dog;
adulterer or adulteress;
Canis Major;
cf. Շնիկ;
մատակ —, bitch;
— անպիտան, cur;
— որսորդ, hound, terrier, ranger;
որսական — ոտնակառոյց, setter, pointer, setting-dog;
— մազեղ, գանգրամազ or լուղակ, water-dog;
— մեծականջ, long-eared dog;
— տնպահ, house-dog;
— պահապան, watch-dog;
պահապան — հովուաց, mastiff dog;
ցլամարտ —, bull-dog;
շան լակոտիկ, fisting cur;
— մատնիչ, խեռ, խածանող, կատաղի, a treacherous, snarling, biting, mad dog;
խշտի or խղիկ շան, dog-hole, dog-kennel;
կերակուր շան, dog's-meat, dog-porridge;
ոջիլ շան, dog-louse;
վազք շան, dog-trot;
ցնկնիլ շան, to whelp, to litter, to bring forth;
տալ կամ արկանել շանց, to give or to send to the dogs;
կերակուր լինել շանց, to go to the dogs;
— հաջէ, ոռնայ, կաղկանձէ, ղօղանջէ, կռնչէ or մռմռայ, the dog barks, howls, whines, yelps, growls;
խոնջեալ իբրեւ զ—, dog-weary, tired as a dog;
— հաջան՝ չէ խածան, a barking dog seldom bites.
Շուրջ եղեն զինեւ շունք բազումք։ Զգո՛յշ եղերուք ի շանց անտի.եւ այլն։
to become as a lily;
—ցեալ, lilied.
Շրթունքն շուշանացեալք՝ բղխեն զմուռս լիութեան։ Խրատեալք ի շուշանացեալ շրթանց սրբոց. (Նար. երգ.։)
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
Շուրջ պատեալ զինեւ՝ շունք բազումք եղեն. (Ժմ.։)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
muteness, speechlessness.
(Շրթունք Զաքարիայի) բանիւն իւրեանց մատնեցան ի պապանձումն, զի ուսցին զծանրութիւն. (Եփր. համաբ.։)
parrot;
էգ —, hen-parrot;
cf. Թութակ.
Բազումք են՝ որք եւ ուսուցեալ լինին. որպէս զագռաւսդ ասեն, եւ որ ի հնդիկս պապկայքն են. բայց ես պապկայիցն՝ յԱղեքսանդրիա գիտեմ, մեծ ձայնիւ, զի գոչեն իբր որք ի դպրոցին մանկունքն են։ Կեռնեխք եւ ագռաւք եւ պապկայք, եւ որ միանգամ հոմանմանք. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Պառակտեցուցանեմ.
Փասքուս միանձունք պառակտեն զեղբարս. (Նեղոս.։)
fine linen or stuff, byssus;
tapestry, carpet, blanket;
— դամասկացի, damask.
Տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհին, որ գրգեալք եւ գգուեալք էին յիւրաքանչիւր պաստառունս (կամ բաստեռունս) եւ ի գահաւորակս. (Եղիշ. ՟Ը։)
used, torn, old, worn out, threadbare, shabby, ragged, tattered;
— հանդերձ, torn, ragged or tattered coat, rags, tatters;
—ս զգենուլ, to be reduced to tatters.
Տարածանեն եւ զհանդերձս առաջի նորա ... ի բաց ընկենուն զհին՝ զաղտեղեալն եւ զպատառատուն, զի զգեցցին զնորն եւ զանապականն։ Տիկք փտեալք եւ պատառատունք. (Իգն.։)
tearing, rending, laceration;
eruption;
intestine broils, rupture, division, scission, disunion, party, faction.
Ի սաստիկ պատառմանէ ջուրցն ընկղմին նաւք։ Երկուցեալ ի պատառմանէ անտիգոնեանցն (երկպա ռակութեամբ)։ Բազում պատառմունք եւ անմիաբանութիւնք ի մէջ զօրացն եւ այլ ազգականացն լինէին. (Խոր. ՟Բ. 7. 18. 27։)
cf. Պատար.
Վաստակեցան թիկունք բեռնակրացն ի պատարուն ի սակառիսն. (Եղիշ. խաչել.։)
sheath, scabbard;
case;
cover, envelope;
scale, shell;
hull, pod, cod, husk;
rind, peel, bark;
armour, cuirass;
breast;
արկանել զսուրն ի —ս, to sheathe, to put up;
cf. Մերկանամ.
Զաճելն եւ նուազել լուսնի՝ իբրեւ ընդ պատենիւք իմն մտանել եւ ելանել ասեն իմաստունք. (Եզնիկ.։)
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
Պատեսցէ հաղբ զոտիւք իւրովք։ Պատեցից զքեզ թակարդօք իմովք։ Տոռունք մեղաց պատեցան զինեւ։ Պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
Պատեաց զնոսա (զորդիսն իսրայէլի) անապատն։ Հուր պատեաց զՅակովբ։ Պատեցան զնովաւ երկունք իւր. եւ այլն։
to be placed round about, to be surrounded, enveloped, bound round;
to take a turn, to circulate, to go round;
to embrace;
to be changed or transmitted;
— ուռկանաւ ի պաշարումն, to be taken in a net, caught in a snare;
պատեցան զնովաւ երկունք իւր, she was seized with the pains of labour;
պատեալ կճով, covered with marble;
cf. Երկն.
striking resemblance;
fancy, imagination.
Զսուրբ եկեղեցի զպատկերումն եւ զտպաւորութիւն Աստուծոյ բերել ասէր երանելի ծերն։ Մոռացմամբ աներեւութացուցանել զտպաւորութիւնսն եւ զպատկերմունս։ Որով ամենայն հիւթականն պատկերմունք առ ի յանձնէն արտահալածին. (Մաքս. եկեղ.։)
eager for honours, greedy of glory, ambitious, desirous of praise or distinction;
vain-glorious, vain;
generous, bounteous, obliging, officious.
Մանկունք քաջք, պատուասէրք, ճշմարտութեան նահատակք. (Ածաբ. մակաբ.։)
constructed of, or made with beams, ceiled;
walled;
balustrated.
Եւ ամենայն դրունք եւ ամենայն անջրպետք չորեքկուսի պատուարաւորք, եւ ի դրանէ ի դուռն երեքկին. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 5։)
window, casement;
dormer-window;
sky-light;
niche, wall-press;
sluice, flood-gate;
chimney;
senses;
վանդակ —ի, blinds, Venetian blinds;
—ք բացան երկնից, it rains pailfuls;
cf. Կարկառիմ;
cf. Հայիմ.
Մարմնոյ պատուհանիցն նմանեցին մի ըստ միոջէն մասունք զգայութեանցն. քանզի ի ձեռն սոցա իբրու ընդ պատուհանն մտանէ ի մի միտսն հասումն ըմբռնման զգալեացն. եւ դարձեալ միտքն յառեալ կարկառին ի ձեռն նոցա, եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 34 ։)
cf. Պատրիարք.
Արգք, կամ արգունք, գաց. s. ՊԱՏՐԻԱՐԳ գրի երբեմն եւ ՊԱՏՐԻԱՐՔ, որ ուղղագոյն է. Բառ յն. բադրիարխիս. πατριάρχης patriarcha. որ ի սուրբ գիրս թարգմանի Հայրապետ, եւ Նահապետ։ Եկեղեցական գիրս վարի որպէս Եպիսկոսապետ երեւելի նահանգի, եւ կաթողիկոս ազգի. մանաւանդ իբրեւ նախագահ միոյ ի չորից աթոռոց յանուն չորից աւետարանչաց, որպէս հռովմայն, աղեքսանդրիոյ, անտիոքայ եւ ՟Եէմի. յորս յաւելաւ յետոյ կոստանդինուպօլսին. փաթրիք.
beast for sacrifice or food;
appanage, pension.
Ոչ արիւն նոխազաց հեղու առ նոսա, եւ ոչ միս պատրճակաց յօշի եւ բաշխի. (յն. եւ ոչ մսոց հատմունք) (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
isthmus-like.
Մօտ ի մօտ շառուվիղս իմն աճառապատս յինքենէ զգայականս ի ձեռն վզին ուլուն ի պարանոցուտ գնացս, եւ որք անդ մկանունքն են, խառնեալ ունի. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Պարապութիւն ;
scholium, commentary;
— առնուլ, to take time or leisure.
ՊԱՐԱՊՈՒՄՆ, պմունք. σχόλιον, -ια scholion, -ia, glossa, notula, adnotatio. Դեգերանք ի վարդապետական բանս. մեկնութիւն. բացատրութիւն մասնաւոր. ծանուցում, գիտնալիք.
saliva, spittle, slaver, drivel, pituite, phlegm.
ՏՈՂԻՔ ՏՈՂՈՒԿՔ ՏՈՂՈՒՆՔ ՏՈՂՈՒՔ ՏՈՂՔ. σίελος, σίαλος, -ον saliva πτυελός sputum. թուք. լորձունք. խուխ. շողիք
screech-owl.
Փոխանակ քաղցրաձայնութեան երգոցն՝ այժմ բուէճք եւ տտաղեղունք դասագլուխք են. (Լաստ. ՟Ժ։)
cf. ՏԱՌԵՂՆ, ղունք։
logically.
Ոմանք աստուածաբանաբար, եւ ոմանք տրամաբանաբար (խնդիր յուզեն). արդ ասէ, թէ ասուածաբանաբար ոչ կամիմ խնդրել, այլ՝ տրամաբանաբար։ Տրամաբանաբար է յորժամ խնդրեմք, եթէ հոմանունք իցեն բարբառքն ... Տրամաբանաբար աստանօր զբանականն կոչէ. (Անյաղթ պորփ.։)
dispositio;
class of verbs.
յարեւանայ բային՝ խոնարհմունք, տրամադրութիւնք (յն. սեռք), տեսակք ... Տրամադրութիւնք են երեք. ներ գործութիւն, կիր, միջին. (Թրակ. քեր.։)
philosophic, historical.
ՏՐԱՄԱՆՑԱՆԱԿ ԲԱՆՔ. διατριβή diatriba. Ճառ եւ զրոյց պատմական. պիտառութիւն պէսպէս տեղեկութեանց. պարապմունք.
to rot, to become rotten, to grow putrid or corrupt, to spoil;
to fester.
Ցամաքեսցին ձկունք նոցա. ակիւղաս, նեխեսցին. սիմաքոս, տրորեսցին. (Ոսկ. ես.։)
Թիկունքն այտուցեալ տրորեցան. (Հ. կիլիկ.։)
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
Փոքունք մեք, եւ ի տրպաց եկեալք։ Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք, կամ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Ը. եւ ՟Է։)
Իսկ եթէ փոքունք եւ տրուպք՝ եւ ոչ ի մահ՝ քո մեղքն, զի՞ զարհուրիս ի հանդերձելոյն. (Բրս. մկրտ.։)
much afflicted, sad, melancholy, oppressed with grief;
unpleasant, afflicting, grievous.
Շրթունք ուղղորդք ծածկեն զսիրտս տրտմագինս. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 23։)
cf. Տրտունջ.
Ոչ առաքին այսոցիկ տրտնջմունք, այլ՝ անլռելի գոհաբանութիւնք։ Նախատինք եւ բամբասանք եւ տրտնջմունք. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Տրտունջ.
Ոչ առաքին այսոցիկ տրտնջմունք, այլ՝ անլռելի գոհաբանութիւնք։ Նախատինք եւ բամբասանք եւ տրտնջմունք. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
cf. Տրտունջ.
Ոչ առաքին այսոցիկ տրտնջմունք, այլ՝ անլռելի գոհաբանութիւնք։ Նախատինք եւ բամբասանք եւ տրտնջմունք. (Նար. ՟Ձ՟Բ։ Վրք. հց. ՟Բ։)
hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning;
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.
Ցուրտ եւ տօթ։ Զցերեակ այրեալ լինէի ի տօթոյ։ Եղիցի հովանի ի տօթոյ։ Զծանրութիւն աւուրն բարձաք, եւ զտօթ։ Թարշամեսցի իբրեւ զբանջար ի տօթի։ Դիակունք նոցա եղիցին անկեալ ի տուէ եւ ի տօթի.եւ այլն։
my master, my lord;
master, doctor.
Րաբունք հմուտք վարդապետաց (առաքեալք)։ Րաբունիցն (առաքելոց) պետք՝ երից ընտրեալ աշակերտաց։ Րաբուն երկնային (հրեշտակապետն) դասուք զօրօք յայրն եղեալ. (Գանձ.։)
cf. Խրախճան.
Խրախճան. խրախունք. կոչունք. սեղան ուրախութեան. առիթ խրախութեան. ուրախութիւն.
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
Րոպէից բառից տարերք։ Րոպէից տարերց մասունք. (Շ. միշտ էիդ.։ Երզն. երկն.։)
without turning a hair, safe & sound.
Երեք սուրբ ձկունքն ցամաքաթեւ վազեցին զգործեաւն. (Սեբեր. ՟Գ։)
terrestrial, continental;
dry, arid.
Այն՝ որ ցամաքայինքն են, լինին յետոյ խոնաւուտք, եւ թեթեւքն արդեօք՝ ծանունք. (Պղատ. տիմ.։)
to dry, to dry up;
to drain, to be exhausted;
to wither, to fade, to die;
— յոգւոց, to expire, to breath one's last, to die;
— զօրութեան, to grow weak, to lose strength, to fall away, to languish;
— սիրոյ, to grow indifferent.
Մինչեւ ցամաքել ջրոյն յերկրէ։ Ցամաքեցաւ երկիր, կամ հեղեղատ. բանջար, խոտ, արմատ, դդմենի։ Ցամաքեսցի ամենայն մարմին, եւ ամենայն շունչ։ Ցամաքեսցին ձկունք նոցա ի ջուրցն պակասութենէ։ Ոսկերք ցամաքեալք։ Ստինս ցամաքեալս։ Ցամաքեսցի սէր բազմաց։ Այրն ցամաքեալ դնէր (իբր անշունչ)։ Լեզունք նոցա ի ծարաւոյ ցամաքէին. եւ այլն։
groin.
Ո՞չ տեսանես, քանզի ցայղք եւ փայծաղունք, ոմանք վիրօք եւ ոմանք տապով վտանգեալք՝ զցաւսն աճեցուցանեն. (Բրս. յուդիտ.։)
cf. Յայտ;
squirt, gushing, spirting;
breaking;
flashing, reflection;
— սերման, ejaculation.
Ցայտմունք փայլատակմանցն։ Զգեհենին հրոյ ցայտմունս։ Ցայտմունք արեանն պատուականին. (Փարպ.։ Յհ. իմ. պաւլ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
concupiscible;
—ն, concupiscence.
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք, խոհականն, եւ ցանկականն, եւ ցասմնականն։ Պղատոնեանքն զշունչ, որոյ երեք մասունք են, բանական, ցասմնական, եւ ցանկական։ Զցանկականն ի մեզ ուղղելով. (Յհ. իմ. երեւ.։ Եզնիկ.։ Մխ. առակ.։)
Գրիւս երիս՝ երեք մասունք հոգւոյն, բանական, սրտմտական, եւ ցանկական։ Մէկն. (Ղկ.։)
net, seine;
net-work;
snare;
cf. Ցանցատեսակ;
սփռել զ—, to spread nets;
անկանիլ ի —ս, to be caught, taken in a net;
to be snared, netted, entrapped.
Իբրեւ զձկունս ծովու՝ ձգեաց զնա ցանցիւ իւրով։ Խունկս ծխեսցէ ցանցից իւրում։ Սփռեսցէ զցանցն իւր։ Որպէս ձկունք որսացեալք ցանցիւք չարեօք (յն. չարօք)։ Անկցին ի ցանցս նորա մեղաւորք։ Ցանց ձգեաց ոտից իոց։ Արկից զցանց իմ զնովաւ, եւ պատեսցի ուռկանաւ ի պաշարումն. եւ այլն։
Ցանց ընկեցեալ է ի ծով, եւ ձկունքն ոչ ընտրին, մինչ ցանցն ելանէ։ Յերկիր թափեալ ցանցոյն։ Որ յայս ցանցիցս փրկէ զմեզ։ Մանես մե ցանցս, եւ արկանես շուրջ զոտիւք քովք. (Մծբ. ՟Է։ Խոր. ՟Բ. 82։ Լմբ. ժղ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 34։)
cf. Ցասմնական.
Որոյ երեք մասունք են, բանական, ցասնական, եւ ցանկական։ Երեք մասունք ի նոսա ուստի՛ իցեն, բանական, ցասնական, եւ ցանկական. (Եզնիկ.։)
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք , խոհականն, եւ ցանկականն, եւ ցասնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
anger, indignation, passion, wrath, ire, rage, fury;
ի — ածել, to provoke, to anger, to incense;
գրգռել զ— ուրուք, to rouse or stir up wrath, to put into a passion;
թափել զ— բարկութեան, to vent one's anger or spleen;
մեծապէս ցասմամբ եռալ ախտից, to be aggravated, to become worse;
լինել ցասմամբ ընդ ումեք, to be angry with, to quarrel with a person.
Ախտ բորոտութեան մեծապէս ցասմամբ եռայր յերկրի։ Զի անցուսցէ ի մէնջ զցասումն պատուհասի յանցանաց մերոց։ Դարձո՛ զցասումն քո ի մէնջ։ Վասն որպիսի՛ ինչ իրաց նեղեն զմարդիկ ցասմունք ազգի։ Ընդէ՞ր զեղուն ի մեզ ցասմունք պատուհասիցն Աստուծոյ. (Խոր. առ արծր.։ Ժմ.։ Շար.։ Մանդ.։)
cf. Ցիխ.
Ընդ ցեխ աղբոյն որդունք ղօղիցին։ Քան զցեխ եւ զաղբ յոյժ գարշելի է. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Բրսղ. մրկ.։)
handkerchief;
towel, napkin, linen;
head-band, hand-cover, veil;
amict.
Վկայեն սուդարունքն եւ վարշամակքն, որք բժշկէին ի նմանութիւն զօրութեան քրիստոսի ի ձեռն պօղոսի. (Կոչ. ՟Ժ։)
beaten, trodden, used, frequented;
— ճանապարհ, well frequented road, well beaten track.
Ճանապարհք վատաց կցեալ են փշովք, իսկ ժրացն՝ վարունք են. (Առակ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
life, habits, manners, conduct, behaviour, morals;
use, employment;
անարատութիւն վարուց, morality;
ընտիր, բարեկիր —, good morals;
անարատ, անբիծ —, pure morals;
գեղեցիկ վարովք վարեցան, they led a good life;
որք գերաշխարհիկք են վարուք, who show themselves pure of heart;
է երբեք զի եւ անբարիք ծնանին օրէնս բարիս, good laws are often produced by evil customs.
χρῆσις usus. Յոքնականն բառիս Վար, իբր վարումն, վարմունք, այսինքն կիրառութիւն իրաց. բանեցնելը, գործածութիւն.
magnanimous, generous.
Մեծամեծք պաղատան եւ վեհանձունք ընդ առաջի նորա ելցին. (Կաղանկտ.։)