centigrade;
— ջերմաչափ, centigrade-thermometer.
cf. Հարիւրամեան.
Թէ հարիւրամեայ ծեր է. (Բրսղ. մրկ.։)
Յետ հարիւրամեայ ժամանակի։ Ի հարիւրամեայ ձգէր ժամանակս ներողութեամբ. (Կոչ. ՟Բ։ Արծր.։)
Աբրահամ հարիւրամեան էր։ Թէ հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 5։ եւ ՟Ժ՟Է. 17։)
Զհարիւրամենիւք ուրեմն էր. իմա՛, հարիւր ամաց. յն. հարիւրամեան։
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
Թէ հարիւրամեայ ծեր է. (Բրսղ. մրկ.։)
Յետ հարիւրամեայ ժամանակի։ Ի հարիւրամեայ ձգէր ժամանակս ներողութեամբ. (Կոչ. ՟Բ։ Արծր.։)
Աբրահամ հարիւրամեան էր։ Թէ հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 5։ եւ ՟Ժ՟Է. 17։)
Զհարիւրամենիւք ուրեմն էր. իմա՛, հարիւր ամաց. յն. հարիւրամեան։
hectometer.
centigram.
isothere.
entering, hiding in holes and secret places;
lonely, solitary;
— լինել, to enter, to nestle, to creep into, to hide in, to kennel, to live retired, to lead a retired life, to withdraw into solitude.
Վիմասոյզ սորամուտ երամս կաքաւացն եւ սալամբացն. (Փարպ.։)
Լեռնակեաց միայնակեաց սորամուտ ծակախիթ եղեալ. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Մարդիկ սորամուտք եւ քարագնացք ելին ի գլուխ ապառաժոտ լերին. (Ուռպ.։)
cf. Սուսերամարտիկ.
Բազմութիւն զօրաց աղեղնաւորաց եւ սուսերամարտից. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. այլ ձ. սուսերամերկից։)
swordsman;
gladiator;
— լինել, to fight sword in hand.
swordsmanship;
swordplay.
with naked sword;
cf. Սուսերաձիգ.
Չորեքհարիւր հազար արանց սուսերամերկաց։ Քսան եւ հինգ հազար արանց սուսերամերկաց։ Ութ հարիւր հազարարանց զօրու սուսերամերկաց. (Դտ. ՟Ի. 2. 15. 17. 46։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 9։)
Իբրեւ զայր մի սուսերամերկ։ Դաշտն, եւ այրն սուսերամերկ՝ բանն աստուծոյ յաշխարհս. (Կամրջ.։ Վանակ. հց.։)
to run swiftly, speedily, to dash, to rush or fall upon, to dart, to gallop, to rush down or headlong.
Bacchus.
տե՛ս Սանդարամետ։
Տագնապէին զնոսա պսակեալս թաւ ոստովք՝ սպանդարամետին կաքաւել. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 7։)
Երկիր պանդոկի՝ սպանդարամետ աստուած է. (Արծր. ՟Ա. 3։)
of Bacchus, bacchic, convivial, drinking;
— պաշտամունք, convivial meeting, libations, drinking bout;
—ք, dionysia, dionysiaca, bacchanals, orgies.
διονύσιος, διονυσιακός bacchicus, bacchanalis. Սեպհական կամ սպանդարամետի, դիոնիսեան. բաքոսեան (բարեկենդան հեթանոսաց).
Տօն հասանէր սպանդարամետական պաշտամանն. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 7։)
of white flock.
tetradrachma.
τετραδίδραχμον quadridrachma. Ունօղ զարժէս չորից տրամից կամ դիդրաքմայից. կրկին երկդրամեան. որ եւ ՍԱՏԵՐ.
Ետուն նմա իւրաքանչիւր՝ մէն մի որոջ, եւ չորեքդրամեան մի ոսկի անդիր. (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 11։)
block-headed, stupid, silly, stolid, foolish.
Մտօք անզգայ որպէս զպաճարս. անբան. անասնամիտ. պաճարամիտ գոռոզ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Յաճախեցին չար եւ պաճարամիտ եպիսկոպոսք. (Լմբ. պտրգ.։)
worthy of a cruel death;
mortally, to death;
— առնել, սատակել, to kill, to slay barbarously, to massacre;
— լինել, զմահ — մեռանել, to die, to perish miserably.
Չարիմաց եւ չարամահ, եւ ամենայն անարգանաց արժանի. (Ճ. ՟Գ.։)
Զմահ չարամահ մեռցին. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
Ելեալ դահճապետն՝ պարծելով չարամահ առնել զնա։ Իբրեւ զթշնամիս չարամահք եղեալ ի վերայ երախտեացն. (Ագաթ.։)
Կամեցաւ զնա չարամահ առնել. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
Զմանուկն ի ձերբաձգութենէ առ իրեարս՝ չարամահ առնելով. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զի՞ առնես զմեզ չարամահս. (Պտմ. աղեքս.։)
Հերովդէս սպան զանձն, եւ չարամահ եղեւ. (Միխ. աս.։)
Չարամահ սատակեցաւ, կամ սատակեցան. (Արծր. ՟Ե. 2։ Լաստ. ՟Ժ՟Դ։)
cruel, barbarous, most painful death.
Որք ի ծովու կորեան, կամ ի շանդից, եւ ի գազանաց, եւ ի սրոյ, եւ ամենայն չարամահութեանց. (Կանոն.։)
a bad or wicked mother;
unhappy mother.
Անօրէնութեամբ յղին, չարամայր ստնտուն. (Արծր. ՟Դ. 12։)
Այսպէս չարամայրքն՝ քորք քերցն, դստերք երկուցն ցանկութեանց (ընչից եւ մարմնոյ) աւելի ժանտագոյն զտեսակսն ունին. (Անյաղթ հց. իմ.։)
cf. Խորամանկ.
cf. Խորամանկ. κακούργος . Չարամանկ զիմաստունն (ասեն յաչաղկոտք), եւ զմեծ վայելուչն իբրեւ զամպարհաւաճ բամբասեն. (Բրս. մախ.։)
libel.
full of wicked people.
Ազատեցեր զնա յայսմ սնոտի եւ չարամարդ կենցաղոյս. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Ե. որ ի Հ. գրի, Չարամարտ։)
fighting with rabid fury;
combatting with malice.
Ընդդիմակռուութիւն ընդդէմ չարամարտ բռնաւորին. (Յհ. կթ.։)
Աղտտեցեր զնա յայսմ սնոտի եւ չարամարտ կենցաղոյս. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Ե. որ ի Հ=Յ. Չարամարդ։)
cf. Չարամահ;
slaying or killing barbarously;
murderous.
Չարաչար մահուամբ մեռեալ. չարամահ.
Երթա՛յք իջուցէ՛ք զչարամեռ մարմին խաբողին թէոդորոսի. (Հ. յունիս. ՟Ը.։)
Որո՞վ սպանմամբ չարամեռ արասցուք։ Չարամեռ եղան, եւ սատակեցան. (Սիսիան.։ Գանձ.։)
Գողացայ զնա ի սառամանեաց եւ յանդնդային պտուտից չարամեռ եւ խաւարային գործոց չար պաշտամանցն ձերոց. (Ճ. ՟Բ.։)
evil-minded, ill-intentioned, malevolent, malignant, malicious, wicked;
cunning, crafty, cheating.
Ո՛վ հոգի չարութեան, եւ չարամիտ. (Ածազգ. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ չարամիտ ոք լեալ էր, կարօղ էր այլազգ ասել։ Որպէս չարամիտքն կարծեցին։ Զի նոցա՝ որ չարամիտքն էին՝ դիւրընկալ լինիցի. (Ոսկ. յհ.։)
Չար մարդոյ ընծայն, որ չարամիտն է ... գարշելի համարեսցի աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եկաց ի գործ հազարապետութեանն յազկերտի չարամիտն (միհր) ներսէհ. (Վրդն. պտմ.։)
unhappy, miserable;
miserably, unhappily, pitifully.
Իջոյց զնա մեղքող ... եդ զպատկերն ի գահոյս անդ, եւ ասաց, եթէ չարամոյն կայ ի մեծ ախտի. (Եփր. թագ.։)
forgiving, without rancour, pardoning injury.
Անձինք չարամոռացաց ցօղագին լինին յոգւոյն սրբոյ. (Եւագր. ՟Ժ՟Ա։)
evil-mindedness, ill-intention, malevolence, malignity;
cunning, wiliness, finesse.
κακόνοια mala mens, pravitas. Չարամիտն գոլ. չարախոհութիւն.
Զքրիստոսամարտիցն ի բաց դարձուցանելով չարամտութիւն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայտ է թէ չարամտութեամբ գործես. (Մխ. առակ.։)
Արտաքսեաց զնա յիւրմէ տէրն իւր վասն չարամտութեան իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.
, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «երկրի խորագոյն անդունդները, ստորերկրեայ վիհ» Եզեկ. լա. 16. Ագաթ. Վեցօր. էջ 14, 16. Կոչ. Եփր. թգ. 384. «դը-ժոխքի իշխանը, սադայէլ» Յհ. կթ. Շնորհ. Շար. որից սանդարամետական «ստորեր-ևոեայք, անդնդային ոգիներ, մեռելները» Փիլիպ. բ. 10. Ադաթ. Մծբ. սանոարամե-տային Պտմ. աղէքս. Կեչառ. աղէքս. սան-դարամետապետ «դժոխքի իշխանը» Կոչ. 97, խոր. (կամ կրճատ՝ սանդարապետ Կոչ. այլ ձ.), սանդարապետական Եփր. փիլիպ. 158. Նոյն է և բառիս աւելի հին ձևն է ներկա-յացնում սպանդարամետ «Դիոնիսոս կամ Բաքոս դիք շուայտութեան» Բ. մկ. զ. 7. Ար-ծր. ա. 3 (Երկիր պանդոկի՝ ապանդարամետ աստուած է), որից սպանդարամետական «բաքոսական» Բ. մկ. զ. 7։-Ալիշան, Հին հաւ. էջ 311 արմատը դնում է *սանդար(ք) «խոր վիհ, անդունդ, դժոխք», որ իբրև գո-յութիւն ունեցող բառ կրկնում է Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 586 սանդարք «դժոխք» (ջըն-ջելի)։
= Պհլ. spandāramat կամ կրճատ [other alphabet] [arabic word] spandarmat «Երկրի դիք», փարսի bīm sipendārmed «հող, երկիր», պրս. ❇ sipandārmad ևամ si-pandārmud «Երկիր. 2. է անուն հրեշտակի միոջ, որ վերակացու է երկրի և ծառոց և անտառաց». (գործածւում է ծաև իբրև յա-տուկ անուն և սրանից են տառադարձուած ա-րամ. lspandarmē̄δ, արաբ. [arabic word] lsfan-dārmad)։ Զնդ. ❇ ❇ ︎ spənta. ārmaiti-բառն է, որ կազմուած է spənta-«սուրբ» (=ռուս. cвятьи «սուրբ» բառն է) և armaiti «իմաստութիւն» բա-ռերից. սրանով նշանակւում էր զրադաշ-տական կրօնի մէջ շատ յարգուած մի ոգի, Երկրի Ոգին, որ Արամազդի աղջիկը կամ հարսն էր և որի պահպանութեան տակ էր ռտնւում Երկիրը։ Դարձել է նաև ամսանուն, իբր համապատասխան յունիսի, որից փո-խառեալ է ասոր. [syriac word] spandarmad նոյն նշ.-Հիւբշ.։
ՀՀԲ սպանդարամետ դնում է սպանդ ռառից։ ՆՀԲ սանդարամետ ի բառիցս սան կամ սանդ, դար, մէտ։ Lag. Ur-gesch. 1041 հյ. սպանդարամետ մեկ-նում է վերի ձևով, առանց յիշելու սան-դարամետ բառը։ Նոյնը նաև Muller SWAW 42, 254, որից Justi, Zendsp 5-Lag Ges. Abhd. 265, 293, Beitr. bktr. Lex. 45 աւելացնում է նաև սան-դարամետ։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօ-ռում է Էմին, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 290) և Ист. Aсохика 280, որ ընդունում է թէ մեր բառը Դ-Ե դա-րուն փոխառեալ է պրս. սաբենտամադ կամ էսբէնտարմադ «աշխարհի ոռե» ձևից։ Թէև Պարսից և հեթանոս Հայոց մէջ գործածւում էր նշանակելու համար աշխարհիս մաքուր և հնազանդ ոգին, բայց քրիստոնեայ հայոց մէջ բոլորո-վին հակառակ նշանակութիւն ստացաւ. այն է «դժոխային անդնդոց թագաւո-րութեան չար ոգին»։ Նոյն նիւթի վրայ տե՛ս նաև Կոստանեան, Հայ հեթ. կրօ-նը, էջմիածին, էջ 28-31։ Հիւնք. և Թի-րեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208 ըստ Էմինի։ Հիւբշ. էջ 73-74 Սպան-դարամետ (իբր յատուկ անուն) մեկ-նում է վերի ձևով, բայց չի ընդունում սանդարամետ բառը՝ ձևի և նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառով։ Աւե-լի յետոյ ընդունել է նաև սանդարամետ բառի նոյնութիւնը՝ ըստ Meillet REA 1, 235։ Բառիս վրայ ընդարձակ մի քըն-նութիւն ունի Վարդանեան ՀԱ 1928, 457-62.
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. սանտարամեդ։
Սանդարամետիցն հոյլք. (Շ. տաղ.։)
Զարհուրեալ դողային դասք սանդարամետիցն. (Շար.։)
Իջուցի զնա ի դժոխս ընդ իջեալսն ի դուբ. եւ մխիթարէին զնա ի սանդ արամետսն ամենայն ծառք փափկութեան. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 16։)
Բախեաց զթանձրութիւն լայնատարած գետնոյս, եւ մեծ եւ անչափ թնդիւնք հնչեցին ի սանդարամետս անդնդոց։ Ձայնք հնչեցին սանդարամետք անդնդոց. (Ագաթ.։ Շար.։)
Պատուանդան ոտից նորա երկիրս է, այլ հասու է զօրութիւն նորա մինչեւ յանդունդս սանդարամետի. (Կոչ. ՟Ղ։)
Երկիր բնութեամբ զստորին կողմն սանդարամետաց ունի։ Ի ներքոյ ընդարձակ սանդարամետացն երկրի. (Վեցօր. ՟Ա։)
Իջին գիտունք ի ներքին սանդարամետս երկրի. (Եփր. թագ.։)
Որ ի սանդարամետսն՝ սերապեայ աստուածն էր, հրաման պատասխանւոյ առնէր. (Պտմ. աղեքս.։)
Թնդմամբ յանդնդէն՝ սանդարամետէն՝ ի հնչման ձայնէն. (Գանձ.։)
Կամ ա. որպէս Սանդարամետական. եւ Սանդարամետապետ.
Մի՛ ի չար ուղխից սանդարամետին զրահեղեղ սատակմամբ ողողեսջիք։ Հարկեցայ ես խնդրել ելս հրաման թողութեան յոստիկանէն, որպէս ոմն երբեմն ի սանդարամետէն պրոդորիադայ. (Յհ. կթ.։)
Tartarus, hell;
—ք երկրի, the deep caverns of the earth, abyss, hell, pit.
cf. Սանդարամետային.
χθόνιος terrestris καταχθόνιος, ἁποχθόνιος, κατώτατος subterraneus, infernus, infernalis, inferi, mortui. Բնակիչ սանդարամետաց. անդնդային. ստորերկրեայ. եւ Ստորայինք. դժոխայինք. լիմպոսականք. մեռեալք համօրէն.
Երկնաւորաց, եւ երկրաւորաց, եւ սանդարամետականաց. (Փիլիպ. ՟Բ. 10.)
Սանդարամետական ննջեցեալքն։ Այնոցիկ՝ որ յերկրիս են, եւ սանդարամետականացն։ Ջուրք վերինք, եւ ջուրք ստորինք սանդարամետականք. (Ագաթ. Փիլ. լին. ՟Դ. 121։ Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Երկոտասանիցն աստուածոց ... եւ սանդարամետականացն, եւ այնոցիկ՝ որչափ երկնային աստուծո մականուանել. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Այնոցիկ՝ որ ընդ երկրաւ են աստուածոցն ... բագինս սանդարամետականաց. (անդ. ՟Ժ՟Բ։)
Պատկառեմ ասել, թէ եւ ընդ սանդարամետականին կապեցաւ։ Յերկնայնոց եւ ի ստորնայնոց, եւ ի սանդարամետականաց մեռելոց. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Կ՟Ե։)
Փրկիչն զլեգէոնն (ի խոզսն), եւ այնու խեղդեալ ի ծովն՝ սանդարամետականին մատնէր զնոսա. (Մագ. ՟Հ՟Է։)
Սանդարամետական եղեալ՝ յերկիր թաղես զգոյսդ, զի հաղորդ սանդարամետականին լինիցիս. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Քուրմն դելփեայ կերեալ ի զոհիցն, եւ արբեալ ի սանդարամետական ջրոցն՝ ասէ ցպիլիպպոս. (Կեչառ. աղեքս.։)
Կամ գ. որպէս Սանդարամետք.
Գուցէ ի սասնամանէ երկրի վերապատառումն լինիցի սանդարամետականացն. (Նոննոս.։)
tartarean, hellish, infernal, satanical, devilish;
— դիք, the infernal divinities;
— տօնք, dionysia, dionysiaca.
Դելփիս հարցուկ դիւթն ճաշակեալ ի կաստեղան վտակէն սանդարամետանոյն. յն. ի բոլոր ըմպելւոյն սանդարամետական պատգամին. (Պտմ. աղեքս.։)
Շինեցին տաճար սերապեայ սանդարամետային աստուծոյն։ Երեւեցաւ յերազի սանդարամետայինն սերապիս. (Կեչառ. աղեքս.։)
demons, devils, the damned, souls of the dead, shades, spirits.
cf. Սանդարապետ.
ՍԱՆԴԱՐԱՄԵՏԱՊԵՏ կամ ՍԱՆԴԱՐԱՊԵՏ. Δήμητρα Ceres. որ եւ ԴԵՄԵՏՐԷ չաստուածուհի երկրի. Պետ սանդարամետաց. իշխան դժոխոց, կամ շահապետ գերեզմանաց, դիք ստորերկրեայք. Երկիր, հող.
Ոչ խնդրեալ հրաման պատասխանւոյ ի սանդարամետապետէն (կամ սանդարամետէն) պրոգէիդայ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
cf. Թանձրամած.
cf. Թանձրամած.
Ի ծագել աստուածային ճառագայթիցն՝ փարատեցոյց զխաւար թանձրամած եւ ստուարամած. (Լծ. կոչ. ՟Ձ.) (տպ. ստուերամած)։
covered with shadow, shadowed, shady, dark, obscure.
Զանդունդս անպատրաստս՝ ստուերամածս. (Ագաթ.։)
Ի ստուերամած խաւարին։ Զստուերամած խաւար կռապաշտութեան. (Ճ. ՟Բ.։ Շար.։)
Հրամայէր բառնալ զլուսաւորութիւն աչաց նորա, եւ ստուերամած խաւարաւ նսեմացուցանէր զբոլոր աշխարհիս պարծանս. (Ղեւոնդ.։)
sciamachia.
Ստուերամարտ լինել՝ զօդն հարկանելով. (Ոսկիփոր.։)
Ստուերամարտք լինել ճշմարտապէս. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Նմանեալ զըմբշամարտկացն անփորձայաղթսն, որք առ հեռիսն ի նոցանէ արիաբար ստուերամարտիկ եղեալ, եւ զօդն դատարկ քաջասրտաբար վիրօք դադարեցուցանել. (Դիոն. ածայ.։)
to desire earnestly, to long for, to sigh after.
to kill with a sword, to put to the edge of the sword.
to fall by the sword.
Տայր հրաման սրամահ առնել զհաւատացեալսն։ Սրամահ արարեալ սպանին։ Արասցէ զձեզ սրամահ. (Ճ. ՟Բ.։)
Զոմանս սրամահ առնէին։ Ընթերցողք սրամահք ի հրապարակս. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Սուսերամերկ.
Ետես զսարակինոսն սրամերկ արշաւանօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
acuminated, pointed;
very sharp or cold.
(Լեառն) ի վերայ այսոցիկ սրամէտ եւս զսառնամանեացն բռնութիւն առ ըմբռնեալսն հասուցանէ յապականութեան արկածս. (Պիտ.։)
acute-minded, sharp-witted, clear-sighted, subtle, penetrating, quick, ingenious.
Սուր մտօք. արդարամիտ. կորովամիտ.
Կամիմ զձեզ՝ թէ սրամիտք իցէք, եւ մի՛ վեր ի վերոյ անց եւ անցս առնիցէք. (Ոսկ. ղկ.։)
to be well-tempered, hardened.
acumen, acuteness, clear-sightedness, subtilty, perspicuity, penetration, sagacity.
half-witted;
fanatic;
cf. Յիմար.
Յիմար մտօք. անմիտ. մոլարամիտ.
Յիմարամիտն այն Ապողինար. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to fret, to grieve, to worry or vex oneself, to be uneasy, agitated.
full of ardour, eager, desirous, ardent, prompt, ready;
— առնել, to exhort, to persuade;
— լինել, to be eager, desirous.
πρόθυμος promptus, alacer, sedulus. Մտօք կամ ոգւով եւ սրտիւ յօժար. յորդոր կամ յորդորագոյն, յօժարամիտ եւ փութաջան.
Փոյթք եւ յորդորամիտք. (Պիտ.։)
Յորդորամիտս լինել առ նեղութիւնս։ Ի նոյն միտս չարչարանաց յորդորամիտս լինել. (Վրք. ոսկ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զդստերս Երուսաղէմի յորդորամիտս առնէ։ Վասն յորդորամիտս առնելոյ զնոսա ի հաւատս։ Զի յորդորամիտս արասցէ զպատուիրանսն կատարել. (Նիւս. երգ.։ Իգն.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
voluntary, well disposed, ready to, eager, ardent.
Յօժարամիտ լինել քեզ յայսմ ամենայնի։ Պարզ սրտիւք յօժարամիտք եղեաք յայսմ ամենայնի։ Եղեալ առ քեզ յօժարամիտ (ի նուէրս). (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Թ. 14. 17։)
Զի գո՛նեա այժմ յօժարամիտք լիցին։ Զմանկունս ուսման ի փոյթ սորին յօժարամիտ արարաք. (Ոսկ. հռ.։ Երզն. քեր.։)
Որպէս առաջնորդն յօժարամիտ է առաջնորդել յամենայնի եղբայրութեանն. (Բրս. հց.։)
Յօժարամիտ կամօք փութալ, կամ պատրաստական լինել, կամ ոգորիլ, կամ զհետ գնալ. (Պիտ.։ Նար. ՟Թ։ Գր. տղ. թղթ.։)
court, nobility, grandee.
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
deposit;
consignment;
tradition;
offer;
յ— տալ, դնել յ—ի, to consign, to deposit.
որպէս Կտակ, եւ որ ինչ փոխանցի իբրու կտակաւ. վասն որոյ ասի եւ զօրինաց, զհրամանաց, զվարդապետութենէ, եւ զամենայն իրաց յանձելոց, որոց վասն յետոյ համար պահանջի հաւատարիմ պահպանութեան.
to terminate, to finish, to end, to complete, to consummate, to close, to conclude, to make an end.
Զամենայն ի լրումն ածեալ աւարտեաց։ Հրաման սոսկալի կամացն հօր յորդին աւարտեալ։ Շաղկապեալ աւարտեցաւ ի մի բոլոր լրութիւն։ Ո՜վ որքան մեծ է ի քեզդ աւարտեալ խորհուրդ սը՛րբուհի. (Նար. խչ. եւ կուս։)
Կէտ աւարտեալ՝ է տրամխոհութեան յանգեցելոյ նշան. (Թր. քեր.։)
sweeper.
Վիճակ տաճարին աւելածուաց է այս։ Զքսան նախ առաջին տասներորդն՝ տայ աւելածուաց տաճարին։ Իսկ զտասներորդին տասներորդ հրամայէ դարձեալ աւելածուաց՝ նախնիս հանել դեր ի վերոյ եղելոյն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. լին.։)
avaricious, greedy.
Որկորամոլ եւ աւելաստացու այլանդակաց։ Աւելաստացու ագահութիւն. (Պիտ.։)
cf. Աւետիք.
Աբրամին աւէտ՝ սահակաւ տըւեալ ի քէն կատարումն. (Շ. տաղ.։)
Gospel;
պատմել, քարոզել զ—, to preach the -.
Ապաշխարեցէ՛ք եւ հաւատացէ՛ք յաւետարանն։ Որ կորուսցէ զանձն իւր վասն աւետարանին, ապրեցուսցէ զնա։ Զոր պաշտեմն հոգւով իմով յաւետարանի որդւոյ նորա։ Տէր հրամանեն՝ յաւետարանէ անի կեալ.եւ այլն։
cf. Աւետարանագործ.
Աւետարանական հրաման, չափք, սպասաւորութիւն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
notification of goodnews;
preaching the Gospel.
Պօղոս, որ հրաման աւետարանութեան էառ. (Զքր. ծործոր.։)
ruin, demolition, destruction, desolation.
Բազում են որդիք աւերածոյն առաւել քան զարամբոյն. (Դամասկ.։)
to confound, to stop the mouth of some one, to silence;
— լինել, to be confounded, to be unable to answer.
Ափիբերան առնէր զնոսա գործոցն ճշմարտութիւն։ Ափիբերան առնէր զնոսա գործոցն ճշմարտութիւն։ Ափիբերան արա՛ զնոսա հրամանօքն Քրիստոսի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23. 24։)
exile, ban, banishment, transportation.
Դարձուցանել հրամայեաց յաքսորանացն. (Լաստ. ՟Թ։)
cf. Աքսոր.
Դարձուցանել հրամայեաց յաքսորանացն. (Լաստ. ՟Թ։)
to exile, to banish, to transport, to send away, to confine, to proscribe.
Աքսորեաց զյովհաննէս ի դեօղն պռենետոն։ Հրամայեաց աքսորել ի կոկիսոն հայոց։ Որք աքսորէին զսուրբ հայրապետն (այսինքն տանէին յաքսորս). (Հ. կիլիկ.։)
altar of an idol;
idol, statue of a false god;
altar;
temple.
Յեօթն բագինս մեհենիցն։ Բագին Անահտական պատկերին, կամ դիցն Արամազդայ. (Ագաթ.։)
collective.
Բագձաձական լսի բացառականն, որ եզական թուով եւ միաւոր անուամբ զբազումս նշանակէ. որպէս Տոհմ, պար, հոյլ, ջոկ, գրոհ, գեհ, անդեայ, պառակ, երամ, կոյտ, գումար, խումբ. (Երզն. քեր.։)
keeper of the temple;
priest of the idol;
pontiff of the heathens.
Եւ մարդասիրեալ բագնապետին՝ հրամայէր ապրեցուցանել (զմանուկն ածեալ ի զոհ). (Մագ. ՟Լ՟Ե։)
bench;
bedstead;
sofa.
Բադրոնակ մի հրամեաց առնել, յերից կանգնոյ զերկայնութիւն նորա, եւ թղաւ եւ կիսաւ զլայնութիւնն, յորոյ վերայ ի ժամ քնոյն զմարմինն իւր հանգուցանէր։ Եկեալ մերձ ի բադրոնն՝ յորոյ վերայ անկեալ դնէր։ Ընկէց զինքն ի գետին ի բադրոնէ անտի։ Անկեալ դնէր ի վերայ բադրոնի միոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բադրոն.
Բադրոնակ մի հրամեաց առնել, յերից կանգնոյ զերկայնութիւն նորա, եւ թղաւ եւ կիսաւ զլայնութիւնն, յորոյ վերայ ի ժամ քնոյն զմարմինն իւր հանգուցանէր։ Եկեալ մերձ ի բադրոնն՝ յորոյ վերայ անկեալ դնէր։ Ընկէց զինքն ի գետին ի բադրոնէ անտի։ Անկեալ դնէր ի վերայ բադրոնի միոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
very high.
Յոյժ բարձր, վսեմ. վերացեալ եւ խորամուխ. որպէս πολύπορος multum invadens, multivagus
to cry, to make a loud noise, to halloo, to shout;
to scold;
to make an exclamation.
Բերանն ծիծաղի, լեզուն աղաղակէ։ Աղաղակել հրամայեաց ցնծացելոցս. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Աղանդագործ.
Աղանդահնար պատրանօք չարաչար խորամանկեսցէ. (Նար. ՟Լ՟Է։)
brine;
flagitious, wicked.
Ժանտ. անզգամ. պիղծ. եարամազ. ահմագ. ἁλάστωρ, μιαρός scelestus, exsecrandus, flagitiosus
now ! now then ! come on !
Մատհրամանոյն (մակբայ). աղէ՛, թո՛ղ, ա՛ծ, ե՛կ, բե՛ր։ (Թր. քեր.)
salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.
Ի քրովբէից աղի հանգուցար, կամ է ալք ներքինք, կամ մանաւանդ հոյլ, ջոկ. զի եւ ռմկ. Աղի՝ է դաս, երամ. եւ պրս. եւ յն. աղիյլ, աղե՛լի, է փարախ, եւ հօտ։
brick;
tile.
Եկա՛յք արկցո՛ւք աղիւս, եւ թրծեսցուք զայն հրով. եւ եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի։ Ընդէ՞ր ոչ բովանդակեցէք զսակ աղիւսոյն ձերոյ. Յարդ ոչ տան ծառայից քոց, եւ զաղիւսն հրամայեն գործել։ Մո՛ւտ ի կաւ, եւ կոխեա՛ ընդ յարդի, եւ պնդեա՛ քան զաղիւս։ Իբրեւ զգործած աղիւսոյ շափիղայ. եւ այլն։
cf. Աղիւսագործութիւն.
Որ ի կաւագործին եւ յաղիւսարկին կապեալ կային ... եւ այժմ սատանայ հրամայէ յաղիւսարկի աշխատել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14։)
to lock, to fasten, to enclose, to shut up;
to stop or close up;
to button.
Հրամայեաց աղխել ընդդէմ Շապհոյ. (Խոր. ՟Գ. 26։)
soft, sweet, agreeable, affable;
delicious, tender, delicate;
knavish, dodge.
Յաղագս յոլովագին հրահանգելոյ զինքն՝ աղու ցուցանէր խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Որ յոյժ դժոխախեռ՝ աղու եւ դագ բանիւքն վարէր։ Զոր ի վաղնջուցն աղուն որսացեալ խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
fox;
կորիւն աղուեսու, fox's cub.
(յն. եւս ալօբեքս. լտ. վուլբէս. եբր. շուէլ.) ἁλώπηξ vulpes Գազան դժնդակ՝ խորամանկ եւ գող, իբր աղու հեզիկ ձեւացեալ, ի չափ փոքր շան, թաւ մազով. թիլքի.
Ըստ խորամանկութեան ասի.
of poor abilities, weak, foolish, imbecile.
Տկարամիտ. պակասամիտ. խելքը նօսր.
chapel, place of prayer.
Զաղօթատուն նոցա լցեալ արամբք՝ այրել հրամայէր. (Վրդն. պտմ.։)
horn of plenty.
ԱՄԱՂԹԵՂՋԻՒՐ գրի կարճելով եւ ՄԱՂԹԵՂՋԻՒՐ. Անուն միոյ ի դստերաց Յովբայ։ (Յոբ. ՟Խ՟Բ. 14։) Այլ ըստ քերթողաց՝ եղջիւր ամաղթեան, որպէս թէ եղջիւր ամաղթեայ՝ այծոյ կաթնատուի Արամազդայ, նշանակ առատութեան կամ ճոխութեան. եւ ըստ եբր. եղջիւր ծարրոյ՝ որպէս անօթ սնգուրի, նշանակ գեղոյ. ἁμαλθαίας κέρας amaltheae cornu, amalthea
vase, vessel, pot;
bag, sack, purse, cloak-bag;
ոտից —, shoe.
Չարին աման գտեալ զթագաւորն՝ որպէս ի դրախտի անդ զօձն։ Եղեւ աման չարին, եւ ելից զնա սատանայ ամենայն խորամանկութեամբ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Դ։)
to raise, to raise up, to take up, to heighten, to lift up.
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
to rise, to get up, to go up, to ascend.
Եւ հողմք ի չորից վեր ի յօդս ամբառնին (այս ինքն վերամբառնին). (Տաղ.։)
ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.
Ըստ ամբարիշտ հրամանի նորա։ Զամբարիշտ հայհոյութիւնն Մակեդոնի. (Յհ. կթ.։)
proud, haughty, stiff, high, arrogant, vain, conceited;
presumptuous;
—ս, haughtily, proudly, highly.
ὐπερήφανος, ἁλαζών, μετέωρος. superbus, jactabundus, inflatus, sublimis Ամբարձեալն ինքնահաւանութեամբ կամ արտեւանամք. հպարտ. բարձրամիտ. մեծամիտ. բարձրայօն. փառասէր. սնափառ. խրոխտ. սէգ. փքացեալ. մազրուր. ֆօտուլ. միւթեքեպպիր. դաֆրալը.
Հպարտութեամբ շինեալ քարամբք՝ ամտաւան ամբարտակին. (Յիսուս որդի.։)
perturbation;
commotion.
Առ որս յաւէտ է ամբոխութիւն, եւ բիւրամասնեայ հակառակութիւն. (Նար. ՟Լ՟Դ։)
finishing;
յ— գործոյն ժամանել, to attain one's end or object, to complete, to bring to a conclusion.
ԱՄԲՈԿ կամ ԱՄԲՈՎԿ, կամ ԱՆԲՈԿ (գործոյ). Ամբողջ լրումն՝ կամ փոյթ եւ նպաստ ի կատարումն գործոյ դիտելոյ՝ կիտադրելոյ՝ ժամադրելոյ. դիտաւորութիւն. նպատակ. կէտ. ենճամ. մէրամ. նիհայէթ. ախէր. իթմամ.
very good, best, very excellent;
very well, excellently, exceedingly well.
Քա՛ջ եւ ամենաբարւոք ասացեալ է։ Ամենաբարւոք՝ փոքր եւ ոչ փոքր զքաղաքս զայս տէրունեան հրամանքն հաստատեն։ Ամենաբարւոք եւ աստուածավայելո՛ւչ՝ ի հրոյն ձայնն ասի ի դուրս գալ. (Փիլ.։)
cf. Ամենագեղեցիկ.
Տեսութիւն առաքինութեան ամենագեղեցիկ է։ Իբրեւ նկար ամենագեղեցիկ։ Ամենագեղեցիկ գործ։ Սիրամարգ՝ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ. (Փիլ.։)
very pretty, very handsome, charming, very genteel;
extremely agreeable, most beautiful.
Տեսութիւն առաքինութեան ամենագեղեցիկ է։ Իբրեւ նկար ամենագեղեցիկ։ Ամենագեղեցիկ գործ։ Սիրամարգ՝ ամենագեղեցիկ տեսիլ ցուցանէ. (Փիլ.։)
preserving or governing all things, omnipotent, all-powerful.
Իսկ Վահրամ ի ճառն յարութեան, ի մեկնելն զբան.
all perfect;
very perfect.
Ամենակատար եւ ամբողջ լինել քահանային հրամայէ։ Ի թուի դասեալ տասնեկին յամենակատարի։ Տասնեկաւ ամենակատարիւ յանգեցելոց. (Փիլ.։)
very prompt, very willing, very eager, very ready, very much inclined, very well disposed, very diligent.
Ամենայնիւ յորդորեալ՝ յորդառատ սիրով. փութաջան. յօժարամիտ. մտադիւր. բոլոր սրտանց ջանք ընօղ. փէք հաւեսլի. մուգայետ.
worst, very bad;
very wicked, very malicious, execrable, abominable.
Վարք ամենաչար։ Ամենաչար խորամանկութիւն. (Յճխ.։)
holiest, very sacred, very holy;
— Կոյս, the very holy Virgin.
Ամենասուրբ անդրանիկքն զօրութիւնք ... Ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Ամենասուրբք են եւ անմարմինք իմացութիւնք ... Ամենասուրբք են եւ անարատք, եւ ոչ է նոցա պէտք մաքրութեան. (Դիոն.։) (Մաքս.։)
most perplexed, very anxious, very embarrassed;
very irresolute, full of inquietude.
Յոգնապատճառեան ամենավարան (մեղաւորն)։ Ամենավարան տարակուսանաց։ Պատասխանատուութիւնս ամենավարանս։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս։ Եղիցի խաղաղութիւն հրամանաւ մեծիդ՝ ամենավարան բքոյս սասանման. (Նար. լ. ՟Ա. ՟Ի. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
that has made all things, all-creating.
Ամենարարն հրաման զերկինս նորակերտէր. (Պիտ.։)