shaft of a vehicle.
Ցից սայլի, որ է երկայն ձող իբրու ղեակ.
carter, waggoner, driver, carrier.
Սայլորդացն տեսեալ զոսկերս մարդկան՝ թաղեցին ի նոյն հորս (կամ խորս). զոր զգացեալ արշակայ՝ հրամայէ զսայլորդսն Մի վերայ հորոցն կախել զփայտէ. (Խոր. ՟Գ. 32։)
type, model, example, pattern;
manner;
figure, image, form;
expression;
style;
impression, stamp, print, mark;
edition;
—ք կերպարանաց, feature, lineament, character;
—ք մեռելոց, phantom, ghost, shadow;
— կերպարանաց բանից, style;
այսու տպով, in this manner or way;
ի —, similar, like, conform, in the form of;
վաթսներորդ —, sixtieth edition;
բերել զ— ուրուք, իրիք, to be like, to resemble, to have likeness to;
hymen, the virginal membrane.
Զոր խորհիս (զչար կամ զբարի) թէպէտ եւ ոչ գործիցես զնա, սակայն տպովք կնքեցաւ ի միտս քո չարութիւն, եւ նկարեցաւ ի քեզ պատկեր բարեաց. (Եփր. համաբ.։ Յորմէ եւ Մաշկ.։)
cf. Տիտանիմ.
ՏԻՏԱՆԵԼ կամ ՏԻՏԱՆԻԼ. Որպէս թէ Տիտանանալ. հսկայանալ, եւ քաջ հանդիսանալ, կամ դիւցազնաբանել.
to be gigantic.
ՏԻՏԱՆԵԼ կամ ՏԻՏԱՆԻԼ. Որպէս թէ Տիտանանալ. հսկայանալ, եւ քաջ հանդիսանալ, կամ դիւցազնաբանել.
cf. Տի;
— օ՛ն անդր, — օ՛ն ի բաց տար, oh ! shocking ! fye ! fye upon you ! God forbid !.
Մակբայ՝ սպառնականն, տի՛ր, տի՛։ Սպառնականն, տիր, տի. որպէս ոք ասէ վնասակարին, որ է տիրն, կա՛ց մնա՛, զի ահա այդպէս առնեմ գործողիդ զչար, կամ արարի. (Քեր. թր. եւ Երզն.։ (լտ. կայ՝ չարաչար։))
betraying one's master, faithless, traitorous, treacherous, false.
Յօտարի անուն խրախուսեն իբրեւ զտիրադրուժս։ Տիրադրուժք յիւրեանց կուռս ձուլածուին երկիրպագանէին։ Պաշտօնեայս տիրադրուժք էին։ Ի բերանոյ տիրադրուժն փիսակայ. (Եզնիկ.։ կորիւն։ Նար. ՟Է։ Երզն. մտթ.։ Բուզ. ՟Գ. 20։)
dominical;
divine;
feudal;
lordly, predominant, prevailing, despotic, absolute, sovereign, supreme;
own, proper;
— պատկեր, God's image or likeness;
— իշխանութիւն, absolute power.
Պատմել հանդերձեալ զօրինակն զսկզբան զաստուածոցն. եւ զժամանակին զերկայնութիւն, որ հաստատէ զտիրականն. (Բրս. գոհ.։)
cf. Տիրադաւ.
Ի բերանոյ տիրամատնիչն փիսակայ. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
plotting against one's master.
Ի բերանոյ տիրանենգն փիսակայ։ Տիրանենգք եւ ընկերադաւք։ Ի վերայ տիրանենգ եւ տիրասպան ժողովրդոց։ Ի տիրանենգ զարմէ. (Բուզ. ՟Գ. 20։ Տօնակ.։ Փարպ.։ Երզն. լս.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Եթէ կամիս տիրապէս գիտել։ Այժմ զմին յերրորդութենէն ծանեաք մերդկութեամբ, թէպէտեւ ոչ կատարելապէս ... սակայն յայնմ աւուր տիրապէս տեսանեմք զհայր եւ զորդի եւ զհոգին. (Շ. մտթ.։ եւ Շ. բարձր.։)
well-educated, well-brought up.
Տիրասուն պերճ պաճոյճն եւ գեզանինոյն բաբիկ որդի անդոկայ. (Ուռպ.։)
cf. Տիրասպան.
Կայիափա թէպէտեւ տիրասպանու եւ անարժան էր, մարգարէացաւ։ Մի՛ լինիք տիրասպանուք։ Ի բերանոյ տիրադրուժն՝ տիրասպանուն՝ տիրամատնիչն փիսակայ. (Ոսկ. կողոս.։ Բուզ. ՟Ե. 37։ եւ ՟Ա. 20։)
Lord-like, divine.
Ուր կայցէ տիպ նմանութեան տիրական, կամ օրինակ տէրունի.
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Ջախջախէին անդամք սրբոյն. բայց սակայն ոչ տիրէին նմա տանջանքն. (Ճ. ՟Ա.։)
low, hollow, intrenched.
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
Զբազումս իսկ տեսանեմ, զի տհաճին (կամ տհա՛ճ են) ընդ աստուծոյ երկայնամտութիւնն. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Տհաճիմ.
Զբազումս իսկ տեսանեմ, զի տհաճին (կամ տհա՛ճ են) ընդ աստուծոյ երկայնամտութիւնն. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Տղեմ.
ՏՂԵԼ. Կամիլ. յօժարիլ. խնդրել. (լծ. յն. թէլօ. թ. տիլէմէք. որպէս խնդրել. ռմկ. ուզել. կամ տնտղել, որպէս յուզել. կայ եւ Անտղաբար, Անտղելի. իբր անզննելի, կամ անբաժանելի. լծ. ռմկ. տարտղնել ).
Իսկ թագաւորն սալացեալ՝ ոչինչ լսէր. ծածկեալ կայր ի գահոյսն. զի եւ շարժել անգամ ոչ տղէր. (Բուզ. ՟Դ. 15։)
deep in mud.
Ուր կայ տիղմ խոր կամ բազում.
to get dirty, to be dabbled or covered with mire, to draggle in the mud.
Երկիր տղմացեալ՝ լինի ջուր։ Երկիր ի ջուրցն՝ որ կային ի վերայ նորա՝ տղմացեալ կաւացեալ էր։ Ջրով տղմացեալ սկացեալ. (Նիւս. բն.։ Վեցօր. ՟Դ։ Գէ. ես.։)
muddy, full of mud.
Ուր տիղմ կայ տարածեալ. տղմալից.
poverty, indigence, beggary;
impoverishment;
bankruptcy;
ի վերջին տնանկութեան կայ, he is reduced to extremities, he is at his last shift, in utmost distress, in a despairing condition.
homely, sedentary, retired.
Որ ի տան արգելեալ կայ. տունը կեցած՝ նստած.
cultivation, plantation.
Երկիր առ տնկագործութիւն ոչ անախտ կայ. մնայ։ Այլ եւս տնկագործութիւն ունել յօրինաց։ Ի ձեռն դրաստին տնկագործութեան։ յարեւելս կոյս եւ տնկագործութեամբն։ Արեւելեայ տնկագործութեան վերակացութիւն. (Պիտ.։)
thick with plants;
thick, branchy, bushy.
Զզանազան տնկախիտ ծառոցն ունելով բացառութիւն։ Զօգտակարն՝ որ ի ծաղկածին երկիր, եւ ի տնկախիտ ծառսն. (կայր. Պիտ.։ Վրդն. ծն.։)
cf. Տնտես. director, manager, administrator.
Զի քո օգտին է տնօրէն բասարկուն մարտիւն։ Որոյ գործոյն տնօրէն եղեւ կայսրն օգոստոս ընդհանրական գրութեամբ աշխարհի. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
cf. Տնտեսաբար.
Որ ոչն մակաւասար ենթակային տրամախոհի, զիա՞րդ տնօրինաբար բաժանէ. (Մագ. ՟Ժ՟Զ։)
economical, administrative;
relating to the incarnation of our Lord;
— տեղիք, the Holy Land.
Զանքննելի տնօրինականսն ասէ ծածկեալ ի մարդկային մտաց։ կատարեցան ամենայն տնօրինականքն։ Զբազումս ի տնօրինականաց։ Վնասակարս առ տնօրինականսն տէրունականս։ Մարգտրէիցն փոյթ եղեւ խնդրել եւ քննել զտնօրինականսն քրիստոսի։ Այսպիսիք են ամենայն տնօրինականքն, լի են խոնարհագունիւքն եւ բարձրագունիւքն. (Շ. բարձր.։ Նար. ՟Ի՟Է։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։ Իգն.։)
cf. Տնտեսեմ;
to dispose;
to dispense with, to exempt from;
— բարւօք զկեանս, to lead a more regular life;
cf. Մարդանամ.
Արդ զայս տնօրինէ ինքն, զի մի՛ ընկալցին, եւ երկայնամիտ լիցի առ նոցա ստահակութիւն. (Իգն.։)
to resist, to persist, to support, to endure, to bear, to maintain, to suffer.
Զի եթէ այժմ վասն զի անտեւական են մարմինք՝ յայն սակս մեռանին, ապա եւ ի յարութեան ըստ նոցա բանին չտոկան ընդ շնչոյն։ Զիա՞րդ տոկային այնքան անըմբերելի տանջանաց։ Եւ յառօրեայս՝ չարչարանաց, տեւել տոկալ տրտմականաց։ Պահեալ լինին եւ տոկացեալ. (Եզնիկ.։ Սարգ. յհ. ՟Դ։ Յիսուս. որդի։ Փիլ. լին. ՟Բ. 46։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
of good family, high-born, illustrious, noble, patrician;
national;
relation, kindred;
—ք, produce, fruit, revenue, harvest.
Միջակայնոց եւ պայազատաց, շինականաց եւ տոհմականաց։ Թագաւորն մեծ տոհմական. (Նար. ՟Գ։ Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Իբրեւ զերկիր ինչ պարարտ ընկալեալ զսերմանիս՝ պտղաբեր լիջիք եւ ձեզոյն լայնեալ տոհմականս բազմացուսջիք։ Ու սերմ է, արդ եւ բազում տոհմականք։ Որչափ ինչ վնաս արմտեացն լինիցի, թէպէտեւ տոհմական ոչ, սակայն զգլուխն տայ։ Անդն ոչ զցանեալն եւեթ պարտի բերել, այլ առաւել եւս տոհմականս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
cf. Տոհմային.
Ոչ յերկրէ տոհմակցաց քոց ի մարմնոյ եւ յարենէ ազգի քոյ։ Որ ազգակից եւ տոհմակից էր մեծի քահանայապետին սահակայ ... Երկու եւս այլովք տոհմակցօք։ Եղեր տոհմակից մեր։ Տոհմակից թագաւորին. (Ագաթ.։ Փարպ.։ ՃՃ.։)
Զիւր վկայեցեալսն արար ուրախակից, զի տոհմակից մարդիկ լիցին ուրախակից տոհմակցաց իւրեանց վկայիցն. (Ագաթ.։)
to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.
Բազում ինչ զառանցելոց առասպելս տողեն։ Առ որս ոչ են մեզ յերկնագոյնս տողել բանս ... Զի մի՛ տողեալ երկայնեցից զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սեբեր.։)
Բազմութեամբ բանիցս տողելոց։ Երկայն երկայն բանս գովութեան տողէ վասն նորա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)
descendants of Astyages.
ՎԻՇԱՊԱԶՈՒՆՔ. Որք են յազգէ վիշապին, այսինքն աժդահակայ մարաց արքայի.
Յոր շարին բանք երգոց եւ զզարմիցն աժդահակայ՝ վիշապազունս զնոսա անուանելով. զի աժդահակդ ի մեր լեզուս է վիշապ։ իբր տռփանք սաթինկան ընդ վիշապազունսն առասպելաբար։ Վիշապազունք գողացան զմանուկն արտաւազդ. (Խոր. ՟Ա. 29։ ՟Բ. 46. 58։)
to become a dragon, to change into a serpent.
Իսկ վիշապացն բուսումն, կամ կատարելապէս վիշապանալն բիւրասպեայ (աժդահակայ), որ ասի, է այս. քանզի անբաւ մարդիկ սկսաւ զոհել դիւաց. (Խոր. ՟Ա. 33։)
romancer;
novelist;
cf. Վիպագործ.
Հին ոչ վիպասան, եւ ոչ պատմագիր կայ հռոմայեցւոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որում եւ պարսից մատեանքն վկայեն, եւ հայոց երգն վիպասանաց։ Յայտնի են քեզ ի վիպասանացն (կամ ի վիպացն)։ Յարգեցին զնա կանայք յերգս վիպասանաց. (Խոր. ՟Բ. 45. 46։ Եփր. ՟ա. թագ.։)
payment, pay, requital, retribution, compensation;
discharge;
acquittance, receipt;
end, finish;
ի —, received;
— առնել, to finish, to bring to an end or conclusion, to accomplish.
Այս կենացն վճար կայ։ ՄԱհու ակն ունիմք, եւ կենաց վճար. (Երզն. խրատ.։ Զենոբ.։)
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
Ես աւասիկ, ի մարդկային իրաց աստի վճարեալ եմ. (Ճ. ՟Ա.։)
to accuse, to find fault with, to blame, to lay the fault on.
Ոչ զսոսա ամբաստանելով եւ սրամտութեամբ յիշէ, եւ ոչ վնասաբանէ ինչ։ Պարզաբար յափշտակել ամաչէին՝ ոչինչ ունելով վնասաբանել։ Ասէին՝ թէ ի մովսէս վնասաբանէ (կամ վնասաբան է)։ Սովորական բարուքն իւրեանց՝ յիրսն որ յաղագս կայսեր էին, զնա վնասաբանէին։ Այս իսկ վայել էր պօղոսիս մաքրութեան, ոչ ունելով դատաւորին՝ թէ զի՛նչ վնասաբանեսցէ վասն նորա. (Ոսկ. գծ.։)
hurtfulness, damage, prejudice, danger;
— օդոյ, inclemency of the weather.
Յամենայն վնասակարութենէ փախչել։ Թէպէտեւ յայսմ խաղբից զերծանիցիս, սակայն այլ վնասակարութիւն ի դիմի հարկանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27. եւ 21։)
cf. Վշտաբեկ.
Վկայեաց քրիստոսի աստուածութեան վշտակտուտ չարչարանօք. (Պտմ. առ Լեհ.։)
sympathy, compassion, commiseration, condolence.
Ողորմելիք հիւանդութեամբ, վշտակցութեամբ ողորմագոյնք։ Որ առ մարդկային բնութիւնս վշտակցութիւն օրինագրեաց. (Ածաբ. աղք.։)
to suffer, to endure, to bear;
to be sad, afflicted, to sorrow, to mourn, to be deeply grieved, to have one's heart full of affliction, to fret for;
to be offended, vexed, irritated.
Եւ եղեւ ի վշտանալն նորա ի ծննդեանն։ Վշտանայցէ ոք ի ձէնջ, յաղօթս կայցէ։ Ի սասակագոյն վշտանալոյն մերոյ. (Ծն. ՟Լ՟Ե. 17. Յկ. ՟Ե. 13։ Գծ. ՟Ի՟Է. 18։)
Վշտացան աննա եւ կայիափայ սակս յարութեան զաղարու։ Զարիւն հեղուլ ոչ վշտացայ. (Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Դ։)
flax;
tow, hards of flax, flaxen tow, stuffing;
oakum.
Ի փոքր վշոյ վառի հուր. յն. σπινθήρ scintilla. որ է կայծ.
Ի կայծականաց հրոյ յաճախէ կրակ։
to be assured, to trust to, to confide in, to rely on, to have confidence in, to put one's trust in, to place confidence in, to rely or reckon on;
to hope;
to trust with, to confide to, to commit to, to put into the hands of, to deposit;
չ-, to distrust, to mistrust, to suspect, to be mistrustful;
յինքն or յանձն —, to rely on oneself, to presume, to have a great conceit of oneself, to assume too much.
Ընդդէմ դիցես մերձակայ փորձութեանց զվստահացեալ բարիսն. (Բրս. գոհ.։)
Ի ժողովուրդն հանդարտացեալ եւ վստահացեալ յուսով։ Վստահացեալ լիցիս, զի կայ քո յոյս. (Դտ. ՟Ժ՟Ը. 27։ Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Յայս վստահացեալ՝ հանգեան։ Երդնու. ընդ որ վստահացեալ՝ եւ այլն։ Սակայն ոչ ամենեւին վստահացաւ ի նա արքայ. (Խոր. ՟Բ. 33. եւ 18. 23։)
Սակայն հերձուածողքն զայսոսիկ ոչ հոգւոյն վստահանան. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
peril, danger, risk, chance, hazard, ill, misfortune;
punishment;
—աւ, perilously, hazardously, dangerously;
ի — արկանել, դնել ի —ի, մատնել ի —, to put in jeopardy, to endanger, to compromise;
ի — արկանել զանձն, to put oneself in jeopardy, to risk or venture oneself;
ի —ի լինել, to be in jeopardy, to incur danger, to run risk;
խուսել, փրկել ի —ից, to shun danger, to avoid perils;
նաւն ի —ի կայր խորտակել, the ship was in danger of being wrecked;
— ի վերայ կայր նորա, he was in peril;
— է նմա, he is in danger, he runs the risk of;
—աւ կենացն, at the risk of his life;
—աւ անձինս, at the peril of my life.
perilous, dangerous, hazardous;
in danger, exposed in jeopardy;
sad, fatal, disastrous;
— ժամանակ, critical moment;
— վայրկեան, crisis.
Եւ կայր աշխարհս ի մեծ վտանգաւոր աղէտս։ Լինիցիս իբրեւ զմի ի մահապարտաց, որ անձամբ զանձինս հերքեցին ի կենաց վտանգաւոր մահուամբ. (Արծր. ՟Բ. 1։ ՟Գ. 10։)
cf. Վտանգեցուցանեմ.
Նախ մտօք վտանգին տասունքն, սակայն վարդապետին վճիռ տալոյ անսային. (Երզն. մտթ.։)