betraying one's master, faithless, traitorous, treacherous, false.
Դրժօղ ընդդէմ տեառն իւրոյ. անհաւատարիմ. ապստամբ. ուրացօղ.
Mother of God, the Holy Virgin, mother of our Lord;
a priest's mother.
Տիրամայրն իմ ասէր ամենահեզ ձայնիւն, արար զօրութիւն բազկաւ իւրով. (Լմբ. սղ.։)
pronoun.
Ունօղ զանուն տիրական։ Իսկ ըստ քերականաց՝ դերանուն տիրապէս լցօղ զտեղի անուան՝ հանդերձ որոշմամբ դիմաց.
Իսկ գերանունդ՝ թերանուն ասի, կամ տիրանուն, կամ (լաւ եւս՝) փոխանուն։ Վասն այսորիկ տիրանունք ասին այսոքիկ. վասն որոյ եւ ասէ, թէ որոշեալ դիմաց յայտնօղ։ Եւ հետեւին տիրանուանն յեղանակք վեց. (Երզն. քեր.։)
lordly, imperiously, authoritatively, sovereignly, absolutely;
in effect, properly, truly, verily;
proper, own, real, true, genuine, veritable;
— ազատ, really free;
— հաւատք, true faith;
— բարի, real good;
— խօսելով, properly speaking;
եթէ — կամիս գիտել, if you will to know thoroughly.
Տիրապէս ունիմք իշխանութիւն ի վերայ սորա (այսինքն լեզուի). (Շ. յհ. ՟Խ։)
Ոչ տիրապէս առ նա հանդիպի ընդդիմաբանութիւնս, այլ ամենից սխալողաց կամաւ վրիպելոց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
Առ նորա տիրապէս նմանութիւնն։ Առ տիրապէս էն բոլորովիմբ դարձեալ. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ոչ զտիրապէս պատճառն յայտնելով։ Խոհականութեամբ խոնարհելն՝ տիրապէս խոնարհութիւն է. իսկ անիմաստաբարն՝ եղծումն։ Ոչ նմանին տիրապէս խոնարրհաց, որ առ ամենայն ինչ պիտանիք գոլով՝ առաւել զիջանին. (Մխ. առակ.։)
fond of, attached, devoted to one's master.
φιλοδέσποτος domini amans. Սիրօղ զտէր իւր. մտերիմ. հաւատարիմ.
Ի ծառայիցն երկուս, որք մանաւանդ տիրասէրքն էին։ Ծառայի եւ աղախնոյ մտերմի եւ տիրասիրի գործ այս է։ Տեառն նմանեալ հաւատարիմ ծառայն տիրասէր։ Ի քաջ եւ ի տիրասէր ազգէն մամիկոնէից. (Փիլ. իմաստն.։ Խոսր.։ Երզն. լս.։ Մեսր. երէց.։)
to render or make master, to cause to rule or govern;
to authorize, to empower;
to effectuate, to fulfil.
Յանձնիշխան կամացն ի քէն ծնեալ (զախտ՝) սնուցեր, գրգեցեր, եւ ի քեզ տիրացուցեր. (Անյաղթ հց. իմ.։)
to bear sway, to reign over, to rule;
to become master, to seize, to conquer, to occupy, to hold, to possess, to subject;
to predominate;
to become subject, to pass under the rule or dominion of;
տիրելդ ամենեցուն, your power over all;
կամ տիրելո՞վ տիրեցես մեզ, or shall we be subject to your rule?
տիրեսցեն երկրին, they shall possess the earth;
տիրեցին նոցա առիւծքն, they were caught by lions;
յորժամ ի նիւթ ինչ տիրէ հուր, when any thing is set on fire;
ոչ տիրէին նմա տանջանքն, torture had no power over him;
դու տիրես զօրութեանց ծովու, thou rulest the proud waves;
արքայութիւն նորա ամենեցուն տիրէ, (his kingdom embraces all), all shall be subject to his kingdom.
Առ այր քո դարձ քո, եւ նա տիրեսցէ քեզ։ Միթէ թագաւորելով թագաւորեսցե՞ս ի վերայ մեր, կամ տիրելով սիրեսցես մեզ։ Տիրէ՛ր յարոէրայ մինչեւ ցձորն առնովնայ։ Տիրեցին նոցա ատելիք իւրեանց։ Տիրեսցէ նոցա ձեռն իմ։ Նա տիրէ ի վերայ ամենայն հեթանոսաց։ Արքայութիւն նորա՝ ամենեցուն տիրէ։ Դու տիրես զօրութեանց ծովու։ Տիրեն ի վերայ ձեր կանայք ձեր, եւ այլն։ Տիրեցելոց (այսինքն տիրողաց) մերոյ աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Յայնժամ տիրէ նոցա սաստիկ կսկծումն։ Տիրէր մոռացումն բարեաց. (Լմբ. իմ.։)
Զիմանալի զիշխանն եւ զառաջնորդն եւ զնախկինն, յորմէ այլքն տիրին եւ վարին. (Փիլ. իմաստն.։)
Յորմանց խաբեցայ իբրեւ զյիմար, եւ յոմանց տիրեցայ իբրեւ զտկար. (Մաշկ.։)
Տիրեցաւ սով ի քաղաքի անդ. (Եփր. թագ.) իմա՛ չէզոքաբար, զօրացաւ։
the blessed Virgin;
mistress or lady;
քաղաք —, capital.
Նախկին եւ երիցագոյն հոգին քան զմարմինն իբրու զտիրուհի. (Պղատ. տիմ.։)
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
Վասն տգիտութեան, կամ վասն տխեղծ հասակի չկարիցէ ինչ արժանիս իմանալ զնմանէ։ Մանուկն յաղագս տխեղծ հասակին՝ տեսեալ օձ՝ ձուկն կարծէ զայն։ Առաւել եւս մանկաւոյն. զի բազում անմտութիւն է դեռ ի տխեղծ հասակին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ Երզն. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
sillily, foolishly, senselessly, ignorantly.
Կարի իմն ասէ տխմարաբար հարցանես։ Ասեն ոմանք, եթէ՝ յոյժ տխմարաբար զիմաստասիրութիւն արհեստ արհեստից ասացից գոլ. (Սեբեր. ՟Է։ Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
ignorance, simplicity, silliness, idiocy.
Յաջողութիւն եւ տխմարութիւն առ միմեանս օգուտս գործեն։ Առնել կռիւս տխմարութեամբ իւրեանց։ Որպէս նոքայն առ տխմարութեան կարծեցին։ Զվերելակին տխմարութիւնյանհրահանգն ելոյ յանդիման կացուցանէ. (Յճխ. ՟Է։ Կանոն.։ Եզնիկ.։ Պիտ.։)
cf. Տխրութիւն.
առանց դժուարութեան եւ տխրանաց։ Ի տխրանաց ինչ ձանձրութենէ ոք նուաղեսցի. (Փիլ. իմաստն.։ Նար. ՟Գ։)
sadness, grief, sorrow, chagrin, dejection, melancholy.
Ի բազում տրտմութենէ եւ ի տխրութենէ իմմէ վարանեալ. ( ՟Ա. Թագ. 16։)
Պատմիցին տխրութեամբ՝ արտասուօք եւ հառաչանօք։ Հոսմամբ արտասուացն, տուայտանօք տխրութեան դիմացն. (Խոսր.։ Նար. ՟Ժ՟Ը։)
feeble, weak, debilitated;
powerless, impotent, infirm, languid, faint;
small, slight, slender, trifling;
fragile, frail.
Տկար է բնութիւնս, եւ յոյժ տկար ի լիութիւն իմաստից. (Համամ առակ.։)
weak-minded, poor-spirited, dull-witted, imbecile.
Մատռուակ կորստեան ոգւոց ամենայն տկարամիտ անձանց։ Տհկարամիտհերձուածողքն. (Փարպ.։ Շ. ՟ա. յհ. հդ։ Լմբ. իմ.։)
weak-mindedness, slowness, stupidity, dulness, imbecility.
Անհաւատալի իմում տկարամտութեանս կարծեցեալ։ Ըստ տկարամտութեանմերոյ ոչ եղեաք բաւական յիշել զբովանդակն ի կարգի. (Փարպ.։)
to lose strength, to become weak, to be weakened, to decay;
to become infirm, unwell, indisposed, poorly, to fall sick;
to be incapable, unable;
to have the weakness to;
to be scandalized;
— ի հաւատս, to be of little faith;
որում —նայ եւ ոչ ինչ, nothing is impossible with Him.
Տկարացայց, եւ եղէց իբրեւ զմի ի մարդկանէ։ Տկարացան ձեռամբ եւ զարհուրեցան։ Աչք իմ տկարացան յաղքատութենէ։ Ծանկք իմ տկարացան ի պահոց։ Տկարացան ի նոսա լեզուք նոցա։ Աղեղունք հզօրաց տկարացան։ Տունն դաւթի երթայր եւ զօրանայր, եւ տունն սաւուղայ երթայր եւ տկարանայր.եւ այլն։
Թէ տկարասցին ոմանք իմանալ զորդւոյ ծնունդն։ Հեզ լինել տկարանան։ Տկարանայր եկեղեցին ամփոփել զնոսա. (Կիւրղ. գանձ.։ Լմբ. ատ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
դիմազ. ՏԿԱՐԱՆԱՑ. դիմազ. ἁδυνάτει impossibile est, fieri nequit. Անհնարին կամ անկարելի է.
to weaken, to debilitate, to render feeble, infirm, to enervate, to unnerve, to cast down, to deject.
Յիմար մտաց այս կարծիք՝ զամենատես գիտութիւնն աստուծոյ տկարացուցանել. (Լմբ. պտրգ.։)
weakness, debility, imbecility, infirmity;
languor, extenuation;
impotency;
indisposition, sickness;
fragility;
cf. Տկարամտութիւն;
— ածել or արկանել զաստուծով, to accuse God of weakness.
Մարդկօրէն ասեմ վասն տկարութեան մարմնոյ ձերոյ։ Պարտ է մեզ՝ որ կարօղս եմք, զտկարութիւն տկարացնզ բառնալ։ Վասն նորին տկարութեանն եւ անշահութեանն։ Ի տկարութենէ ձայնի աղօրւոյն։ Զի ծանիցէ ամենայն մարդ զիւր տկարութիւն։ Տկարութիւն՝ անպիտան յանդիմանի։ Իւրեանց տկարութեանզ մտօքն։ Մեռցի ի տկարութեան մովաբ.եւ այլն։
displeased, discontent, crabbed, cross, sulky, morose, surly, peevish, pouting.
unripe, immature;
very young, ignorant, unpracticed, inexpert, raw, crude.
Քան զտաղսն անհանճարս. զի նոքա թէպէտեւ բարւոյ տհասք, նոյնպէս եւ չարի. (Լմբ. իմ.։)
cf. Տղայաբարու.
Մինչ ի խորին ծերութիւն տղայաբարուք գտանիմք։ Տղայաբարուք էին, եւ ոչ էին կատարեալ հոգւովն։ Որպէս զտղայաբարու զմիտս նոցա արծարծէ. (Խոսր.։ Բրսղ. մրկ. Նանայ.։)
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
Զտղայական եւ զմանկաւոր իմացուածսն։ Ի տղայական անգիտութեանն կալով։ Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ յառաքինութիւն։ Ի տղայական հասակէ կամ տիոցն։ Ի տիոց տղայականաց։ Տղայական տիօք. (Նախ. ժող.։ Արծր.։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։)
child-slaying.
child-minded or simple-minded, of child-like simplicity.
Լուաւ տղայամիտ մանկտւոյն։ Յիմարեցուցանէ զտղայամիտսն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. առակ.։)
smothering, drowning children.
Տղայահեղձ նենգութեանն տոյժս հատոյց աստուած եգիպտացւոցն. (Նախ. իմաստ.։)
cf. Տղայաբար.
Բերելով տարացոյց իւրեանց սխալանաց՝ տղայապէս եւ անփորձաբար. (Յհ. իմ. ատ.։)
infancy, childhood, puerility, childishness;
girlhood, girlishness;
զտղայութեանն ի բաց խափանել, to put away childish things, to renounce puerilities.
Որ ցուցանէ զներքին մարդոյն իմոյ զտղայութիւն առ գիտութիւն պատուիրանին (այսինքն զտխմարութիւն). (Լմբ. պտրգ.։)
tun-bellied or big-bellied.
Գորտունք ասեն, ընդէ՞ր հեղձանիմք ի ջուրս տղընդերք եւ գեղնեալք. (Մխ. առակ.։)
muddy, miry.
Փախերո՛ւք ի տղմային գբոյ կեղծաւորութեան. (Կլիմաք.։)
to get dirty, to be dabbled or covered with mire, to draggle in the mud.
Կնքէ զաղբիւրն զայն մաքրութիւն, եւ ոչ միով իւիք իմաստիւք տղմանայ լուսափայլ եւ օդային սրտին իրք պղտորեալք. (Նիւս. երգ.։)
Տղմանայ ի յագեցութենէ որովայն. (Կլիմաք.։)
fond of mud, wallowing;
fond of sin.
Ըստ նմանութեան խոզի տղմասէր. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Որպէս գորտոցդ ազգ ... սոյնպէս եւ ասացեալքս այսոքիկ՝ տղմասէրք եւ ժանտագործք. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
cf. Տմարդիկ.
Ուսանիմք զտմարդի բարս մեծատանն. (Իգն.։)
impoliteness, incivility, ungraciousness, rudeness, grossness, rusticity, brutality, barbarity, inhumanity;
տմարդութեամբ, disobligingly, uncivilly, roughly, rudely, churlishly, boorishly, brutally, cruelly, barbarously, inhumanly.
Մարդասէր է աստուած, եւ տմարդութեան թշնամի. (Կլիմաք.։)
Ո՞րքան է տմարդութիւն այնոցիկ, որ ընդ միմեանց փրկութիւն խանդան։ Դատաւոր առնէ զմանուկ կրտսեր՝ ծերոցն տմարդութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
living, lodging or dwelling in the same house, cohabiting;
neighbouring;
— լինել, to live in the same house, to cohabit.
Տնակից եւ խորանակից եւ համաբնակ։ Իբր տնակից իմն առաքեալ լինին (մեղուք). (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)
dwelling together, cohabitation.
Վասն զի տաճար չեւ եւս էր շինեալ, զիւրաքանչիւր ուրուք բարեաց զտնակցութիւն տաճար երեւեցոյց եւ բագին առ տնին։ Հրաժարել ի միասինն բնակութենէ, եւ զտնակցութիւնն ի բաց քակել. (Փիլ. ել. եւ Փիլ. իմաստն.։)
house-tax.
Աղեքսանդր ասէ. ո՛ մայր իմ, դառն իմն տնահարկ իննամսեայ ժամանակի պահանջես յինէն. (Ոսկիփոր.։)
erecting, building a house;
cf. Տնարար.
Զիմաստուն ճարտարապետս ո՛չ զտնաշէն արուեստաւորս ասէ. (Գէ. ես.։)
house-building, construction;
cf. Տնարարութիւն.
Դիտաւորութեամբ՝ մտածօրէն իմն ըստ տնաշինութեան առակի (ի միտս ճարտարապետի). (Մագ. տէր։)
house-keeper's calling or office;
domestic life, staying at home.
Տնապանութիւն ըստ ընտանութեան՝ դիմադրութիւն վայրագութեան է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)
housekeeper;
housewife;
thrifty, housewifely, frugal.
Զգաստացուսցեն զմանկամարդսն՝ այրասէրս լինել, որդէսէրս, տնարարս։ կամիմ մանկամարդացդ ամուսնանալ, որդիս ծնանել, տնարարս լինել. (Տիտ. ՟Բ. 5։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 14։)
housekeeping, housewifery;
husbandry, thrift.
Տնարարութեանն հոգովք եկեսցէ ի լաւ անդր։ Ունին ասել խրատս զայրասիրութեան, որդեսիրութեան, զտնարարութեան. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ եւ Ոսկ. տիտ.։)
cf. Տնակ. nest.
Ե՛կ ի տնիկս իմ։ Երթալ ընդ նմա ի տնիկ իւր։ Ի փոքր ինչ տնիկ փակեալք եւ թաքուցեալք։ Բեթղէէմ տնկանն անարգութիւն։ Տեսեալ եւսեբեայ ի տնկնէն (կամ ի տնկանէն) իւրմէ. (ՃՃ.։)
planter, gardener;
Creator.
Տնկագործ իմաստուն. (ՃՃ.։)
Շնորհ ունիմ տնկագործին՝ որ խլէ զքեզ յարմատոյ իմմէ։ Ետես զտնկագործ, զի հատանէր եւ տնկէր։ Տնկագործք տնկասէր լիցին. (Մխ. առակ.։)
Որպէ՞ս մշակ եւ տնկագործ իմանալի արդւոյն (եղէց), որ ոչ նախ զիմս բանաւոր երկիր մշակեցի. (Շ. ատեն.։)
ՏՆԿԱԳՈՐԾ. իբրեւ Արարչագործ. հաստիչ բոլորից. ստեղծօղ. (ըստ այնմ, Հայր իմ մշակ է)
Յայնմ դրախտի ծառ կենաց. իսկ աստ խաչն լուսոյ փոխանակ նորա ի նոյն տնկագործէ կանգնեալ արմատացաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to cultivate, to plant.
Դու որթն իմանալի՝ յառաջագոյն տնկագործեալ. (Մագ. ոտ. խաչի.։)
Զամենապտուղն զայն՝ տնկագործողին տնկեալ զդրախտն։ Աճեցուսցէ ի պատիւ տնկագործողին քրիստոսի։ (Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. սղ.։)
cultivation, plantation.
Աստուծոյ տնկագործութեանն հաւատարիմ՝ կենաց ծառ. (Գանձ.։)
planted.
Մեծութիւն՝ բեռինք ոսկեղէնք, բազմաց ըղձալի, տնկածոյ իմաստք, ծփումն անդուլ, փոփոխումն անդադար. (Պիտառ.։)
springing up, shooting forth, or vegetating together, planted together;
inborn, innate, natural;
participating.
Կիրք հարկաւորք ... դիմամարտութիւն տնկակից. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
planter.
Որպէս տեսանեմք եւ իմանամք ի գործոց տնկարկաց. (Վեցօր. ՟Է։)
plantation, planting.
Զտնկումն դրախտին ոչ ի կարգադրութիւն աւուրցն յայտ արար, այլ յետոյ իմն պատմեաց. (Մխ. այրիվ.։)