key;
lock;
explainer, expounder;
— նուագարանաց a, tuning key;
— հասարակաց, master-key;
— ժամացուցի, watch key;
գաղտ —, false key.
Առնին զբանալին, եւ բացին։ Նոքա էին ի վերայ բանալեացն։ Ընդ առաւօտս բանային զդրունս տաճարին։ Տուաւ նմա բանալի գբոյն անդնդոց. (Դտ. ՟Գ. 25։ ՟Ա. Մնաց. ՟Թ. 27։ Յայտ. ՟Թ։)
Զմին միոյն առնելով բանալի. այսինքն բացատրութիւն. (Լմբ. սղ.։)
camp;
army;
encampment;
castramentation;
— առնուլ, հարկանել, to encamp, to pitch a camp;
բառնալ զ—ն, to remove the camp.
Երրորդն պղնձագոյն. այս քարս ի քահանայական բանակն ոչ էր. (Լմբ. յայտն.։)
reasonable, endowed with reason, discursive, intelligent;
logical.
Առաքինութիւն բանականին է խոհականութիւն։ Անկատարութիւն ոգւոյն բանականի. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Յիմարամիտն այն ապողինար զմարդկայինն ի բաց կրճատեալ եհան ի մարմնոյն Քրիստոսի զբանական հոգին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
camp, campaign, place where an army is encamped.
Արարեալ զիւր զօրու բանակատեղս. (Փարպ.։) Ի տեղւոջ միում հանդէպ կղզւոյն (սեւանայ), որ կոչի բանակատեղ. (Ստեփ. սեւան.։)
to open, to discover, to disclose, to develop, to explain;
to loosen;
to perforate, to pierce, to bore;
to spread, to enlarge, to extend;
to unfold, to untwist, to unlink;
to rub;
— զգլուխ, to take off one's hat;
— ումեք զսիրտ իւր, to unbosom, to open one's heart;
— զախորժակ, to excite appetite;
— զշիշ, to uncork a bottle;
ծակ —, to perforate, to pierce, to bore;
— զկնիք, to unseal;
— զմիտս, to illuminate, to enlighten the mind;
— զխցանս, to unstop;
— զծրարն, to unpack;
— ճանապարհ, to trace, to mark out a path;
to open a way, to make a road.
ἁνοίγω, διανοίγω, ἁνακαλύπτω aperio, revelo, relego Պարզել եւ արձակել զփակեալն, զծածկեալն, զմածեալն եւ այլն. բառնալ զարգելս. անցս տալ. ակներեւ եւ յայտնի առնել. հերձուլ. մեկնել. եւ այլն. եբր. ֆաթախ, ֆաձախ (ուստի եփփաթա՝ եւ բացիր, ըստ արմատոյն են մի եւ նոյն)
to open.
ἁνοίγω, διανοίγω, ἁνακαλύπτω aperio, revelo, relego Պարզել եւ արձակել զփակեալն, զծածկեալն, զմածեալն եւ այլն. բառնալ զարգելս. անցս տալ. ակներեւ եւ յայտնի առնել. հերձուլ. մեկնել. եւ այլն. եբր. ֆաթախ, ֆաձախ (ուստի եփփաթա՝ եւ բացիր, ըստ արմատոյն են մի եւ նոյն)
poetry;
poem.
Սիրելի է ինձ նորագոյնս ասել բանաստեղծութիւնս, եւ ոչ յայլմէ առասացութեանցն պատմել. (Մագ. ՟Ե։)
poet;
writer, composer;
complaisant, obedient;
delegate, deputy.
Որքան միանգամ ինչ բանարարացն գովեաց յարմարագոյն. (Առ որս. ՟Է։)
composition, work of sense;
poem, poetry;
delegation, deputation.
Առընկալեալ ծնօղս (մայրն Սամփսոնի) զծնիցելոյն բանարարութիւն։ Իբրեւ զարուեստագէտ զբանարարութիւն մանկանն ի հասարակ ժողովրդեանն փրկութիւն ընդունի. (Փիլ. սամփս.։)
reasonable;
intelligent, wise;
vocal;
rational.
Ասի եւ զհրեշտակաց, որք չեն տրամաբանօղ, այլ ունակք գերագոյն բանի յիմացական կարգի.
Թէ եւ ամենայն իսկ որք իմաստնագոյն բանաւորացն ի մի վայր ժողովեսցին. (Պիտ.։)
reason;
intelligence;
rationality, understanding, intellect;
prudence, wisdom.
Ի պատկեր Աստուծոյ արար զնա. մի՝ վասն իմաստութեանն, բանաւորութեանն, կենդանութեանն, հոգեւոր շնչոյն ... Զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան, բանաւորութեան. (Ագաթ.։)
critic, review.
Այսպիսի (սուրբ անձն՝) բանաքննութեամբ ի մարմնոյն բաժանեցաւ. (Կլիմաք.։)
erudition, learning, literature, science;
վերնային —, astronomy, cf. Աստեղաբաշխութիւն.
Ոչ բաւականանամ իմով աղքատիմասն բանագիտութեամբ զսորայս բացայայտել զչափ ներբողականին։ Զմեծս զայս բանագիտութեան ընթանալ ասպարեզ։ Երանելին Մաշտոց (երկրորդ) ուսումնական բանագիտութեանն քաջահմտագոյն. (Արծր. ՟Գ. 12։ ՟Դ. 2. եւ 8։)
learned, skilful, experienced, versed, wise;
eloquent.
Զնոյն անուանս դնէ ջրհորոցն, զոր հայրն եդ. զի բանիբուն հայրն կոչեաց, շատացաւ եւ նա. (Փիլ. լին.։)
joyful, gay.
Դէմք սիրելւոյն յայտնեալ՝ ամենայնիւ փոխէ, եւ ուրախ եւ անտխուր գործէ զմեզ. (Կլիմաք.։)
abortive;
Easter;
cf. Անցք.
Հատեալ զչուանս՝ զգուշանային անցիցն. (Խոր. ՟Գ. 13։) Անվթար զանցիցն առնել գնացս։ Դիւրագոյն անցս իւրոց պատրաստել ոտից. (Պիտ.։)
Զամենայն անցս մարմնոյն յանձն առեալ. (Ագաթ.։)
to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.
Մեծութիւն չափոյն երկնից.. անցանեն ըստ միտս մարդկան. (Վեցօր. ՟Զ։)
Ընդ նոյն ինքն իրս աշխարհավարութեան անցանել փորձիւ. (Պիտ.։)
instability, frailty, vanity.
Որպէս մերն ստոյգ է անցաւորութիւն, այսպէս եւ նորա ցաւքն։ Յայսմ աստիճանէ (երկիւղին) պնդութեամբն փոխեալ՝ յանցաւորութիւն սիրոյն ելանէ։ Հանցէ ի բազմապատիկ նեղութենէս յանցաւորութիւն (կամ յանցաւութիւն) սիրոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
each, every.
ԱՆՑՆԻՒՐ. ἔκαστος, -η, -ον· ἔκαστος ἐαυτοῦ. quisque, etc. singuli (գտանի գրեալ եւ ԱՆՁՆԻՒՐ). Իւրաքանչիւր. ամենայն ոք կամ ինչ՝ մի առ մի. եւ Ուրոյն ուորյն իւրական. միոյ միոյ, անձնական, առանձնական. ամմէն մէկը, ամմէն մէկինը, իրենցը. հեր քէս, հէր պիր, քենտինին.
Զժամանակսն յանցնիւր ուրոյն ուրոյն բաժինս բաժանեցից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
"to pass, to cause to pass;
to transmit;
to dissipate, to drive away;
to consume, to employ;
to transport;
to carry back;
to pierce;
to twine;
to enchase;
to omit, to pass over;
to surpass, to excel;
— զմեղս, to pardon sins;
— զաւուրս՝ զժամանակ կենաց, to pass away the time, to live;
— զճրագ՝ զհուր, to extinguish or put out the candle or fire;
— ընդ սուր՝ ի սայր սուսերի, to put to the sword;
— դրամ փոխանակալ or ի ձեռն դրամափոխութեան, to remit money, to send letters of change;
— զզաւակն, to miscarry in child-birth;
— զանցուցանել, to excel, to surpass, cf. Անցանեմ զանցանել;
— ընդ թիւ, to count, to enumerate;
— զցասումն, to appease anger;
— զքննութիւն իւր, to pass one's examination;
չարիս — ընդ, to hurt some one."
Անցուցանել ընդ ձորն, ընդ յորդանան, ընդ ծովն կարմիր, ընդ մէջ ծովոյն. եւ այլն։
Անցուցանել առ քեւ, կամ առ նոքօք. յանկոյս կուր գետոյն. ի մահուանէ ի կեանս. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Անյաղթ բարձր.։)
inevitable.
Անուրեք անփախուստ օդ, իմա՛ ոչ ուրեք փախչելի յերեսաց օդոյն։
անփախչելի. Նոյն ընդ վ. ըստ (՟Ա նշ.)
cf. Անփախուստ.
Անուրեք անփախուստ օդ, իմա՛ ոչ ուրեք փախչելի յերեսաց օդոյն։
ԱՆՓԱԽՉԵԼԻ Նոյն ընդ վ. ըստ (Ա նշ.)
unclosed, open.
Անփակ գրով զաստուած ասեն, թէ քահանայապետին մատանոյն աստուած անուն էր գրած, այնիւ կնքեաց (զգերեզման յիսուսի), եւ հաստատեաց՝ թէ աստուած է. (Վանակ. հց.։)
inglorious, unhonoured, abject.
Ըստ մարմնազգեցութեանն անշուք եւ անփառ յերկրի շրջելոյն. (Վահր. յայտն.։)
cf. Անփառ.
Իսկագոյն եւ տիրագոյն է իմաստուն աղքատն քան զանզգա մեծատունն, անփառաւորն քան զփառաւորն. (Փիլ. լին.։)
inglorious state, abject condition, vileness, baseness.
Տուեալ սմա փառս եւ բարձրութիւն՝ լուծումն է մարմնոյ անփառութեան. Կիւրղ. գանձ.։ Նախ քան զմահուն մեռելութիւն՝ անփառութեամբ յաթոռոյն ի վայր կործանեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
cf. Անփոփոխ.
Յատուկ, որ է անփոխ, մարդոյս է, ծիծաղելն. սոյնպէս եւ ամենայն կենդանեաց բնութիւն անփոխ, որ է յատուկ. որպէս հաջելն շանց է, եւ վրնջելն է ձիոց. (Երզն. քեր.։)
immutable, not liable to change, invariable.
Յարակային եւ անփոխադրելոյն նոցա տեսութեանն։ Անփոխադրելի եւ անշփոթ սերտութեամբ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
negligent, careless, inattentive, indifferent, indolent;
— առնել, — լինել, to neglect, to slight, cf. Անտեսել.
Եւ ի գոլոյն աստուած ոչ անփոյթ արարեալ. քանզի եկաց մնաց այսպէս բոլորիցս տէր. (Պրպմ. լ.։)
ԱՆՓՈՅԹ ԼԻՆԵԼ. որպէս կր. վերնոյն. Յանհոգս կամ անխնամ թողեալ լինել. եւ Չլինել փութոյ. իհմալ օլունմագ, թէրք օլունմագ.
that does not put to the test;
that is not tried or put to the test;
inexperienced, untried, new;
pure, chaste.
Անփորձ եւ անկիրթ մարդոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Անփորձիցն եւ տկարաց։ Անփորձ էր ի խարդախութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Զ։)
Մերձենայ ի սոյն անփորձ խորհրդով։ որպէս զանփորձ դատապարտիմ. (Լմբ. պտրգ.։)
want of temptation;
inexperience.
Անփորձութեամբ բարւոյն յանցանել, եւ սխալանս կրել։ Հա՛րկ է անփորձութեամբ կառավարին ի գահիցն վիժել. (Փիլ. այլաբ.։)
immutable, invariable, unalterable, uniform, constant immutably, invariably.
ἁμεταβόλως, ἁτρέπως. immutabiliter. իբր Անփոփոխապէս. անյեղլի օրինակաւ. նոյնպէս միշտ՝ որպէս յառաջն.
immutability, invariableness, constancy.
ἁμεταβλησία, τὸ ἅτρεπτον, ἁπαραλλαξία. immutabilitas, constantia. Անփոփոխն գոլ. անայլայլութիւն. անյեղութիւն. հաստատութիւն. եւ Նոյնութիւն.
inscrutable, impenetrable, hidden, secret.
Զի՞նչ արասցուք վասն անքնին աղանդոյն քրիստոնէից. (Եղիշ. ՟Ը։)
awake, wakeful, sleepless, watchful, — լինել, կալ to be awake;
to be wakeful, sleepless.
Զի անքուն ակամբ պատրաստագոյնս կայցեն. (Ագաթ.։)
vase, vessel, pot;
box;
piece of furniture;
tool, instrument;
—ք խոհակերոցի, kitchen-range, set of pots and kettles, յ— առնուլ, խնդրել, to borrow;
յ— տալ, to lend.
Որպէս յանօթ արկեալ իրս ինչ, օտար է, եւ ոչ յանօթոյն բնութենէ։ Իբր դոյզն անօթիւ յագենականն աղբերէ առեալ. (Շ. ամենայն չար. եւ Շ. հրեշտ.։)
Զի եղեւ նա անօթ սպասու պաշտամանն թշնամւոյն. (Եփր. ծն.։)
Ոչ հաւանիմ ասէր կարկատուն անօթիւք (նաւուք) առ հզօրագոյն թագաւորս մտանել. (Մագ. ՟Լ՟Դ։)
to rarefy;
to become thin;
to be diminished;
to waste;
to become fine or subtile.
Անօսրանալ օդոյն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
subtilty, thinness.
Վասն նիւթոյն (մագաղաթի) անօսրութեան, եւ գրոյն գեղեցկութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 51։)
Տկար ոչ մարմնոյ զօրութեամբ ասեմ, այլ ոգւոյն անօսրութիւն. (Կանոն.։)
iniquity, malice;
impiety.
Անօրէնութիւն (ասի), որ կամ խոտեն եւ անարգեն զճշմարիտ օրէնսն, եւ զչարն կամաւ ողջունեն, եւ կամ գոլով ի մեղսն՝ կամօք հեշտացեալ են ի նոյն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Անօրինեմ.
Եթէ աստուածածնին իսկ պատկեր զսոյն ոք գրեսցի, ոչ անօրինի. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
pupillage;
apprenticeship.
Վասն մանկտոյն յաշակերտութիւնն ժողովելոյ։ Ուստի եւ ի մասնաւոր աշակերտութեամբ վիճակ առեալ. (Կորիւն.։)
Առաւելագոյն զաշակերտութիւնն նորագիւտ վարդապետութեանն խմբէին ուսուցանել. (Կորիւն.։)
Տե՛ս դու զխոնարհութիւն առաքելոյն, զի յաշակերտութենէ անտի իւրմէ խնդրէր աղօթս առնել նմա. (Եփր. կողոս.։)
diligently, carefully.
Ոչ կարի ինչ ընդ երկնագոյնսն աշխատասիրաբար անցանել պատմութիւնս. (Արծր. ՟Ա. 8։)
to work, to take trouble, to toil, to labour.
Եդ զուս իւր յաշխատել։ Աշխատեցար ի բազում ճանապարհորդութիւնս քո։ Յոր եւ աշխատիմ պատերազմեալ։ Որ ոչն աշխատի, եւ կերիցէ մի՛։ Հողագործին աշխատելոյ (այսինքն աշխատողի) պարտ է նախ ի պտղոյն վայելել։ Էին աշխատեալք եւ ցրուեալք իբրեւ զոչխարս. եւ այլն։
fatigue, trouble, labour, care, endeavour, effort;
work, business;
exeroise;
fabrication;
— մտաց, stretch of the mind, intense application;
աշխատութեամբ, with difficulty, with great trouble.
Ի յոյն լեզու զիւր աշխատութիւնն (գրաւոր) ժողովեաց։ Յիսկզբան մերոյ աշխատութեանս. (Խոր. ՟Ա. 1. եւ 4։)
geographer;
cosmographer;
geography;
cosmography, poll-tax;
— առնել, to take a census, cf. Աշխարհագրեմ.
Զսոյն աշխարհագիր մատեանքն յառաջագոյն քարոզեցին. (Պետր. սիւն.։)
Զնոյն գործ զաշխարհագրին գործէին. (ՃՃ.։)
creation of the world.
(Տունկք) ի սզկբան աշխարհագործութեանն հզօրագոյն ունին զներգործութիւնն. (Նիւս.։)
geography;
— բնական, physical -;
— քաղաքական, political -.
ἁπογραφή. descriptio. որպէս նոյն ընդ Աշխարհագիր.
conqueror;
monarch, emperor, prince.
Թէպէտ նոյն ինքն դժոխք շարժեսցին, թէպէտ աշխարհակալք խաւարիս. (Աթ. ՟Բ։)
worldly, temporal;
secular, lay;
universal, general;
lay or secular man;
— առնել, to secularize;
— վիճակ՝ կարգ, a secular life.
οἱκουμενικός totius mundi, orbis Տիեզերական. եւ համաշխարհական. որ ինչ հայի առ համօրէն աշխարհ. որպէս եւ առ աշխարհ կամ ազգ մի ողջոյն.
Խորհուրդ բարեաց ի մէջ արկանէին՝ կատարել անդ զաշխարհական կարգս եկեղեցւոյն. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
Հաւատն՝ յանդիմանութիւն անյայտ իրաց. յանդիմանութիւն այն է, որ աշխարհական բառով դէմընդդէմ ասեն. որպէս հայելի աչաց, նոյնօրինակ հաւատ մտաց. (Ոսկիփոր.։)
that saves, redeems the world.
Աշխարհակեցոյց գալուստ քրիստոսի, կամ արիւն աստուածորդւոյն, կամ չարչարանք, կամ փայտ սուրբ. (Զքր. կթ.։)