psaltery, harp, decachord, dulcimer, tympanum;
psalter, psalm-book.
Երկայն բանք, եւ նոր սաղմոսարանք, եւ հակառակաձայնք դաւթի. (Առ որս. ՟Թ։)
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
Բազմաստեղք եւ գիշերավար եւ սայլդ յիշին փոխանակ ամենայն աստեղաց. (Առ որս. ՟Թ։)
Ընդէ՞ր երկու սայլքդ եղեն, եւ արագակունք ոչ. առաւել սայլքդ ղեկուցանեն ճանապարհս այնոցիկ՝ որ նաւու գնան։ Եղջիւրքն (սեղանոյ) առ չորս կողմանս աշխարհիս խոնարհեալ յառին. յարեւելս եւ յարեւմուտս, ի միջօրեայ, եւ ի սայլն. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին. եւ այն չորս կուրծն սայլին՝ աւետարանն էր քրիստոսին. (Նար. տաղ սայլի.։)
living in carts, nomads, wandering, errant.
Բայց եթէ զվարչաւորս զսայլատուս ոք ասիցէ, (եւ) որ ի կողմանս սկաւթացւոց վայրագ հովիւք. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
carter, waggoner, driver, carrier.
Սայլորդացն տեսեալ զոսկերս մարդկան՝ թաղեցին ի նոյն հորս (կամ խորս). զոր զգացեալ արշակայ՝ հրամայէ զսայլորդսն Մի վերայ հորոցն կախել զփայտէ. (Խոր. ՟Գ. 32։)
to make oneself master of, to become master, to rule, to dominate, to govern, to have dominion over, to sway;
to pass under the dominion.
Տէրն անուն զտիրանալն եւ զտիրելն յայտնէ ծառայիցն։ Եւ է՝ զորս տիրացեալս ինքեանց եւ հակառակորդս գիտեն. (Խոսր.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Եւ հայր (ասի յաստուած) տիրապէս, որդի տիրապէս. վասն զի մերքս ոչ տիրապէս, զի եւ երկոքեան. (այսինքն կարեմք որդի լինել, ապա եւ հայր). (Առ որս. ՟Գ։)
weak-minded, poor-spirited, dull-witted, imbecile.
Մատռուակ կորստեան ոգւոց ամենայն տկարամիտ անձանց։ Տհկարամիտհերձուածողքն. (Փարպ.։ Շ. ՟ա. յհ. հդ։ Լմբ. իմ.։)
deformed, ugly, unshapely, ill made.
Անչափ եւ տձեւ պարարեալ։ Տեսին տձեւ պճնեալ զժառանգաւորս. (Բրս. հց.։ Լմբ. պտրգ.։)
living, lodging or dwelling in the same house, cohabiting;
neighbouring;
— լինել, to live in the same house, to cohabit.
Որկորստութիւնն բնաբար եւ կարեկցապէս իբր տընակից՝ հարկաւորացն արտաքոյ շարժեսցի. (Սկեւռ. աղ.։)
erecting, building a house;
cf. Տնարար.
Զիմաստուն ճարտարապետս ո՛չ զտնաշէն արուեստաւորս ասէ. (Գէ. ես.։)
springing up, shooting forth, or vegetating together, planted together;
inborn, innate, natural;
participating.
Աստուծոյ բանս՝ որ ամենեցուն է տնկակից, առաջին ի մեզ օրէնք։ Անձին տնկակից են կեանք, բայց մարմնոյ ըստ հաղորդութեան. (Առ որս. ՟Է։ Նիւս. բն.։)
birth;
illegal profit, usury, exorbitant interest;
—սեօք, with usury.
Եթէ արծաթ փոխ տայցես, եղբօր քում արծաթ վաշխիւ, եւ մի՛ զկերակուր շարտատիւ, եւ մի՛ տոկոսեօք զամենայն ինչ։ Լնու զտուն իւր ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Վաշխս եւ տոկոսիս ոչ առ։ Վաշխս եւ տոկոսիս առնուին ի միջի քում։ Տոկոսեօք անդրէն ոչ պահանջիցէ։ Տոկոսեօք (կամ տոկոսիւք) պահանջէի զիմն։ Երթ վաճառեա՛ զիւղն, եւ հատուցես զտոկոսիսն քո (այսինքն զպարտս տոկոսաւորս). (եւ այլն.)
cf. Տոկ.
Տոկուն կապով հաստատագոյն եւ հարստագոյն պնդեսցին։ Բարեբաստիկք են, առ որս փոփոխեալ լինի ազգն տոկուն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 133. 134։)
to thread, to string;
to arrange, to place or put in order, to classify;
to draw up, to range, to marshal, to array;
to write, to compose.
Բազում ինչ զառանցելոց առասպելս տողեն։ Առ որս ոչ են մեզ յերկնագոյնս տողել բանս ... Զի մի՛ տողեալ երկայնեցից զպատմութիւնս. (Եւս. քր. ՟Ա։ Սեբեր.։)
to become a dragon, to change into a serpent.
Կոխէ զվիշապացեալ փարաւովն։ Վիշապացելա եւ ահարկուք երեւեսցին։ Ոչ ձուկն վիշապացեալ ի խորս խաւարի մնալով. (Արշ.։)
fierce, ferocious, tyrannous, brutal;
wild beast.
Եսաւ այր վիրագ, որսորդ, գազանամիտ. (Վրդն. ծն.։)
wounded, ulcerated.
Մտին ի վերայ վիրաւորացն։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Չափեսցեն շուրջ զվիրաւորաւն զվայրս քաղաքին։ Լցէք զճանապարհս ձեր վիրաւորօք։ Առաջի վիրաւորացն քոց։ Ննջեսցես ի մէջ վիրաւորացն սրոյ։ Մերկս եւ վիրաւորս փախչել.եւ այլն։
Իբրեւ օրհասական վիրաւօր։ Բազում վիրաւորս յերկիր անկեալ դիաթաւալ խաղային. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Զ։)
to wound, to ulcerate.
Հարին եւ վիրաւորեցին զիս։ Վիրաւորեցաւ վասն մեղաց մերոց։ Մեղար, եւ վիրաւորեցար։ Եւ զնա վիրաւորեցին։ Վիրաւորէր երրորդ մասն արեգական։ Զի՞նչ են վէրքդ այդոքիկ ... զորս (այսինքն որովք) վիրաւորեցայ ի տան սիրելւոյ իմոյ.եւ այլն։
to hurt, to iujure, to prejudice, to damage, to bring loss or harm, to offend, to wrong, to shock, to wound;
— միմեանց, to injure one another.
Որքան սաստկագոյն եւ հաւաստի տեսանել ոք կամիցի (զարեգակն), այնքան զզգայութիւնսն վնասէ. (Առ որս. ՟Բ։)
to afflict, to grieve, to concern, to pain, to distress, to cause sorrow to, to vex, to torment.
Վշտագնէիք զորս ընդ ձեռամբ ձերով էին. (Վրք. հց. ՟Է։)
high-minded, endowed with an elevated mind, with lofty sentiments, noble, magnanimous.
Իմաստիցն խորս, որ անհետազօտելիք ասացան ի վսեմամիտ գերահրաշիցն. (Նանայ. յռջբ։)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
Նաւաստիք յիշին պարսաւանօք իբրեւ զ՝ի վսեր եկեալս վասն աւելաստացու ագահութեան։ Ընդ որս ի վսեր եկեալ՝ հարկեցան մարտնչել վասն աւելորդացն տենչմանց։ Վասն չքաւորութեան աղցաւորացն ի վսեր եկեալ՝ ետուն զանձինս յայսպիսի թշուառութիւն. (Պիտ.։)
cf. Վրէժխնդիր.
Կենդանեաց՝ կէսք վրիժառուք, եւ այլք ի ներքոյ անկեալք եւ դրժեալք։ Ոչ ես վրիժառու, այլ շնորհիչ։ Մի՛ լինել վրիժառուք եւ քինախնդիրք։ Իսկ օտարացն եւ նրբագունիցն հաւաստի քննիչս եւ վրիժառուս գոլ. (Առ որս է։ Նար. ձբ։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։)
error, mistake;
failing, fault, perversity;
unforeseen event, accident, casualty, hazard, chance;
wanting, failing, wrong, mistaken, false, erroneous, perverse;
—աւ, by mistake, erroneously;
accidentally, casually, by chance;
— տպագրութեան, erratum;
— ժամանակագրական, anachronism;
— գտանիլ, to wander, to go astray, to deviate.
Ի բաց կացցեն յայնպիսի վրիպակ օրինաց։ Վրիպակ ազդեցմամբ զկենացն բան լուտացաւ լեզուս։ Կորստական շաւիղ, վրիպակ ճանապարհ։ Ի ճանապարհէ՝ յորմէ վրիպակ գտան, ընդ նոյն հետս դառնալն ունի ի նոյն անվրէպ ածել. (Եղիշ. ՟Բ։ Պիտ.։ Նար. ՟Խ՟Ը։ Իգն.։)
cf. Վրիպեցուցանեմ;
cf. Վրիպիմ.
Առ բազմածաղիկս բուրաստանաց ... որք եւ ոչ ի միոջէ կամիցին վրիպել, բազում անգամ յամենայնէ ի բաց անկանին. (Առ որս. ՟Դ։)
cf. Վրիպանք.
Աւռ որս միշտ է վրիպութիւն, եւ ամենասխալ տարակուսութիւն։ Զանօրէնութիւնն, զվրիպութիւնն։ Օրինակ ուղղութեան անայլայլակ վրիպութեան (այսինքն անվրէպ). (Նար.)
cf. Վրիպանք.
Աւռ որս միշտ է վրիպութիւն, եւ ամենասխալ տարակուսութիւն։ Զանօրէնութիւնն, զվրիպութիւնն։ Օրինակ ուղղութեան անայլայլակ վրիպութեան (այսինքն անվրէպ). (Նար.)
tavern;
overloaded.
Պօղոս մնաց ի վայրս տաբեռնեաց աւուրս չորս. (Ճ. ՟Բ.։)
cf. Տագնապեցուցանեմ.
Շտապեալ տագնապէ զմեղաւորս ի սիոն։ Մարմնոյ ցաւք նեղեն եւ տագնապեն զմարմին։ Բնութիւնք անմարմնոց ահիւ մեծաւ տագնապեն, յորժամ ձեւացեալ նոքա երեւին ումեք։ Իիւծեալ մեռօրէն տագնապէին զպահապանսն. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Իգն.։ Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
cf. Տաժանելի.
Տաժանաւորս աջով նկարել։ Ի տաժանաւոր աղիւս արկութեանցն. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ե։)
board, plank, shelf, table, tablet;
tables;
book;
cf. Երկնացոյց;
— երկաթի;
iron-plate, sheet-iron;
— մետաղեայ;
plate of metal;
—ք վկայութեան, the tables of the decalogue;
— դատաստանաց, breastplate, pectoral, rational;
— նկարուց, canvass, wood;
— ճատրակի, chess-board;
— զստի, the hollow of the thigh;
— խոհանոցի, trencher.
Տախտակք նոճիք։ Զորս ի տախտակս, եւ զորս յայլ ինչ կահ ի նաւ է անտի.եւ այլն։
stretched on the earth;
ի տախտապար արկանել, cf. Տախտապարեմ.
ՏԱԽՏԱՊԱՐԵՄ, Ի ՏԱԽՏԱՊԱՐ ԱՐԿԱՆԵՄ. ἑκτείνω extendo Սփռել տարածել ի վերայ տախտի կամ իբրեւ զտախտակ. ձկտել. յորսայսել. լարել. փռել.
to stretch on the earth;
to beat down, to overthrow.
ՏԱԽՏԱՊԱՐԵՄ, Ի ՏԱԽՏԱՊԱՐ ԱՐԿԱՆԵՄ. ἑκτείνω extendo Սփռել տարածել ի վերայ տախտի կամ իբրեւ զտախտակ. ձկտել. յորսայսել. լարել. փռել.
cf. Տակակոտոր առնեմ.
Ապա եթէ անդէն ի նմին չարիս հաստատեալ կայցէք, արմատաքի տակակոտոր խլէ զծառն։ Զանբժշկելի չարացն զարմատքս կենացն տակակոտորս առնել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ Պիտ.։)
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
Փոխէ ի տաղաւարէ մարմնոյն, եւ առ ինքն տանի։ Յաղցաւորս յայս եւ տաժանելի տաղաւար. (Լմբ. իմ.։ Անան. եկեղ.)
cf. Տաղտկութիւն.
Ոչ կամեցաւ ասէ մխիթարել անձն իմ. տեսանե՞ս զտաղտկանացն բանս, եւ զհրաժարելոյն։ Անգործ խենեշութեանն տաղտկանք հրաժարեալ առաջիկայիւս. (Առ որս. ՟Ժ՟Է։ Պիտ.։)
wearisome, tedious, tiresome, bothering, troublesome;
idle, cowardly, tedious to oneself;
cf. Տաղտկութիւն.
Էր այր սէգ, եւ յորս էրէոց նահատակ. իսկ առ ի պատերազմունս վատ եւ տաղտուկ։ Մի՛ յուսմանէ լինիր տաղտուկ. զի միեւ վայ տաս անձինդ յատուկ. (Խոր. ՟Բ. 50։)
to carry, to carry away or off, to bear off, to take or convey away, to lead, to bring, to fetch away, to transport;
to drive at, to tend or lead to;
to hold, to contain, to comprise, to include, to comprehend;
to bear, to suffer, to endure;
to carry to an end, to accomplish, to crown;
to be brought, conducted, led;
յինքն —, to appropriate to oneself, to assume wrongfully, to arrogate, to lay claim to;
ընդ միտ —, to take exception or offence at, to find fault with;
— եւ ածել ինչ, to publish, to celebrate, to make public.
Հանէ՛ք զնա արտաքս. եւ տանէին զնա։ Տարաւ ի բաբելոն։ Տարաւ զնոսա առ արքայն բաբելոնի ի դեբլաթա։ Տանիցի՞ս զիս ի սահմանս նոցա։ Առաջի դատաւորաց եւ թագաւորաց տանիցին զձեզ վասն իմ։ Զի՞նչ տանիցիմք առնն աստուծոյ. չիք ինչ՝ տանել առնն աստուծոյ։ Տարաւ զիս ընդ կողմն հարաւոյ։ Տանել ի գերութիւն։ Փրկեա՛ զորս տանին ի մահ. եւ այլն։
Չասաց, եթէ ոչ տանիք զբանս իմ։ Տարաք, եւ կամ տարեալ լինիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 8։ Առ. որս. ՟Է։)
tortures, in torment;
tormenting;
torturer, executioner.
Կորզեաց զոգիս տանջանաւորացն յինքն, տեսեալ զոգիս տանջանաւորաց նեղեալս ի դժոխս։ Ի խաւարի է բնակութիւն տանջանաւորացն. ոչ նուազեսցի (հուրն) ի չարչարելոյ զտանջանաւորսն՝ զոր տանջիցէ. (Եզնիկ.։ Վեցօր. ՟Զ։)
mistress of a house, matron;
housewife.
Տանտիկին յախտի կայցէ, եւ նա խնամ ոց տանիցի։ Որեւ տանտիկնայս եւս ունիցին զհաւատաւորսն։ Տնարարս լինել, այսինքն տանտիկնայք իցեն. (Ոսկ. մ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
seeing;
prophet, seer.
Տեսօղս կոչէ զեպիսկոպոսունսն. քանզի տեսօղս կոչէին հելլենացիքն, զորս կարգէին ամենեքեան հարցանել զաստուածս. որ մերձի ի յաջորդ նշ.
visual;
prophetic;
—ն, the eyes.
Աստուածութեանն անուն զտեսանողական զօրութեան ունիլ նշանակ։ Զտեսանողական զօրութիւն վկայէ ձայնիւ աստուածութեան. (Առ որս. ՟Դ։)
theatre, spectacle;
scene;
sight, the eyes;
landscape, scenery;
watch-tower;
look-out man, top-man;
vedette;
շուրջ —, amphi-theatre;
— աշխարհի լինել, to be a subject of scorn or opprobrium.
Սա շինեաց եւ զտեսարանն։ Առ թատերս տեսարանաց։ Ոչ գովութիւն բազմաց եւ տեսարանաց մոլեալ, որպէս ի տեսարանս մեզ զմարտն հրապարակագոյժ առնեն։ Ի տեսարանի աշխարհիս կթարգեաց կացոյց տէր հանդիսականս իւր անթուելիս. (Խոր. ՟Բ. 85։ Նար. ՟Լ՟Ա։ Ածաբ. կիպր.։ Առ որս. ՟Ա։ Սարկ. քհ.։)
cf. Տիք;
come now! come on! courage!
— նա, rather, it is better;
moreover;
տի՜նա, cf. Տի՛.
Տի՛ նա ահա եւ ջրայնովք եւ չորքոտանեօք, գարշելեօք ծիծաղելեօք զինքեանս թշնամանեցին։ Տի՛ նա ահա եւ կանայք դիմեցին խնդութեամբ առ նոյն խորոյկ։ Տի՛ նա ահա նոյն իսկ նոքա յօրնակն խորանի եւ այլն. (Առ որս. ՟Է։ Փիլ. իմաստն.։ Անան. եկեղ։)
lancer, pikeman, halberdier.
Վահանաւորք եւ տիգաւորք։ Ասպար ի ձեռին տիգաւոր հետեւակ։ Աղեղնաւորք եւ տիգաւորք։ Արս հեծեալս՝ տիգաւորս։ Հեծեալս եօթանասուն, եւ տիգաւորս երկերիւր.եւ այլն։
resounding throughout the universe.
Կրեալ զայս ինչ (այսինքն զնմանութիւն կղզւոյ) եւ տիեզերս առ այն ծով։ Կղզիք, եւ մեծքն ի նոցանէ, ընդ որս է տիեզերս. (Արիստ. աշխ.։)
equally decorous;
enjoying together.
Հայր բարեմիտ, եւ որդի դիւրահաւան՝ առ իրեարս ի միասին նստին, եւ վայելչակիցք են. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
suitableness, proportion, propriety, decency, conveniency;
decorum, dignity, nobleness;
comeliness, elegance, grace, beauty, splendour;
enjoyment, use;
delight, pleasure, advantage;
— երեսաց, comeliness, loveliness, attractiveness.
Զորս աստուած հաստատեաց ի վայելչութիւն հաւատալոց. (Կոչ. ՟Գ։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
Ա՛նց նիստ աստ վայր մի, եւ մնա՛։ Մնա՛ դու վայր մի (կամ վայրիկ մի) աստէն մինչեւ մտից հարցից։ Եկաց վայր մի. (Հռութ. ՟Դ. 1։ Տոբ. ՟Է. 9։ ՟Ժ՟Ա. 14. (յորս չիք ինչ ի յն)։)
ferocious, fierce, wild, savage, inhuman, cruel.
Նա եղիցի այր վայրագ։ Այր հմուտ որսոյ՝ վայրագ. (Ծն. ՟Ժ՟Զ. 12։ ՟Ի՟Ե. 27։)