տին, ինչպէս է նաև մուղջ. (հմմտ սանս. maliná-, յն. μέλας, լեթթ. melns ևն, որոնք նշանակում են «սև»)։
soft, loose, slack, flabby;
weak, faint, nerveless, indolent, effeminate, languid, cowardly;
slothful, sluggish.
• , ի հլ. «կակուղ, փափուկ, մեղմ. 2. կնատ, թոյլ, թուլամորթ» Սեբեր. Եզն. (նիւթական իմաստի համար հմմտ. Տիկ ջը-րով թրջեալ մեղկի. Վրդն. սղ. էջ 405). որից մեղկագոյն Ոսկ. մ. ա. 12, մեղկանալ Երեմ. դ. 31, Փարպ. մեղկացուցանել Ոսկ. ես. Եփր. թգ. մեղկել Ոսկ. ես. մեղկութիւն Եզն. մեղկիչ Ոսկ. մ. ա. 10. մեղկախորհուրդ Ոսկ. ես.։ Սաստկականն է զմեղկիլ կամ սմեղկիլ Վրդն դան.։ Նշանակութեան փոփոխութեամբ ո.-նինք մեղկիլ «ցաւ քաշել. ցաւ կրել», մեղ-կութիւն «ցաւ» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, 29, 79, 275, 286, իբր հետևողութիւն յունարէնի (տե՛ս Աճառ. Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. կուզի մէջ, էջ 87)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mel-արմատից. որից աճել է կ աճականով. բուն արմատի ժառանգները տե՛ս մալ «մանրել, փշրել» ձևի տակ. աճականի համար հմմտ. յն. μαλαϰός «կակուղ, փափուկ, քաղցր, անոյժ»։ Նոյն արմատից d, dh, t և այլ աճականներով ու-նինք յն. μέλδω «մեղմել, հալել», μαλϑαϰός «կակուղ, փափուկ, քնքոյշ, թոյլ, մեղկ», հիռլ. meldach «կակուղ, փափկիկ», անգսք, milde, հբգ. milti, հհիւս. mildr, գերմ. mile «քաղցրիկ, հեզ, փափուկ», գոթ. mildiϑa «քաղցրութիւն», լտ. mollis (<*moldvis) «կակուղ, թոյլ», հպրուս. maldūniu «երի-տասարդութիւն», maldenikis «երախայ», հսլ. mladū «մատղաշ, փափկիկ», լեհ. mto dy, ռուս. молодой «մատղաշ, երիտասարդ», млодщiи «կրտսերագոյն», սանս. mrdu-«կակուղ, փափկիկ, քաղցր, տկար», mra-dīvams. mrad-istha «կակուղ» և հյ. մեղմ, մատաղ, մատղաշ (Pokorny 2, 288, Boisacq д9 603-5, Trautmann 167, Ernout-Meillet 594, որ հյ. մեղկ դնում է հնխ. meldwi ձևից, Walde 491)։-Հիւբշ. 473։
• ՆՀԲ լծ. յն. μαλαϰός, լտ. mollis։-Նոյնը նաև Windisch. 17. Lag. Urgesch. 219 լտ. marcidus «թառամած, թոյլ, տկար» բառի հետ հնխ. mar արմատից, Lag. Arm. Stud. § 1475 յն. μάλϰη «ցրտից քցմիլ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 193 յն. μαλαxίς և լտ. mollis? Տէրվ. Նախալ. 52 համեմատում է յն. և գոթ. ձևերը և հյ. մեղ-կ ու մեղ-մ բառերից հետևցնում է հնխ. mar պարզական արմատը։ Նոյն, էջ 99 mark արմատի տակ շարում է հյ. մորմոքիլ, մեղկա-նալ, սանս. marč, յն. μαλϰίω, լտ. mar-cere և murcus «մեղկ»։ Meillet, Rev. crit. թրգմ. Բազմ. 1898, 120 և MSL 11. 394 և Esquisse 28 հայերէն բառի կ ձայնը դնում է dw-ից, որով լատինի
• նման հլ. մեղկ<*meldwi (հմմտ. եր-կու)։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, zz մ մասնիկով եղկ բառից։ Scheftelo-witz BВ 29, 23 և 46 սանս. marāla «փափուկ», ko-mala «խիստ փափուկ» ւատ. maltas. լիթ. malonus «շնորհալի» ևն։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. ələq «գաղջ» և հյ. եղկ, հեղգ բառերի հեւտ։
Մեղմ, կամ մեղմիկ. թոյլ. լոյծ. կակուղ. փափուկ. գիրգ. կամ Եղկ եւ գաղջ ըստ հոգւոյ. կնատ. թուլ. ... (լծ. եւ յն. լտ. մալգօ՛ս, մօլլիս ). μαλακός mollis χαύνος lenis, languidus, remissus, effeminatus.
Զհեզն բարկացօղ գործէ, եւ զյոյժն պինդն մեղկ առնէ. (Իսիւք.։)
Ի մի միաբանութիւն զմեղկն եւ զտարածն ածէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Հայեցեալ յազգն արիական (պարսկական), թէ իգասէր էր, ըստ նմին նորին մեղկ բարուցն նմա օրէնս կցկցեաց. (Եզնիկ.։)
Զլոյծ եւ զմեղկ կեանս սիրեն. (Խոսր.։ Գտանի ռմկ. ոճով՝ եւ Մեղկի՝ իբր ուղղ. եւ կոչ.)
Ի բա՛ց գնա երկրո՛րդ յուդա, ի զա՛տ գնա անհաւատ եւ մեղկի. (Հ. օգոստ. ՟Ի՟Զ.։)
craven-hearted or faint-hearted, poor-spirited, fickle-minded.
Մեղկ խորհրդով. թուլամիտ.
Թեթեւամիտք եւ մեղկախորհուրդք են կանայք. (Ոսկ. ես.։)
to soften, to become loose, to slacken, to mollify, to loosen;
to become effeminate, to give oneself up to softness or effeminacy.
μαλακύνομαι mollior, mollesco, langueo, remittor ἑκλύομαι dissolvor. Մեղկիլ. մեղկ լինել. թուլանալ. լուծանիլ. թուլնալ.
Ձայն դստեր սիոնի մեղկասցի, եւ լքցէ զձեռս իւր. (Երեմ. ՟Դ. 31։)
Արս բազումս սպանին ի թուղացեալ մեղկացելոցն. (Փարպ.։)
Այլ մեղկացաւ կամաւ յախտին, մատնեաց ի ձեռս աւազակին. (Յիսուս որդի.։)
effeminate, luxurious, delicate, voluptuous;
այր —, sybarite.
Սիրօղ զմեղկութիւն. թուլամորթ.
Ծոյլ մեղկասէր՝ վատ չամոքեալ։ Մեղկասէր ծուլիցն հանդիսանալ՝ հեղգութիւնն է գովեստ. (Մագ. ՟Ի. ՟Խ՟Գ։)
love of luxury, effeminacy, idleness.
to pour out, to empty, to discharge;
to cast forth or emit.
Առ զմարախն, եւ ամաց ի ծովն Կարմիր։ Զհողն ի ծովն ամասցէ։ Ամասցէ ի ծով զզօրութիւն նորա. (Ել. ՟Ժ. 19։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 12։ Զաք. ՟Թ. 4։)
Յորժամ զանապակն ի ներքս ամասցեն, կատաղին. (Փիլ.։)
to become desert, to be uninhabited or uninhabitable.
Ողբան սուրբ մարգարէքն զամայանալն Երուսաղէմի։ Հայրապետական աթոռն ամայացեալ ի բնակողէն։ Ամայացաւ ի բնակչացն երկիրս ամենայն. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ը։)
Որք վասն մեղաց ամայանան ի Սուրբ Հոգւոյն. (Խոսր.։)
Զմանկահեղձոյցն չարեաց տային տոկոսին՝ յանդնդապտոյտ խորսն ամայանալով. (Սկեւռ. աղ.։)
to devastate, to deprive, to spoil.
Զի թուի որ քեզ՝ օրս այս պահին, յորժամ ամա՛յ գացիս եւ մին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Եզեկիաս բարեպարիշտ՝ ամայացոյց ի կախարդացն զԵրուսաղէմ. (Ոսկ. ես. եւ Գէ. ես.։)
solitude;
desolation, depopulation;
abandonment.
Անմարդութիւն եւ ամայութիւն քաղաքաց. (Փիլ. տեսակ.։)
Բարիոք է ամայութիւն եւ լռութիւն. (Ածաբ. աղք.։)
vase, vessel, pot;
bag, sack, purse, cloak-bag;
ոտից —, shoe.
Լնուլ զամանս նոցա ցորենով։ Յաման մի՛ ամանեսցես։ Չէր թափեալ աման յամանոյ։ Զկահիւն եւ զամանովն։ Խեցեղէն ամանաւ։ Յամանս խեցեղէնս։ Աման ինչ՝ լի քացախով։ Գիտել զիւր աման (զմարմին) ստանալ սրբութեամբ. եւ այլն։
Յաման մաշկեղէն։ Յաման ինչ մորթոյ արկեալ։ Ի տկար ամանս այս նիւթոյ հոգեկրի (այս ինքն ի փայտ ժամահարի). (Նար.։)
Իւղ անոյշ՝ ամանիւ ամփոփի։ Իւղ՝ որ թափեալ է յամանէ, միայն ամանիւն ճանաչի. (Նար. երգ.։)
Գտաւ անդ փոքր ամանաւ ինչ գինի։ Յաղագս վաճառոյ ամանաց. (Վրք. հց. ՟Ե։ Մխ. դտ.։)
Զամենայն զաւելորդն (մանանայի) թողուցուք յամանս մինչեւ ցառաւօտ։ Լցէ՛ք լի չափով զմանանայդ յաման մի, եւ պահեցէ՛ք յազգս ձեր. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 23. 32։)
Աման ուղղոյն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Խտղտեալ զաման ցանկութեանն. (Եզնիկ.։)
Ծակոտէր զբազմամթեր աման խորհրդոյն (զմիտս կամ զսիրտ) (Եղիշ. ՟Բ։)
Չարին աման գտեալ զթագաւորն՝ որպէս ի դրախտի անդ զօձն։ Եղեւ աման չարին, եւ ելից զնա սատանայ ամենայն խորամանկութեամբ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Դ։)
Մինչ ի մարմին եւ ի զգայական ամանսն (որովայնի)։ Զկերակրոյն ամանսն ներքնատուն ասելով։ Թափուր եղելոց ամանոցն՝ հարկաւոր էր քաղցնուլ։ Շնչաբերակք՝ շնչոյն ամանք ... Երկու են ամանք՝ երակք եւ շնչափողք. (Փիլ.։)
Աղքատ ամանով մտացս մտցուք ի լայնատարած խորհուրդ աւուրս. (Տօնակ.։)
to put in a vessel or bag, to bag.
Յաման արկանել, լնուլ. որ եւ ամանալ. ամալ. հեղուլ. ամնել, լեցընել. գապ իչինէ տօլտուրմագ.
Առեալ հող՝ յայն ամանեաց զարիւնն։ Զենեալ յօշմամբ՝ ի սան ամանեալ՝ եդին ի վերայ հեփեստեայ (այս ինքն կրակի). (Մագ. ՟Ձ՟Ե։)
Որ փափկանայ, ի ծակ կարաս ամանէ. (Բրսղ. մրկ.։)
Զի ամփոփեսցեն ամանեսցեն զպտուղ նորա ի մարմինս իւրեանց. (Եփր. համաբ.։)
to be ashamed, to blush with shame, to be confounded.
Ամաչէր ընդ նոյնն, եւ տրտմէր. (Գր. տղ. թղթ.։)
Յոյժ ամաչեալ եղեւ ընդ այնոսիկ եղբայրն. (Վրք. հց.։)
Կարի յոյժ ամաչեաց նովաւ շուայտութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յայնժամ շտեմարանք զեղեալք, իսկ այժմ դատարկացեալք եւ ամաչեցեալք. (Յհ. կթ.։)
to make ashamed.
Զարծաթսիրութիւն աղքատութեամբ ամաչեցուսցուք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Զաղտեղի խորհրդոցն արուեստսն ամաչեցուցանել. (Կլիմաք.։)
summer.
θέρος. aestas Մին ի չորից եղանակաց տարւոյ՝ ջերմ եւ տօթագին. ի ՟Ի՟Ա յունիսի ց՛՟Ի՟Բ. սեպտ. ամառ. եազ. եայ. պրս. դապիսթան. (հյ. տապ)
Ամառն եւ գարուն զտի՛ւ եւ զգիշեր մի՛ դադարեսցեն։ Զամառն եւ զգարուն նոյնպէս եղիցի (այս ինքն յամարան եւ ի գարնան)։ Անցին հունձք, անց ամառն։ Զգարուն եւ զամառն դու ստեղծեր։ Մերձ է ամառն. եւ այլն։
of or belonging to summer.
Ժամանակ ամառնային էր։ Որ է ամառնայինն եղանակ. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Յեղմունք ամառնային եւ ձմեռնային։ Ամառնայնոյ յեղանակին, ձմեռնայնոյն, եւ զուգօրէին. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
Յամառնային պտուղսն. (Կլիմաք.։)
Յօդիւ՝ իբր ամառնային եղանակ.
Մինչեւ ամառնայինն յաշունն յեղանակեալ յեղափոխէր. (Յհ. կթ.։)
Սա յամառնայինս ի խաղալն իւր ի կողմանս հիւսիսոյ. (Խոր. ՟Ա. 16։)
summer-time;
in summer-time, during summer.
Անյայտ բառ՝ զոր ընթեռնու ի (Մագ. քեր.) Ստեփ. լեհ. եւ մեկնէ՝ հաւ ջրային գորշագոյն՝ փոքր ինչ մեծ քան զաղաւնին. (որպէս ճայ ծովու. մարթի) այլ ինքն դնէ ի լտ. fulica, lorus. որոց առաջինն կոչի յոմանց ռմկ. կերկեր. ըստ Մենինսքեայ, ինճիթ.
Որպէս ոչ եղելոյ լուղակացն՝ զամար հաւն կոչեն ամառ։
Ամառնային եղանակ. ամառ. եազ. որ ըստ եբր. Ամառն դնի. իսկ ըստ յն. Հունձ. ἁμητός, θερισμός. messis (զի եւ եբր. քայզ է ամառն. եւ քազիր, հունձ)
Զտօն ամարայնոյ՝ առաջնոյ արմտեաց քոց։ Իբրեւ զամպ ցօղագին յաւուրս ամարայնոյ ամփոփելոյ. (Ել. ՟Ի՟Գ. 16։ Ես. ՟Ժ՟Ը. 4։ ՟Ի՟Գ. 3։)
Պտուղք ամարայնոյ (կամ ամարանւոյ)։ Ծաղկէ եւ պտղաբեր լինի գարնայնովն եւ ամարայնովն. (Փիլ. լին. եւ Ել.։)
Բաղդատութիւն գարնայնոյ եւ ամարայնոյ։ Զամարայնոյն ցուցանէ կատարելագոյն ծնունդ. (Պիտ.։)
Որպէս ձիւնաբեր ամարայնի՝ տօթացելոյ օգնական է։ Որպէս ցօղ ամարայնի, եւ անձրեւ ի հունձս. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 19։ ՟Խ՟Զ. 1։)
summer-residence, summer-house, summer-quarters.
Տուն եւ տեղի ամառնային. ամըռւան տեղ. եազ եվի. եազլըգ. եայլա.
Պատրաստիչս ձեան ամարանոցաց. (Յհ. կթ.։ եւ Ասող. ՟Ա. 6։)
cf. Ամարանոց.
Ի խաղալն իւր ի կողմանս հիւսիսոյ ի քաղաքն ամարաստանի. (Խոր. ՟Ա. 16։)
cf. Ամարանոց.
Լուսաւորէ զամենայն նրբափողոցս եւ զամարաստունս. (Վեցօր. ՟Զ։)
Զամենայն նուրբ փողոցս, եւ զամրաստանս (կամ զամարստանս). (Շիր. գրի.)
cf. Ամպ.
cf. ԱՄՊ հանդերձ բարդութեամբք իւրովք. զի Բ զկնի Մ տառի՝ մեղմ հնչի որպէս պ։ Իսկ ԱՄԲԱԿ. (Նար. երգ.) cf. ՀԱՄԲԱԿ.
lever, a piece of wood to raise or move any burden.
Բառնալիք. ձող. վերցընելու կամ վեր բռնօղ փատ, կոթ. սըրըգ. սափ.
Մանրեսցին ամբառնալիք դրօշիցն։ Լծակօք ամբառնալեաց նոր տապանակիդ. (Նար. ղ. ՟Ղ՟Բ։)
ԱՄԲԱՌՆԱԼԻՔ ԹԵԶԱՆԵԱՑ. ἁνάλαβος. analabus, scapulare Վերառեալ մասն թեղանեաց կրօնաւորաց մինչեւ յուսս. որ առ ոմանս է որպէս փորուրար խաչաձեւ հանդերձ մասամբ վեղարի.
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
Ամբառնալ զձեռս, կամ զգլուխ, զաչս, զնշան, եւ այլն։ Ամբարձ զիս հոգի։ Ամբարձին ժողովուրդքն զձայնս իւրեանց, եւ լացին։ Ամբարձցէ տէր զերեսս իւր ի քեզ, եւ տացէ քեզ խաղաղութիւն։ Ամբարձին քերովբէքն զթեւս իւրեանց։ Եւ ամբարձան փառքն տեառն ի միջոյ քաղաքին։ Զոտս իւր ամբարձեալ Յակոբայ գնալ. եւ այլն։
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
Մի՛ ամբառնար եղջիւր ի բարձունս. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Ընդ ամբառնալ բոցոյն՝ ամբարձաւ հրեշտակն։ Ելէ՛ք ընդ անապատն, եւ ամբարձա՛յք ի լեառնն։ Ամբարձան մինչեւ յաստեղս։ Մտեալ ի նաւ՝ ամբարձաք յասովն. եւ այլն։
Որդւոցն Յովսեփայ սահմանք ամբառնան յԵրիքովէ ի լեռնակողմն։ Եւ ամբարձցին սահմանքն ի հարաւոյ Երիքովի ընդ հիւսիսի. (Յես. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
to rise, to get up, to go up, to ascend.
Ամբառնալ զձեռս, կամ զգլուխ, զաչս, զնշան, եւ այլն։ Ամբարձ զիս հոգի։ Ամբարձին ժողովուրդքն զձայնս իւրեանց, եւ լացին։ Ամբարձցէ տէր զերեսս իւր ի քեզ, եւ տացէ քեզ խաղաղութիւն։ Ամբարձին քերովբէքն զթեւս իւրեանց։ Եւ ամբարձան փառքն տեառն ի միջոյ քաղաքին։ Զոտս իւր ամբարձեալ Յակոբայ գնալ. եւ այլն։
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
Մի՛ ամբառնար եղջիւր ի բարձունս. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Ընդ ամբառնալ բոցոյն՝ ամբարձաւ հրեշտակն։ Ելէ՛ք ընդ անապատն, եւ ամբարձա՛յք ի լեառնն։ Ամբարձան մինչեւ յաստեղս։ Մտեալ ի նաւ՝ ամբարձաք յասովն. եւ այլն։
Որդւոցն Յովսեփայ սահմանք ամբառնան յԵրիքովէ ի լեռնակողմն։ Եւ ամբարձցին սահմանքն ի հարաւոյ Երիքովի ընդ հիւսիսի. (Յես. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
to accuse, to inform against, to charge, to complain against;
to plead guilty, to confess.
Ամբաստան լինել. դատախազել. յանդիմանել կամ բողոքել յատենի. չարախօսել. մեզ դնել. վնասակար առնել. շիքեայէթ էթմէք. գօվլամագ. կէչմէք. այըբլամագ. զամզէթմէք.. κατηγορέω, ἑγκαλέω, καταμαρτυρέω accuso, incuso, contra testor.
Իբրեւ զամբաստանօղ՝ պատճառս ստգտանաց ի վերայ դնէ. (Փիլ.։)
Ոչ երբէք չարութեամբ ամբաստանէր զայրն։ Ասեմք, անհնարին է Աստուծոյ մեղս ինչ գործել, ո՛չ տկարութիւն ինչ նմա զայս ամբաստանեմք։ Նոքին ինքեանք զանձինս իւրեանց ամբաստանեն։ Ամբաստանէ զանժուժկալութիւն նորա. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Նա՛ եւ Եսաւ ընդ մեծամեծ չարեացն զանժուժկալութիւնն ամբաստանեալ եղեւ. այս ինքն որպէս զմեծամեծ չարեաց՝ վասն անժուժկալութեանն։ (Բրս. հց. ՟Ժ՟Դ.)
accusation, complaint, information, action;
imputation.
Որդեակս ունիցի հաւատացեալս, եւ ոչ յանդիմանութիւն անառակութեան։ Ամբաստանեալն տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն։ Վասն ամենայն ամբաստանութեան հրէից զինէն. եւ այլն։
Զամենայն ամբաստանութիւն արկանէին զանօրէնն Վասակաւ. (Եղիշ.։)
Զի մեծապէս յամբաստանութիւն ինքեան զփափաքելին մատուցանիցէ երկիր։ Յամենայն կողմանց հաւաքելով զամբաստանութեանցն բան։ Էառ զինքեամբ զյանդիմանական ամբաստանութեան պարսաւանս. (Պիտ.։)
cf. Համբարանոց.
Ամբարանոցք խոտի եւ օրանի. (Ասող. ՟Գ. 29։)
to provide, to store;
cf. Համբարեմ.
ԱՄԲԱՐԵՄ որ եւ ՀԱՄԲԱՐԵԼ. ἁποτίθημι depono, repono Մթերել յամբարս, ժողովել, դնել ի պահեստի. շտեմարանել. ամփոփել. գանձել. դիզել, պահել. դիզել. պահել. տեվշիւրմէք. եըզմագ.
Ամբարեմք զսոսա ի շտեմարանս մտաց ձերոց։ Որ ի ներքս յորովայնի ունի աղբիւր ամբարեալ, ոչ ծարաւեսցի երբէք։ Որպէս պարտականս հատուցանեն, եւ ոչ երախտիս ամբարեն առ բարեգործօղն. (Ոսկ. յհ.։)
Իյայնցանէ մի՛ ամբարեսցէ կերակուր տան իւր։ Զանձին իւրոյ աշխատութիւն ոչ հասարակաց եկեղեցւոյն, այլ իւր միայն ամբարիցէ։ Ի մարմնոցդ աշխատութենէ հոգւոցդ ամբարել գանձ. (Շ. թղթ. եւ Շ. ընդհ.։)
Յիւր լսելիսն զպիղծ հայհոյութիւնսն ամբարեալ. (Յհ. կթ.։)
Տիեզերք երկրի ամբարեալ ի նոսա գոյիւքն. (Լմբ. սղ.։)
Ի ցնծալի կայանն օդագնաց լինելով ամբարեցաւ (Եղիա). (Պիտ.։)
to make proud, to render arrogant, to cause to be presumptuous.
Զկամս մտացն ամպարհաւաճեցուցանէր. (Կիւրղ. ծն.։)
presumptuous, ness, haughtiness, pride, arrogance.
Տրուպքն ի վեհագոյնսն ոչ կարեն անցանել՝ վասն եւ ոչ պարտ իսկ գոլոյ նոցա յայսպիսի անպարհաւաճութիւն ձեռնարկել. (Դիոն. եկեղ. ՟Ե։)
Դաւող ամպարհաւաճութիւն։ Ամպարհաւաճութիւն եւ բազում այլոց չարեաց գործա՛կ է։ Մի՛ բարձրասցի փքացեալ յամպարհաւաճութենէ։ Մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զգեղջուկ արհամարհեսցէ՝ լցեալ ամբարտաւանութեամբ եւ ամպարհաւաճութեամբ. (Փիլ.։)
elevation, exaltation;
advancement, promotion.
Բարձրութիւն. բարձր դիրք. բարձր ըլլալը, բարձր տեղ. եիւքսէքլիք. եիւճէլիք. դեփե.
Յամբարձմանէ բարձրութեան գերագունիցն կայից ստորասուզեալ։ Կայմն ամբարձման ի կայից իւրոց խլեցաւ։ Ի կատար ամբարձման գլխոյն կարմեղայ։ Ըստ ամբարձման կամարի. (Նար.։)
impiously;
irreligiously, ungodlily, sacrilegiously, unrighteously, profanely.
Մի՛ այսուհետեւ ամբարշտաբար ստեղծցեն ոմանք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ասացին այսպէս ամպարշտաբար. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Ոչ եթէ ամբարշտաբար զնոյն մոռացայ. (Լմբ. սղ.։)
impiety, irreligion, ungodliness, iniquity, unrighteousness, profaneness, wickedness, flagitiousness.
Առհասարակ ատելի են Աստուծոյ՝ ամբարշտեալն, եւ ամբարշտութիւն իւր։ Վասն ամպարշտութեան նոցա ած ի վերայ նոցա զթագաւորսն քաղդէացւոց. եւ այլն։
Ամպարշտութիւն տիրապէս ասի յԱստուած մեղք. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
Ամբարշտութիւն է՝ առ Աստուածսն եւ առ ծնողսն եւ առ հայրենիսն սխալանս. (Արիստ. առաք.։)
Յղացեալ իսկ էին յամբարշտութիւնս կռապաշտութեան. (Ագաթ.։)
Այդպիսի խորին ամպարշտութեան կարծեաց. (Շ. թղթ.։)
Լինին յամբարշտութենէն բարեպաշտ. (Լմբ. սղ.։)
victualling, supply.
Պտղոցն քաղցրագունից առ բարւոյդ ծառոյդ ամբարումն. (Շ. թղթ.։)
that hates the proud.
μίσυβρις. odio habens superbiam, alienus ab insolentia Ատեցօղ ամբարտաւանութեան եւ ամբարտաւանից. հպարտութենէ զզուած.
Ամբարտաւանատեաց, բարեսէր, ողորմած. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 8։)
pride, haughtiness, arrogance, presumptuousness.
ὐπερηφανία, ὔβρις, ἕπαρσις, ἁλαζονεία. superbia, fastus, elevatio, tumor, arrogantia, insolentia, jactantio, gloriatio Հպարտութիւն. անկարգ բաղձանք գերազանցելոյ զայլովք. ախտ բանսարկուին, եւ արմատ ամենայն մեղաց. որոյ ծնունդք են ամբարհաւաճութիւն, փքացումն, ինքնահաւանութիւն, եւ արհամարհութիւն այլոց, փառասիրութիւն, սնապարծութիւն, անհնազանդութիւն. եւ այլն. մազրուրլուգ. ֆօտուլլուգ. քիպր. թէքեպպիւր. ղուրուր. դաֆրա.
Յամբարտաւանութենէ կորուստ եւ խռովութիւն յոյժ։ Ամբարտաւանութիւն ատելեաց քոց վերասցի հանապազ։ Զի՞նչ շահ եղեւ մեզ հպարտութիւնն. եւ զի՞նչ մեծութիւն ամբարտաւանութեանն իցէ մեզ նպաստաւոր։ Սկիզբն մեղաց ամբարտաւանութիւն։ Ատելի է առաջի Տեառն եւ մարդկան ամբարտաւանութիւն. (ըստ հին Սիրաքայ)։ Ամբարտաւանութիւն զայր նկուն առնէ, իսկ զխոնարհս փառաւոր առնէ Տէր։ Բարձրացեալքն ամբարտաւանութեամբ՝ խորտակեսցին։ Պարծիք յամբարտաւանութեան ձերում։ Ամբարտաւանութիւն աստի կենացս. եւ այլն։
Խոնարհութեամբ կռփեցին զամբարտաւանութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ամբարտաւանութիւն կործանող։ Ախտ ամբարտաւանութեանն միշտ զանձն արդար համարի. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
unsoiled, clean, neat;
immaculate, spotless, pure, innocent, honest, just.
ԱՄԲԻԾ Իբր անբիծ. ἅμομος, ἅκακος. immaculats, sine labe, innocens, expers malitiae Անարատ. մաքուր. անմեղ. սուրբ. անստգիւտ. արատ մը՝ պակսութիւն մը չունեցօղ. չէքեսիզ. սուչսուզ. փաք.
Ընդ առն ամբծի՝ ամբիծ եղիցիս։ Ճանաչէ զաւուրս ամբծից։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ։ Երանեալ են անբիծք (կամ ամբիծք) ի ճանապարհի։ Ճանապարհ անբիծ (կամ ամբիծ)։ Հեղին զարիւն ամբիծ. եւ այլն։
Ժողովեցան վասն պարտաւորութեան առն ամբծի եւ անարատի. (Վրք. ոսկ.։)
Յամբծացն ճանապարհ հանէ զաշակերտն։ Ամբծացն ի ճանապարհն. (Լմբ. սղ.։)
cleanliness, purity, integrity, honesty, probity.
ԱՄԲԾՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԱՆԲԾՈՒԹԻՒՆ. ἁκακία, ὀσιότης. innocentia, probitas, sanitas Անարատութիւն. անմեղութիւն. սրբութիւն. անկեղծութիւն. պարզութիւն. սուլսուզլուգ. սալիհլիք.
Ըստ ամբծութեան (կամ անբծութեան) իմում՝ որ յիս. (Սղ. ՟Է. 9. որպէս եւ ՟Ի՟Ե. 1. 11։ ՟Լ՟Զ. 37։ ՟Խ. 13։ ՟Ձ՟Գ. 13։ ՟Ճ. 3։)
Զամբծութեանն ապականարարսն։ Անաղտ ամբծութեամբ։ Ուղիղ ամբծութեամբ։ Ի հաւատ ուղիղ եւ անխոտորնակ ամբծութեան. (Նար.։)
to crowd;
to embroil, to put in confusion, to disturb;
to stir up or excite to sedition.
Համբաւն ամբոխեաց զմեզ ի խոտորնակ կարծիս. (Գր. տղ. թղթ.։)
θορηβέω, ταράσσω, συγχέω. turbo, conturbo, perverto, contundo Խռովեցուցանել. աղմկել. վրդովել. շփոթել. խառնակել, տակնուվրայ ընել. գարըշմըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
Մի՛ ամբոխեսցէ զլսօղսն որդի՝ տուեալ ասելով իւր առ ի հօրէ զկեանսն. (Կիւրղ. գանձ.։)
to be in confusion;
to be embroiled, disturbed, to riot, to be in commotion.
ταράσσομαι. turbor, κυμαίνομαι. fluctuo, aestuo Խռովիլ. վրդովիլ. աղմկիլ. ծփիլ. յուզիլ. խառնակիլ, տակնուվրայ ըլլալ. գարըշթըրմագ. ալթիւսթ եթմէք.
Ալիք խորհրդոցս ամբոխեալ է եւ ամբոխի. (Լմբ. սղ.։)
Ի խաղաղանալս իմում ամբոխիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
perturbation;
commotion.
որպէս ամբոխումն. ταραχή, στάσις. perturbbatio, seditio, factio Խռովութիւն. աղմուկ. շփոթ.
Ի հակառակիցն ախորժմանց կամ ամբոխութեանց յըմբռնման գոլով. (Դիոն. եկեղ.։)
Ոչ մի ինչ ամբոխութիւն եւ երկպառակութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
turbulence, disorder, confusion, perturbation.
σύγχεσις. confusio, perturbatio Խռովութիւն. շփոթութիւն. պղտորումն.
cf. Արմաւ.
Գինի եւ ցքի ոչ ըմպէին, զի գինին եւ ամբրաւօղին մի են. (Կանոն.։)
amethyst;
granite.
ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.
furiously, audaciously, intrepidly.
Իբրեւ ամեհի, անահ՝ անվեհեր՝ համարձակ, անսանձ գնացիւք. կատաղաբար.
Ամենեւին սանձակոտորք եղաք, եւ ամեհաբար յերկիր շրջիմք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
to become wild, to be unruly;
to make ferocious, ungovernable.
Որ վախեալ է, եւ երկիւղ ունի, ամեհէ՛, եւ աներկիւղացո՛. (Մխ. բժիշկ.։)
ferocity, fierceness, savageness;
fury.
Ամեհի բնութիւն կամ բարք. անսանձութիւն. վայրենութիւն. կատաղութիւն. զալըմլըգ. սերթլիք. վահշէթ.
Զբոլոր շամբշութիւն ամեհութեան մեր ի բաց մղել. (Մագ. ՟Ձ՟Բ։)
Ջան պիտի ի վաստակ առաքինութեան, որով յղկի միտքն, եւ փուշ ամեհութեանն խլի. (Լմբ. ժղ.։)
cf. Ամենաբարեպաշտիկ.
Իսկ առ քեւ, ամենաբարեպա՛շտ թագաւոր։ Քրիստոնէից կարգ է ամենաբարեպաշտիկ. (Կիւրղ. երուսաղէմի առ կոստ։)
very pious, religious, devout.
Իսկ առ քեւ, ամենաբարեպա՛շտ թագաւոր։ Քրիստոնէից կարգ է ամենաբարեպաշտիկ. (Կիւրղ. երուսաղէմի առ կոստ։)
all-bountiful, super-excellent, most excellent, best.
Լաւ ինչ ի լաւաց. ամենալաւ. πάγκαλος. omnino bonus, pulcherrimus. աղէկին աղէկը. փէք էյիսի.
Սեղան ամենաբարի. (ՃՃ.։)
Որպէս ամենաբարւոք. կարի քաջ. խիստ աղէկ. փէք էյի. παγκαλῶς, βελτίστως, ἅριστα. optime, perpulchre
very good, best, very excellent;
very well, excellently, exceedingly well.
Յաղագս ամենաբարւոքն վարել օրինօք. (Պիտ.։)
Ընծայեցոյց ի միտ ընդունողացն իբրեւ զամենաբարւոքս եւ զպիտանիս. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Քա՛ջ եւ ամենաբարւոք ասացեալ է։ Ամենաբարւոք՝ փոքր եւ ոչ փոքր զքաղաքս զայս տէրունեան հրամանքն հաստատեն։ Ամենաբարւոք եւ աստուածավայելո՛ւչ՝ ի հրոյն ձայնն ասի ի դուրս գալ. (Փիլ.։)
curing all diseases.
Ամենաբժիշկն խրատեաց զձեզ։ Յամենաբժշկէն հոգւոց. (Ագաթ.։ Շ. թղթ.։)
all-sufficient, omnipotent.
Ամենաբաւական աջ, ձեռն, կամ ձեռք Աստուծոյ։ Ամենաբաւական ողորմութիւն, կամ ողորմութեան Շ. կամ զօրութեան ամենաբաւականի. (Պիտ.։ Խոսր.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. իմ. եւ Լմբ. ստիպ.։ Շար.։ Ժմ.։) (Համամ առակ.։)
omniscient, most wise, all-wise.
ἑπόπτης, πάντα προειδώς. inspector, omnia praevidens եւ այլն. Ամենայնի գիտակ, ճանաչօղ, տեսօղ. ամենատես՝ սեպհական Աստուծոյ. ամմէն բանի գիտցօղ՝ տեղեակ. հեմէտան.
Ո՛չ զի ուսանիցի ամենագէտն (յն. զամենայն նախատեսօղն) (Սեբեր. ՟Է։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 6. 14։)
Զամենագէտն Աստուած՝ անգէտ համարեցաւ։ Թէպէտ եւ նա ամենագէտ է, դու մի՛ յապաղեր խոստովանել նմա զմեղսն. (Եփր. պհ. եւ Եփր. խոստ.։)
Ամենագէտ յանցաւոր (Սողոմոն). (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Զոր աւելորդ է ձերումդ երկրորդել ամենագէտ մտաց. (Գր. տղ. թղթ.։)
most merciful, most compassionate, most kind, most tender.
Ամենեւին գթած. ամենագութ. ամենողորմ.
Ողջացուսցէ զմեզ քեւ հանդերձ ամենագթածն բժիշկ. (Փարպ.։)
most praise-worthy, very laudable, most commendable.
Ամենագով հայրդ բաղձալի։ Ամենագով սուրբն։ Ամենագով այր ցանկալի՝ մայրդ ընդ որդւոյդ նահատակի։ Յամենագովն՝ յանկոխն ի թշնամեաց ի Կոստանդինուպօլիս. (Գանձ.։ Ոսկիփոր.։ ՃՃ.։)