cf. Վեստ.
Մեծապատիւ վեստն սարգիս շինեաց զսուրբ քաւարանն ... յանուն սրբոյն սարգսի. (Սամ. երէց. յորմէ եւ Կիր. պտմ.։)
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
Ի վեր ելանէ յիսուս ի ջրոյն, եւ ընդ իւր ի վեր բերէ զաշխարհ. (Ածաբ. Պտրգ.։)
Զբոլոր վեր ի վայր ջանայ կործանել զհաստատութիւն մարդկայինս կենաց։ Ցրուեաց վեր ի վայր, եւ արար իբրեւ զհօտ՝ որոյ ոչ գուցէ հովիւ։ Իբրեւ զծաղիկ գարնան են փառք աշխարհիս, եւ իբրեւ զանիւ որ ի վեր եւ ի վայր շրջի։ Ի վեր եւ ի վայր զվկայութիւնս տարուբերէք (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ). (Պիտ.։ Փարպ.։ Գէ. ես.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։)
Որ զյովհաննէս երանելի վեր ի վայր շրջշրջէ։ Ի վեր եւ ի վայր զգալիլեա ի մէջ բերէին։ Ի վեր եւ ի վայր յեղյեղլով (կամ վեր ի վայր յեղյեղելով). (Ոսկ. յհ.։)
to elevate, to raise;
to appose, to subjoin, to superadd;
to manifest, to disclose;
to utter, to pronounce;
to translate;
to present, to offer;
to attribute, to ascribe, to refer;
to eructate, to retch, to vomit, to cast up, to reject.
Յանապատութենէ ի պատիւ վերաբերեաց։ Հալէ զմթերս աղտեղութեան, եւ յառաքինութիւնսն վերաբերէ։ Վերաբերեալ ի հեղգութենէ՝ յառաքինութեան վարս փութասցուք. (Յճխ. ՟Դ. ՟Թ։)
Ի խոնարհագունէն վերաբերէ ի բարձրագոյն զհարցուած. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Վերաբերէին զբանն յունկն մեծի մատակարարարին։ Զամենայն զմեղս վերաբերել պարտ է առաջնորդին. (Ճ. ՟Ա.։ Բրս. հց.։)
Գաւազանն ահարոնի սաղարթս եւ ծաղիկս եւ պտուղս իսկ գլխովին յինքեան վերաբերէր. (Նանայ.։)
Նարդոս քրքում ինձ ընձիւղէր, վարդ՝ մանուշակ վերաբերէր. (Շ. եդես.։)
Ի շինութիւն եւ ի նորոգութիւն զինքն վերաբերէր. (Յհ. կթ.։)
Զպատճառն առ հայր վերաբերիցէ։ Առ բանն աստուած զայսոսիկ վերաբերէ։ Յաստուած վերաբերելն (պղատոնի) զամենայն՝ արժանի գովելոյ։ Առ աստուած վերաբերէ (ադամ) զպատճառն մեղանացն. (Առ որս. ՟Բ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Նիւս. բն. ՟Խ՟Բ։ Արծր. ՟Ա. 1։)
cf. Վերաբերեմ.
Սա վերբերէ հըրոյ նման, որպէս բնութիւն է վերնական։ Ձեռըն նոցին կարկառեցէք, եւ ի խորո՛ցըն վերաբերէք (կամ, եւ ի խորոցն ի վեր հանէք). (Շ. յս. որդի. եւ Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
superior, celestial;
aerial, ethereal;
cf. Վերին;
angel.
Սա վերաբերէ հըրոյ նման, որպէս բնութիւն է վերնական. (Յիսուս որդի.։)
high, superior;
ի —, from above, from on high, from heaven;
from the beginning;
— ի վայր, from top to bottom;
անդուստ ի —, from ancient times, from the beginning;
ի — եւ ի սկզբանէ այնպիսիք էին, they were so from the beginning;
յառաջագոյն ի — գիտէի զայս, I knew that long since.
Ի ՎԵՐՈՒՍՏ. մ. ἅνωθεν, ἑπάνωθεν superne, desuper. Ի վերին կողմանէ. ի բարձանց. յերկնից. վերէն.
cf. Վեցերեակ.
Ի դրոշմածի (հայերէն տառից) երից տասնեկաց, եւ միոյ վեցեկի. (Քեր. քերթ.։)
six times as much, sextuple, sixfold.
Զերեկոյեան եւ զառաւօտի ժամն էին բազմութիւն ժողովւոյն վեցկին քան զայլոց ժամուցն. (Եղիշ. երէց.։)
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
Արգելուլ զանիրաւութեանցն աղբիւր ցանկութեան, յորմէ վիժին անիրաւագոյն գործքն ի մարմինս եւ յոգիս։ Յորմէ իբրու յաղբերէ վիժին ցանկութեանցն եւ այլոցն ախտից առանձնաւորութիւնք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 99։)
dispute, debate, contest, strife, controversy, question, discussion.
Առաւել ի վիճաբանութենէն՝ ամբարտաւանութեան երեւումն։ Վիճաբանութիւն տան (այսինքն ընտանեաց) աստուածային գործոցն շփոթումն բերէ։ Կամէի անհաւան վիճաբանութեամբն (այսինքն դիմախօսութեամբ) զհարազատ սիրոյն ցուցանել զօրինակ. (Բրս. հց.։ Շ. ՟ա. պետ. ՟Խ՟Է։ Պիտ.։)
in free-stone, in polished stone;
— տառեմ, to change into stone, to petrify, to harden.
Յարկս ի վիմատաշ քարանց շինեաց։ Շինեաց զվկայարանսն վիմատաշ կոփածոյ քարամբք։ Վիմատաշ կոփածու քարամբք. (Խոր. ՟Գ. 59։ Եզնիկ երէց.։ Ուռպ.։)
cf. Փիլիկկոն.
Երէց ոմն ի մերոցս՝ եւ սա իւր կանգնեալ փիլիկուան. եւ լինէր՝ յորժամ նոքա քար եդեալ ի պարսատիկս մեքենային՝ եւ ձգէին ի քաղաքն, երէցն լիւր քար դէպուղիղ նոցա քարին արձակէր. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)
cf. Փշաբոյս.
ἁκανθοφόρος spinas ferens ἁκανθώδης spinosus. Որ բերէ յիւրմէ կամ բուսուցանէ զփուշ. եւ Փշալից. փշուտ.
Փշաբեր առնէ։ Փշաբերք եղիցին քաջաբեր անդաստանք. (Ճ. ՟Ա.։ Մեսր. երէց.։)
to whirl, to whirl round;
to rush on like a tempest, impetuously;
—կեալ, stormy, tempestuous;
impetuous.
Որպէս փոթորկեալ հողմ ուժգին։ Իբրեւ հողմավար փոթորկեալ յանկարծակի դիմէր գայր։ Փոթորկեալ որպէս խռիւ զգունդն անօրինաց ի փախուստ դարձուցանէին.. . Ընթացեալ՝ որպէս զհուր ընդ եղէգն անտառի փոթորկէին. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ. կթ.։ Մեսր. երէց.։)
to transfer, to transport;
to transpose;
to translate, to change;
to reward;
to succeed.
Զամենեսեան ի խաղաղութիւն փոխաբերեաց։ Առ յագեցութիւն երկնային բարութեանն զմեզ փոխաբերեաց։ Յընտանի սպիտակութիւն սրտի զկերպն փոխաբերէ։ Ի հնազանդութեան պայման զբանս իւր փոխաբերէ. (Սոկր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Յհ. կթ.։)
to restitute, to requite, to recompense;
cf. Փոխադրեմ.
Մեսրոբայ փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց. (Խոր. ՟Գ. 33.) այսինքն վերածելով ի նոյն կարգ այբուբեանական՝ ըստ անվրէպ համեմատութեամբ տառադարձութեամբ. կամ բացատրելով զայբուբենս մեր նորագիւտս՝ հնչմամբ վանկից նաեւ տառիւք յունաց։
angina, quinsy, mumps, the croup, diphtheria;
attended with angina, having a quinsy.
Հող գերեզմանի նորա բժշկէ զժանտ եւ զփողացաւ. (Մեսր. երէց.։)
cf. Տատասկածնունդ.
Որ բերէ այսինքն բուսուցանէ զտատասկս.
to bear here and there, to shake, to agitate, to move, to stir.
Տարաբերէ հողմ զխռիւ այսր անդր։ Հողմոյ առեալ զամպն՝ այսր անդր տարաբերէ։ Որ իբրեւ զխռովեալ ալիք այսր անդր տարաբերեն զիս. (Նեղոս.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Լմբ. սղ. ՟Ի՟Ա։)
Ի վեր եւ ի վայր զվկայութիւնս իմ տարաբերէք։ Որով (փորձանօք) եւ զսա ոչ միով օրինակաւ, այլ զանազանիւք տարաբերէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 29։ Շ. մտթ.։)
Զաստուծոյ սեփական թագաւորութենէն բանս տարաբերէ. (Համամ առակ.։)
to be borne about, to be shaken, agitated;
to differ, to be unlike.
Յանձն իւր տարաբերէր, թէ ոյ՛ թափեցից զթոյնս։ Յայսմ տարակուսի տարաբերեալ կայր։ Մինչդեռ յայսմ խորհրդեան էր, եւ տարաբերեալ լինէր մտօք. (Եղիշ. ՟Ա։ Ճ. ՟Ա.։ Բրսղ. մրկ.։)
to difference, to diversify, to distinguish, to vary, to change;
cf. Տարբերիմ.
Որ շունչ բոլոր զգայնոց շնորհէ, հոտոտելեօքն ոչ տարբերէ (ի մահուն իւրում). (Շ. խոստով.։)
Տարբերէ՛ ունակութիւն ի տրամադրութենէ վասն տեւողագոյն եւ յոգնամանակագոյնն գոլ։ Տարբերի եւ քար ի քարէ զօրութեամբ իւիք. (Արիստ. որակ.։ Նիւս. բն.։)
to agitate, to toss about, to stir, to drive here and there;
to repeat.
Յաճախապէս զսպանողական բարս նոցա տարուբերէր։ Յամենայն ուրեք զնշանն տարուբերէ։ Յուշ առնէր զտարուբերեալ ի բազմաց զբանն. (Ոսկ. յհ.։)
Տարուբերեալ եւ համոզեալ ի մէջ նոցա։ Այսր անդր յամուրս աշխարհի տէրութեան իւրոյ տարուբերէր. (Յհ. կթ.։)
Հոգին տարուբերէր գթայր՝ ի յիւր ստեղծեալ ի յարարածս. (Տաղ.։)
Թիկունքս եւ արմունկս յորժամ շարժել կամիցիմ, ոչ որպէս կամիմ՝ տարուբերիմ։ Կասկածանօք տարուբերէր ի միտս. (Ճ. ՟Ա.։ Արծր. ՟Ա. 15։)
element, elementary substance or matter;
տարերք, elements;
rudiments;
տարերք կենաց, the elements of life;
ըստ տարերց աշխարհի, according to the worldly maxims.
Յասորի լեզու ասէ, ի սկզբանէ արար աստուած զյաթն երկինս, եւ զյաթն երկիր. յաթն ասելով՝ որ է տարր (եզակի), իբրեւ զմիոջէ տարերէ միոյ երկնի յայտ առնէ թարգմանութիւնն. (Եզնիկ.։)
unreasonable, unlawful, illicit, iniquitous, wicked;
unlawfully, illegally, unjustly, contrary to equity, iniquitously, wickedly.
Զտարօրէն հեշտ ցանկութիւն։ Տարօրէն չարութեամբ ... Յայնպիսի մտաբերէր տարօրէն խառնակութիւնսն. (Փիլ. յովն.։ Պիտ.։)
vicar. capitular, substitute;
lieutenant.
Հռոմայեցւոց թագաւորութիւնն, տեղապահ մեծի թագաւորին քրիստոսի։ Ի թագաւորեալ քաղաքն բիւզանդիոյ, որ է տեղապահ թագաւորին քրիստոսի։ Լծ. (կոչ.։ Մեսր. երէց.։)
lieutenancy;
cf. Տեղակալութիւն.
Զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն տեղապահութեամբ յառաջնորդեաց յովսէփ։ Զաթոռն տեղապահութեամբ խնամէր յովսէփ աշակերտ մեսրոբայ։ Յառաջ քան զվախճանելն սահակայ եպիսկոպոսի՝ տայր զտեղապահութիւն աթոռոյն գրիգորի՝ մեսրոպայ վարդապետի. (Խոր. ՟Գ. 67. եւ Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։ Մեսր. երէց.։)
eruditely, with knowledge, skilfully, well.
Գիտաց այնուհետեւ տեղեկաբար։ Զլեզու հայերէն խօսից քաջ տեղեկաբար գիտէր. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ Փարպ.։)
troops composed of nobles.
Առաջի ժողովրդեանն, եւ սեփականագունդ հեծելոցն. (Մեսր. երէց.։)
cf. Նաշիհ;
fine-wheaten bread, French-roll.
Բառ յն. սի՛լիղնիս, սիլիղնիօն. σίλιγνις, σιλίγνιον siligo σιλιγνίτης ἅρτος panis siligineus. նաշիհ. եւ հաց ի նաշհոյ՝ ի գերմակ ալերէ.
syllable.
Փոխատրելով զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից հելլենացւոց։ կարգեալ յօրինէր սիբողայիւք եւ կապօք. (Խոր. ՟Գ. 53։ Կորիւն.։)
cf. Սիղղոբայ.
Ողջ ածել զսիւ ղոբայ եւ զկապս հայերէն լեզուոյն. (Կորիւն.։ 4)
cf. Սխրալի.
Կաթողիկէն սխրատեսիլ՝ զոր հիմնադրեաց սմբատ յիւրում քաղաքին յանի. (Սամ. երէց.։)
cf. Սխրալի.
Կաթողիկէն սխրատեսիլ՝ զոր հիմնադրեաց սմբատ յիւրում քաղաքին յանի. (Սամ. երէց.։)
commenced, created, primitive, first.
Սկզբնաւոր ողբերգութիւն այսր աղերսանաց զհաւատոցն շինուած կառուցին։ Նայեցեալ ի սկզբնաւորն իմ եղելութիւն։ Լեր ընդ առաջ քո ողորմութեամբդ ի սկզբնաւորս ապաւինութեան։ Ի սկզբնաւորն նախաձայնեալ սաղմոսիս մինչեւ ի լրումն աւարտման բանիս։ Ձեռներէց սկզբնաւոր անհամբուրելի. (Նար.։)
avidity of vain or false glory, pride, ambition, vanity, self-conceitedness, foppishness.
Զիա՞րդ վասն սնափառութեան եւ իշխանասիրութեան չարաբանիցեմ զընկերէ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
cf. Ջրանցք.
Ըստ օրինակի հեղեղի, զի գայ եւ բերէ զփոշի, եւ պղտորեալ հոսի ջրանցիկ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
water-carrier.
ὐδροφόρος aquae portator. Ջրաբեր. ջրկիր. որ բարձեալ բերէ զջուր.
battle-array, rank, line, order;
battle, war;
— առնել, կարգել զ—ն, to marshal, to array;
— դնել, ի — մտանել, to make war, to fight, to assail;
հատանել զ— պարւուց զօրաց, to put to rout, to disperse, to defeat, to discomfit.
Ընտիր ընտիր ռազմունս կարգելով ախոյյան. (Մեսր. երէց.։)
defeating, dispersing, conquering.
Կացին զօրավարք մամիկոնք՝ ճակատամարտք ռազմահատք։ Յաջողութիւն ռազմահատ պատերազմաց. (Մեսր. երէց.։)
inured to war;
martial.
Քաջասիրտ ռազմամուտ հեծելովք։ Անդ էր տեսանել զվրջումն ռազմամուտ երիվարացն. (Մեսր. երէց.։)
martial.
Կոչեալ զնախարարս ռազմիկ հեցելոց. (Մեսր. երէց.։)
old, aged, in years.
πρεσβύτερος senex. Ծեր. երէց, աւագ,
cf. Սիղղոբայ.
Հանդիպեցուցանէր զհայերէն աթութասն ըստ կարգման սալովբայիցն յունաց. (Փարպ.։)
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
Նա սակայն ոչինչ թուլանայր, թէպէտեւ բերէին զօէնսն՝ առաջի ընթեռնուին. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 8։) (ըստ հին ձ)։
to cause to glide, to slip;
to agitate.
Զրպարտութիւն սահեցուցանէ (կամ ծփեցուցանէ. յն. տարաբերէ) զիմաստունս. (Ժղ. ՟Է. 8։ 1)
frontier guard;
lord of the marches, provincial governor;
— զօրք, frontier garrison or guard.
Զօրագլուխք սահմանապահք. (Մեսր. երէց.։)
bearing or producing eaves, frondiferous.
Որ բերէ եւ ունի յինքեան սաղարթս. գալարազուարճ.
psalm-singing, psalmody.
Զվկայութիւնս ի վերայ բերէ ի սաղմոսերգութենէն։ Որպես եւ սաղմոսերգութիւնն ասէ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. եփես.։)
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
Տացես առնելու յերկրէս եգիպտացւոց սայլս մանկանց եւ կանանց ձերոց։ Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին, եւ դիք զնա ի վերայ սայլին։ Ետու զեղինսդ յողջակէզս, եւ զփայտ սայլիցդ եւ զցորենադ ի զոհս։ Զոր օրինակ հոլովի սայլ լի օրանաւ, եւ այլն։ Տե՛ս եւ կամնասայլ։ Բերին սայլօք նոցին աւանի ... հաւաքեալ ի սայլսն։ Յառաւել տանջանացն ոչ եւս զօրէր գնալ, այլ ի ճանապարհին սայլով բերէին. (Խոր. ՟Գ. 32։ Ճ. ՟Բ.։)
fond of, attached, devoted to one's master.
Ի ծառայիցն երկուս, որք մանաւանդ տիրասէրքն էին։ Ծառայի եւ աղախնոյ մտերմի եւ տիրասիրի գործ այս է։ Տեառն նմանեալ հաւատարիմ ծառայն տիրասէր։ Ի քաջ եւ ի տիրասէր ազգէն մամիկոնէից. (Փիլ. իմաստն.։ Խոսր.։ Երզն. լս.։ Մեսր. երէց.։)