cf. Նանրիմ.
Նանրացեալ ես խաբէութեամբ բանսարկուին. (Ճ. ՟Ա.։)
to become useless, to cease to be, to faint, dwindle or vanish away, to come to nothing;
— ի խորհուրդս, to become wise in one's own eyes, conceited, infatuated.
Նանրացեալ ես խաբէութեամբ բանսարկուին. (Ճ. ՟Ա.։)
giant-fennel, ferula.
ՆԱՐԴԷՍ ՆԱՐԴԻՒՆ ՆԱՐԴՆԷՍ ՆԱՐԴՈՍ. եբր. նէրտ. յն. լտ. նարտօս, նա՛րտուս . νάρδος nardus, silex, oleum nardeum. իտ. spigo, naro. իտ. Ազնիւ բոյս, եւ ծաղիկ, եւ իւղ նորին. կրկին ասի լինել՝ իբրեւ բանջար, եւ թուփ. ծաղիկն ծիրանագոյն՝ անուշահոտ յոյժ. եւս առաւել իւղն փնջաձեւ հասկաց, եւ մշկահոտ տերեւոց.
nard, spikenard, nardus Indica, (oil and perfume).
ՆԱՐԴԷՍ ՆԱՐԴԻՒՆ ՆԱՐԴՆԷՍ ՆԱՐԴՈՍ. եբր. նէրտ. յն. լտ. նարտօս, նա՛րտուս . νάρδος nardus, silex, oleum nardeum. իտ. spigo, naro. իտ. Ազնիւ բոյս, եւ ծաղիկ, եւ իւղ նորին. կրկին ասի լինել՝ իբրեւ բանջար, եւ թուփ. ծաղիկն ծիրանագոյն՝ անուշահոտ յոյժ. եւս առաւել իւղն փնջաձեւ հասկաց, եւ մշկահոտ տերեւոց.
ship, vessel, boat;
cf. Նաւակ;
cf. Լաստ;
water-vessel, pitcher, urn, jar, earthen-vessel;
— քարեղէն, basin or vase of stone;
cf. Քարենաւ;
— պատերազմիկ, three benched galley, trireme;
— մեծ, line of battle-ship, man of war;
— հրձիգ, fire-ship;
— հինից, privateer, corsair;
— զօրագլխական, admiral's ship, flagship;
— զրահեալ, armoured ship, armour-plated ship;
— վաճառական, merchant-man, merchant-ship, trading-vessel;
— շոգեմուղ, steam-ship, steamer;
— առագաստաւոր, sailing-boat;
— թեւճակաւոր, row-boat;
գումարտակ —ուց, fleet;
վարձ —ու, freight;
վարձել զ—, to freight or charter a vessel;
կպրով օծանել or կպրաձիւթել զ—, to tar, to careen, to caulk a ship;
կպրաձիւթող —ուց, caulker;
մտանել or ելանել, երթալ ի —, to embark, to go on shipboard, to go on board a ship, to take a shipping;
ելանել ի —է, to land, to go a-shore, to disembark;
դնել ի —, to embark, to ship, to export;
հանել ի —է, to disembark, to put a-shore, to unload goods.
Բերցեն նոքա ի լիբանանէ մայր փայտ, եւ բերեալ նաւօք ի նաւահանգիստն յոպպէ. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 55։)
fit for shipbuilding purposes.
Գաւառ լի նաւակառուցական ծառօք. իբրու դիւրապէս զնաւակառուցականն առտուիցեն զօրութիւն։ Այսոքիկ ի նաւակառուցական զինուորութեան բանք. (անդ։)
yawl, pinnace.
Իբրու զանհաստատ եւ զաննեցուկ նաւամակոյկն շարժեալ դեդեւեցուցանեն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
naval engagement;
mock sea-fight, naumachy.
Երկիր եւ ծով լնու նաւամարտութեամբք եւ հետեւակ զօրօք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
captain, commander.
Առաքեալք եւ մարգարէք, եւ վարդապետք են նաւավարք, ունելով նաւապետ զմարմնացեալ եւ զմարդացեալ բանն աստուած. (Կանոն.։)
Նաւավարք, եւ նաւապետք։ Նաւապետին (ղեկավարին), եւ նաւավարին (նաւատեառն) առաւել անսայր, քան բանիցն Պօղոսի. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 8. 17։ Գծ. ՟Ի՟Է. 11։)
cf. Նաւապետեմ.
Նաւավարի բանն հանդերձ իւրովք ի ձեռն ձայնի ի վերայ օդոյ. (Տօնակ.։)
navigation, voyage at sea, passage.
Այլաբանութեամբ՝ ո՛ր եւ է ճանապարհ, ընթացք.
Աներդումն (լինել՝ է նախկին գովելին). եւ երկրորդ ասեն նաւարկութիւն, արդարն երդնուլ։ Բայց երկրորդ, որպէս ասիցէ ոք, նաւարկութիւն՝ ա՛յս է. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)
cloak, mantle;
monk's long mantle;
cope, chasuble.
Տու՛ր ինձ զնափորտ քո. եւ ըստ բանի նորա մերկացեալ՝ ետ ցնա։ Սփռեա՛ զնափորտ քո, եւ ա՛ռ։ Սպիտակ նափորտամբ պատեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Զ։)
cf. Նգեմ.
Եթէ ունիցի իշխան այր, բանիւք իւրովք զնա մղեալ նգաբեկէ, եւ առ նենգութիւն սպանման սրէ. (Ոսկ. հերոդ. (գրեալ էր, ընգաբեկէ)։)
to demolish with levers or crow-bars, to dismantle, to throw down, to raze.
Եթէ ունիցի իշխան այր, բանիւք իւրովք զնա մղեալ նգաբեկէ, եւ առ նենգութիւն սպանման սրէ. (Ոսկ. հերոդ. (գրեալ էր, ընգաբեկէ)։)
envious, jealous, malicious, malevolent;
fascinating, bewitching, enchanting.
Ո՞ ոք յաչաղկոտացն եւ ի թշնամեացն յանդգնեալ կարաց բանալ զբերան. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
cf. Յաչաղանք.
Նախանձ յաչաղման. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to defer, to put off, to procrastinate, to prorogue;
to retard, to hinder, to stop, to protract, to delay;
to prolong, to lengthen;
to temporize;
cf. Յապաղիմ.
Յապաղող եղիցի, եւ հեղգ եւ յամր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
prosperously, happily, commodiously.
Յորժամ զփուշսն ի բաց խլեաց, յայնժամ յարմարութեամբ եւ յաջողապէս արկանէր զսերմն բանին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
successor;
heir, inheritor;
following, next;
succeeding, subsequent, posterior;
—ք, posterity.
ՅԱՋՈՐԴ. ἁκόλουθος sequens, consequens ἑπαγωγή ordinum series. Հետագայ (ժամանակ, կամ բան). առաջիկայ. յաւելուած. որ է ի կարգին. էտեւի. արտաքի.
to succeed, to come after, to follow next, to take the place of;
to inherit, to stand next heir;
to follow, to ensue, to result, to spring or proceed from.
Արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործն յաջորդի. (Պիտ.։)
cf. Յառաջս.
Անուանք՝ որ առանձինն. անըսկըզբանն հայր, եւ որ առանց սկզբանն ծնաւ՝ որդի. իսկ որ առանց ծնանելոյն յառաջ եկն եւ երեւեցաւ, Հոգի Սուրբ. (Առ որս. ՟Ե։)
Զմի եւ զնոյն դիտել զբնութիւն աստուածութեանն՝ անըսկըզբանն, եւ ծնեցելոյն, եւ յառաջ եկելոյ. (անդ. ՟Ժ՟Դ։)
Յիշմամբ երախտեացն որ առ նոսա յԵգիպտոսէ եւ յառաջ։ Յութերորդ օրէն եւ յառաջ, ապա նուիրել զծնունդս արջառոց եւ ոչխարաց։ Ի սկզբանէ աւետարանին եւ յառաջ մինչեւ յեօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. եզեկ. եւ օրին։ Նախ. ղեւտ. եւ Նախ. յայտն.։)
ՅԱՌԱՋ. ՅԱՌԱՋՆ. մ. ἕμπροσθεν prius, ante, antea, jam, olim եւ բայիւ προερέω praedico, -cis προορίζω , προγινώσκω praenosco, praescio προτίθημι propono եւ այլն. Նախ զառաջինն. ի սկզբանն. յառաջագոյն. յառաջնմէ. յառաջ ժամանակաւ. երբեմն. առաջ, նախ եւ առաջ, առաջուց.
front, front part, fore part;
previous, former, prior, anterior;
before, in front, over against;
previously, formerly, heretofore;
first, at first, at the commencement;
—, եւ —, afterwards, at a later period, in the sequel, eventually;
— քան, before, ere;
— քան զարեւ, before the sun was;
— քան զամենայն, first, first of all, in the first place, before all things, first and foremost;
— ժամանակաւ, anciently, formerly, long since, in days of yore;
ժամաւ —, an hour before;
— եւ զկնի, before and behind;
ոչ — ոչ զկնի, neither before nor behind;
— կոյս, forward;
— բերել, to bring before, to present;
to produce, to cause, to engender, to occasion;
to allege, to adduce, to quote, to cite;
— բղխել or գալ, to derive, to come or proceed from, to emanate;
to ensue, to result, to be produced or born from;
— անցանել, to make progress, to improve;
— ունել, to present for choice;
— առնուլ, to adduce, to draw, to bring;
— կալ, կալ —, — մատչել, to present oneself, to come forward;
— մատչել, to advance further;
— հետեւել, to precede, to escort, to convoy;
— մատուցանել, to cause to advance or to progress;
to raise, to elevate, to promote;
to bring to an issue;
— երթալ, to advance, to gain ground, to progress, to improve;
— ածել, to continue, to go on;
— վարել զբանսն, to gather up the broken thread of conversation, to continue, to go on to say, to proceed in a discourse, to resume;
անդր եւս — տանել, to push beyond, to stretch too far;
— արկանել, —ն դնել, to propose, to put forward;
— իսկ ասացի, I said already.
pronounced, uttered.
Բանս այս մարդկային, զյառաջաբերականս ասեմ։ Յառաջաբերական բանին. (Ճ. ՟Գ.։)
Յառաջաբերականն բանիւն ճայթմամբ՝ յօդս ցնդի. (Քեր. քերթ.։)
presentation;
preposition, propounding;
pronunciation, utterance.
Յառաջաբերութիւն բանից այսպիսեաց, որպիսի են մարդկայինք. (Կիւրղ. գանձ.։)
anterior, previous, precedent, former, prior;
before, heretofore, beforehand, antecedently, previously;
formerly, anciently;
— աւուրբք, some days before;
— քան, before;
ի —գունէ, a priori.
Յառաջագոյնսն ասացաք բանս. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Նախադասեմ.
Նախ բանականն յառաջադասի որպէս վեհ քան զայլսն. (Գր. հր.։)
advancing, progressing;
improving, making proficiency;
forward;
coryphaeus;
proficient;
— է, he is advancing in his studies;
երթալ — եւ մեծանալ, to improve;
to increase in prosperity;
իրք առնն — յաջողէին, that man prospered greatly.
Գինի կոչէ տէրն զբանական ուրախութիւնն. զորոց յառաջադէմ միտք ոչ փոքր ինչ ունին զխնամակալութիւնն. (Բրս. յուդիտ.։)
foretelling, predicting;
presuming to speak first;
pert, petulant, saucy, rash.
Եւ προπετής procax. Որ յառաջաբան լինի. յանդուգն ի բանս. առաջ նետուօղ.
foreknown, predicted, foreseen.
Այն գիշեր յառաջածանօթ եղեւ հարցն մերոց։ Որ յառաջածանօթն էր նախ քան զ՝ի սկզբանէ աշխարհի. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 20։)
predisposition, spontaneity.
Զի՞նչ է յառաջակամութիւն օրէնադրութեանն։ Պա՛րտ է ոչ ի ձեռն վիճող բանից բժշկել զսոցա յառաջակամութիւնն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
arrived before or first.
Արժանաւորութեամբք եւ յառաջահաս պատուով։ Յառաջահասութեանն արժանի եղեալ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։ եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
prerogative, privilege.
Արժանաւորութեամբք եւ յառաջահաս պատուով։ Յառաջահասութեանն արժանի եղեալ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Բ։ եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
predicting, prophesying;
predicted, prophesied.
Զի՞նչ է՝ զոր ասէն, թէ ի սկզբանէ խօսեցայ, եթէ ոչ զառաջաձայնսն (կամ զյառաջաձայնս) սրբոց մարգարէիցն. (Ագաթ.։)
to predict, to prophesy.
Եւ Եսայիաս զսոյն յառաջաձայնեալ վասն իմ։ Մարգարէիւքն յառաջաձայնեաց ի սա եւ յիսրայէլ զանկումն ի դրախտէն մարդկային բնութեանս։ Զսա յառաջաձայնեցին մարգարէքն որ գուշակեցին զգալուստ բանին. (Յհ. իմ. երեւ.։ Արշ.։ Անան. ի յհ. մկ.։)
Առ քակտումն աղանդական ամբարշտութեան այսպիսին յառաջաձայնեալ է բան. (Նիւս. կազմ.։)
eagerness, good-will, cheerfulness.
Բաւական է բանի բնութիւն զպղերգիցն եւ զհեղգացելոցն յարուցանել զյառաջամտութիւնն. (Բրս. պհ. ՟Բ։)
Զօրավար մարզողական բանիւ յարուցանօղ (ի) յառաջամտութիւն. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
to advance, to go or move forward, to precede, to walk on;
to advance, to progress, to improve;
to have beginning, rise or origin, to be born.
Յառաջանայ քան զբանն՝ փոփոխումն էակացն. (Սահմ. ՟Ա։)
Բայց ինձ բան վասն առաջին գալստեանն յառաջասցի, որ է մերձակայ տօնս. (Բրս. ղկ.։)
the first rule or regulation.
advanced post, sentry, sentinel;
out-post, out-picket;
— դիտաւոր, look-out man, sentry.
Վառեա՛ յառաջապահ բանիւ զաշակերտսն քո ի հոգեւոր պատերազմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
preservative, precaution;
preservative, precautionary.
Վառեա՛ յառաջապահ բանիւ զաշակերտսն քո ի հոգեւոր պատերազմ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
prediction, prophecy.
Ըստ յառաջասացութեան (կամ առաջասացութեան) ի սկզբանն՝ կատարեաց ի վախճանի. (Ագաթ.։)
foreseeing;
provident;
cf. Զգուշութիւն;
— լինել, to foresee.
Տեսանողացն յառաջատես եւ նախագուշակ երգաբանութիւնք։ Զոր յառաջատես եղեալ եւ հայր սորին Սողովմոնի։ Աստուած յառաջատես է քան զստեղծուլն. (Նար. խչ. եւ Նար. երգ.։)
cf. Յառաջադիմութիւն;
progression;
— հասակի, growth, increase;
— ի պատուի, promotion;
ի վատթարն —, getting worse, deterioration;
demoralization.
Քանզի յառաջատութեան լեալ բարեաց գործոց, ապա զկնի ընթանայ յառ ի սկզբանէն սովորութիւն. (Բրս. արբեց.։)
shewing or shewed beforehand.
Նախ ասաց բանս յառաջացոյց պատմութեան հանդերձելոցն, ապա անց յառաջակայսն, եւ ի լինելոցն նշմարեցուցանէ. (Ագաթ.։)
offered beforehand;
first fruits;
the first proselyte.
Նա էր քարոզ բանին կենաց, եւ յառաջընծայ ի հանդէս մարտիւրոսական պսակին. (Ճ. ՟Բ.։)
in the beginning, primitively.
ՅԱՌԱՋՆՄԷ ՅԱՌԱՋՆՈՒՄՆ որ եւ ՅԱՌԱՋՄԷ. Կանխաւ. յառաջին ժամանակէ կամ ի յաւիտենից անտի. յառաջագոյն. անդստին. ի սկզբանէ. առաջմէ, առաջուց.
first, firstly;
antecedently.
ՅԱՌԱՋՆՄԷ ՅԱՌԱՋՆՈՒՄՆ որ եւ ՅԱՌԱՋՄԷ. Կանխաւ. յառաջին ժամանակէ կամ ի յաւիտենից անտի. յառաջագոյն. անդստին. ի սկզբանէ. առաջմէ, առաջուց.
to stretch out the head to see;
to stretch, to extend, to thrust;
to fasten or stick on, to be fixed or fastened on, to heed to dwell on;
— մտօք, ի խորհուրդս, to contemplate, to speculate upon, to meditate or consider attentively, to penetrate, to examine thoroughly;
— յոք, յառեալ կալ or հայել յոք, to fix the eyes or the gate on a person;
— ի դուզնաքեայս, to be fond of trifles;
աչք իւր անքթիթ յառեալ կային ի քաջազն, his eyes were fastened on that brave man.
Իսկ (Սարգ. ի բանն յկ. ՟Ա. 25.) կարծելով նախդիր լինել զտառդ յ, ի բառն յառեալ, հարկաւորի մեկնել որպէս առեալ, եւ վրիպակաւ ասել.
own, essential.
ἱδιότατος, εἱδικώτατος propriissimus, specialissimus. որ եւ ՅԱՏԿԱԳՈՅՆ. Կարի յատուկ. տիրապէս սեպհական. որպէս մարդոյ՝ բանականն.
Յատկեղ, որ զգոյացութիւն յարկացոցէ, որպէս բանականն։ Գոյացութիւն առնէ զյատկեղն, որպէս բանականն. (Անյաղթ պորփ.։)
property, attribute, particular, peculiarity, peculiar character;
— լեզուի, the character or genius of a language.
Ի յատկութեանց բաղկացաւ իւրաքանչիւր (բան անհատի)։ Մարդոյն (ըստ տեսակի) յատկութիւն՝ եղիցի նոյն ի վերայ յոլովից (այսինքն ամենայն մարդոյ). (Պորփ.։)
Գայր ի յատկութիւն բան գրոյն ճշմարտապէս, թէ Աստուած լոյս է. (Փարպ. (գուցէ յայտնութիւն)։)
cf. Յօտոց.
Այգեգործ ժիր եւ արթուն յատոցաւ սպառնական եւ կսկծեցուցիչն բանի զուղէշսն յապաւէր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)