germander.
Լերդախոտ. որ է գետնի կաղնի. հոռոմի խամէտարիոս կամ քամատարիոս. որ է հայէրեն կենարարն. (Բժշկարան.։)
consumption, phthisis, decline;
consumptive.
Երանելին պորփիւրիոս էր լերդացաւ. (Հ=Յ. մարտ. ՟Զ.։)
to burn ones feathers
Կիզանիլ թեւոց. թեւերը էրիլ.
to flap, flutter or beat the wings, to soar up, to wing one's flight, to spread the wings for flight;
to try, to endeavour, to compel one's self to, to apply one's self to, to do without help;
to occupy one's self with;
to undertake, to follow;
— ի, to be bordering on;
յապստամբութիւն —, to insurge, to revolt;
յուսմունս —, to give one's self up to study;
— զմիմեամբք, to help mutually or one another, to assist each other;
ի տուրեւառս —, to devote one's self to commerce.
Յուսմունս թեւակոխէր, եւ ի թագաւորել. (Պտմ. աղեքս.։)
Ցորքան զպատուիրանապահութեամբն թեւակոխէր, ի բաց յինքենէ հալածէր զմահն եւ զապականութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
to shelter with the wings, to cover.
Սրովբէագունդ ջոկք աթոռոյն թեւասքօղելով ծածկեն զերեսս իւրեանց։ Յորմէ սրովբէն թեւասքօղէր. (Շար.։)
to extend the wings;
to be a protector, to patronize;
to obtain possession.
Մայրն՝ մարմնոյն թեւարկէր առ խաչին. (Ոսկիփոր.։)
oar, scull;
fastening har, tringle;
— ի ժամացուցի, appendix.
Ի նաւն ընկալաւ զՅիսուս, եւ թեճակօքն վարելով՝ որպէս ի վեր (ի խորս) զոք համարէր տանել. ոչ գիտելով եթէ տանի եւ կրէ զնա՝ որ զամենայնս կրէ. (Ոսկ. ղկ.։)
bran;
— ձկանց, scale;
— գլխոյ, scurf of the head, dandruff;
քերել զ—ս ձկան, to scale.
Դարմանէր զինքն թեփով. (Վրք. հց. ՟Ե։)
pigmy, dwarf, shrimp.
Հասաք ի յերկիրն թզկաց, որ երկայնութիւն մարդոյն կանգուն մի էր միայն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
even if, although, though;
whether;
-..., -..., whether ... or ...;
either ..., or ...;
թէպէտեւ իցէ, however, whatever.
(մանաւանդ ԹԷՊԷՏ ԵՒ) εἱ καί, κᾅν, καίπερ, ὄπως, δήπου quamvis, quamquam, etsi, etiamsi Նոյն ընդ Թէեւ. իբր, եթէ պէտք եւս իցէ. ալ նէ, ալ, իրաւ որ, ըղորդ որ. կերչի, (այսինքն եկէր չի ).
Բայց սակայն՝ թէպէտեւ նոքա յոյժ զուարթութեամբ խնդային ըստ ներքին մարդոյն, արտաքին տեսիլն կարի ողորմելի էր։ Թէպէտեւ փակեաց եւ կնքեաց զդրունս եկեղեցեաց, նոքա զամենայն տուն եկեղեցի արարին։ Թէպէտեւ հայեսցուք ի ստորին կողմն երկրիս, տեսանեմք զսա լի ամենայն ապականութեամբ. (Եղիշ.։)
ԹԷՊԷՏ ... ԹԷՊԷՏ. Ի կրկնիլն նշանակէ, եթէ՛, եւ եթէ՛. կա՛մ, եւ կամ. թէ՛, թէ՛. ա՛լ. ա՛լ. էկէ՛ր, կէրէ՛ք, կէրէք. հէ՛մ, հէմ εἵτε, εἵτε tam, quam;
tum, tum;
sive, sive.
Թէպէտ ի չար վարէր, եւ թէպէտ ի բարի, ոչ պարսաւանք ինչ էին նմա, եւ ո՛չ գովութիւնք. (Եզնիկ.։)
cf. Թի.
Ինքն ունէր զթիակ նաւի. մա՛րթ է իմանալ եւ ղեկ։
having one's back injured, or one's shoulders out of joint.
Էչ անմիտ, թիկնախիլ, եւ կողավէր. (Տօնակ.։)
back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.
Շրջանակել զնա (զբոցեղէն սուրն) արար Աստուածն տէրն. զի յորժամ տեսցէ զհաւատացեալն՝ թիկունս տայ. (Բրս. գորդ.։)
Համբաւեն, եթէ Դեմետէր երկրի ի թիկունս իցէ, եւ Պոսիդովն՝ ծովուն. (Ոսկ. ես.։)
noise, sound, din, uproar, crash;
resounding, booming, echo;
wriggling, frisking;
— ոտիզ, stamping of the feet;
— հրճուանաց, transport of joy;
—ս առնուլ, to make a noise, to resound;
to wriggle;
to rebound, to jump, to frisk or turn about;
to thrill.
Յորձանօք եւ որոտագոչ թընդիւք սաստկութեամբ դղորդէր զլեառնն. (Նար. յովէդ.։)
butt, mark, aim, target.
Որ ոք յորս կամ ի թիւրախ՝ նետ չգիտէր ձգել, զնա պարտաւորէր. (Փարպ.։)
Իբրեւ ի թիրախ ձգէր ի մոլորութիւնն զնետս. (ՃՃ.։)
sprain, twist;
distortion, crookedness;
depravation, perversion.
Վէրս եւ թիւրութիւնս ծերոյն մատուցանէին. (Սոկր. ՟Բ. 31։)
to become brown;
to grow gloomy, to darken;
to be brown.
Թխացեալ էր մարմին նորա. (Ագաթ.։)
to sit on eggs, to sit brooding, to hatch, to brood;
to bake.
Թխէր իբրեւ հաւ զձագս իւր ի վերայ բունոյ. (Ճ. ՟Թ.։)
letter carrier, postman, courier, post, messenger.
Ոչինչ բան կարէր հարցանել զայրն թղթաբեր. (Փարպ.։)
letters, epistles;
certificates, instruments, documents.
Զայս ամենայն թղթեան կնքէր. (Փարպ.։)
cf. Թղթեան.
Զայս ամենայն թղթեան կնքէր. (Փարպ.։)
narcotic medicine, stupifier.
Արբուցանէին թմբրադեղս, եւ անկանէր այրն ի մտաց. (Հ=Յ. նոյ. ՟Լ.։ Հ. տր. իէլ.։)
to fall asleep, to doze, to be lethargic, drowsy;
to be astonished, thunder-struck, to get deranged;
— ի գինւոյ, to get intoxicated, to be plunged in drunkenness;
թմբրեալ սիրտ, a sluggish understanding.
Թմբրեալ կիսամեռ լինէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Թնդամ;
to resound, to boom, to make a noise or uproar, to echo;
to shake, to agitate violently;
to stun, to stupify with noise, to deafen.
Ի սաստկութենէ փողոցն ձայնից հնչեալ երկիրն թնդէր. (Փարպ.։)
Թնդէր երկիրն ի բազմութենէն. (Ագաթ.։)
insult, affront, offence, injury, outrage;
—նս դնել ումեք, to abuse, to scold, to slang, to revile, to affront;
ի —նս լինել, to be despised, to fall in ignominy or opprobrium;
to be put in the pillory, to be object of insult;
թշնամանօք, injuriously, insultingly, offensively.
Ելեալ ի պարիսպն՝ թշնամանս դնէր անօրինին. (Եղիշ. ՟Է։)
cf. Թշնամանամ.
Թշնամեցեալ էր տուն թագաւորին ընդ նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Թշնամանամ.
Թշնամեցեալ էր տուն թագաւորին ընդ նմա. (Ճ. ՟Ա.։)
unfortunate, melancholy, miserable.
Կատարէր ի վերայ թշուառականին (Վասակայ). (Փարպ.։)
to render miserable.
Թշուառացուցանէր ի ջուրն զվիշապն ապստամբ. (Վրդն. ել.։)
Թշուառացուցանէր զանձն իւր, եւ զամենայն օր կայր ի սուգ. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Է.։)
mole;
cf. Թեպեկ.
Թոբէկ թախանձէր զոզնի, թէ զորդիդ քո սան առից. մերկացո՛ զնա, զի դիւրին լիցի ի գդուել. եւ իբրեւ ետ զնա, սկսաւ ուտել. (Մխ. առակ.։)
tongue-tied, stuttering, stammering, that speaks thick.
Եւ պարզ լիցի լեզու թոթով։ Թոթով լեզուաւն յաղթէր կորովաբանիցն. (Ոսկ. ես.։ եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
to permit, to let, to allow, to concede, to forego, to relax.
Ոչ թողացուցանէր այլում պարապել գործոյ. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Թէ ի բաց թողացուցանէիր զփքումն տէրութեանդ. այսինքն ի բաց դնէիր. (Եղիշ. ՟Բ։)
Թողացուցանէր տողունս ի վերայ պարանոցին (դիւահարն). (Ճ. ՟Ա.։)
remission, relaxation, pardon, discharge, release, deliverance;
defection;
խնդրել —, to ask pardon, to make excuses;
— տալ, շնորհել, to pardon, to grant pardon, cf. Ներեմ;
— արա ինձ, I beg pardon, excuse me;
have the goodness;
with permission, by your leave;
— առնել ումեք, to pardon, to condone, to absolve;
— առնել երկրին, to remit taxes or tribute;
to condone the burdens of taxation, to lighten;
to let the earth lie fallow;
— առնել ի կապանաց, to unbind, to release;
— լինել մեղաց ումեք, to be absolved, or freed from the effects of sin.
Ի թողութիւն հարկաց։ Ածէր զթագաւորն ի հաւանութիւն, զի թողութիւն արասցէ նոցա ի կապանաց իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
to let, to permit, to allow;
to commit, to abandon, to resign, to yield, to give up, to forsake, to cast off, to leave, to desert, to get rid of;
to deliver, to free, to pardon, to remit, to release, to acquit, to forego, to pass over, to tolerate;
to repudiate;
to renounce;
— ասել, to omit, to leave out, to pass over in silence;
— զմեղս, to pardon, to absolve, to remit;
to expiate;
— զիմն ի գլուխ ուրուք, to let one go one's own way;
ձայն —, to cry out;
— առնել, to permit, to allow;
— առ ժամանակ մի, to suspend;
— զոք ի մահուանէ, to free from death;
չ-, to refuse, to hinder, not to allow;
սիրտ իմ եթող զիս, my heart failed me;
ի բաց թողցուք զայս, let us leave that aside;
-, թողանիմ, ղայ, to be left, abandoned.
Զեղբայր մի ձեր աստ առ իս թողուցուք։ Թողի ի ձեռաց։ Թողից զայգի իմ, եւ մի՛ յատցի եւ մի՛ բրեսցի։ Եթող նշխար։ Թողից զպարարտութիւն իմ, կամ զքաղցրութիւն իմ։ Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Գուցէ թողեալ հօր մերոյ զէշսն՝ եւ զմէնջ հոգասցէ։ Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէ՛ք յերկրի։ Թողին զուխտն Աստուծոյ։ Թողցեն օտարաց զմեծութիւնս իւրեանց։ Մի՛ թողուր զիս Տէր Աստուած իմ։ Սիրտ իմ եթող զիս։ Իբրեւ կամեցաւ մտանել յամբոխն, ոչ թողին զնա աշակերտքն.եւ այլն։
Դու Տէր բազմագութ թողեր զմեղս մեր. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 88.) յն. թեթեւացուցեր, կամ բարձեր։
Ի բազում խռովութենէն՝ որ կայր ի սրտին, չէր կարօղ զձայն թողուլ (արձակել, հանել)։ Յորժամ թողոյր (այսինքն աւարտէր) զաղօթսն յեկեղեցին, վաղվաղակի փախչէր ի սենեակ իւր. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Գ։)
Զթողանիլն զոր կրեացն ի սկզբանէ մարդոյս բնութիւն։ Որ էր յայտնապէս լուծողի զպատահեալն մեզ թողանիլն. յն. թողումն, կամ լքումն. (Պրպմ. չ։)
Եթէ այս ի մտի էր քո, թո՛ղ փրկեալ էր (քո) զնոսա։ Թո՛ղ կերեալ էր ձեր զնա ի տեղւոջ մի սուրբ. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)
Երկինք ոչ են անարատ առաջի նորա, թո՛ղ թէ այր գարշ եւ անսուրբ։ Եթէ մեծ ինչ բան խօսեցեալ էր ընդ քեզ մարգարէին, ո՞չ ապաքէն պարտ էր առնել. թո՛ղ թէ զի ասաց, լուացի՛ր, եւ սրբեսցիս։ Զհրեշտակս դատիմք, թո՛ղ թէ զերկրաւորս. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Ե. 13։ ՟Ա. Կոր. ՟Զ. 3։)
languid, faint, feeble, weak, soft, delicate, tender;
— առնել՝ տալ, to permit, to accord, to give leave, cf. Թողացուցանեմ;
— առնել պարտուցն, to remit or cancel debts;
— լինել, to be permitted, accorded, conceded;
— տալ ումեք աւուրս ինչ, to concede a few days, to give time;
— տուք ինձ, let me, permit me, allow me;
— տուք ինձ զհամբերութիւն, don't make me lose patience;
leave me at peace, let me alone;
— տուր մինչեւ զայդ վայր, enough of that, enough;
տալովն Աստուծոյ, ըստ թոյլ տալոյ բարերարին, God willing, by divine permission.
Զհեշտասէր թուլամորթութիւն յուլութեան թուլոյն կոնկողիռոյ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Որչափ ինչ ցուցանել էր թագաւորին՝ ցուցի, զի թոյլ լիցի ձեզ վասն ձերոց իրաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
poison, venom;
spite, virulency, venom;
թափել զ—, to remove or extract the venom, to give antidotes;
թափել զ—ս յոք, to give vent to one's anger, rage, malice, to grow fierce or ferocious;
cf. Թափեմ;
— առնուլ, to take poison;
— մահացու, mortal poison;
— մահու արբուցանել, to cause one's to drink a mortal poison;
— դառնութեան, bitter poison.
Զամենայն մթերեալ թոյնսն թափեաց ի բաց։ Յանձն իւր տարաբերէր, թէ յո՞ թափեցից զթոյնս. (Եղիշ. ՟Ա։)
shell-fish.
Զսոսա վասն զի քակել անհնար էր, որ ասին թոնձք, կլանեն, զի կոկորդին ջերմութեամբ թուլացեալ արձակեսցին աղխքն. (Փիլ. լիւս.։) (ի լս. գրի, պեղականք. թերեւս իբր պեղագոսեանք, ծովականք. կամ պողիպոդք։)
provision;
viaticum;
pay, wages, hire, salary, stipend;
pension;
— եկեզեցական, benefice;
ուսանել —աւ, to be in a boarding-school;
— յետին, վերջին, viaticum;
տալ, պաշտել ումեք զյետին —, to administer the viaticum.
Առեալ զգինսն՝ մտանէր ի դպրոց՝ ուսանել թոշակաւն. այսինքն իւրովք ծախիւք. (Ճ. ՟Բ.։)
Զփրկութենագործ մարմին եւ զարիւն տեառն՝ թոշակ յետին առ ի նմանէն իւր ընկալեալ։ Զխորհուրդն փրկական մարդկան բաշխէր առ հասարակ՝ ըստ սակի յետին թոշակի. (Յհ. կթ.։)
grandson;
granddaughter, grandchild;
թոռունք or թոռանց թոռունք, descendants, children's children, progeny, race, lineage, family.
Զօրէն ժառանգութեան՝ որդւոց եւ թոռանց ի հարց եւ ի հաւուց թողեալ լինէր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
rag, tatter;
mail, coat of mail.
Ծանրութիւն երկաթոյն եւ թոռոպին էր լտերս հարիւր եւ քսան. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
ciphering;
calculation, account;
era, epoch.
Յորում էր թուականութեանս մեր ամք ՟Ն՟Զ. (Լաստ. ՟Ժ։)
to number, to count, to calculate;
to rank, to range, to reckon;
եւ զի մի մի —, in a word.
Թուիմ ինձ, թէ սէրն Քրիստոսի ստիպէ զմեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
Թուէր թէ կայցէ յեզր գետոյ։ Թուէր ի տեսլեան իմում, եթէ կայի։ Ինձ այսպէս թուի։ Զիա՞րդ թուի քեզ։ Նոցա այսպէս թուեցաւ։ Թւեցան յաչս անզգամաց թէ մեռան, եւ այլն։ Սոյնպէս ասի.
to be numbered, counted, enumerated;
to be numbered among, aggregated;
to seem, to appear;
to esteem, to believe, to imagine, to fancy;
թուի իմն, թուի թէ, it seems, it appears that;
թուէր զի, it seemed, it appeared that;
թուի ինձ, ինձ այսպէս թուի, it seems to me, I think, I fancy, I believe;
զիա՞րդ թուի քեզ, what do you think of it ? բարուք թուի ինձ, I think it good, I think well of it;
բարւոք թուեցաւ նմա, he thought it proper, right, fit, meet, he deemed it expedient;
չար թուեցաւ առաջի աչաց նորա, he did not approve of it, he was very indignant at it;
եթէ բարւոք թուի քեզ, if you agree to it, if you think fit;
արա որ ինչ բարի թուի առաջի աչաց քոց, do as you think fit;
որպէս ճշմարտութեանն եւ ինձ թուի, as it is in fact, so it seems to me;
չար —, to displease;
չար թուեցաւ նմա or յաչս նորա, it displeased him.
effeminate, delicate, feeble.
μαλακός (լծ. մեղկ. մէլէզ ). mollis, remissus, effeminatus. որ գրի եւ ԹՈՒՂԱՄՈՐԹ. Թոյլ մորթով, իբր Թուլամարմին, թուլամիտ. անարի. փափկակեաց. հեշտասէր. կնամարդի.
Ըստ կամաց զիջանէր, վատասիծտ իմն եւ թուլամորթ գոլով. (Նանայ.։)
effeminacy, feebleness, delicateness, softness.
Ծանուցեալ զհեշտասէր թուլամտութիւն (Սարդանաբաղայ). հին տպ. թուլամորթութիւն. (Խոր. ՟Ա. 20։)
weakness of mind, want of spirit, cowardice.
Ծանուցեալ զհեշտասէր թուլամտութիւն (Սարդանաբաղայ). հին տպ. թուլամորթութիւն. (Խոր. ՟Ա. 20։)
to loosen, to relax, to slacken, to unbend, to untie;
to enfeeble, to enervate, to effeminate, to debilitate;
to let, to permit;
— զաղեղն, to unstring the bow;
— ի խնամոց, to neglect, to abandon;
առանց Աստուծոյ —նելոյ, without God's permission.
Մտանելոյ ի մարդ չունի իշխանութիւն առանց Աստուծոյ թուլացուցանելոյ։ Թէ չէր Քրիստոսի թուլացուցեալ, ոչ իշխէր մտանել ի նա, այլ վասն յանդիմանելոյ զանձնիշխանութիւն երկոցուն՝ թուլացոյց. (Եզնիկ.։)
looseness, relaxation, slackness;
weakness, feebleness, debility;
faintness, languour;
enervation, effeminacy, softness;
— առնել, to give relief, to set at liberty, to permit, to allow, cf. Թուլացուցանեմ.
Գիտէր զթուլութիւն հաւատոց նոցա։ Մի՛ թուլութեամբ լքանիցիմք։ Նեղէր զնոսա, եւ ոչ լուաւ ի նոցանէ բան թուլութեան. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ե. ՟Ը։)
Կամէր թիւնաթափ լինել ի գաղթականսն՝ որ ի բերդին. (Ուռհ.։)
cf. Թունալից.
Զխոյս եւ զմաքիս առ ոտն կոխէր, եւ զորոջն թունաւոր ճիրանամբքն պատառէր. (Եփր. վկ. արեւ.։)
Ելից զվէրն թունաւոր (կամ թիւնաւոր) դեղովք. (Խոր. ՟Բ. 18։)