ironically, gibingly.
heathenishly;
pagan.
Բաժանի յարիանոսաց հեթանոսօրէն իմացողաց. (Լծ. ածաբ.։)
Ոչ հեթանոսօրէն ուրուաձայն հնչման։ Անուն խուժական հեթանոսօրէն. (Նար. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Ոչ ի զօրագլուս հեթանոսօրէնս, եւ ի ճակատայարդարս կռապաշտականս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)
hellenist.
philhellene.
cf. Կոհակալիր.
Ի կոհակաւէտ ականակիտդ ականց. (Մագ. ՟Ժ՟Ա։)
gymnosophists (a sect of Indian philosophers who went naked, living in woods and feeding on herbs).
ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱԿՔ ՄԵՐԿԻՄԱՍՏԱՍԷՐՔ. γυμνοσοφισταί gymnosophistae, Indorum sapientes nudi. Իմաստակք կամ իմաստասէրք հնդկաց, որք մերկ կամ կիսամերկ շրջէին. cf. ՄԵՐԿԱՂԱԲԱՂ, cf. ՄԵՐԿԱՎԵՐԱՐԿՈՒ.
Մերկիմաստասէրք ընդ տաղաւարօք եւ ի ներքնատունս բնակեալ էին։ Բրակմանք եւ մերկիմաստասէրք՝ աղեքսանդրի եւ առն քաջի գրեցաք խնդալ. (Պտմ. աղեքս.։)
perihelion;
— երկրի, perigee.
approximately, approximatively.
Հրոյ հաղորդիմք, երբեմն մերձաւորապէս ի նմանէ ջեռեալք, եւ երբեմն ի ձեռն միջնորդից. ըստ նմին օրինակի եւ զօդս մերձաւորապէս ունիմք. (Նիւս. բն.։)
Եւ ինքն իսկ մերձաւորապէս կցորդ եղեւ նոցունց. (Աթ. ՟Դ։)
like us, after our manner.
Ըստ մերումս օրինակի. մերաբար. մեր պէս, մեզի նման.
Ծնար զէմմանուէլն, մերօրէն զետեղեալ ի սուրբ արգանդիդ. (Ճ. ՟Գ.։)
Որպէս խօսի ո՛չ մերաբար, եւ տեսանէ ոչ մերօրէն. (Վրդն. ծն.։)
Ո՛չ եթէ մերօրէն ինչ, այլ անճառաբար յղացար եւ ծնար զէմմանուէլն։ Անփորձ ի մերօրէն հարսանեաց հարսն երկնային, եւ անհարսնացեալ մարիամ. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Մեցոտ.
Ստէպ թօթափեն զհանդերձսն, զի մի՛ ցեցակեր մեցամէս լինիցին։ Է՞ր վասն բազում հանդերձս ժողովեալ՝ ցեցակեր մեցամէցս առնես. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22. եւ Ոսկ. եփես. ՟Բ. (յն. լոկ, ցեցակեր։))
Ամենեքեան իբրեւ զձորձս հնասջիք, եւ ցեց մեցամէս կերիցէ զձեզ. ա՛յլ ձձ. մեծամեծս կերիցէ. որպէս եւ ի յն. ասի. ցեց՝ չարաչար կերիցէ զձեզ։
Իսկ Գէորգ մեկնէ այսպէս.
Մէցն՝ գիջութեան է անուն ... իսկ ամէսն թուի թէ իբրեւ յօդ իմն ըստ պատշաճի անուանցդ, որպէս յիմովսանն եւ յիւրեանցայոցն ... իսկ ուտիճն (որ եւ ցեց) կերիչ է եւ վատնիչ, թերեւս զգէճսն եւ զցամաքս, զոր կարծեմ միանգամայն խառնելով՝ ցեց մեցամէս կոչէ, յայտնելով զչոր եւ զդալար, որպէս թէ զոսկր եւ զմարմին։
mechanician.
mechanically.
mist, fog, haze;
թանձր —, dense fog, thick mist.
γνόφος caligo ὀμίχλη nebula. պ. միյզ, միւծ. սանս. մէկհա. դաղմ. մղլա. Մառախուղ. բալ. ամպ վայրիջեալ. մռայլ. մութ. շամանդաղ. մշուշ.
Եղեւ խաւար, եւ մէգ, եւ մութ։ Մովսէս եմուտ ի մէգն, ուր էր աստուած։ Եդ զամպն եւ զմէգ ի մէջ մեր եւ ի մէջ եգիպտացւոցն. Տէր ասաց հովանի լինել միգով։ Եւ ոչ միգով սատակեսցէ զիս։ Կամ թէ ի միգի դատիցի։ Եդի նմա զմէգ ի հանդերձ, եւ զմառախուղ նմա ի խանձարուրս։ Եւ զմէգ որպէս փոշի ցանեաց.եւ այլն։
Մթացան երկինք միգօք. (Նար. յովէդ.։)
Թմրութիւն մեղաց եւ զանմեղս եւս ընդ միգով իւրվ լծեալ ծնգէր. (Յհ. կթ.։)
urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.
• «շեռ, ջրվաթ» Դ. թագ. ժը. 27, Իս լզ. 12. որից միզել ՍԳր. միզուկ «առնի» Բժշ. Ոսկիփ. միզարձակ Մագ. միզագրաւ Սոկր. մէզմուղ «միզեցնող խոտ» Բժշ. ոժուարա-մէզ ԱԲ. միզաւառ Ոսկ. կողոս. Ա. հտ. էջ 603 (տե՛ս և աւառ), միզանցք, միզանցքա-յին, միզափամփուշտ (նոր բառեր) ևն. գըր-ուած է միզ Յայսմ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. meig'h-արմա-տից, որի միւս ժառանգներն են՝ սանս. [other alphabet] meha-«մէզ», [other alphabet] mē̄hati «միզում է», զնդ. ❇ maēza-«մէզ» (որ և massmanl, ❇ maezaiti «մի-զում է», պրս. [arabic word] mextan (ներկ, [arabic word] mezem) «միզել», պհլ. mēzītan «մի-զել», քրդ. mīztin, mistin «միզել», mīz «մէզ», աֆղան. mītal, օսս. mēzun, mīzjn, բելուճ. mīžaγ, mezaγ «միզել», թոխար. mi-ço «մէզ», յն. ὄμιχέω «միզել», ὄμιχμα «մէզ», լտ. mingo, mēǰo, լիթ. mēzú, miszti, լեթթ. mīzt, սերբ. mizam, հիսլ. miga, անգսք. migan «միզել», migoδ «մէզ», գոթ. maihstus, հբգ. mist «աղբ, կու» ևն (Pokor-ny 2, 245, Boisacq 700, Trautmann 185 Walde 486, Ernout-Meillet 584-5, Horn § 1006)։ Հայերէնը հաւասարապէս կարող՝ է գալ թէ՛ հնդևրոպականից և թէ փոխառեալ լինիլ իրանեանից, որի հետ տառացի համա-ձայն է։-Հիւբշ. 474։
• նախ Windisch. 21 համեմատեց սնս. mih, լտ. mingo ձևերի հետ։ Նման հա-մեմատութիւններ ունին Böttich. ZDMG 1850, 358, Lag., Müller ևն։ Canini, Et. étym. 55 պրս. maz։ Հիւնք. գումէզ բառից։ Tomaschek, Die alten Thrak. II. 27 թրակ. μόζουλα «ծոթրին» բառի հետ! Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] maδ' (օսմ. արտասանու-
• ԳՒՌ.-Կալ միայն Նբ. միզուկ «գոմէշի. ոչխարի, եզան կամ ձիու արական անդամ»։
οὗρον, οὕρημα urina. որ եւ ԳՈՒՄԻԶ. պ. կիմիյզ, շիմիյզ. Յաւելուած ջրեղէն հիւթոյ արտաքսեալ ի բնութենէ իւրեանց. ջրվաթ. սիտիք, իտրար (ի յն. ի՛տօռ. ջուր).
Ըմպել զմէզ, կամ զմէզս իւրեանց. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 27։ Ես. ՟Լ՟Զ. 12։)
diuretic, apt to provoke urine, aperitive;
diuretic.
Խոտ օգտակար ի մզել զմէզն ի դուրս. որպէս լտ. fulviana.
Որ զմիզարգելութիւն կրէ, զմէզմուղն գինեաւ արբցէ. (Բժշկարան.։)
one, only, sole;
alone;
only, solely;
— մի, each, every one, each one.
Զիս մէն թողուս ի յայն տեղին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Մի՛ գնար մէն ընդ առն բարկացողի. (Սիր. ՟Ը. 19։)
Վասն միոյն մէնի ճշմարտին աստուծոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Եւ իւրաքանչիւր. մի մի. որպէս մէն մի (յամենայն հոլովս).
Մէն չորս արձանս սեամս կանգնէր. (այսինքն միոյ միոյ չորս։) Բազմութեան զօրացն մէն սակաւ սատարեալ՝ շինեցին տալ, եւ եզինս իւրաքանչիւր ումեք մէն՝ վեց. (Պտմ. աղեքս.։)
Լցցուք մէն սափոր ջուր։ Մէն քսեստ ձիթոյ. (Վրք. հց. ձ։)
Մէն իբրեւ ոչ զայս եւեթ ասէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարւոյն՝ հանդերձ գիտութեամբն վայելել ի գործն. եւ զչարին՝ գիտել մէն զգործն։ Յեբրայեցին աստ մէն կայ, թէ զմտա՛ւ ած. (Կիւրղ. ծն.։)
Կիսոց չըկայր ոք՝ որ լային, այլ մէնըս մէնըս թաղէին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՄԷՆ ՄԻ. ա.գ. (անհոլով իբր յամենայն հոլովս) Իւրաքանչիւր. մի մի, զմի մի, միոյ միոյ. ըստ մարդաթուի. ամմէն մէկը՝ մէյմէկ, մէկիկ մէկիկ, ամմէն մէկուն, մարդ գլուխ .... յն. եւ լտ. պէսպէս ոճով.
Առին մէն մի դահեկան։ Ետուն նմա իւրաքանչիւր մէն մի որոջ։ Տալ ռոճիկ արքայի եւ տան նորա մէն մի ամիս ի տարւոջ. (Մտթ. ՟Ի. 9. 10։ Յոբ. ՟Խ՟Բ. 11։ ՟Գ. Թագ. ՟Դ. 7։)
Մէն մի իւրաքանչիւր (ի սրբոցն) տապան գործել. (Ագաթ.։)
Մէն մի բռնաքար առ այր՝ հրամայէին, զի բերցեն ընկերեսցեն՝ շեղջ կուտել. (Բուզ. ՟Գ. 7։)
Մէն մի ջահ լուցեալ՝ եդ ի մէջ ձետոց նոցա. (Եղիշ. դտ.։)
ՄԷՆ ՄԻ. Միա՛յն մի. մի միայն. միանգամ եւեթ. մէյ մը.
Բե՛ր ինձ արտասուս. եթէ մէն մի կաթեսցէ, բաւական է մկրտել զքեզ երկրորդ անգամ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
ընդ —, by halves;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mḗdyos ձևից. միւս գառանոներն են սանս. mādhya-, má̄dhyam, գնչ. maǰaš, զնդ. maiδya-, maiδyana-առս. պհլ. miyān, քրդ. maiyān, զազա mуāni, աֆղան. manǰ, miyan), բելուճ. niyām, օսս. medag, midāg, յն. μέσσος, μέσος, τὸ μέσον, ւտ. medius. medium, գոթ. midǰis, հբգ. mit-ti, գերմ. Mitte, հհիւս. miδr, անգսք. midd, անգլ. mid-, հսլ. mežda, meždu, հռուս. мe-жи, ռուս. между, գւռ. ռուս. мeжу, գաւ-medio-, կիմր. mewn, հիռլ. mcdón ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «մէջ, միջև, մէջ-տեղը» (Pokorny 2, 261, Walde 472, Boi-sacq 629, Trautmann 173, Ernout-Meille։ 570, Horn § 1004, Kluge 333)։-Հիւբշ. 474.
• Klaproth. Asia pol. 103 գերմ. mitte ևն բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ ՆՀԲ ւծ. հյ. մէտ, յն. ωέσος լտ. medium ևն։ Peterm. 22, 35 աֆղան. miyanὶ, սանս. madhya։ Windisch. 10, 23, 39 սանս. madhya, պրակր. maǰja, լտ. medius։ Սրանց համեմատ են նաև Böttich., Mü̈ller. Justi, Bopp ևն։ Karolides Γ︎. συγϰρ. 93 միջուկ կցում է յն. μιϰρός «փոքրիկ», կապադովկ. μίτςιϰο «փոք-րիկ» և լտ. mica «փշրանք» բառերին։ Սրմագաշեան, Արմէնիա միջոց բառը համեմատում է ռում. mуloc հոմանիշի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. maš «կէս, կտրել, բաժանել»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. մէջ՝, Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մէչ, Ասլ. մէչ, մէշ, Ոզմ. մեչ, Սվեդ. միչ, Հւր. մէօջ, Ղրբ. մաչ, Ագլ. մաջ, մանջ.-2. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Ննխ. Վն. Տիգ. մէչք (սեռ. Տիգ. միչmց, Վն. մէճmց, Զթ. մօչօց, մօ-չոց), Ջղ. մէչկ, Տփ. մէչկ, մէճկ, Սչ. մէչգ՝, Ոզմ. մեչք, Մշ. մէճկ, Սվեդ. միչք, Ռ. մէշք, Խրբ. Պլ. Սեբ. մէշգ, Ասլ. մէշգ, մէշ*՝, Գոր. Երև. Շմ. մէշկ, Մրղ. Սլմ. մէշկ', Ագլ. Ղրբ. մաշկ, Հմշ. մէչ (եզակի ձևով. ինչ. մէչս ցաւի կու «մէջքս ցաւում է»).-3. Ազլ. մ'աժ-նակ «միջնակ», ինչպէս և Ղրբ. մա՛ժղօլ «մէջի կողմը», մինչդեռ մա՛շկիւս «մէջ կոյս, մէջը»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք Ատն մուօջուգ «հացի միջուկ»։-Նոր բառեր են մէջալի, մէջալուծ, մէջակալել, մէջաւոր, մէջ-կապ, մէջքացաւ, մէջքատել, միջաբեր, միջա-մատիկ, մատնամիջի, միջան, միջանոց, մի-ջացու, միջհան, միջնակ, միջնառ, միջնաքար, միջնոց, միջտանք, միջքալեղ, շէնամէջ, գիւ ղամէջ, մարդամէջ, տնամէջ, մշնղուռ, մի-ջուկ ևն, ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։
ի միջի. ՄԷՋՔ միջաց, կամ ջոց, ովք կամ օք) - ՄԷՋ ՄԷՋՔ. լծ. հյ. մէտ. յն. μέσος . լտ. medium, mediocritas. դաղմ. մէծ, մէ՛ծտու. Զուգաչափ հեռաւորութիւն կամ հեռաւորն ի ծայրից. խտիր եւ անջրպետ ընդ սկիզբն եւ ընդ կատարած, տեղւոյ, ժամանակի, թուոյ. միջին վայր. խոր եւ ներքսագոյն կողմն՝ առ համեմատութեամբ արտաքին մասանց. մէջ տեղը.
Եղիցի հաստատութիւն ի մէջ ջրոցդ։ Ի մէջ դրախտին։ Յօշեաց զնոսա ընդ մէջ։ Արձակեաց ի միջոյ կործանմանն։ Կոչեաց ի միջոյ ամպոյն։ Առէ՛ք ի միջոյ յորդանանու։ Բնակեցայց ի միջի քում։ Ի միջի ձերում կայ։ Արի՛ ա՛նց ի մէջ։ Յարուցեալ քահանայապետն ի մէջ՝ հարցանէր.եւ այլն։
Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակցութիւն (կամ հեռակացութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)
Ըստ երկարութեանց ելեա մէջ առ միջոյ ... մէջ միջաւ շարամանեալ պատշաճէր. (Պղատ. տիմ.։)
Շարժութեանց՝ որ ի միում բերելով միշտ առ մէջն ինչ, եւ այլն. (Պղատ. օրին. ժ։)
Յովկիանոսի յորձանացան ելանէ արեգակն, եւ յերկնից ի մէջ վերանայ (ասէ հոմերոս). (Կիւրղ. ծն.։)
Զմէջս գետոցն. այսինքն զմիջագետս. (Բրս. սղ.։)
Երեքն կատարեալ է, ունելով սկիզբն, մէջ, եւ աւարտ. (Խոսր.։)
Թուլանալոյ, եւ առաւել պնդութեանն՝ ամենայն ուստեք ոք զմէջն առնլով, զառաքինութիւնն ի չարութենէն ընտրեսցէ. (Նիւս. կուս.։)
ՄԷՋ ԳԻՇԵՐՈՅ. μεσονύκτιον media nox. Հասարակածն գիշերի, այսինքն հասարակ գիշեր. կէս գիշեր .... տե՛ս (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 3։ Սաղ. ՟ՃԺԸ. 63։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 35։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 5։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 25։ ՟Ի. 7։)
Քուրձ զգեցաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Գօտիք ձեր ընդ մէջս։ Միջով կամ միջովք չափ։ Ի միջոյն եւ ի խոնարհ։ Պնդեա՛ իբրեւ այր զմէջ քո։ Ձեռք իւր ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Յերկիր կցեցան մէջք մեր։ Ա՛ծ զսուր ընդ մէջ քո հզօր։ Զաղտն ելեալ ի միջոյ իւրմէ.եւ այլն։
Ասէ աստուաթ ցաբրահամ. որդի տաց քեզ ի միջոյ քումմէ. քանզի այր ի միջոյ իւրմէ ծնանի, եւ կին յորովայնէ իւրմէ. (Պիտառ.։)
Յղենայ զմեզ մկրտութիւնն, եւ սուրբս յանօրէնութենէ ծնանի զմեզ ի միջոյ իւրմէ։ Սքանչելապէս ի մէջ կուսին յղացաւ տէրն, եւ զարմանապէս ի մէջ կնոջ առանց առն ստեղծաւ նա. (Եփր. համաբ.։)
Աննա քանզի զառաջին պտուղն (զսամուէլ) աստուծոյ նուիրեաց, վասն այսորիկ եղեւ բերրի մէջն. (Ոսկ. եփես.։)
Յովհաննու՝ որ էր ի սուգ վասն յանցանաց նոցա, եւ ի մէջս իւր կրէր զմեռելուծիւն նոցա (մաշկեղէն գօտւով). (Մեկն. ղկ.։)
Եհար նիզակաւ ի վերայ միջոյն եւ շեշտակի հանէր ի միւս կողմն. (Պտմ. վր.։)
ՄԷՋ. ա. μέσος medius. Միջին. միջակ. միջական. հասարակ. կէս. ներքին.
Կատարեալք, մէջք, տկարք. (Վրք. հց. ձ։)
Մինչեւ ի մէջ գիշերի։ Ի մէջ գետին անցեալ. (Ագաթ.։)
ԸՆԴ ՄԷՋ. նխ.մ. ἁνὰ μέσον, μεταξύ inter διὰ μέσου per medium. որպէս Ի միջոյ, ի միջի, ի մէջ.
Ընդ մէջ հերձնուլ, կտրել։ Ընդ մէջ անցանել։ Անցանել ընդ մէջ նոցա։ Խաղաղութիւն կամ խտիր է ընդ մէջ նոցա.եւ այլն։
Ընդ մէջ բանից մի՛ անկանիր. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Սպանէր ընդ մէջ տաճարին մահու եւ ընդ այժմու կենացս. (Իսիւք.։) cf. ԸՆԴ։
Այսպիսեացս է իմն ընդ մէջ։ Ընդ մէջ ասեմ այսոցիկ, որոց իբր պատահումն։ Ոչ միայն զընդմէջսն, այլ եւ ոչ զներհականն ընկալցի ոխ. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Պետրոս զյիսուս ընդ մէջ յովհաննու կամէր հարցանել. իմա՛, միջնորդութեամբ, ի ձեռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Մտանել կամ անցանել ի մէջ։ Ի մէջ բերել, ածել, առնուլ։ Էր խաղաղութիւն ի մէջ նոցա։ Ի մէջ մեր։ Ի մէջ երկուց զինուորաց կամ աւազակաց։ Ի մէջ ծովու կամ տան.եւ այլն։
Ուր աստուած հաշտ իցէ, եւ ի հրոյ մէջ ցօղ լինի. (Ոսկ. ես.։)
Օդն՝ որ ի մէջ տաճարին. իմա՛ ըստ յն. միջավայր բացօթեայ կամ վայրագաւիթ. որ եւ Միջոց, եւ Միջօդ ասի. αἵθριον locus subdialis.
Զբագինսն՝ որ ի մէջ քաղաքին էին. իմա՛ ի հրապարակի. ἁγορά forum, platea
Ի ՄԻՋԻ. Նոյն ընդ վ. ներգոյ. զի նոյն է ասել՝ Ի միջի մերում, եւ Ի մէջ մեր.
Ի ՄԻՋՈՅ. բացառ. միշտ է անուն, թէ եւ մկ. կամ նախադր. կարծեսցի. ἑκ μέσου e medio.
ՄԻՋԱՒ որպէս ռմկ. միջուկով. այսինքն Միջին մասամբ.
Լուասցէ զձեռս իւր փշրանօք՝ հացի միջաւ, եւ ջուրբ. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Միջերկրեայ.
Ի մէջերկրայ տանէն յունաց՝ հայոց տուեալ պարգեւք փառաց. (Շար.) գրի եւ ՄԷՋԵՐԿՐԵԱՅ, ՄԻՋԵՐԿՐԵԱՅ։
ՄԷՋԵՐԿՐԱՅՔ րայց. գ. μεσογεοτικίς mediterranei μετογειότης mediterraneae regiones. գրի եւ ՄԷՋԵՐԿՐԵԱՅՔ. որ եւ ՄԻՋԵՐԿՐԱՅՔ, րայք. Բնակիչք միջին վայրաց երկրի՝ հեռի ի ծովէ. սահմանք ցամաքի. ցամաքակողմն.
Զհոգս մէջերկրայցն։ Հասեալ ի մէջերկրայս։ Զմէջերկրեայսն ամենայն։ Ասուի եւ կտաւ, զոր զգենուն մէջերկրայքս. (Խոր. ՟Բ. 13. 14։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Լմբ. առակ.։)
centre.
Որպէս մէջնակէտ հաստատելով մի հաւասարակողմ եռանկիւն. (Պղատ. տիմ.։)
midday.
midday, noon, noon-day;
of noon.
μεσημβρία, ἠμέρα μέση meridies, media dies. Միջին ժամանակ աւուր, այս տըւնջեան. օր հասարակ. միջօրէ, կէս օր, օր հարսակ. ինքն տըւնջեան. օր հասարակ.
Նստէր առ դուրս խորանի իւրոյ ի մէջօրէի։ Խարխափեսցես ի մէջօրէի։ Մտցէ արեգակն ի մէջօրէի։ Ծածկոյթ ի խորշակի, եւ վերարկու ի մէջօրէի. ((յն. ի մէջօրէէ). Ծն. ՟Ժ՟Ը. 1։ Օր. ՟Ի՟Ը. 29։ Ամովս. ՟Ը. 9։ Սիր. ՟Լ՟Ա. 19։)
Դաշտն ամենայն իբրեւ մէջօրէիւ լուսաւորեցաւ. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի մէջօրեայն նսեմացաւ. (Շար.։)
ՄԷՋՕՐԵԱՅ ա. Որ ինչ հայի ի միջին ժամանակ տուընջեան. μεσημβρινός meridianus, meridialis. որ եւ ՀԱՐԱՒԱՅԻՆ, զի ի մէջօրէի արեգակն է ի կէտ հարաւային բեւեռի. կէսօրուան.
Եմուտ արեգակն ի մէջօրէի ժամանակի (տպ. ի մէջօրեայ ժամանակի). (Մծբ. ՟Ա։)
Ի մէջօրեայ ժամանակի. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. 27. եւ 28։)
Մինչեւ ի մէջօրեայ ժամու. իսկ ի մէջօրեայ ժամէ աւուրն մինչեւ ցինն ժամն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
index of scales;
weight, heaviness;
moment, instant;
oscillation;
inclination, propensity;
inclined or prone to, bent on;
— առ —, — ի —, oscillating, balancing;
undulating, floating;
— ի — խոնարհել, to float, to undulate, to wave;
— լինել, to be inclined, prone, to bend, to tend towards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը, կայութեան) «կշիռքի միջին կէտո» (ոսա ՆՀԲ) կամ «հաւասար նժարների վրայ աւե-լացուած դոյզն ինչ ծանրութիւնը» (ըստ ՋԲ) ՍԳր. Մծբ. 294. Ոսկ. եփես. 695. «կշռի նը-ժար կամ թաթ» Վանակ. յոբ. «հակած, յօ-ժար» Ոսկ. Սեբեր. «հարիւր լիտր» Բառ. ե-րեմ. էջ 210.-«փոշու մի հատիկ, որ ամե-նափոքր կշիռն է» Վրք. և վկ. Բ. 150 (Իբրև մէտ մի փոշւոյ համարեալ է). այսպէս է հասկանում նաև Զքր. սարկ. Ա. 67 (Կշռեցին և կշիռն նորա որպէս և ասաց Շահղուլի Բէկն, մէտ մի ո՛չ աւելի և ոչ պակաս)։ Այս արմատից ունինք մէտ ի մէտ «ճօճելով» Ա-գաթ. կամ մէտ առ մէտ Քեր. քերթ. միտել «հակել, մէկ կողմ ծռել» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. «կցել, միացնել» Հին բռ. Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 366), «խօսքը յատկապէս մէկին ուղղել» Ոսկ. մ. գ. 112 (Առ Պետրոս զբանն միտէ), «հաւանութեան գալ, խոնար-հիլ» Մագ. թղ. 237 (Աճառ. ՀԱ 1923, 254). որ և գրուած է մետել Ոսկ. մ. բ. էջ 706. միտագոյն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 12. միտութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. դիւրամէտ Սեբեր. հակամէս Փիլ. Յհ. կթ. զուգամէտ ԱԲ. միտումնաւոր (նոր բառ). նոյն են նաև մետ «մէջտեղը» Պիտ? մետական «հասարակ բայ» (ըստ. յն. «միջակ») Հին քեր.։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 130 պրս. մէհէթ, մէհթ(?)։ Brosset JAs. 1834, 377 (որից և Չուբինով) վրաց. մե-տեբա «չխնայել, աճիլ, աւելանալ», մե-տի «աւելի, աւելորդ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. մէջ։ Lag. Urgesch. 136 mā արմատից։ Պատկ. Շիր. 28 յն. μέτρον «չափ» բառի հետ։ Müller, Armen. VI զնդ. mit «կը-ցել, մերձենալ» կամ սանս. m'ira «բա-րեկամ»։ Հիւնք. միտք բառից։-Kluge MSL 16, 335 վրաց. մետի «աւելորդ, յաւելուած, ուժեղ»։
• ԳՒՌ.-Ունինք մէտ Զն. «հակեալ դիրքով, ծուռ, շեղ», շփոթելով նետ բառի հետ՝ ձևա-ցել է Զթ. նիդ «կշռի սլաքը».-նո՞յն է ար-դեօք նաև Ատն. (Հայոց, Յունաց և Թրքաց մէջ գործածական) միտ «ցատկելու և նման խաղի ժամանակ որոշուած մի կէտ, ուր կո-խում են և ցատկում», որից էլ մէտմէտ խա-ղալ Սվ.։
ῤοπή libramentum, momentum, punctum. (յորմէ Միտեալ) Միջին կէտ կշռոց, որ դոյզն իրօք միտէ՝ այսինքն հակի ի մի կողմն. չափ. կշիռ. եւ Միտումն ինչ դուզնաքեայ. ... (յն. րօբի՛. որ եւ րոպէ. վայրկեան. դոյզն շարժումն)
Մէտ կշռոյ է արդարութիւն ի տեառնէ։ Իբրեւ զմէտ մի ի նժարից կշռոց է ամենայն աշխարհս առաջի քո։ Իբրեւ զմէտ մի ի կշռոց համարեցան. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 11։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 23։ Ես. խ. 15։)
Մէտ սրտմտութեան (կամ ցասման) նորա կործանումն նմին. (Սիրաք. հին ՟Ա. 28։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ժ՟Է. եւ Բրսղ. մրկ.։ (իսկ նոր Սիրաք. շիթ։))
Զմէտս (յն. զչափս) կշռոց ոնցա՝ զոսկւոյ եւ զարծաթոյ ետ նմա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 14։)
Այս չնչին մէտ կշռոց յաղթեաց նմին. (Լմբ. պտրգ.։)
Սաղապելով ի սոյն մէտ՝ երանեսցին. կամ է չափ, եւ կամ նպատակ. յն. է ա՛նդր եւ այլն։
Հաւատք անձին ի մէտ սակաւու ինչ (կամ յանձին ի մէտ սակաւ ինչ) զթռչունս ընդ իւրեւ դարմանէ (որպէս զտունկ մանանխոյ). յն. ի սրաթռիչ րոպէի մեծամեծս ուղղէ։
Մերթ որպէս Նժար կամ թաթ կշռոց.
Ինձ պիտոյ են աստուծոյ վկայութիւնքն, զի դիցէ զգործս ի մի մէտն, եւ զձեր գործսդ ի միւս մէտն, եւ ինքն ստուգութիւնն բարձցէ զլծակսն, եւ ապա գիտասցուք՝ թէ ո՛ր կողմն հակիցէ. (Վանակ. յոբ.։)
ՄԷՏ. ա. εὑκολώτερος facilior ἑπιρρεπής pronus, inclinatus. Միտեալ, հակեալ. դիւրամէտ. յօժար.
Մանկունքն քան զծերսն դիւրաւ իմն եւ մէտ են ի մեղանչել։ Մէտ եւ յօժար ի բարերարութիւնսն է, եւ չախորժէ զտանջանսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 22։)
Առ նոքօք ճարտարեաց, որ մէտ ի պատրանսն էին մտօք. (Սեբեր. ՟Դ։)
ՄԷՏ ԱՌ ՄԷՏ. ՄԵՏ Ի ՄԷՏ. մ. Այսր անդր ստէպ միտելով, ճօճելով, ճեպելով որպէս զմէտ կշռոյ. զմիմեամբք ելեալ. ելեւեջս առնելով.
Մէտ առ մէտ ճեպով փութայ ունել զտեղին. (Քեր. քերթ.։)
Բարկացայտ ալիքն լեռնաձեւ կուտակին, մէտ ի մէտ խոնարհին. (Ագաթ.։)
buffoonery, drollery.
• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գործածում է Բուզ. Զ. 10. «Զանձն իւր կըր-թէր յագահութեան, որում ծարաւեալ աառ-քեալ փափագէր, սակայն միհանէս։ այն էին նորա»։ Այսպէս Պատկ. և Վենետ. 1889. իսկ Պատկանեանի ձեռագիրը, ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ ունին միահանէք։ ՆՀԲ մեկնում է «Որպէս թէ միակ հանակ, այսինքն խաղ, կատակ, մի-մոսութիւն կամ կեղծաւորութիւն՝ առ ի հա-նել և քաղել ինչ մի յայլոց. լծ. թրք. միւտա-հանէ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] mudāhana «շողոքորթութիւն»)։ Այսպէս նաև ՋԲ և ԱԲ։ Երկուսն էլ ընտրած են միահանէք ընթերց-ուածը։ Բառը անշուշտ յոգնակի է. ինչպէս ցոյց է տալիս էին յոգնակի բայը. եզակին պիտի լինի միահանէ կամ միհանէս։ Ինչ-պէս պէտք է կէտադրել նախադասութիւնը։ Վենետկի և Պատկանեանի հրատարանու-թիւնները վերինին պէս են. մինչդեռ ՆՀԲ «-փափագէր։ Սակայն միահանէք այն էին նորա, ի չորք անկեալ յոտս և ի ձեռս սո-ղէր...»։ Երևի նախկին ձևն է ուղիղ, որով. հետև երկրորդ պարագային սպասելի էր «զի ի չորք...»։ Առաջին ձևով կէտադրելով նա-ևառառութիւնը, անյարմար է գալիս «կա-տակ» նշանակութիւնը և աւելի յարմար է գալիս «փորձանք, վտանգ, փորձութիւն»։ Բուզանդ ուզում է ասել թէ «Յովհանը ագա-հութեան ծարաւի էր. սակայն այդ ագահու-թիւնը իր գլխին փորձանք էր բերում» (ինչ-պէս այգեպանի դէպքում. հմմտ. Բուզ. Զ. 9)։
• ՆՀԲ-ի մեկնութիւնը իբր հանաք բա-ռից, չի կարող ուղիղ լինել, որովհետև բառի եզ. ուղ. ձևն է միահանէ, երկրորդ՝ որ հանաք յետին փոխառութիւն է, հմմտ. քրդ. henek «շատախօսութիւն, անաէտ խօսքեր», bi-henek «առանց կատակի, լուրջ», hanak «կատակաբա. նութիւն», hanak kirin «կատաեեւ». b. nakč̌i «միմոս, կատակաբան»։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Աճառ. Արրտ. 1910, 22Ո.
Որպէս թէ միակ հանակ, այսինքն Խաղ, կատակ. միմոսութիւն. կամ կեղծաւորութիւն՝ առ ի հանել եւ քաղել ինչ մի յայլոց.
Միահանէք այն էին նորա, ի չորք անկեալ յոտս եւ ի ձեռս՝ սողէր առաջի թագաւորացն, եւ զուղտու զձայն ածէր. (Բուզ. ՟Զ. 9։)
in the like manner, likewise, equally, evenly;
indiscriminately;
uniformly.
ἵσως, ὀμοίως, ὀμαλῶς aeque, aequaliter, pariter. Միօրինակ. նմանապէս. հաւասարապէս. անխտիր. յար եւ նման.
Ամենեքեան իսկ միապէս սրբէին զբորոտս, եւ յարուցանէին զմեռեալս։ Ծերոց, եւ տղայոց միապէս հասանէ մահ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։)
Մի՛ լիցի խտիր՝ ո՛չ հրէի եւ ոչ հեթանոսի, զի ամենեքեան միապէս արժանիք լիցին ի քրիստոս. (Ագաթ.։)
Միապէս գետնախշտիք երկոքեանն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Միապէս հարցին, եւ ոչ ետ պատասխանի միապէս երկոցունցն. (Եփր. ծն.։)
Որպէս աղեղնաւորն եւ պարսաւորն միապէս ասի ի յոյն լեզու (ձգօղ), եւ թարգմանել նոյնպէս յասորի լեզու չէ՛ մարթ. (Կիւրղ. ծն.։)
Եւ կատարեալ միապէս երկիւղին զգիշերն ողջոյն եւ զտիւն բովանդակ. (Փարպ.։)
Միապէս են նոցա օրէնքն գրեալ մերոց նոմոսաց. այսինքն համանման կամ միաձայն. (Հ. դեկտ. ՟Ժ՟Դ.։)
Մի հաւասարութիւն, միապէս իշխանութիւն. այսինքն մի եւ նոյն. (Ճ. ՟Գ.։)
only, single, sole, simple;
solitary;
cf. Միաբան.
Առ իւր թաքնութեանն միեղէն անծանօթութիւնն։ Զիմանալի աչս մեր միեղինիւ եւ անծածկելի լուսով լցո՛. (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)
Առաջին խորանն՝ միեղէն համակ ծիրանի յօրինեալ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
Պակասեալք ի միեղիցն իմացութեանց։ Ի նմանէ են յառաջացեալք ամենայն ածականքս, եւ միեղինացն դասք. (Դիոն.։ Մագ. ՟Ե։)
Ոմանք միայնացեալս անուանեալ՝ յանբաժանելի եւ միեղէն կենացն։ Ի միեղինացն միայնացելոց։ Կատարեալ կարգ միեղինացն միայնացելոց։ Ձեռդ միեղէն եւ համակրօն՝ մաքուր եւ աստուածահաճոյ վարուց։ Խաչակրօն հօրդ, եւ աստուածազգեաց միեղէն սուրբ եղբարցդ. (Մագ. ՟Ե. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Զ։)
is it ? can it be ? is it possible ? perhaps ? is it that ?.
• «արդեօք» ՍԳր. «թերևս, գուցէ, կարելի է որ» Վրք. հց. Զքր. կթ. Գնձ. Սր-բել. ասւում է նաև մի՞ եթէ կամ պարզապէս մի՞ «մի՞թէ» Փիլ. Մագ. իսիւք. (համաձայն յունարէնի). ըստ Միսքճեանի՝ Իսիք. յոբ. գործածուած է 61 անգամ մի՛ եթէ (տե՛ս իր սեփական տպագիր օրինակի մէջ կատար-ուած վիճակագրութիւնը, որ հիմայ գտնւում է Երևանի հանրային գրադարանը)։
• = Կազմուած է մի՛ արգելականից և թէ շաղկապից, իբր «չլինի թէ». հմմտ. յն. μή, աήτι, τήτις, μήτινος, μήποτε հոմանիշները, որոնք նոյնպէս կազմուած են μή արգելա-կանից՝ զանազան միջակ անուններով։ Նոյն կազմութիւնն ունի նաև պհլ. al-hat «մի՛-թէ» (ըստ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 51)։-Աճ.
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ*, որ կցում է նաև յն. մի՛դի։ Հիւնք. հանում է յն. բήτι բառից։ Գազանճեան, Տարեցոյց Պապիկ. 1905, էջ 128 միացնում է թրք. մի՞ հարցական մասնիկի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. միթամ, Լ. Ղզ. մթամ «իբր թէ» կապ չունին սրա հետ և փոխառ-եալ են վրաց. მითამ միթամ հոմանիշիզ։
ՄԻ՛ԹԷ կամ ՄԻԹԷ՞.յն. եւս մի՛դի.։ տե՛ս եւ ՄԻ՞ ԹԷ. Ասի եւ ըստ հյ. եւ յն. Մի՞. եթէ՞. μητι; εἱ; μη; num? an? si? Արդեօ՛ք. զիա՞րդ թուի քեզ. ա՛ճապա, ... ( կըլլա՞յ մի, կըսէ՞ մի գէլի՞ր մի ... ).
Միթէ քա՞ր տայցէ նմա ... միթէ օ՞ձ տայցէ նմա։ Միթէ քաղիցե՞ն ի փշոց խաղող։ Միթէ կարօտացա՞յք իմիք։ Միթէ անիրաւութի՞ւն իցէ աստուծոյ։ Միթէ սա՞ իցէ քրիստոսն։ Միթէ ե՞ս իցեմ.եւ այլն։
ՄԻԹԷ μήποτε ne forte ἵσως forte τάχα, τυχόν forsitan, fortassis. Հելլենական ոճով, որպէս Թերեւս. գուցէ. մի՛ գուցէ. իցէ՛ թէ. դէպ լիցի. կարելի է որ, չըլլայ թէ.
Երանի է նմա. միթէ մեղս ոչ ունի, վասն այնորիկ խնդայ։ Այլ միթէ ասցիէ ոք ի ձէնջ։ Միթէ եւ զայն եւս արարեալ՝ մոռացար։ Եթէ մնամ առ վաղիւն, միթէ վախճանի ծերն։ Գնասցուք առ նա, միթէ հասցուք ծերոյն. (Վրք. հց. ձ. (տպ. գուցէ. իցէ՛ թէ։))
Երկնչէին ի նմանէ, միթէ իջանէ ի խաչէն. (Զքր. կթ.։)
Միթէ կարացից զկենաց ծառն՝ չարի գիտութիւն ուսուցանել. (Լմբ. ատ.։)
Ապա տարեալ՝ եդին ի բանտին, միթէ դառնայ ի կամս չարին. (Գանձ.։)
Ածէ՛ք առ իս զտեսողըն հին, միթէ ողբան ըստ պատշաճին՝ զահեղ կորուստ իմոյ զարմին։ Յուսահատիլ չէ պարտ բնաւին, միթէ կարճէ ըզչափ չարին։ (Ուռպ. ողբ.։)
Պնդագո՛յն աղաղակեցէք, միթէ ի քուն իցէ աստուած. (Վահր. երրորդ.։)
Մարգարէս արաքեաց՝ միթէ ուսցին մարդիկ, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Միթէ.
loving mutually, affectioned one to another.
Ոչ փոքր նշանակ միմեանցասէր բարոյիցն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
centre, central point;
point, full stop, period.
Միջակ կէտ.
Միջակէտ, որ եւ ասի բացատ՝ որ է դատարկ տեղի. (եւ միջակէտ կոչի ըստ տեղւոյն, զի ի միջին կայ ստորակիտին եւ կատարեալ կիտին. Գրչ. գէորգ.։)
Ոմանք՝ ամանակ եւ նշան զմիջակէտն ասեն, որ բաժանէ զստորատն, եւ զբուն կէտն. (Նչ. քեր.։)
Շեշտն (ձայնի) յաւարտակէտին դնի, իսկ բութն ի ստորակիտին, եւ պարոյկն ի միջակետին. (զի որպէս միջակէտն՝ երկուցն է համեմատ, այսպէս եւ պարոյկն միջակ է բացոլորականացն. Երզն. քեր.։)
the centre of a village.
Միջին վայր շինի. գիւղամէջ.
cf. Միջօրեայ;
զ—իւ, ի — ի, at noon.
of noon, meridian;
— or — շրջանակ, meridian;
— գիծ, meridian line.
Ընկալցուք զպահապանն ի միջօրէական դիւէն՝ որ շրջին ի խաւարի, զլոյսն կենաց. (Միսայէլ խչ.։)
Ի միջօրէական տապոյ փորձութեանցն. (Նար. ՟Ը՟Զ։)
Միջօրէական գիծ, կամ շրջանակ։ Ընդ հարաւակողմն միջօրէական գծին։ Յայրեցեալ գօտւոյն, զոր կոչեն միջօրէական գիծ. (Խոր. աշխարհ.։)
muraena, sea-eel.
• «մի տեսակ ձուկ» Ղևոնդ, էջ 93. որ և մուռունէս, մեռինէս, միւռենէս Վեցօր. 141, 151։
• = Յն, μύραινα, μύρινος, որից փոխառեալ ևն նաև ւտ. muraena, mуrinus, ֆրանս. mu-rène, նոյն նշ. այս ձկան արուն կոչւում է յն. μῦρος որից լտ. mуrus.-Հիւբշ. 518։
Ասեն զօձէ, եթէ ընդ միւռինէս զեռնոյ՝ որ ի ծովու է, ի խառնակումն մերձաւորութեան. (Ղեւոնդ.։)
myrica, tamarisk;
genista.
Նայեաց դարձեալ եւ ընդ միւս եւս ծառ, որ կոչի միւրիկէ, որ ջրարբին է, եւ (որ) ոստին է. (Վեցօր. ՟Ե։)
fond of making presents, liberal, generous, large-hearted, open-handed, munificent.
φιλόδωρος munificus, liberalis. Որ սիրէ տալ պարգեւս. մարդասէր. առանձնաձեռն.
Մրձանակ բարելաւութեան (Ծնողացն) քան զամենայն յոյս կատարեալագոյն՝ պարգեւասիրին Աստուծոյ տուեալ (Զիսահակ)։ Պարգեւասէր ելով աստուած՝ շնորհէ զբարիսն ամենացուն. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Աննախանձ է աստուածութիւն, եւ անչարակնութեամբ պարգեւասէր. (Եղիշ. հոգ.։)
Ի պարգեւասէր նախախնամութեանցն իմացեալ (լինի աստուած՝) թէ է՛, եւ փրկիչ է. (Մաքս. ի դիոն.։)
Հաղորդելի է աստուած ըստ պարգեւասէր հաղորդեցուցանելոյն իւրոյ զամենեսեան. (Մաքս. ի դիոն.։)
maintenance, food, nourishment, subsistence, victuals, provisions, stores;
աւուրն —, daily bread, daily board;
զաւուրն հայթհայթել or գտանել —, to gain or earn one's livelihood.
• , ի հլ. (սեռ. -ենի) «ուտելիք, ռո-ճիկ, ապրուստ» Պիտ. Յհ. կթ. Պտրգ. Բռս. մրկ. որից պարենապահ Արշ. պարենաւորիլ Արծր. պարենիկ Եղիշ. տիբ. 339 (չունի ՆՀԲ). խոզապարէն Սկևռ. աղ. 29, 67. պա-րենաւորում (նոր բառ)։
• Pictet 2, 313 bhar արմատից, իբր բուխար. bari, սիահփուշ bre «ալիւր» ևն. Canini, Et. étym. 185 իռլ. baran «սնունդ» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. farina «ալիւր»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 թրք. barən-maq «ապրուստ ունենալ»։ Ղափանցեան, Նոր ուղի 1929, յնվ. էջ 338 պարէն, պարարել, պարարտ դնում է նախահայ par «ուտեստ» արմատից։
Առ սակաւ սակաւ զիւրեանցն ոտացուածս վատնեալք ընդ աւուրն պարենի՝ ի վերջին տնանկութիւն հասանէին։ Կարօտեալ աւուրն պարենին։ Զաւուրն պարէնն շահէր յաշխատութենէ ձեռինն. (Յհ. կթ. Պտրգ.։ Բրսղ. մրկ.։)
ephor;
— տրովացի, Paris.
• , ի-ա հլ. (սեռ. -րետի կամ -րիտի) «վերակացու, իշխան, տեսուչ» Եւս. քր. բ. 198. Կիւրղ. թզ. Փիլ. լին. 118. Սարկ. քհ. 19. Գնձ. «դէտ, պահակ» Օրբել. ողբ.-գը-րուած է նաև պարետ։ (Հին բռ. մեկնում է պարէտ «տեսուչ, ազդարար», որին հետևե-լով ՀՀԲ ունի «տեսուչ, աւետիս»)։
ἕφορος ephorus, inspector, praeses. Տեսուչ. ոստիկան. վերակացու. եւ Դէտ.
Նախ ի զակեդմոնիա եկաց պարէտ։ Քիղոն յեօթանց իմաստնոցն՝ պարէտ զակեդմոնացւոց եղեւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Կացեալ պարէտ բարձր ի դիտի, դահագըլուխ՝ յայսմ աշխարհի (մետրապօլիտ սիւնեաց). (Ուռպ. ողբ.։)
Վերատեսուչ է պարէտն։ Պարէտ տեսուչ թարգմանի ։
Պարէտ. տեսուչ կամ ազդարար ։
Տէր աստուած եղիայի ափփով. ափփովն պարետ է. (Կիւրղ. թագ.։)
Պարետ տրովացի է յատուկ անունն Պարիս։
in the Parthian language.
virtuous, modest, pudic.
Երանելին գայիանէ՝ հանդերձ պարկեշտասէր հռիփսիմեաւ. (Ագաթ.։)
Զմաքուր եւ զպարկեշտասէր առագաստ հարսնութեան փեսայացեալ բանին հօր։ Պարկեշտասէր վարուք. (Թէոդոր. կուս.։)
trench, moat, ditch.
• , ի-ա հլ. «քաղաքի պարիսպնե-րի շուրջը փորուած լայն խրամ, որի մէջ ջուր լցնելով թշնամու անցքը արգիլում էին պաշարման ժամանակ». գործածուած է միշտ փոս բառի հետ. ինչ. պարկէն փոսի Ագաթ., պարկենաւ փոսիւ, պարկէնս փոսից Ղևոնդ ժ. էջ 36, ժթ. էջ 103.-Կրկնագիր Ագաթ. էջ 65 ա գրուած է պարկեն։
• = Պհլ. *pārken ձևից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստատում նորագիւտ մանիք. պհլ. [hebrew word] pargīn (Salemann ЗAH 8(1908), 109), պրս. [arabic word] ︎pārgīn կամ, [arabic word] pārgī «նշանակէ զայն փոսն, զոր առնեն ի խոհանոցս և ի բաղանիս, զի աղտեղի ջուրք անդր երթիցեն. 2. անձրևաջուր, որ իցէ ժո-ղովեալ ի փոսորակ տեղիս». [arabic word] bārgīn «տեղի ուր ժողովեալ իցէ անձրևաջուր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև ասոր. [arabic word] oarqīnā «քաղաքը շրջապատող փոսր» (Brockelm. Lex. syr. 292), «աղտեղութեւն թափելու փոս» (Noldeke), արաբ. [arabic word] ︎ lāriqīn «ջրամբար»։-Հիւբշ. 228։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG 36 (l882), 132, որից յետոյ Պատկ. Ma-тen. II, էջ 1 (1884)։
Մօտ ի պարկէն փոսին որ շուրջ գայր զքաղաքաւն. (Ագաթ.։)
Ամրացուցանել զտեղի բանակին իւրեանց՝ պարկենաւ փոսից շրջապատեալ։ անցուցանէր շուրջ զպարապովն պարկենս փոսից՝ լցեալ ջուր ապաստան ամրոցի. (Ղեւոնդ.։)
cf. Պարսաւադիր.
μωμοσκόπος reprehendendi animo observans, curiosus reprehensor. Որ գիտի պարսաւանս կամ արատս գտանել ի վերայ այլոց, ըստ գտանօղ. բամբասասէր. պարսաւասէր.
Բանավաճառք, եւ վկայելոց (գովութեամբ ի վարդապետութեան)՝ պարսաւադէտք. (Ճ. ՟Բ.։)
Ապա եթէ ոք ի պարսաւադիտացն ի վերայ մեր ընթացեալ՝ խոտորնակս ինչ խորհեսցի հակառակելով՝ (Նանայ.։)
Ողջ ամբողջ եւ անխախուտ մնասջիք ի պարսաւադիտութեան դիտողէ. (Յհ. կթ.։)
Կարասցէ պախարակել զսա, որ պարսաւադէտ բարս ունիցի. (Պիտ.։)
Պարսաւագէտ բանիս լիցին ... մի՛ համարիր մեղքս նոցին. (Յս. որդի.։)
fond of criticism, carping, fault-finding.
φιλόψογος, φιλεγκλήμων reprehendere amans, calumniator. Որ սիրէ պարսավել զայս. բամբասէր. պարսաւադէտ. պարսաւադիր.
Ծանիցեն պարսաւասէր ոսոխք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Լուայ զպարսաւասիրաց ոմանց՝ զօրէն պիծակաց ոմանց հնչեցուցանել՝ դաժանս զգայռալով ի վերայ իմ բանս. (Պրպմ. ՟Խ՟Գ։)
Մի դարձեալ մեզ ի վերայ յարձակեսցին պարսաւասէրքն եւ յամենայնի արագունք։ Լեզուք չարք եւ պարսաւասէր շրթունք խօսին զմենջ. (Սարկ. հանգ.։)
Զի՞նչ դարձեալ ասիցեն պարսաւասէր հերձուածքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Պարսաւասէրն լինել եւ բարիատեաց. (Փիլ. լին. ՟Գ. 43։)
Կեղծաւորքն պարսաւասէր եղեալ՝ դատեն՝ զեղբարսն, ծածկելով զինքեանցն պարսաւանք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ 1)
in Persian;
Persian, the Persian tongue.
Քաջ իսկ գիտէր պարսկերէն. (Եղիշ. ՟Ը։)
creditor.
Տէրն փոխոյն, ընչից, որ եւ լինի իշխան առնլոյ պարտս ի պարտապանէ. ըստ յն. ասի, ᾦ ὁφείλει , cui debet, որում պարտի (ոք). առնելիքի տէր.
Աներկիւղ ի դատաւորէ եւ ի պարտատիրէ։ Ի վերայ ամենայն պարտատիրաց. (Մխ. դտ.։)
garden;
— բանջարոյ, kitchen garden;
— պտղոց, fruit —, orchard;
տնկաբանական —, botanical -;
գծել զձեւ պարտիզի, to lay out a -;
մշակել զ —, to garden;
cf. Թի.
• , ի-ա հլ. «այգի, բանջարանոց, ծաղկանոց, մրգաատան ևն» ՍԳր. որից պարտիզարար Կոչ. 116. պարտիզպան Յհ. ի. 15. Վրք. հց. պարտիզապան Ոսկ. ես 464. Եփր. համաբ. 28. Պղատ. մինովս. պարտի-զանալ «ծլիլ, ծաղկիլ» Նիւս. երգ. պարտի-զիկ Յհ. կթ. Վրք. հց.։ Նոր բառեր են՝ պար-տիզպանուհի, մանկապարտէզ, պարտիզ-պանական ևն։
• = Հահլ. *nardēz հոմանիշից, որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] pālēz «պարտէզ». սրա հին ձևն է զնդ. [other alphabet] pairidas̄za, որ կազմուած է pairi «շուրջ»+diz «փորել, շի-նել, դիզել» բառերից և նշանակում է բուն «շուրջանակի ցանկապատ»։ Շատ նշանաւոր էին աքեմենեան պարսիկ իշխանների պար-տէզները. և նիւթի հետ բառը այն ժամանա-կից սկսեալ տարածուել է դէպի Արևմուտք. այսպէս ասուր. pardisu, ասոր. [syriac word] pardāisa «պարտէզ», [syriac word] ❇pardaispānā «պարտիզպան», եբր. [hebrew word] pardēs «պար. տէզ», արաբ. ❇ ︎ firdaus «ծառաստան, պարտէզ, դրախտ» (սրանից էլ ֆիրդուսի բանաստեղծի անունը, իբրև «դրախտաբը-նակ»), [arabic word] fālīz «պարտէզ», յն. παραῦεισος (Boisacq 746, 949), լատ. paradisus «պար-տէզ, երկրային կամ երկնային դրախտ», իտալ. paradiso, ֆրանս. paradis «դրախտ»։ Քռենոփոն վկայում է բառիս ծագման մա-տին՝ հետևեալ հատուածում. ἐπιμελεῖται του-των ὄπως ϰῆποί τε ἐσονται, սί παράδεισοι ϰαλού-μενοι, πάντων ϰαλῶν τε ϰαγαϑῶν μεστοὶ ὅσα ἠ γη φύειν ϑέλει «հոգս է տանում որ լինին այն այգիները, որոնք պարտէզ են կոչւում, բո-լոր այն գեղեցիկ և լաւ բաներով լցուած, որ երկիրը արտադրել կարող է». (տե՛ս Scrip-torum classicorum bibliotheca Oxoniensis, Aenophontis opera, Marchant, Oxonii Բ. գլ. Դ. § 13)։-Հիւբշ. 229։
• Schrōder, Thesaur. 56 ստուռառա-նում է պարտ սէզ (այսինքն պիտանի կանաչներ) և մեզանից փոխառեալ է դնում միւսները։ Ըստ այսմ նաև Վիս-տոնեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6 հայե-ռէնից են դնում յն. և լտ. ձևերը, որ ուրիշ գիտուններ մար կամ պարսիկ են համարում։ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրը-բոց. հտ. Բ. 221 նոյն է գտնում պրս. և ուրիշ լեզուների հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. ւտ. ւն. և արաբ. ձևերը։ Lag. Urgesch. 634 կցում է յն. և զնդ. ձևերին, բայց հայը իրանեանից փոխառեալ է դնում։ Մ. Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 հա-յերէնից փոխառեալ է դնում բոլորը «Եբրայեցին դրախտին անուն տայ ֆարտէս, բայց Հայդ պնդեա՛ թէ այն մերն իսկ է պարտէզ»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 38, 594, Justi Zendsn 180, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Բառիս վրայ մի գեղեցիկ քննութիւն ունի Meillet MSI 17. 250, ուր ցոյց է տալիս թէ հայր աքեմենեան ժամանակից է փո-խառեալ և այս հնութեան պատճառով է որ իրանեան d ձայնի դէմ ունի տ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բարդէզ, Զթ. բայդէզ, բարդէզ «վարունգի արտ»։
• ՓՈԽ.-Արաբ. [arabic word] ❇bardazba «երկրա-գործ, մշակ». այս բառը Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 77 աարսկերէնից է համարում, բայց յայտնի է որ չի կարող լինել պարսկերէնից, որովհետև պրս. ձևն է pālēzbān. չի կարող նաև լինել ասոր. [syriac word] pardaispānā ձևից՝ միջին s ձայնի պատճառաւ առնը-ւազն. վերջապէս չի կարող պհլ. *pardēzpān ձևից լինել, ըստ որում այդ շրջանի պհլ, *pardēz բառը արաբ. տուած է ❇ firdaus։ Այլ, ինչպէս պ և տ ձայների յե-տին տառադարձութիւնը ցոյց է տալիս, նոր ժամմանաև փոխառեալ է հյ. պարտիզպան բառից (Աճառ. Արրտ. 1910, 269)։
լծ. եբր. ֆարտտէս, պ. ֆիրտէուս, յն. փարա՛դիսօս. լտ. բարա՛դ՝տիզուս. այլ առաւել κῆπος hortus. իսկ παράδεισος paradisus, hortus amoenus. տես ԴՐԱԽՏ, եւ ԲՈՒՐԱՍՏԱՆ. Պարտէզ ասի ընդհանրապէս՝ ո՛ր եւ է զուարճալի վայր ծառոց, պտղոց, արմտեաց եւ ծաղկանց, շրջապատեալ որմով կամ փոսիւ եւ կամ ցանգով.
Իբրեւ զպարտէզ բանջարոյ։ Թաղեցաւ ի պարտիզի տան իւրոյ։ Պարտէզ փակեալ։ Աղբիւր պարտիզաց։ Արարի ինձ պարտէզս եւ դրախտս։ Եւ էր ի տեղւոջն՝ յորում խաչեցաւ, պարտէզ. եւ ի պարտիզի անդ գերեզման նոր. (Եւն։)
cf. Պենտեկոստէ.
ՊԵՆՏԱԿՈՍՏԷ ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ. որ գրի եւ ՊԵՆՏԱԿՈՍ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԵԱՅ, ՊԵՆԴԱԿՈՍՏԷ. Բառ յն. բէնդագօստի՛. πεντηκοστή (ἠμέρα ) pentecoste, quinquagesima (dies). Յիսներորդ (օր). այն է Տօնն յիսուն աւուրբք զկնի զատկի, երբեմն հաշուեալ յելիցն յեգիպտոսէ, եւ ի նոր օրէնս՝ ի յարութենէն քրիստոսի. այն է Հոգեգալուստն.
Այժմ լինիմ յեփեսոս մինչեւ ցպենտակոստէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ծ՟Զ. 8։)
Ի տօնի զատկին եւ պենտակոստէին. (Վրք. հց. ՟Իղ։ Յաւուր մեծի պենտակոստէին. Նար. ՟Հ՟Է։)
Կատարեցաւ տօն պենտակոստէիցն։ Փութայր՝ եթէ հնար ինչ իցէ նմա, զօրն պենտակոստէից երթալ յերուսաղէմ. (՟Բ. Մակ. ՟Ծ՟Բ. 32։ Գործ. ՟Ի. 12։)
ՊԵՆՏԵԿՈՍՏԷ ասի երբեմն եւ միջոցն յինանց, կամ յիսուն աւուրքն աձնոքիկ ի զատկէ զգալուստ հոգւոյն սրբոյ.
Եւ ի կատարել աւուրցն պենտակոստէից. (Գծ. ՟Բ. 1։)
Ի լնուլ պենտակոստէիցն երեւացաւ հոգին. (Սեբեր. ՟Գ։)
Յուրբաթէ չորեքտասներորդին մինչեւ ցմիւս կիւրակէ երկրորդ շաբաթու պենտակոստէին, որ լինին աւուրք տասն Ճ. (՟Բ.։)
Pentecost.
• , ի հլ. (որ և պենտակոստէ Եփր. յար. 61, պենտակոս, պենդակոստեայ, պենդակոստէ) «Հրէից Եգիպտոսից դուրս գալու յիսուներորդ օրը, յիսնօրեակ» Բ. մկ, ժբ. 32. «Հոգեգալուստ՝ որ Զատկից 50 օր յետոյ է գալիս» Ա. կոր. ժզ. 8. Գծ. ի. 12. Կոչ. 298. «Ջատկից մինչև Հոգեգալուստ եղած 50 օրուայ միջոցը» Գծ. բ. 1. Սեբեր. Եփր. եփես. 147.-գրուած է պենտեկոստ Կանոն. 38, պենտէկոստէ Ոսկ. գծ. 44։
• = Յն. πεντηϰοστή «Հոգեգալուստ». բուն նշանակում է «յիսուներորդ», սրանից են փոխառեալ նաև լտ. pentecoste, ֆրանս. pentecóte, թրք. [arabic word] pinqust (Будa-говь, Cpaв. cлов. 1, 320)։-Հիւբշ. 372։
• Հներից մեկնում են Ոսկ. գծ. 44 «Պենտէկոստէն ըստ յունաց յիսներեակ ասի».-Տաթև. ձմ. ճխէ. «Ասորիք և յոյնք պենտէկոստ կոչեն, որ է հինդ ռասն»։ Աւելի ընդարձակ՝ անդ, էջ ճծե։ «Պենտակոստն ի յասորոց լեզուն հինղ-երորդ թարդմանի, որ նշանակէ զհինգ տօնն ազգին Իսրայէլի... և ոմանք զայն ասեն թէ պենտն հինգ լսի և կոստն դը-լուխ. իբր թէ հինգ գլխաւոր տօն էր նո-ցա զբոլոր ամն... այլ որ ստուգիր թարգմանեն ի հոռոմ լեզուն, պենտաւն յիսուն լսի և կոստն յիսներեակ»։ Նորե-րից ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ostentatious, loving pomp and show.
Բաբելացւոց թագաւորութիւն, որ ցանկացողք եւ պերճասէրք են. (Համամ առակ.։)
pine;
lighted pine-branch, fire-stick, firebrand.
ՊԵՒԿԷ որ գրի եւ ՊԷԿԷ, ՊԷԿԻՒՌԻՍ. Բառ յն. բեւգի, πεύκη որ է Սոճի, սօս, թեղոշ, սարդ. մարխ. եւ Ոստ սոճւոյ կամ մարխ լուցեալ.
Ուղղելով պեւկեաւ զձին, եւ ցուցանելով զճանապարհն. քանզի գիշեր էր խոր։ Ունէր ի ջեռին զառաջնորդն զպեւկէն. (Պտմ. աղեքս.։) (Ուստի առեալ՝ բոց, հուր, ջահ, պեւկէ. ի Հին բռ. դնին որպէս փաղանուն, որ չէ ի դէպ)։
Եսայիս յայտնապէս եւ զփայտէն նշանակեաց՝ յորոց խաչն. մայրիւ ասէ. եւ պէկիւ, եւ պէկիւռիսաւ. (Ղեւոնդ.։)
a little.
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
Հրեշտակն աւետիս տուեալ կնոջն, եւ տուեալ պատուէր՝ մեկուսի լինել յարբեցութենէ, վճարեցաւ. (Փիլ. սամփս.։)
ՎՃԱՐԵՄ ՎՃԱՐԻՄ. συντελέω consummo, perficio, exsequor περαίνω finio πληρόω impleo. Վճար առնել, եւ լինել. որպէս թ. իճրա էթմլք. Կատարել. ի գլուխ հանել, առնել.
Իջեալ տեսից, եթէ ըստ աղաղակին նոցա՝ որ յիսն հասանէ, վճարիցեն։ Որ ոչինչ վճարեն։ Ոչինչ վճարեսցէ։ Ձեռօք ձերովք վճարեցէք։ Երկնչէր զիրս դատաստանի արեամբ վճարել։ Որք վճարէին զիրս գործոյն։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ։ Եւ ոչ այնպէս վճարիցի։ Վճարեալ է ընդ իս եւ ընդ հայր քո մինչեւ ցմահ։ Վճարեալ է չարութիւն առ ի նմանէ.եւ այլն։
Անձամբ ինչ ոչ կարէր վճարել։ Ոչինչ կարացին ի ժամուն վճարել։ Յետ վճարելոյ պատերազմին։ Նա վճարէ մարդասիրապէս։ Մեծամեծ իրս վճարիցէ։ Նովաւ զիւրոյ դառն կամացն վճարել ջանայր զհաճոյսն։ Նոցա լինել ի միջի եւ չլինել զնոյն վճարէ։ Ասել հարկ է, եւ չվճարի առանց ասելոյ. (Խոր.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտք օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
Բաւական էր կամիլն միայն, եւ ամենայն ինչ վճարէր. (Շ. թղթ.։)
Միթէ զառաքինութիւն աշխատութեա՞մբ, եւ զկարիս առա՞նց աշխատութեան իցէ վճարել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 17։)
Հիւանդանալ եւ վճարել զկեանս։ Վճարեաց զկեանս։ Ի կենաց վճարէր։ Վճարէր ի կենաց։ Յեսու հարիւր տասնամեայ վճարէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ընդէ՞ր յարգանդէ ի գերեզման ոչ վճարեցայ (յն. փոխեցայ). (Յոբ. ՟Ժ. 19։)
Յորժամ կամէրն վճարել (իլ), բարբառ մեծաձայն արձակեաց, եւ եհան զոգին. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ ըստ անօրէնութեան մերում վճարեաց մեզ. (Կիր. պտմ.։)
Ես վճարեցայ լիապէս՝ զոր ետու ի ձեռս քո. առի զպարտսն իմ, եւ վճարեցայ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Չասաց՝ թէ վճարեցէ՛ք զփիբէ ամենայն իրօք, այլ թէ որ ի ձէնջն է՝ մի՛ խնայէք յայն, այլ ձե՛ռն տուք եւ օգնեցէ՛ք. (Ոսկ. հռ.։)
Լոյս կոչէ զինքն՝ վասն վճարելոյն զմեզ ի խաւարէն մոլորութեան։ Ի փաղաքշանաց ի բաց վճարէր զվարդապետութիւն։ Յօտարոտի եւ երկրաւոր իրաց ի բա՛ց վճարեցէ՛ք զանձինս ձեր։ Որպէս զի յանառակութենէ ի բաց վճարեցից զձեզ։ Յանձնասիրութենէ ի բաց վճարեալ են։ Զլոյսն ընկալայք, եւ ի հրէական մոլորութենէն վճարեցայք։ Ի բաց վճարի հոգւոյն յերկրէ (ամենայն ի սիրոյ երկրաւորաց)։ Վճարեսցու՛ք այսուհետեւ ի դժնդակ ժառայութենէս յայսմանէ, եւ եղիցուք ազատք։ Ոչ կամէր հարկաւորութեամբ, այլ յօժարութեամբ վճարիլ նմա ի խորամանկութենէն. (Ոսկ. յհ.։)
Յազդացն՝ յորոց վճարեաց տէր որդւոցն իսրայէլի՝ չմտանել առ նոսա. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 2։)
cf. Վրէժխնդիր;
defensive weapon;
means of defence;
—ք կնճի, razors;
—ք փղի, tusks of an elephant.
κολαστής castigator, ultor ἁμυντήριος idoneus vindictae. Վրէժխնդիր ոք, եւ գործի նորին. պատժողական ինչ. եւ Զէն հարկանելոյ եւ պաշտպանելոյ.
Որ ոք սրտմտէր առ դաւիթ, ինքն լինէր վրիժակ նմա աստուած. (Համամ առակ.։)
Վասն զի զեղջերացն զղինական զօրութիւնն ի բաց ընկեցին, իբր ի սպառազինութենէ վրիժակացն մերկք եղեն։ Երեւի վրիժակացն գործեաց ի նմա բազմութիւն. (Փիլ. լիւս.։)
Առիւծն մերկացեալ ի ճիրանացն եւ ի ժանեացն՝ ջարդեալ լինէր քարամբք, վասն զի ոչ ունէր զվրիժակսն. (Ոսկիփոր.։)
Զդիր եղջերագեղ վրիժակացն (արջառոյ)։ Հեռագոյն վրիժակօք նետաձգութեանն կարծիս տալ անարութեան։ Սրովն եւ այլովք պատերազմական գործւեօք ոչ կարէր համարձակութիւն բերել զվրիժակն. (Պիտ.։)
cf. Վրէժխնդիր.
ἁμαντικός vindex, ultor. Առօղ զվրէժ. վրէժխնդիր. քնախնդիր. ոսոխ.
Կենդանեաց՝ կէսք վրիժառուք, եւ այլք ի ներքոյ անկեալք եւ դրժեալք։ Ոչ ես վրիժառու, այլ շնորհիչ։ Մի՛ լինել վրիժառուք եւ քինախնդիրք։ Իսկ օտարացն եւ նրբագունիցն հաւաստի քննիչս եւ վրիժառուս գոլ. (Առ որս է։ Նար. ձբ։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։)
anxiety, anguish, restlessness, embarrassment, perplexity, agitation, alarm, trouble;
crisis;
haste, precipitation;
—աւ, in haste, hastily, with all possible speed, in a hurry, hurriedly, precipitately;
anxiously, with anxiety;
— մտաց, grief, anxiety, mental torture, constraint, heaviness of heart, oppression;
— մահու, pangs or agony of death, death-struggle;
արկանել, մատնել ի —ս անհնարինս, to embarrass extremely, to place in a strait, in a scrape, embarrassment or perplexity;
արկանել զանձն ի —, to embarrass oneself;
կալ ի —ի, to be in trouble, anxiety or embarrassment;
հասանել ի յետին —, to be reduced to extremities;
եղիցի — հեթանոսաց, the nations shall be plunged in consternation;
եկն յանկարծակի դողումն եւ —, a sudden fear fell on them;
ամենայն — հասցէ ի վերայ նորա, every kind of grief shall fall upon him;
ըմբռնեալ յանլոյծ — հասանէր, he found himself embarrassed by that insuperable necessity;
— էր նմա յամենայն կողմանց, he was hemmed in by necessities;
— մեծ էր նմա, he had extreme difficulty, he turned on all sides;
հարից զամենայն երիվարս —աւ եւ զհեծեալս նորա յիմարութեամբ, I will turn the horses into stone and their riders will I stultify;
յետին — կալաւ զնա, he was brought to the last extremity;
փոյթ եւ — եղեւ ի ջուրս, the waters rivalled each other.
ἁγωνία angor, angustia, anxietas συνοχή coarctatio περικατάληψις deprehensio ἁνάγκη necessitas σπουδή studium եւ այլն. Յետին վիշտ վտանգի. անձկութիւն. վարանք. տատամսութիւն. խուճապ. շտապումն. աղէտք. կարիք եւ հարկ. հոգ. հոգեվարք. նեղութիւն. սրտադող.
Եւ էր ի տագնապի։ Եւ յերկրի տագնապ։ Եղիցի տագնապ մեծ։ Ամենայն տագնապ հասցէ ի վերայ նորա։ Զգէր վախճանն յայնր վախճանի տագնապ։ Դողումն եւ տագնապ։ Համբաւք եւ տագնապք։ Վասն նեխոյն հոտոյ տագնապի։ Տագնապ է ինձ (յն. նեղ է ինձ) յամենայն կողմանց։ Հաստատեցից ի վերայ ձեր տագնապաւ տարակուսանս։ Հարից զամենայն երիվարս տագնապաւ։ Շտապ տագնապի։ Վարան տագնապի։ Խուճապ տագնապի. եւ այլն։
Վասնառանձնական տագնապի կոչնատեառն. (զոր օրինակ) կա՛մ յանկարծակի հիւանդանալ, եւ կամ լսել զկորուստ սիրելւոյ։ Վասն հասարակական տագնապի հասելոյ, (զոր օրինակ) կա՛մ հրայրեցութեան, կամ շարժման, կամ արշաւանաց բարբարոսաց ... ի տագնապէ հասելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
Ի մեծի տագնապի լինէր այրն յանձն իւր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Միայն զի դու ազատեսցիս ի տագնապէդ (խղճի մտաց). (Շ. թղթ.։)
Տագնապ կախէ այսու զպարանոցէ իշխանացն. (Երզն. մտթ.։)
Սաստիկ խուճապ տագնապի էր կողմանցն երկոցունց։ Վտանգ ի վերայ ուրուք ոչ դնէ, եւ ոչ շտապ տագնապի. (Եղիշ. ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Փոյթ եւ տագնապ եղեւ ի ջուրս, թէ ո՞ ի նոցանէ աւելի քան զընկեր իւր աճեցուսցէ. (Եփր. ծն.։)
ՏԱԳՆԱՊ. ա. որպէս Տագնապական. տագնապիչ.
Զարմացաւ, յարեաւ տագնապաւ։ Յորում երկինք տագնապաւ անցցեն։ Վարվաղակի տագնապաւ հատուցումն։ Տագնապաւ ելէք յեգիպտոսէ։ Ելցեն հրեշտակք յերեսաց իմոց տագնապաւ։ Գայր տագնապաւ։ Այսրէն վաղվաղակի տագնապաւ դառնային.եւ այլն։
Եւ նա տագնապով ստիպեալ գումարէ զօր բազում. (Յհ. կթ.։)
to be grieved, distressed, disturbed, embarrassed, to be torn with anguish, to be in great pain;
to have an urgent and pressing necessity, to be in despair;
to be hurried, in haste;
տագնապէր ջերմամբ մեծաւ, he had been seized with a violent fever.
Տագնապէեւր ջերմամբ մեծաւ։ Ահիւ մեծաւ տագնապէին։ Զի էր սիրտ նորա տագնապեալ վասն տապանակին աստուծոյ։ Յայնժամ տագնապեցան դատաւորք։ Տագնապեցաւ այր բենիամինի։ Տագնապեցաւ ի միջոյ չարեաց (այսինքն աճապարեալ ել)։ Յերեսաց նորա տագնապեցայց.եւ այլն։
Երկիւղիւ տագնապին։ Տագնապէր ի դիւաց։ Ի փախուստ եւ ի թագուստ տագնապիմք վասն կիզման նշուլիցն. (Իգն.։ Ճ. ՟Բ.։ Կոչ. ՟Թ։)
Եթէ զոմն փութամ չար առնել ի մերձաւորացն, տագնապիմ զչար ինչ ընկանուլ ի սմանէ. (Պղատ. սոկր.։)
Ո՛րպէս վտանգեալ տագնապիմ յամենայն ժամու յաղագս սուտ անուանս (ուրացութեան)։ Զի մի՛ եւ նոքա գայցեն յայս տեղի տանջանաց, յորում ինքն վտանգեալ տագնապէր. (Փարպ.։ Իգն.։)
to be disgusted, wearied, sick or tired of, to loathe, to nauseate;
տաղտակացեալ եմ ի մարդկանէ, I am weary of men.
Ընդ այլ տաղտկամք։ Զի մի՛ տաղտկայցէք ի նեղութիւնս յայսոսիկ։ Տաղտկասջիք յերեսաց անօրէնութեանց ձերոց։ Տաղտկացաւ երկիրն ի բնակչաց իւրոց։ Ի հրամնաց իմոց տաղտկացաւ անձն նոցա։ Տաղտկացայ ազգաւն այնուիկ։ Յումմէ՞ տաղտկացաւ, եւ այլն։ Տաղտկամ իբրեւ ի գարշելեաց. (Նիւս. թէոդոր.։)
Ատեա՛ զպզերգութիւն, տաղտկա՛ ի չարութենէ։ Մի՛ տաղտկալ եւ մի՛ վհատել։ Եփր. (Արծր.։)
Որ սովորն իցէ նեղութեան՞ չտաղտկայ ինչ ընդ ճնշելն։ Զի՞նչ դիւրին քան զուտելն կայցէ. այլ բազումք առ զմայլութեան (գինւով) եւ ընդ ուտելն տաղտկան. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Զի մի՛ տաղտկանայցէ եւ ձեօք երկիրն ի պղծել ձեր զնա, որպէս տաղտկացաւ ազգօքն՝ որ էին յառաջ քան զձեզ։ Յիւրաւանց իմոց տաղտկանայցեն անձինք ձեր. եւ այլն։
Սկսաւ ողողանել յանառակ ցանկութիւնս, մինչեւ տաղտկանալ (ի նմանէ) ամենայն նախարարացն։ Եթէ ես այսպէս տաղտկանամ ընդ այսր բանի թիւրութիւն, քանի՞սն առաւել Աստուած. (Խոր. ՟Գ. 63։ Լմբ. պտրգ.։)
house-steward;
chief-captain;
high-priest;
governor or ruler of the feast, high seneschal;
cf. Հացերէց.
Որպէս νεωκόρος aedituus ἁρχιερεύς pontifex ἰεράρχης qui sacris praeest. Մեհենապետ. քրմապետ. եւ քրմուհի.
Տաճարացն իսկ տաճարապետք եւ քահանայք պարտ է լինել. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Հաստատել պարտ է քահանայս եւ քահանայուհիս՝ տաճարապետս լինել աստուածոցն. (անդ։)
Ենս որդի էի տաճարապետի կռոցն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Որպէս Տէր տաճարի, եւ քահանայապետ.
Որպէս νυμφαγωγός sponsae dux, pronuba, -bus. Հազարապետ տանն արքայի. եւ Հացերէց. հարսնածու. փեսաւէր.
Աբիմելէք, եւ ոքոզաթ տաճարապետ նորա. (Ծն. ՟Ի՟Ա. 22։ ՟Ի՟Զ. 26։)
Որպէս ἁρχιτρίκλινος architriclinus, qui praeest apparando convivio. Սեղանապետ. վերակացու կոչնոց.
Առէ՛ք եւ բերէք տաճարապետիդ։ Իբրեւ ճաշակեաց տաճարապետն զջուրն գինի եղեալ ... խօսի ընդ փեսային տաճարապետն. (Յհ. ՟Բ. 8. 9։)
to give, to present, to offer;
to concede, to grant, to bestow;
to provide, to furnish, to lend;
to give up, to deliver, to abandon, to expose;
to make, to render, to produce, to cause;
— զանձն, to apply to, to addict oneself to;
to give oneself up to, to abandon oneself;
— խօսել, to cause to speak;
— պատասխանի, to answer, to reply, to respond;
cf. Պատասխանի;
չ— դուլ եւ դադար, to give neither peace nor rest, to disturb continually;
— իշխանութիւն, to invest or intrust with authority;
վկայագիր, անցագիր —, to deliver a certificate, to grant a passport;
մրցանակ, վարձս —, to decree rewards, to award prizes or premiums;
— ածել, to cause to bring;
— գերեզմանի, to bury, to inter;
— ի բանտ, to put in jail or prison, to imprison;
ժողով —, to come together, to assemble, to reunite, to meet, to hold a meeting;
քարամբք —, to strike with stones;
տաց զքեզ յազգ մեծ, I will make of you a great nation;
տացէ քեզ տէր լինել, may you be!
չէ տուեալ ամենեցուն, it is not every one that can;
զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու, which I put in subjection to you;
ես ետու տանել զուլդ, I have sent the kid;
հօրն իւրում ետ տանել, he sent to his father;
տուր բերել ինձ փայտս մայրս, send me cedar wood;
ետ զանձն իւր երթալ, he went;
զլէգէոնս այսոցն՝ անդնդոց տայ, he sends the legions of devils into the pit;
զպատիժս տայցեն յաւիտենից տանջանաց, they will suffer eternal punishment;
զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան, they load us with evil and annihilate us;
մի տայք մեռանել, do not leave to die.
Որպէս Յանձն առնուլ. դնել. ենթադրել. ներալ. զիջանիլ.
δίδωμι do. պ. տա՛տէն. յն. տի՛տօմի. լտ. տօ՛ տաս. դաղմ. տայու՛ տաշ եւ այլն. Մատուցանել եւ աւանդել. յանձնել ի ձեռս. շնորհել. պարգեւել. ընծայել. հատուցանել.
Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի։ Կինս՝ զոր ետուր ընդ իս, սա ետ ինձ ի ծառոյ անտի։ Զորս ընդ ձեռամբ ձերով ետու։ Ետ նմա տասնորդս յամենայնէ։ Տո՛ւր ցիս զմարդիկդ, եւ զաւարդ քեզ ա՛ռ։ Տէր ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս յովսեփայ։ Եւ ետ տէր բարբառս եւ կարկուտ։ Տալ ի վերայ ձեր այսօր օրհնութիւն։ Որում տուակ ի տեառնէ իմաստութիւն։ Որ ունիցի, տացի նմա.եւ այլն։
Տաց զնա յազգ մեծ. այսինքն արարից։ Լա՛ւ իցէ քեզ տալ զնա, քան տալ զնա առն օտարի. իմա՛, ի կնութեան. եւ այլն։
Տային նոցա զրոյց զառաջին պատերազմէն. (Զենոբ.։)
Սոյնպէս սի՝ Հրաման կամ պատուէր տալ. Պատասխանի տալ. Պատերազմ տալ. Գոյժ տալ. Տալ աւետիս. Երանի՛ տալ. Վրէժս տալ. Ճարակ տալ. Թոյլ տալ. Տեղի տալ. Ի վարձու տալ։ Տե՛ս ի յարակից անուանս։
Սոքա չեն ի վարձու տալոյ զիշխանութիւն հոգւոյն սրբոյ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. այսինքն տալոց. (ռմկ. տալու պէս չեն)։)
ՏԱՄ ԱԾԵԼ, ԲԵՐԵԼ, ՏԱՆԵԼ. որպէս յն. Առաքել. ἁποστέλλω. (Ծն. ՟Լ՟Ը. 17. 23։ ՟Խ՟Ե. 23։ ՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։ ՟Ի՟Դ. 23։)
ՏԱՄ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւացուցանել. եւ Արդար պատճառս ի մէջ բերել.
Դա՛տ արարէք որբոյն, եւ տո՛ւք իրաւունս այրւոյն. (Ես. ՟Ա. 17։)
ՏԱԼ. որպէս Մատնել զայլս կամ զանձն.
Զլեգէոնս այսոցն՝ անդնդոցն տայ։ Տուեալ ի բանտ՝ պահէ մեծաւ զգուշութեամբ ... Եւ դարձեալ տայ ի բանտ. (Ածաբ. կիպր.։ Արծր. ՟Ե. 1։)
Զմեզ ի կորուստ եւ յոչէութիւն տան. (Լմբ. ժղ.։)
Քան զի ոչ էր սովոր արհամարհել զհրաման (հօրն), ետ զանձն իւր երթալ (առ եղբարսն). (Եփր. ծն.։)
Ետ իսկ (ղովտ) զանձն գինւոյն, զի ըմպելովն՝ յերկեղէն յապահով լինիցի. (Կիւրղ. ծն.։)
ՏԱԼ. որպէս Աւանդել. յանձնել. դնել. եւ Գրել.
Որպէս եւ մովսէսի ի մատենի տուեալ պատմէ. (Եւս. քր.։)
ՏԱԼ. որպէս Կրել.
Որպէս Թողուլ. թոյլ տալ.
Թէ եւ տամք զէն ի հոմանուանցն գոլ, այլ ոչ եթէ այսուիկ ինչ անգիտելի է. (Սահմ. ՟Ա։)
Տաց, թէպէտեւ համարեսցուք, եթէ եպերեալ եւ եւ այլն. (Եփր. թագ.։)
ԺՈՂՈՎ ՏԱԼ, որպէս Գրոհ կամ հորդան տալ. կամ գումարիլ.
ՏԱԼ ԳԵՏՈՅ, կամ ՄՕՐԱՑ, կամ Ի ՄՕՐԻՆ. Ստիպել մխիլ եւ խրիլ կամ ընկղմիլ։ (Մամիկ.։) Կամ ՏԱԼ ԶԱՆՁՆ ի բլուրն. որպէս (Դիմել. անդ։)
ԵՐԵՏ. որպէս Ետ.
Ընդունել ինչ տուի առ ի մէնջ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Յայնպիսում ժամանակի, յորում եւ օրէնք յաստուծոյ տուին. (Փիլ. ել. ՟Բ. 49։)
to see, to perceive;
to regard, to contemplate;
to observe, to consider, to remark, to examine;
to know;
to provide, to supply, to furnish;
to take care of, to tend;
to go to see, to visit;
to spy, to watch;
— զմիմեանս պատերազմաւ, to engage in war amongst themselves;
to grapple with each other;
— զպէտս ուրուք, to provide with necessaries;
զտուն —, to manage household or domestic affairs;
չ-ոյն առնել, to pretend not to see;
տեսէք զինչ լսէքդ, pay attention to what you hear;
տեսջիր, զամենայն նշանսն արասցես, take care to work all the wonders;
աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ, God will provide himself with a lamb for the burnt offering;
հիւանդ էի եւ տեսէք զիս, I was sick, and you visited me;
տես ինձ, see, you see;
ապա թէ ոչ՝ տեսից վասն քո, if not you will see how I will pay you;
տես քեզ արս զօրաւորս, choose valiant men to accompany you.
εἵδω, ὀράω video եւ εἱδέω scio. (որպէս եբր. րաա եւ էատէ ). եւ եւս՝ ἑπείδω inspicio, aspicio, perspicio ὅπτομαι, θεωρέω intueor, contemplor, specto եւ այլն։ Աչօք մարմնոյ կամ մտաց նկատել, ականել. նշմարել. հայել՝ գիտել եւ ըմբռնել. ի միտ առնուլ. ճանաչել. դիտել. տեսնել, տեսնալ.
Ետես աստուած զլոյսն, զի բարի է։ Տեսանել՝ զի՛նչ կոչեսցէ։ Զքեզ տեսի արդար առաջի իմ։ Հայեա՛ց եւ տե՛ս։ Ետես տէր զտառապանսն իմ։ Զի մի՛ տեսից զչարիսն։ Տեսանել զբարութիւն տեառն։ Տեսանել զերեսս իմ։ Զանգործս իմ տեսին աչք քո.եւ այլն։
Յորժամ կըոյրքն մարմնով՝ տեսանէին, տեսօղքն մարմնով՝ մտօք կուրանային. (Գէ. ես.։)
Ոչ ական միայն է այս՝ բայց զիւրոյ անձինն միայն զբնութիւնն ոչ տեսանէ, եւ զամենայն ինչ՝ որ առաջի կայ՝ տեսանել. այլ եւ միտք այսպիսի իմն բարս ունին. զայլոց մեղնս տեսանէ, եւ զիւր յանցանսն ոչ առնու ի միտ. (Վեցօր. ՟Թ։)
Ի թշնամիս իմ (յն. ներգոյ) ետես ակն իմ։ Տեսցէ ի թշնամիս իւր (յն. ի վերայ թշն)։ աչք իմ տեսցեն ի նա։ Եւ ես տեսից ի թշնամիս իմ։ Դարձի՛ր, եւ տեսցուք մեք ի քեզ. եւ այլն։
Դէտ արձակեաց յուդա, զի տեսցէ զբանակս նոցա։ տեսանել՞, թէ որպիսի անցք անցցեն։ Տե՛ս խնդրեա՛ այր մի իմաստուն։ Եւ դու տե՛ս քեզ յամենայն ժողովրդենէդ արս զօրաւորս աստուածապաշտս.եւ այլն։
Նախ զայն տեսցուք, թէ բնաւ գուցե՞ն։ Զգուշութեամբ տեսցուք։ Բայց դու տե՛ս զհաւատս նոցա. (Եզնիկ.։ Ոսկ.։ Շ. մտթ.։)
Աստուած տեսցէ իւր ոչխար յողջակէզ։ Հիւանդ էի, եւ տեսէք զիս։ Ոչ տեսէք զիս։ Խնամէր եւ տեսանէր զպէտս նոցա. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 8։ Մտթ. ՟Ի՟Բ. 36. 43։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Յարդարութեան վաստակոցն եւ՛ զանձն եւ զհայր եւ զմայր տեսանիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Մինչդեռ ժամանհակս ի ձեռս է, տեսցես վասն իւրաքանչիւր սխալանաց. (Մաշկ.։)
ՏԵՍԱՆԵԼ. βλέπω, προσέχω attendo, sedulo caveo եւ այլն. Զգոյշ լինել. քամիտ դնել, ուշ ունել. աղէկ նայիլ.
Տեսջի՛ր, զամենայն նշանս՝ զոր ետու ի ձեռս քո, արասցես. տեսջի՛ր՞ զազգն ղեւեայ մի՛ խառնեսցես ընդ նոսա ի հանդէս։ Տեսէ՛ք եւ զգո՛յշ լերուք։ Տեսէ՛ք զի՛նչ լսէքդ։ Տեսէ՛ք այսուհետեւ զիա՛րդ լսէքդ. եւ այլն։
ՏԵՍԱՅ, ՏԵՍԱՐՈՒՔ. իբր Տեսի, տեսէ՛ք . (ըստ յն. ոճոյ. որպէս հասարակ բայ).
Տեսայ զառաքելական նկարագիրս մարգարէական բարբառօքն պայծառացեալ։ Տեսարո՛ւք զայս ե՛ղբարք. (Սեբեր. ՟Է։ Վրք. հց. ձ։)
ՏԵՍԱՆԵԼՈՎ. (որպէս, տեսքով) τῷ εἵδει, τοῦ εἱδεῖν, ὅψει, κάλλει visu, specie, aspectu, forma, pulchritudine. Տեսլեամբ. տեսակաւ. տեսով. գեղով. երեսօք. կերպարանօք.
Շինեցին սեղան մեծ տեսանելով։ Եւ ինքն էր գեղեցիկ տեսանելով։ Աղջկունս կոյս գեղեցիկս տեսանելով։ Եւ էր աղջիկն բարի յոյժ տեսանելով։ Խուժադուժ եւս էր տեսանելով.եւ այլն։
aspect;
appearance, look, sight, view;
air, mien, visage, image;
spectacle, representation;
vision, apparition, phantom, spectre, dream;
phenomenon;
contemplation;
theory, idea;
գեղեցիկ —, — գեղոյ, beauty, loveliness;
գեղեցիկ տեսլեամբ, handsome, beautiful, charming;
երկնային —, celestial vision;
— դիմաց, figure, physiognomy;
ի — ածել, to represent, to perform, to put upon the stage;
— լինել աշխարհի, to be made a spectacle unto the world;
— տեսանել, to have a vision;
արար տօն տեսլեան, խաղու, he held a festival with public games;
ի — ամենեցուն, before all men, or all eyes;
եղեւ բան տեառն առ աբրամ ի տեսլեան, God spoke in a dream to Abram;
տեսլեամբ բնութեան պարապեալ, given to the contemplation of nature;
— աչացն է հաւատարիմ եւ ոչ լուր ականջացն, hearing is believing but seeing has no fellow.
εἷδος species, forma ὅψις, ὄρασις aspectus, facies, visus ἱδέα idea. Տես. տեսակ. տեսութիւն. որպէս Երեւոյթ դիմաց. կերպարան. հայեցուած. երեսք. պատկեր. նմանութիւն.
Զազիրք տեսլեամբ։ Գեղեցիկս տեսլեամբ։ Տեսիլ նորա իբրեւ զտեսիլ սառին։ Իբրեւ զտեսիլ որդւոց թագաւորի։ Աչք նորա իբրեւ զտեսիլ արուսեկի։ Եւ էր տեսիլ նորա իբրեւ զիփայլակն։ Իբրեւ զտեսիլ բորոտութեան ի մորթ մարմնոյ նորա։ Թխացան քան զածուխ տեսիլք իւրեանց։ Տեսիլ փառացն տեառն իբրեւ զհուր բորբոքեալ։ Եւ ոչ զտեսիլ նորա տեսէք։ Եղեւ տեսիլ երեսաց նորա այլակերպ։ Իջանել հոգւոյն սրբոյ մարմնաւոր տեսլեամբ իբրեւ զաղաւնի ի վերայ նորա։ Փափաքէ պատկերի մեռելոյ անշունչ տեսլեան։ Այնպէս անշքեսցի տեսիլ քո ի մարդկանէ.եւ այլն։
Ազնիւ երեսօք, եւ գեղեցիկ տեսլեամբ յոյժ։ Երեսք նորա եւ տեսիլ նորա ահագին յոյժ։ Տեսիլ արածին զնստագոյն։ Մի՛ ապականիցէք զտեսիլ մօրուաց ձերոց։ Տեսիլհ անուոցն իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի. եւ այլն։
Ի մի՛տ առ զտեսիլդ։ Տեսի ես դանիէլ միայն զտեսիլն, եւ արքն՝ որ ընդ իս էին, ոչ տեսին զտեսիլն։ Անցեալ տեսից զտեսիլն զայն մեծ։ Ի տեսլեան գիշերի։ Տեսլեամբ երեւեցայց նմա։ Բարձր բազկաւ, եւ մեծամեծ տեսլեամբք։ Ասէ ցիս հրեշտակ աստուծոյ ի տեսլեան։ Եւ էր տեսիլ երազտոյն օրինակ այս։ Խելամուտ էր ամենայն տեսլեան երազոց։ Ոչ գոյր տեսիլ՝ որ դուշտեէր.եւ այլն։
Ի տեսլեանց անցանել. (որպէս երազափորձութիւն). (Կանոն.։)
ՏԵՍԻԼ. θέατρον theatrum, spectaculum. Տեսարան. հանդէս. ցոյցք.
Յորմն վարսել հրամայէ ի տեսիլ ամենայն անցաւորաց. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Ազգի ազգի տեսիլք մոլեգինք լինին ի քաղաքս բազումս. բայց մեք ունիմք զտեսիլ մեծամեծաց սքանչելեացն աստուծոյ։ Որ ոք զտեսիլ աշխարհիս սիրեցին տեսանել։ Տեսօղ պէսպէս տեսլեանց երեւելի արարածոցս. (Վեցօր. ՟Դ. ՟Զ։)
ՏԵՍԻԼ. ὄρασις visus. որպէս Տեսութիւն աչաց. տեսանելն. եւ Տեսանելի իրք.
Որպէս տեսիլս աչաց զարեգական զլոյս։ Տեսիլ աչացն է հաւատարիմ, եւ ոչ լուր ականջացն։ Միայն տեսլեանն զգայութեանց աստուած ծագեաց լոյս. (Յճխ. ՟Գ։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Փիլ. իմաստն.։)
Իմաստասէրի լինելով, եւ տեսլեամբ բնութեան պարապեալք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
sight, vision, look, view;
theory, plan, speculation;
visit;
contemplation, consideration;
idea, conception, knowledge, notion;
vision, dream;
prophecy;
ecstasy;
տեսութեան or դիտական ասպարէզ, field of view or vision;
համառօտ —, cursory view, short notice, sketch;
հասարակաբար տեսութիւն, at or with a single glance, in a summary way.
Տեսութիւն է՝ որ ի ձեռն աչաց՝ յամենեսին ի զգայութիւնսն գեղեցիկ։ Ըստ բաւականութեան աչաց տեսութեանց։ Ընդ տեսութիւն եղբարցն խնդամք։ Մարիամ առիթ տեսութեան նոցին զանզնին որդւոյն կերպարան։ Եւ ոչ տեսութեամբ աչաց բացայայտի. (Փիլ. իմաստն.։ Արծր. ՟Ա. 11։ Վրք. հց. ՟Թ։ Նար. կուս.։)
Եսայիաս իբրեւ տեսութիւնս ետես. քանզի գրեալ է, տեսութիւն՝ զոր ետես եսայիաս. (Բրս. թղթ.։)
Որ տեսութիւն իմն բերէր յինքն որպէս զանպարտելի պարիսպ։ Քարոզել յայտնապէս զչքնաղ տեսութիւն. (Յհ. կթ.։ Շար.։)
ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. Ցոյց. ապացոյց. Որ այնչափ տեսութիւն էին առեալ ի նորա զօրութենէն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Բարձրացո՛ զտեսութիւն մտաց քոց։ Այսպէս մանրազնին տեսութիւն՝ սակաւուց է. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ։)
Յառաջ քան զփոխումն եկն ի տեսութիւն մտաց (որպէս յն), եւ զաչս իւր բացեալ՝ պշուցեալ հայէր. (Կլիմաք.։)
Կարօղ էք սակաւուք տեսութեամբ։ Ի տեսութենէ իմաստից քննութեան մեր փակեալ. (Շ. թղթ.։ Նար. կուս.։ (որք հային եւ ի յաջորդ նշ)։)
ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. θεωρία theoria, speculatio, contemplatio, observatio. Մտաւոր նկատումն. քննութիւն. մտածութիւն. ճանաչումն իմաստնօրէն. հայեցողութիւն. մեկնութիւն. դիտումն. դիտաւորութիւն. միտք. իմաստ.
Գործ՝ տեսութեան ասպանջական է։ Բարիո՛ք (է) տեսութիւն, բարիո՛ք գործ։ Սրբոյ եւ թագաւորականի տեսութիւն երրորդութեանն (դէմ յանդիման). զոր միայնակ եւ մանաւանդ անդ արքայութիւն երկնից ես գնեմ. (Ածաբ. մկրտ. Ածաբ. աղք. Ածաբ. կարկտ.։)
Աշակերտք, որ նախ քան զտեսութիւն աստուածաբանք։ Մերձ գնել տեսութեանս զիմաստն պօղոսի։ Ուսուցին զխորհրդոյն տեսութիւն։ Ուստի եւ մեզ կարեւոր պէտք են յայս տեսութիւն խնամով հայել։ Ճշմարտեն զտեսութիւնս զայս։ Ի վայրապար ցանկութիւնս արհեստից, սնոտի եւ մակացութեան։ Զօրութիւն՝ կրկին տեսութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 68։ Սարգ.։ Իգն.։ Շ. ՟ա. պ.։)
ՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. որպէս Տեսանողութիւն. մարգարէութիւն.
Լցեալ է աստ տեսութիւնն զաքարիայ։ Ըստ տեսութեան դանիէլի (ի տեսլեան նաբուդ՛՛)։ Աստանօր կատթարեցեր զմարգարէիցն զտեսութիւն. (Իգն.։ Սարգ. Շար.։)
to last, to persevere, to continue;
to endure, to support, to bear;
— ի մարմնի, to live, to subsist;
ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց, he patiently suffered the tortures.
ὐπομένω, διαμένω, στέγω permaneo, duro, perduro . (լծ. տր. տէվամ. որպէս եւ տայիմ է միշտ, մշտատեւ) Հանապազորդել. կալ մնալ հաստատուն եւ յերկար ի վիճակի իւրում. բաւել. յերկարել. կեալ. դիմանալ, կենալ
Ոչ տեւէր մարմինն ընդ շնչոյն յերկար ժամանակս կեալ. (Եզնիկ.։)
Զքար՝ որ տեւօղ նիւթ է։ Ճանկդեղ իբրեւ զտեւօղ յամարայնի։ Եթէ տեւեսցեն մարդկայինքս մինչ ի ծագել փառաց նորա։ Ի ձեռն նոցա (առն՝ կնոջ) մահկանացուս տեւեսցէ բնութիւն. (Լմբ. իմ.։ Մխ. առակ.։ Երզն. մտթ.։)
Ամենայնի տեւէ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 7։)
Ամենկայն՝ որչափ ի փոքրագունիցն բաղկանայ, մեծագունիցն, տեւէ. իսկ այն՝ որ ի մեծագունիցն, փոքրագունիցն տեւել ոչ կարէ. (Պղատ. տիմ.։)
Հուր քան զամենայն սեռս մանրամասնագոյնն՝ զամենայն անջատէ, եւ ոչ ինչ կաթրէ սմա տեւել. (անդ։)
Ցրտոյ եւ մերկութեան տեւէր։ Քաջաբար տանել եւ տեւելզ գնալոյն նորա։ Տեւել քրտանցն՝ որ յաղագս առաքինութեանցն։ Զիա՞րդ արդեօք կարէ մարմին մարդոյ տեւել ժուժկալել այսպիսի դժոխըմբեր քրձի. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 3։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։ Յհ. կթ.։)
Ժուժկալեալ տեւէր չարչարանաց գանից։ Ուստի գթած հայրն ոչ տեւեալ (այսինքն չհանդուրժեալ՝) միշտ բարկութեամբ ըզմեզ խրատեալ (այսինքն խրատել). (Շ. տաղ լուս. եւ Շ. վիպ.։)
Եթէ զանօրէնութիւնս իմ պահեսցես, ո՞վ տեւեսցէ քեզ. (Եփր. աղ.։)
Ոչ եւս ընդերկար տեւէին մեկուսանալ ի նմանէ։ Ոչ տեւէին ի գթոյ նորա. (Ոսկ. գծ.։)
Մի՛ թուլասցի մնալ տեւել անսալ նոցա։ Մանանայն տեւէր հրոյն ջերմութեան. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. իմ.։)
Տեւօղք ի տանջանս , եւ յաղթօղք ի մարտի։ Զի կարէ օձ այգու տեւել ի ծարաւու. (Շար.։ Մխ. երեմ.։)
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
պէսպէս խնդրով. ἁπολαύω fruor, oblector;
commodum, fructum, emolumentum capio;
utor τρυφάω , τέρπομαι delicior, delector. Ունել զվայելս զուարճալի իրաց. հաճութեամբ եւ դիւրութեամբ սրտի ժառանգել զխնդրելին. վարել զանդորր կեանս. փափկանալ. հեշտանալ. կցորդ լինել. հաղորդիլ. վայլել.
Ի նոր ճաշակսն վայելեսցեն։ Ընդ նոցին արգարոցն վայելէին։ Կշտապինդ՝ վայելիցէք ի գալստենէ փառաց դորա։ Եկա՛յք եւ վայելեսցու՛ք ի բարութիւնս որ կանս։ Ե՛կ եւ վայելեսցուք սիրով (այսինքն ի սէր)։ Ձերով իշխանութեամբդ վայելեն.եւ այլն։
Ի մէջ հնոցին սուրբքն ցօղովն վայելէին։ Զի՞նչ սքանչելի է փառք ի մարդկանէ, որով մանկունք կաքաւիչք վայելեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Ի հայրենական խնամսն վայելիցեմք։ Զի զամենայն երանութիւնսն յուսով վայելեսցուք։ Վայելեցէ՛ք զանճառ բարիսն։ Վայելեա՛ ապա գոնէ զայժմու ժամանկս։ Զայս վարեսցուք, եւ որ գալոցն է աշխարհ, զայն վայելեսցուք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
Սատանայ՝ ոչ վայելելով ի թագաւորականն դիմաց, յորմէ հրեշտակքն վայելէին։ Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութենէ աստուածութեան. (Իսիւք.։ Բրսղ. մրկ.։)
Յուրախութիւնս լաւութեանցն վայելել։ Բարերարութեան առաքինութիւնն այն է, յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն. (Եզնիկ.։)
ՎԱՅԵԼ Է, են. կամ ՎԱՅԵԼԷ, լեն. (դիմազ) Վայելուչ է. վայելչական է. արժա՛ն է. պատշաճ է. ա՛նկ է. օգտէ. լաւ է. կըվայելէ, յարմար է, կինկնայ, կիյնայ.
Ուղղոց վայելէ օրհնութիւն (այսինքն օրհնելն զաստուած)։ Քեզ վայել է օրհնութիւն (այսինքն օրհնիլն) աստուած ի սիովն։ Տան քում վայել է սրբութիւն։ Քեզ իսկ վայել է։ Ոչ վայելէ անզգամի փափկութիւն.եւ այլն։
Եւ քեզ վայել է (կամ վայել են) փառք եւ իշխանութիւն, եւ այլն. (Ժմ.։)
Ոչ հաւատայ նա զոք վասն զարդուն իւրոյ, եթէ վայե՛լ է նմա։ Այլ որպէս վայելեսցէ կանանցն, որոց զաստուած պաշտութիւն յանձն առեալ իցէ. (Ոսկ. աւետար. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Մեծամեծ մարտքն՝ մեծամեծաց վայել էին. (Իսիւք.։)
Եւ այլ անթիւ բանք, որք ոչ վայելեն աստուծոյ. բայց թէպէտ եւ ըստ ինքեան ոչ վայելեն, այլ սակայն ըստ մեզ վայելեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։)
Որ վայելեն քեզ՝ զայն չխնդրես. եւ որ ոչ վայելէ, զայդու յաճախես. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
fainthearted, chickenhearted, fearful, timid, timorous, pusillanimous, cowardly, craven;
ընդէ՞ր —ք էք, why are you fearful?.
Այր ոք՝ որ երկնչիցի, եւ վատասիրտ սրտիւ իցէ։ Ո ոք վատասիրտ իցէ. դարձցի։ Պատուէր տային վատասրտացն, զի դարձցին ի տունս իւրեանց։ Ընդէ՞ր վատաստիրտք էք սակաւահաւատք։ Ընդէ՞ր այդպէս վատասիրտք էք. (Օր. ՟Ի. 8։ Դտ. է. 3։ ՟Ա. Մակ. ՟Գ. 56։ Մտթ. ՟Ը. 26։ Մրկ. ՟Դ. 40։)
Ոչինչ զանգիտելով իբրեւ զանարի վատասիրտ։ Վատասիրտքն լքանէին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Զ։)
Եզն վատասիրտ է, եւ երկնչոտ. (Վեցօր. ՟Թ։)
to be weak of sight;
to have sore eyes;
աչք իւր վատեալ էին, his eyes were dim;
cf. Վատեմ;
cf. Վատանամ.
Որպէս Տկարանալ աչաց. cf. ՎԱՏԵՄ, իմ։
doctrine, dogma, tenets;
teaching, instruction, precept, maxim, sentiment;
theory;
doctor's degree, lectureship;
աստիճան վարդապետութեան, doctorate;
քրիստոնէական —, catechism;
cf. Զեղում.
Ուսուցանեն զպատուէրս մարդկան, եւ զվարդապետութիւնս։ Որ ինչ գրեցաւն, ի մեր վարդապետութիւն գրեցաւ։ Խռովեալք եւ տատանեալք յամենայն հողմոց վարադպետութեան։ Հակառակ ողջամիտ վարդապետութեանս։ Որ ուսուցանէն, ըստ վարդապետութեան.եւ այլն։
professor, master, teacher;
school-master;
preceptor, tutor, instructor;
gymnasiarch, ludi magister;
— իմաստասիրութեան, professor of philosophy;
— օրէնսգիտութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան, law-professor, physic-professor, divinity-professor.
Զոր ի պէտս սպասու մանկտւոյ վարժապետն պատրաստեաց։ Այս զհետերթանք վարժապետի պատուասէր առատութիւն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
portion, dowry;
hire of an harlot;
cf. Կապէնք.
ՎԱՐՁԱՆՔ. Որպէս վարձ կնոջ պոռնկին. կապէնք. μίσθωμα merces.
Զամենայն վարձանս նորա այրեսցեն հրով ... զի ի կապինաց պոռնկութեան ժողովեաց. (Միք. ՟Ա. 7. (այսպէս է ի յն. եւ յեբր. վասն որոյ սխալ է գրեալն ի սովորական օրինակս մեր, զամենայն արձանս նորա)։)
φερνή dos δόμα donum. Վարձ հարսին կամ հարսնութեան ի փեսայէ եւ ի տանէ նորա. օժիտ, գրաւական. քեապին, յիշելիք. պարգեւ. տուայր. ճէհիզ. աղըրլըգ։ տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Դ. 12։ Ել. ՟Ի՟Բ. 16. 17։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 14։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 25։)
Ընծայեցին առթեցելումն զաստուածային ընծայսն, զոր վարձանս կոչել սովորութիւն է. (Նիւս. երգ.։)
Զոր ինչ բերէ կինն պռոյգս, գրեսցեն զնա. նոյնպէս գրեսցեն զվարձանսն, այս ինքն զտուայրն, որ է մահր. որպէս եւ հաւանի այրն ի պռոյգս, եւ կինն ի վարձանսն, գրեն հաստատուն. (Մխ. դտ.։)
Զի՞նչ էին վարձանք կուսին սրբոյ հարսինն (այս ինքն եկեղեցւոյ). եւ խօսեցայց ես զքեզ ինձ ասէ հաւատովք եւ արդարութեամբք. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ.) (որ լինի եւ որպէս պռոյգ, պաշտատական, ի կողմանէ հարսին. μνῆστρον, -ρα arrhabo, -ones.
demonstration, proof, reason;
ածել ի —, to show, to manifest;
յանէութենէ ի — ածել, to create, to give being, to cause to exist.
Որ յանէութենէ զբնաւս ի ցուցակութիւն ածեալ գոյացուցեր։ Նախ զերկինս եւ զերկիր հիւթովքն, եւ ապա զցուցակութիւն բարեվայելչութեան սոցին տարարովն. (Պտրգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Զարժանն հայցեմք ի շնորհացն Աստուծոյ ածել մեզ ի ցուցակութիւն։ Զոր տեսանեմ աչօք մտացս ի զօրութենէ վերին ցուցակութեանն. (Յհ. կթ.։ Փարպ.։)
Աստուածասիրութեան է բացահայտիչ, եւ մտերմութեան ցուցակութիւն։ Փառատրութիւնս՝ մերոյն սիրոյ ցուցակութեան բացերեւութիւն. (Խոսր.։ Լմբ. պտրգ.։)
to shew, to indicate, to designate, to point out;
to cause to be seen or known, to expose, to declare, to represent;
to demonstrate, to proof;
— զանձն թէ աստուած, to pretend to be a god.
Ե՛լ դու յերկրէ քումմէ՝ յերկիր զոր ցուցից քեզ։ Զոր ինչ Աստուած առնելոց է՝ եցոյց փարաւոնի։ Եցոյց քեզ Աստուած զայդ ամենայն։ Եւ եցոյց եւս ինձ Աստուած զզաւակ քո։ Որպէս ցուցաւ քեզ օրինակ ի լերինն՝ արասցես։ Ցուցանել քեզ ճանապարհ, ընդ որ գնայցէք։ Ցոյց մեզ զմուտ քաղաքիդ. եւ եցոյց։ Ցո՛յց մեզ զողորմութիւնս քո։ Նշան յերկնից ցուցանել նոցա։ Ցուցանել զանձն՝ թէ Աստուած իցէ։ Բազում եւ ծանր վնաս դնէին, զորս ոչ կարէին ցուցանել։ Աստուած իմ ցույցէ ինձ ի թշնամիս իմ. (որպէս ասի եւ տեսանել ի թշնամիս). եւ այլն։
Արդ հա՛րկ է ի պատճառս չարեացն գալ, եւ ցուցանել՝ թէ ուստի՛ լինին չարիքն։ Արքայութեան երկնից քաղաքացիս ցուցանէ զայսոսիկ, որք լսօղք ձայնի նորա լինիցին։ Ոչ ծածկեմք զանչափ մարդասիրութիւնդ, զոր առ մերս բնութիւն ցուցեր. (Եզնիկ.։ Աթ. ՟Ը։ Խոսր.։)
Յայտ յանդիման մեծի բանակին զպաշտօնն ցուցանէին աներկիւղ։ Անարգս եւ վատթարս յաչս ամենեցուն զնոսա ցուցանէին։ Թէպէտեւ ի վերին երեսս զայս կեղծաւորէր, այլ ի ներքոյ խորհուրդքն չարագոյն ցուցանէին (կր)։ Յայտնել եւ ցուցանել նոցա զխորհուրդն ոչ կարէին. (Եղիշ.։)
Առաջին զվկայիցն ցուցանէ բանս, եւ ապա զամենայն բարեպաշտաց։ Չէ բաւական ասէ փախչելն միայն ի չարեաց, այլեւ գործս բարեաց ցուցանել։ Ցուցէ՛ք ոչ լոկ ապաշխարութիւն, այլեւ պտղովն հանդերձ. (Շ. մտթ.։ Իսկ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7. ցուցանելի ասի իբր ցունցանօղ։)
to dew;
to bedew, to sprinkle or cover with dew, to besprinkle, to wet, to water;
— անձրեւ, to rain;
— արտօսր, to shed tears, to weep;
— բերանով, to sprinkle with the mouth;
ցօղէ, the dew falls;
ամպք զօղեցին ջուր, the clouds melted in rain.
եւ չ. στάζω tillo ῤαίνω, ῤαντίζω aspergo . իջուցանել կամ կաթեցուցանել զցօղ, եւ զանձրեւ, եւ զարտօսր. ցանել. սրսկել. հոսել. տամկացուցատել. թանալ. զովացուցանել. եւ Կաթել. իջանել ցօղոյ. շաղ կամ շաղի պէս կաթեցնել, ցրցըքնել, ցրցնքել, թրջել.
Ամպք ցօղեցին։ Ամպք ցօղեսցեն զարդարութիւն։ Երկինք ցօղեցին յերեսաց Աստուծոյ ի սինէ։ Ի ցօղել նորա զուրաթ եղիցի բոյս նորա։ Ցօղեա՛ յիս մշտակաւ, եւ այլն.
Ցօղեցին ի վերայ նորա անձրեւ, բանք մարգարէիցն. (Մծբ. ՟Ե։)
Այս բաժակ կարէ եւ հոգեւոր ցօղել՝ բուսուցանել սերմն հաճոյ կամաց վերնոյն. (Ագաթ.։)
Ցօղեա՛ տէր զցօղ ողորմութեան քո։ Ցօղ արեան քո տէր ցօղեա՛ ի հոգիս։ Ցօղն որ ի քոյդ կողէ ցօղեալ. (Ժմ.։)
Ցօղէ արեան քո կաթուած յօրըստօրէ մատչելն՝ եւ առ մեզ զգթութիւն մաղթանօք սրբոց. (Լմբ. սղ.։)
Ցօղեն զարտօսրաթոր վտակս։ Ցօղէր արտօսր ցաւագին՝ մայր տեառն որ կայր մերձ առ խաչին։ Ցօղեսցին մեր արտասուք ընդ ցօղ արեան նահատակացն. (Անան. եկեղ.։ Շար.։)
Յարեաւ, եւ ցօղեաց զարմաւն. (Վրք. հց. ՟Գ.) (որպէս թրջել)։
Ցօղեաց ի վերայ գերեզմանի նորա գեղ ինչ բժշկական. (Հ. կիլիկ.) (որպէս կաթել կամ բղխել)։
the thirty fourth letter of the alphabet and the seventh of the vowels;
seven thousand;
seven thousandth;
It is used both as a vowel & as a consonant. As a vowel for example in the words իւրաքանչիւր, ուխտ, etc., and as a consonant in the words հաւատ, սեաւ, հիւանդ, etc.;
It is only used as a medial final letter, sometimes serves for the consonant վ, for instance : օթեւան — օթեվան, երիւար — երիվար, վաւաշ — վավաշ, etc, or for the diphthong u, as, հւսւտ instead of հիւսիւս;
There is no proper word beginning with this letter, but on account of its affinity with the letter հ, it is sometimes substituted for it;
Joined with ի (իւ), it is generally pronounced like the French u as : դիւր, հիւր, դիւթ, & preceding the ո (ու) is pronounced like the English ou. Preceded also by ա (աւ), was anciently pronounced o as : աւրհնեմ — օրհնեմ, աւր — օր;
It is sometimes used instead of the suffixes ի & յ as : ւայդմանէ — յայդմանէ, ւիւրաքանչիւր — յիւրաքանչիւր;
In poetry, it is sometimes used instead of the conjunction եւ or ու.
Ւ, կամ ւ. Տառ՝ անուանեալ Հիւն, սիւն. ըստ տեղւոյն ձայնաւոր երկբարբառ, իբր Եու, իյո՛ւ, եւ ըստ տեղւոյն բաղաձայն՝ որպէս մեղմ վ. յար եւ նման մի նոյն նշանագրի լատինացւոց, որ կրկին ձեւով գրի, U որպէս ձայնաւոր ու, կամ ըստ գաղղիացւոց իւ. եւ V, որպէս բաղաձայն վ. հետեւողութեամբ տառիս յունաց Υ, υ . որ կոչի ի՛ փսիլօն. եւ վերածի յերիս տառս լատինացւոց. i, u, y. Նոյնպէս եւ վաւ տառն արեւելեան ազգաց՝ է ւ եւ վ. որ ըստ տեղւոյն առընթեր այլոյ ձայնաւորի լինի՝ ու, եւ ո։ Վասն այսորիկ որպէս ի մեզ աւ, է զի օ՛, եւ է զի՝ իբր ավ հնչէ, նոյնպէս է ամենեւին եւ առ եբր. արաբ. պ. թ. եւ գաղդ. տե՛ս ի տառն Օ։
Իբրու ձայնաւոր յայտնի տեսանի առ նախնիս յանխտիր գրութեան բառիցդ Եգիւպտոս, եգիպտոս, եգւպտոս։ Եթէովպացի, եթիովպացի, եթւովպացի։ Կիւպրոս, կիպրոս, կւպրոս. կիւրակէ, կւրակէ։ Սոյնպէս գրի, կւպարիս, կւրոս, կրիւսոս. իբր կիպարիս, կիւրոս, կրեսոս կամ կրոյիսոս։ Վասն որոյ մի եւ նոյն բառ են Կիվոս, կիբիկոն, կիւբիկոն, քուեայ. այն է ըստ յն. գի՛վօս կամ գի՛ւվօս. լտ. գու՛բուս։ Թո՛ղ զի յոյնք զիփսիլոնի իբր ձայնաւորի զձայն այժմ կորուսեալ՝ հնչեն ի՛, ուր ուրոյն ունին եւ զտառդ ի։ Իսկ ի մեզ մի օրինակ հնչեն գրութիւնք նոր եւ հին, մեւս կամ միւս. հիւր կամ հեւր. աղբիւր կամ աղբեր. առիւծ կամ առեւծ, եւ այլն։
Որպէս ձայնաւոր՝ նոյնանայ իբր լծորդ ընդ եու, իւ, ի։ Նմին իրի փոխանակ u տառի լատինացւոց՝ մեք հանգոյն յունաց եւ գաղղիացւոց, ου , ou, գրեմք ու։
Իբրու բաղաձայն՝ ի մեզ լծորդ է ընդ վ. զի անխտիր գրի, վաւաշ, վավաշ. օթեվան, օթեւան. իջեվան, իջեվան, իջեւան, իջաւան, իջավան, եւ այլն. եւս եւ ու եւ ո, լծորդ գտանին. զոր օրինակ լուաղակ, լուղել. կամ լողակ, լողալ. կցուրդ, կամ կցորդ. եւ այլն։
Իսկ յոյնք զի՛փսիլօն իւրեանց որպէս բաղաձայն շփոթեն ընդ վի՛դա տառի իւրեանց ի սկզբան բառից, որպէս եւ ընդ ու. զոր օրինակ, որ առ հինս գրի վասիլիոս, ուաղէս, յետինք գրեն ւասիլիոս, ւաղէս, եւ այլն.
իսկ ի հին քերականութեան յն. եւ հյ. ի բաց ձգի մերս տառ բաղաձայն վ, եւ դնի միայն բ. զի β տառն յն. փոխադրի ի բ. զոր օրինակ վասիլիոս՝ է ըստ մեզ բասիլիոս կամ բարսեղ. եւ ի կարգի ձայնաւորաց միայն դնի υ , ւ, որպէս սուղ, եւ ստորադաս. ուր առաջադիր անուանին ա, ե, է, ը, ի, ո. պատճառն ի վերայ բերի ըստ համեմատութեան յունին՝ այսպէս.
Առաջադիրք ասին, վասն զնախադասելով զինիւն եւ զհւնիւն (այսինքն զինի տառիւ, եւ զհիւն տառիւ), շաղաշար կատարեն. որպէս աւ, աի։ Եւ ստորադասք ն ի նոցանէ երկու, ի, ւ. եւ ինդ է՛ ուրեք, ուր վաղդասական է, քան զհեւնդ (այսինքն զհիւնդ). որպէս յիմաստութիւնդ եւ յարդիւն. ուր յայտ է թէ գործիականն բառիս յարդ, յարդիւն, ոչ է շփոթելի ընդ ձայնդ յարդիւնս, յարդւնս։ Իսկ յարդիւք յոքնակ՛՛. ո՛չ է հնչելի յարդիվք, այլ՝ այլ՝ յարդեուք։
Ւիւիի յօդական միայն է տառ, բայց զոր յօդէ՝ քեզ խըրա՛տ առ. (Շ. այբուբ.։)
Եւ. ու. καί que, ve, et. վէ, վ.
Ւ. որպէս նախդիր՝ Ի. յ.
Փափաքեցի ... ւիւրաքանչիւր (այսինքն յիւրաքանչիւր) բան կենսատու, որպէս ցաւոց իմ լուսատու։ Ի իւրաքանչիւրոց (այսինքն յիւրաքանչիւրոց) ւիւսմամբ խուռն ախտից՝ ւիւծեալ է հոգիս. (Շ. յիշ. առակ.։ Ժմ.։)
Զքրիստոս անուանսն ուրանաս, եւ ոչ ւայդմանէ պատկառիս. Առ որս. յօրինակս ինչ, փոխանակ գրելոյ՝ յայդմանէ կամ ի յայդմանէ։
Եւ. ու. καί que, ve. վէ, վ.
Շունքըն զին պատեալ կային, անել ւանմուտղիս առնէին։ Արդ զի դու յիս՝ ոչ խնայեցեր, ւողորմութեամբ ոչ ներեցեր. (Շ. եդես.։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
Փակեաց տէր Աստուած արտաքոյ նորա զտապանն։ Եթէ փակեսցէ ընդդէմ մարդկան, ո՞ բանայցէ։ Փակեաց զդուրս վերնատանն ընդդէմ նորա, եւ աղխեաց։ Այդ դուռն փակեալ կացցէ, եւ մի՛ բացցի։ Պարտէզ փակեալ։ Դրօք փակելովք՝ ուր էին աշակերտքն ժողովեալ վասն ահին հրէից եկն Յիսուս, եւ եկաց ի մէջ նոցա.եւ այլն։
Այն՝ որ վիմով կնքելով յարեաւ, եւ դրօքն փակելովք եմուտ, նոյն է եւ որ զկնիք կուսութեանն ամբողջ պահեաց ի ծնանելն. (Շ. թղթ.։)
Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Փակեցի զծով դրամբք։ Փակելով փակեաց տէր արտաքուստ զամենայն արգանդ։ Եւ տէր փակեաց զարգանդ նորա, զի ոչ ետ նմա որդի։ Եւ դու Դանիէլ փակեա՛ զբանսդ, եւ կնքեա՛ զգիրդ։ Փակիցէ զգութ իւր ի նմանէ։ Եւ փառք Աստուծոյ զքեւ փակեսցին։ Փակեսցէ զքեզ տէր այսօր ի ձեռս իմ.եւ այլն։
Ի խնդրուածս կամ ի փառաբանութիւն փակէ զբանն. (Խոսր.։)
ՄԻ՛ փակեր յինէն զառատութեան պարգեւաց քոց զդրունս. (Սարկ. աղ.։)
Յիշխանս Յուդայ. զտանուտեարս ցեղիցն կոչէ, որով եւ զԵրուսաղէմ ի ներքս փակէ. . . զգլխաւորագոյնսն գրելով՝ զայլսն ընդ սոքօք փակեցին. (Շ. մտթ.։)
Անճոռութեամբ անհասականաւ վեհագոյն ամենեցուն փակեալ գտանի. . . Ի տեսութենէ իմաստից քննութեան մեր փակեալ. (Նար. կուս.։)
Փակեաց ի մէնջ Պօղոս զհաւանելն հրեշտակի կամ մարդոյ (այսինքն արգել)։ Հասարակաց շնորհս ի մեծատունս փակեցաւ (այսինքն ամփոփեցաւ). (Լմբ. պտրգ.։)
Ասելովն՝ զերկին եւ զերկիր, ե՛ւ զամենայն ինչ որ ի նոսա՝ ի ներքս փակեաց։ Զորս ի մէջն փակեալ էին՝ եթօղ. (Կիւրղ. ծն.։)
cf. Փաղանունապէս.
ՓԱՂԱՆՈՒՆԱԲԱՐ ՓԱՂԱՆՈՒՆԱԿԻ ՓԱՂԱՆՈՒՆԱՊԷՍ. συνωνύμως synonimice, univoce. Իբր փաղանուն՝ փիլիսոփայօրէն.
Եւ է գոյացութեանց եւ տարբերութեանց՝ ամենայն փաղանունաբար ի նոցանէն ասիլ. (Արիստ. գոյաց.։)
Եւ թէպէտ զամենայն ոք էակս կոչեսցէ, հոմանունաբար ասէ կոչեսցէ, եւ ոչ փաղանունակի. քանզի եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ՝ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայն էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
Որ փաղանունաբար ստորոգին, երկակի են. են որք անուան եւ իրի տան, որպէս կենդանին՝ մարդոյն. եւ են՝ որք իրի միայն, որպէս տարբերութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
Կամ Իբրեւ փաղանուն քերականօրէն.
Կէտ եւ որոշումն փաղանունաբար զնոյն նշանակեն. տրոհութիւն՝ սակս զիմացուածս զատուցանելոյ ասի փաղանունակի կիտի. արուն փաղանունապէս ինչ ի նմանէ (յիգէն) այլ ինչ կոչմամբ զնոյն նշանակեալ. (Երզն. քեր.։)
cf. Փաղանունապէս.
ՓԱՂԱՆՈՒՆԱԲԱՐ ՓԱՂԱՆՈՒՆԱԿԻ ՓԱՂԱՆՈՒՆԱՊԷՍ. συνωνύμως synonimice, univoce. Իբր փաղանուն՝ փիլիսոփայօրէն.
Եւ է գոյացութեանց եւ տարբերութեանց՝ ամենայն փաղանունաբար ի նոցանէն ասիլ. (Արիստ. գոյաց.։)
Եւ թէպէտ զամենայն ոք էակս կոչեսցէ, հոմանունաբար ասէ կոչեսցէ, եւ ոչ փաղանունակի. քանզի եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ՝ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայն էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
Որ փաղանունաբար ստորոգին, երկակի են. են որք անուան եւ իրի տան, որպէս կենդանին՝ մարդոյն. եւ են՝ որք իրի միայն, որպէս տարբերութիւնք. (Անյաղթ պորփ.։)
Կամ Իբրեւ փաղանուն քերականօրէն.
Կէտ եւ որոշումն փաղանունաբար զնոյն նշանակեն. տրոհութիւն՝ սակս զիմացուածս զատուցանելոյ ասի փաղանունակի կիտի. արուն փաղանունապէս ինչ ի նմանէ (յիգէն) այլ ինչ կոչմամբ զնոյն նշանակեալ. (Երզն. քեր.։)
to lighten;
to throw out sparks, to scintillate, to sparkle, to gleam, to shine;
to cause to flash or sparkle;
— զփայլատակունս, to make the lightning flash;
բոց աստուածային յաչաց նորա —կէր, divine fire flashed from his eyes;
—կէ, it lightens.
Որպէս փայլակն փայլատակեալ ի ներքոյ երկնից։ Ի փայլատակել նորա առաջի նոցա։ Հուր փայլատակէր ի նմանէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 24։ Սղ. ՟Ժ՟Է. 13։ Եզեկ. ՟Ա. 4։)
Ի պղնձապատ վահանացն նշոյլքն զլերամբքն փայլատակէին. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 30։)
Ոչ յերկրէ, այլ յերկնից փայլատակիցէ փառօք հօր. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ.)
Պայծառացաւ եւ փայլատակեցաց ցոյցք վարդապետութեանն։ Աստուածասէր թագուհեացն, որք ընդ ձերոյդ հեզութեան փայլատակեն. (Ոսկ. ի մելիտ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
to shine, to glitter, to gleam, to flash, to sparkle, to glisten, to be resplendent;
to cause to shine, to give a lustre or brightness to, to polish, to furbish, to burnish;
խնդութիւն փայլէ յաչս նորա, joy shines in his looks.
Ջերմութիւնք սուրբ սիրոյն զառաքինութիւնսն փայլէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ըստ ձ։)
Որ հանապաղատես յիշատակ երեւեալ տեառն՝ Յակոբայ զաւակին փայլիցէ։ Արեգակնապէս փայլէ ընդ երկնաւս։ Յանմատոյց լուսոյն փայլեցին իբրեւ զարեգակն։ Հուր աստուածութեանն փայլեաց ի դիմաց նորա։ Փայլեաց յերեսաց պատկերին որպէս լոյս. (Ագաթ.։ Խոր. վրդվռ.։ Յհ. կթ.։ Շ. մտթ.։ ՃՃ.։)
Փայլեն որպէս զարեգակն։ Փայլեն արդարքն յարքայութեան։ Յարեւելից փայլեաց ճառագայթ սուրբ խաչին։ Փայլեսցեն գործք բարեաց՝ ընդ լուսաթռիչ մարտիրոսսն։ Փայլեսցուք գործովք բարեաց ի յերկնային առագաստին. (Շար.։)
ՓԱՅԼԵԼ. Ճառագայթել. բղխել որպէս լոյս.
Որ ի հօրէ ասի ելանել, քանզի ի բանէն՝ որ ի հօրէ ասի ելանել, քանզի ի բանէն՝ որ հօրէ խոստովանեալ, փայլէ, առաքի եւ բաշխի. որդի ի հօրէ առաքի, իսկ որդի զհոգի առաքէ. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
Փայլեաց մարմնով զլոյս աստուածութեանն։ Զլոյս գիտութեան քո փայլեսցէ՛. (Շար.։)
Զկուսին հռիփսիմեայ զհոգին հրավառէ, զմարմինն փայլէ։ Զայրն ճգնազգեաց զնիկողոս փայլեաց. (Գանձ.։)
Անչափ գեղեցկութեամբ փայլեալ լինէր. (Նոննոս.։)
Հայցմամբ սուրբ մարգարէիցն, եւ փայլելոցն. (Գանձ.։)
cf. Փայտեղէն.
cf. ՓԱՅՏԵՂԷՆ. փատէ.
Փայտեայ պահանգս կապէին ի մէջ որմոյն. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 9։)
Խաչ արասցէ փայտեայ, եւ կամ յինչ եւ իցէ նիւթոյ։ Քարինս արձակեցեր պարսիւս այս փայտեայ ընդդէմ գողիագու. (Յհ. իմ. ատ.։ Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Կազմեն երիվար փայտեայ (կամ փայտէ). (Կաղանկտ.։)
glorification;
glory, magnificence, pomp, splendour;
փառաւորութեամբ, cf. Փառաւորապէս.
δόξασμα, δόξα, ἕνδοξον, κλέος, εὑκλεία, εὑημερία glorificatio, decus եւ այլն. Փառաւորիլն, եւ ելն. մեծարանք. պատիւ. շուք. պարծանք. փառք. իրք պանծալիք. վայելութիւն, հանդէս. հռչակ. բարօրութիւն. ճոխութիւն. պերճութիւն.
Ետու ի Սիոն զփրկութիւն Իսրայէլի ի փառաւորութիւն։ Զփառաւորութիւնս իմ, զոր ածի ի վերայ քո։ Ամենայն փառաւորութիւն մեր կործանեցաւ։ Ո՞յր ի ձէնջ տեսեալ իցէ զտունս զայս ի փառաւորութեան իւրում զառաջինն։ Զհրէիցն թշուառութիւն՝ իւրեանց փառաւորութիւն համարէին։ Ամենայն ժողովուրդն ուրախ լինէր ի վերայ ամենայն փառաւորութեանցն՝ որ գործէին ի նմանէ.եւ այլն։
Ունայն է կանք մեր եւ ոչինչ, թէ՛ փառաւորութիւն պատահի, թէ՛ անարգութիւն. (Լմբ. ժղ.։)
Փառաւորութիւն եղբարցն՝ մեզ է փառք. (Խոսր. պտրգ.։)
Տեսանէր զծերութիւն փառաւորութեան (փառացի անձինն) սքանչելի եւ կարի վայելուչ իմն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Յովսէփ արեմաթացի՝ պիղատոսի ծանօթ վասն փառաւորութեան (ազնուականութեան). (Բրսղ. մրկ.։)
Բազում փառաւորութիւն ամենատեառն մատուցանէր։ Որպէս զի նախընծայ փառաւորութեամբս յորդորեսցուք զբարերար տէրն մեր. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
ՓԱՌԱՒՈՐՈՒԹԵԱՄԲ. իբր. մ. ἑνδόξως gloriose. Փառաւորապէս. պատուով. առօք փառօք.
inn, hostelry;
dwelling, lodging, habitation, convent;
a day's journey;
երանաւէտ — արդարոց, the happy abode of the just;
օթեւանս առնել՝ առնուլ՝ ունել, to lodge in, to dwell in, to reside in, to live in, to inhabit;
ո՞ւր են —ք քո, where do you live ? հեռի երեսուն —օք, thirty days journey distant.
Իբրեւ զպանդուխտ յերկրի, կամ իբրեւ զբնակ երկրի՝ որ դառնայցէ յօթեվանս։ Ո՞ տայր ինձ յանապատի դոյզն օթեվանս։ Ու՞ր են օթեւանք քո։ Ի տան հօր իմոյ օթեւանք բազում են.եւ այլն։
Մերձ կացուցանէ յօթեւանս սրբոց։ Ժամանեսցուք յօթեւանս կենացն։ Լինին օթեւանք աստուծոյ. (Յճխ.։)
Զոր վասն օթեւանիցն ասաց. արժանաւորս արասցուք մերում օթեւանի։ Մնայր նորա գալստեանն օթեւանէ յօթեւանս. (Նանայ.։ Լաստ. ՟Բ։)
Կամ Չափ միվոցի ի մէջ օթեւանաց. ուղի յայգու ցերեկոյ.
Մերձեալք որպէս թէ օթեւանաւ միով ի սուրբ տեղի տան նահատակին գրիգորի. (Փարպ.։)
to alienate, to estrange;
to alienate from affection, to disaffect, to avert, to turn aside or away, to detach, to wean;
— յիւրմէ աշխարհէ, to send from home, to remove, to send abroad, to expatriate.
Օտարացուցանել յարդար խորհրդոց։ Օտարացուցին զտեղիս զայս յինէն։ Բազումս եւ անթիւս յիւրմէ աշխարհէ օտարացոյց. (Յես. ՟Ի՟Բ. 25։ Առակ. ՟Բ. 16։ Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 4։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 9։)
Զի մի՛ օտարացուցանելով օտարացուսցուք զորդի ի հօրէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Օտարացուցանել զմեզ յաշխարհէ, կամ նորաձեւութեամբ զվարսն, կամ ի պատուիրանացն աստուծոյ, կամ ի հաւատոց, կամ ի կենաց աստի. (Բրս. հց.։ Նիւս. կուս.։ Խոսր.։ Ղեւոնդ.։ Վրդն. ծն.։)
Կարի օտարացուցանեն զայս կարծիս։ Լեառն ասել զխաչս՝ չօրարացուցանէ ի բանէս։ Ոչ օտարացուցին զսոյն (գիրս իմաստութեան) ի սողոմոնէ. (Իգն.։ Շ. բարձր.։ Լմբ. իմ.։)
cf. Օրէնսդիր.
νομοθέτης legislator. Օրէնսդիր. դնօղ եւ սահմանօղ օրինաց, աստուած, կամ մարդիկ. եւ Տուօղ կանոնայ տնօրէն.
Ցուցանել առ օրինադիրն զպատկառումն ... Ոչ էր եկեալ հակառակ օրինադրին (Ոսկ.յհ.։)
Յորժամ կամեցաւ զնա օրինադիր առնել ազգաց։ Հրեշտակք, եւ օրինագիրք, ու հնոյն իսրայէլի՜ Օրինադրի ոչ կարօտանային երբէք օրինադրաց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Ճանապարհ ասէ զօրինադիրն զմովսէս եւ զմարգարէս. (Պիտառ.։)
Կամ որէս Օրինադրական.
Նախ ի սկզբան՝ մտացն խնդրէ զուղղութիւնն օրինադիր բանն. (Յճխ. ՟Է։)
Զանխառն զանապակ օրէնսն օրինադիր լինէր (անձին իւրում). (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 58։)
extremity, last moment, agony, death;
fate, destiny, fatality;
— մահու, the point of death, deaths-door;
յ— իւր ճեպել, to run to one's ruin;
ժամանէ յ— վախճանին, his last hour is at hand.
Այսպիսի օրհասաւ հրամայեցին զտնօրէն շիմսն ի վերջոյ ջնջել։ Անցուցանել զօրհասն։ Զմահաբեր զօրհասի ժամանակն զանցուցանել։ Անցեալ զօրհասաւն։ Քրկել զնոսա յանհնարին օրհասէն. (՟Բ. Մակ.։ ՟Գ. Մակ.։)
Ահագին օրհասք մահու հասուցանէին։ Օրհաս մահուն կանխեալ. (Յհ. կթ.։ Ժող. հռոմկլ.։)
ՍՏՈՒԵՐԱՏՍ ՕՐՀԱՍ. (եթէ չկայցէ սխալ գրչի) իբր Անհրաժեշտ մահ. յն. անողոքելի, կամ անհրաժեշտ.
Նապաստակ ծովու ոչ սակաւ ինչ ահաւորութիւն ունի, որ ածէ վաղվաղակի սհտուերատս օրհաս ի վերայ մարդոյ. (Վեցօր. ՟Է։)
blessed;
holy;
consecrated;
— դու ի Տեառնէ, God bless you;
— է Աստուած, Heaven be praised.
εὑλογητός, εὑλογημένος benedictus αἱνετός laudabilis, laudatus. Սեպհականեալ անուն աստուծոյ. արժանի ամենայն օրհնութեան. միշտ բարեբանեալ, օրհնած ամէնն կերպով.
Օրհնեալ տէր աստուած՝ աստուած սեմայ։ Օրհնեալ է աստուած բարձրեալ։ Մեծ է ր, եւ օրհնեալ յաւիտեանս։ Որ է ի վերայ ամենեցուն աստուած օրհնեալ յաւիտեան։ Դու ես քրիստոս որդի աստուծոյ օրհնելոյն։ Ապա մեծագո՞յն է քրիստոս քան զօրհնեալն. քա՛ւ եւ մի՛ լիցի զայդ ասել. (Աթ. ՟Թ։)
ՕՐՀՆԵԱԼ. Որ ոք իցէ արժանի օրհնութեան ի տեառնէ. օրհնած.
Եւ արդ դու օրհնեալ ի տեառնէ ես։ Օրհնեալ դու ի տեառնէ։ Օրհնեալ լիցիս դու քան զազգս ամենայն.եւ այլն։
well exercised, well instructed, expert, highly versed in;
licentiate;
— օրէնսդրութեան, licentiate in law.
Ըստ որում յայսոսիկ քաջավարժն աղաղակէր։ Իսկ քաջավարժն ի փորձութիւնս՝ անպարտելի մնայր յայսոսիկ իբրեւ զվէմ. (Սկեւռ. լմբ.։)
very intelligent, full of wit, ingenious;
— է մանուկդ, there's good stuff in that boy.
Զիարդ գեղեցիկ ի տեսանել. ո՛վ որպէս քաջուշ. (Բրս. մախ.։)
Ժողովէ մանկունս խոհեմամիտս, տրամախոհս, քաջուշեղս, փափկավակս։ Քաջուշեղ մանուկս այս բաբիկ. (Յհ. կթ.։ Ուռպ.։)
forty;
սուրբ —ք, the forty martyrs of Sebaste;
էր ամաց —ունից, he was forty years old;
ամս երկու ընդ —սնիւ, forty two years;
քաղաքս ութ առ —սնիւք, forty eight cities;
—սուն, —սուն զպահքն լուծանել, break the fast once in forty days.
Զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն տիւ, եւ զքառասուն գիշեր։ Եւ եղեւ յետ քառասուն աւուր։ Իսկ եթէ գացի անդ քառասուն. եւ ասէ. ոչ կորուսից վասն քառասնիցն։ Եւ էր իսահակ ամաց քառասնից։ Լցան նորա աւուրք քառասուն։ Զայն ամս քառասուն։ Քառասուն՝ միով պակաս՝ արբի (այսինքն ՟Լ՟Թ). եւ այլն։
Քռասունքս զբիւրս հալածեցաք, եւ արդ ի միում առնէ քառասունքս ընդէ՞ր երկընչիմք։ Ո՛վ սուրբ քառասունք։ Ո՛վ սրբոց քառասնից (մանկանց սեբեստիոյ). (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։ Շար.։ ՃՃ.։)
cf. Քարավէժ առնեմ.
ձ. ՔԱՐԱՎԻԺԵԼ ՔԱՐԱՎԻԺԻԼ. Քարավէժ՝ գահավէժ առնել, լինել.
Ուր արտաւազդն արտաշէսեան քարավիժեալ՝ խոհամանայր ի կոշտն կոհակին. (Արծր. ՟Դ. 11։)
cf. Քարեղէն.
ՔԱՐԵԱՅ եւ ՔԱՐԵՂԷՆ. λίθινος lapideus, saxeus. Ի քարէ շինեալ. որոյ նիւթն է քար. քարէ.
Պատկերք ձեռաց ճարտարի, ոմն փայտեայ, ոմն քարեայ։ Իբրեւ զարձանս քարեայ տապանի։ Իբրեւ զպարիսպ քարեայ։ Թէ քարեայք էին՝ պարտ էր ի զգայութիւն գալ. (Ագաթ.։ Ածազգ. ՟Զ։ Զենոբ.։ Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
Արձան քարեղէն։ Տախտակս քարեղէնս։ Ի վերայ քարեղէն խարսխի։ Սեղանք ողջակզացն քարեղէնք։ Զաստուածս զոսկեղէնս, զփայտեղէնս եւ զքարեղէնս։ Սուր քարեղէն (գայլախազ)։ Հանից զսիրտն քարեղէն ի մարմնոց նոցա.եւ այլն։
Եղերո՛ւք իբրեւ զկուռքս զայս քարեղէն։ Պաշտեն զկուռս քարեղէնս. (Վրք. հց. ժ՟Զ։ Ագաթ.։)
Եղեւ յոյս ապաւինի նոցա տաճարն քարեղէն։ Ջուրոր կայր յանօթս փայտեղէնս, եւ յանօթս քարեղէնս. (Եփր. ծն.։ Եփր. ել.։)
Որ թէ եւ քարեղէն (իբր քարասիրտ), քան զամենայն ոք լինիցիս մարդասէր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
cf. Քնէած.
Յոյլ եւ քնած իցէ։ Ծուլից եւ քնածից է գործ. (Ոսկ. եփես. եւ Ոսկ. գաղ.։)
Միայնակեաց քնած անկցի ի չարիս. իսկ որ արթունն է՝ իբրեւ զճընճղուկ կեայ. (Եւագր. ՟Ժ՟Գ։)
Իբր քնածն այն որ ղպատառատունն էր զգեցեալ ընդ մողոմոնի։ Որպէս քնածէիցն հասանէր սատակումն. (Երզն. մտթ.։)
cf. Քնէած.
Մի՛ հեղգ ոք, մի՛ քնեայ։ Եթէ ոք քնեայ իցէ. խօթամիտ եւ դանդաղկոտ։ Ի հոգթորականսն քան զամենեսեան քնայք լինիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա։)
Զոմանս ի մէնջ բամբասեն իբրու քնեայս եւ ծոյլս. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Քնէած.
Քնեայ. քնէած. թմբրեալ. հեղգ.
Զի՞նչ արարից զծոյլ եւ զքնու անձս, զի ոչինչ շահեցայ յաբեղայութենէս. (Վրք. հց. ձ։)
Յաղօթիցն ծուլացուցանէ քնու եւ խաւարեայ մտօք. (Կլիմաք.։)
cf. Քնէած.
Աւելի արիւնն թանձր գործ է զմարդն, եւ կարմիր, եւ քնուկ. խարտեաշ մաղձն՝ դեղին գործ է եւ թեթեւքուն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Քրձեղէն.
ՔՐՁԵԱՅ ՔՐՁԵՂԷՆ. σάκκος, σάκκιον saccus, sacculus, cilicium. Ի քրձոյ կազմեալ մազեղէն. քուրձ կամ Խարազն. խարարէ, քրջէ, քուրջեղէն.
Քրձեայս զգենու ի փոքր ինչ խցկան դադարեցուցանեն զանձինս։ Ունէր զգեցեալ փիլոն քրձէից. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։ Վրք. հց. ՟Ը։)
Ոչ կարես բառնալ զայդպիսի քրձեղէն հանդերձ։ Բնակեալ էին ի վրանս քրձեղէնս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Եփր. մնաց.։)
"the thirty seventh letter of the alphabet, the eighth of the vowels. It was introduced in the Armenian alphabet towards the end of the XIIth century to facilitate or distinguish the two different pronunciations of the syllable աւ, which is generally pronounced ""av"" when followed by a vowel, as աւետարան;
on the contrary, when followed by a consonant, it is pronounced like the English ""o"", as աւգնեմ, աւրհնեմ, աւրէնք."
Նշանագիր նոր, հնարեցաւ յետ ժբ դարու առ ի դիւրութիւն՝ փոխանակ երկբարբառ գրութեանս աւ, ի փոխ առեալ ի յունէ եւ ի լատինէ. o. որ կոչի ըստ յն. օ՛ միքրօն. այսինքն փոքրիկ կամ սուղ. զի է որպէսօ, փակ եւ բոլորեալ՝ առ առաւել արձակ հնչիւն բացմամբ շրթանց. իսկ մեծ օ, կամ օ՛ մէկա ՝ յունաց, այսինքն երկայն ամանակաւ . ω , է եւ ձեւով նման երկուց տառից . αυ կամ կրկին οο տառից։ Արդ օ փոքրիկ ըստ յունաց՝ միշտ վերածի ի մերս. ո, եւ աւ ՝ որպէս օ. զոր օրինակ՝ յն. πόλις. բօ՛լիս լինի ի մեզ պոլիս, կամ պաւլիս. πέτρος , բէ՛դրոս, պետրոս. ὁνία , օնիա, ոնիա կամ աւնիա. ὅφνι , օֆնի, ոփնի. σοφία , ὁρθοί , սօֆի՛ա, օրթի՛, սոֆիա՝ որթի, կամ սաւֆիա աւթի. κρόνος , գռօ՛նօս, կռոնոս կամ կրաւնոս. եւ այլն։ Իսկ մեծ օ. կամ ω յունաց փոխադրի ի մեզ ով. զոր օրինակ՛ ἱωσήφ, πλάτων, ἱώτα , յովսէփ, պղատովն, յովտ. եւ այլն։
Այլ քանզի կրկնաձայն եւ հոմաձայն է մեզ աւ, զի նախ քան զայլ ձայնաւոր՝ կամ ի վախճան բառից թաւ հնչէ որպէս մօտ ի ավ, զոր օրինակ աւագ, աւազան, աւետիք, աւիշկ, հարաւ, ցաւ. եւ այլն. առ ի գիտել՝ թէ եբր գրի իբր օ՛, սկսան ոմաք ի վերայ տառիս աւ ՝ դնել զյունական ω , օ՛մեկա. Վասն զի տեսին առ հինս եդեալ զայն երբեմն ի վերայ վանկիս ով, ի նշանակ՝ թէ այն վանկ ըստ յունաց գրի տառիւս . ω , օ՛մէկա։ Այլ ելին եւ անհմուտ գրիչք, որ կարծելով թէ ձեւդ օ, յամենայնի լնու զտեղի տառիցս աւ, փոխանակ գրելոյ՝ Դաւիթ, զաւակ, ցաւ, եւ այլն. Գրեցին՝ Դօիթ, զօակ, ցօ, եւ այլն. որպէս համառոտագրութիւն։
Բայց իմաստունք անգամ ստէպ վարանէին եւ ցարդ եւս վարանին, թէ ուր դնի ըստ հին գրչութեան, Աւնան, Սաւսան, Սաւսակիմ, Լաւոդէ, եւ այլն, արդեօք իբր աու՞ վերծանելի իցէ, եթէ իբր օ՛. զոր դիւրին է որոշեալ՝ հայելով յայլ լեզուս. զի հիշելի է ըստ նոցա, անուան, սօսան, սուսակիմ, լօոդէ, եւ այլն։ Որպէս եւ վիպակ սովորութեամբ գրեալքն կամ իբր ռամկօրէն հիշեաւ արտաբերեալքն՝ օգոստոս, աւրեղիոս, պաւղոս եւ այլն։ Եւ չեն ինչ զարմանք. զի եւ իտալացիք՝ որոց լեզուն է ռամկականն լատինականի, ասեն օ՛ռօ, կօտէ՛րէ, բա՛օլո կամ բօ՛լօ, ուտիռէ կամ օտի՛ռէ. փոխանակ լատին ձայնիցս՝ աւռում, կաւտէ՛րէ, բաւլուս, աւտի՛րէ, եւ այլն։
Ի յայտնութիւն իրացս գիտեա՛, զի եւ եբրայեցիք գրեն աւր, աւհ, ատւն, էզւպ, ելւն, եագւպ. եւ ընթեռնուն, օր (լոյս), օ՛հ, ատօն, եզօպ, էլօն, եագուպ. Թուրք զբառսդ օտուն ... գրեն՝ աւտն կամ աւտւն ...
Ուր ի յն. Քեր. թրակ. գրի յունարէն.
Ձայնաւորք են ութ. ա՛, ե՛, է՛, ը՛, ի, ո, ւ, ով. այլ ի յետին օրինակս փոխանակ վերջնոյն դնի օ՛։
Բուն երկբարբառք ըստ հայումս են, եւ (իբր իէ՛ ), աւ, ու, այ, ո՛յ ։
Յորոց յայտ է, թէ սուրբն մեսրոպ որպէս ոչ յօրինաց զտառ ինչ նման լատինականին u, այլ նոյնպէս հնչել ուսոյց զվանկդ ու՛, հանգէտ յունաց՝ որք գրեն ου . ըստ նմին ոչ յաւել զտառն օ՛, այլ ուսոյց ըստ տեղւոյն գրել փոխանակ այնր աւ, կամ ւ. հանգոյն այլոց արեւելեաց համօրէն. որպէս եւ գաղղիացիք գրեն au, եւ վերծանեն օ՛։
Սովիմբ լուծանի եւ այն տարակոյս, թէ զիա՛րդ ի հին մատեանս անխտիր գրին ամենայն հոլովք ներկայ ընդունելութեանց՝ ող, կամ աւղ. սիրող, ի, աց. սիրաւղ, ի. սիրաւղք, ղաց, եւ այլն. ուստի եղեւ առ մեօք ոմանց միշտ գրել օղ, եւ ոմանց միշտ ող. այլ ըստ կանոնի երեւի գրել յուղղականն օղ, եւ ի հոլովականն ող. քանզի եւ ի յն. ուղղականն է . -ων , հոլովականն է -οντος, -οντα, -ωντες, -οντων եւ այլն. վասն զի ω , է երկար, եւ ο , սուղ. որպէս եւ ի մեզ օ կամ աւ է երկար, եւ ո ՝ սուղ։
Յայտ է ի վախճանի, զի որք սկսանն նախ քան զաւուրս իսկ լամբրոնացւոյն գրել օ՛, իբր աւ, ոչ մուծին նոր հնչիւն, այլ նոր նշանադիր համառօտեալ. գիտելով՝ թէ ամենայն ժողովուրդն գիտէ զնշանակութիւն բառիցս՝ օր, օրհնութիւն, օգնել. հօր, մօր, եղբօր եւ այլն. եւ ոչ ոք այլազգ ընթեռնոյր զգրեալսն յառաջնոց՝ աւր, աւրհնութիւն, աւգնել, հաւր, մաւր, եղբաւր եւ այլն։
Իմանաս եւ յոտանաւորէ աստի Շնորհալւոյն ի յիսուս որդին.
Միւսումն երկու՝ միջակ բարեաւք (այսինքն բարեօք), այլումն մի՝ փոքումբք գործովք. այսինքն թէ ըստ նախնեաց նմանաձայնիմն են աւք (այսինքն օք ), եւ ովք։
Սոյնպէս իմա՛ եւ զգրելն նորին Շնորհալւոյ ըստ կարգի այբուբենից.
Աւրհնեամբ ըզմեզ հա՛յր անսկիզբն. այսինքն արտասանելով՝ Օրհնեմք ըզմեզ եւ այլն։ Յայտնի է եւ գրեալն ի Վարս հարանց, զի փոխանակ օ տառի յունաց՝ զոր գրէր երանելին մարկոս աշակերտն սիլովանէի՝ ի հյ. գրի աւ, դնելով ի վերայ զօմեկայ յունաց. որ ի տպ. ուղիղ բացատրութեամբ դնի՝ օ.
Գրեալն աւն (օն) սկսեալ էր գծել. (եւ մինչ լուաւ զձայնն, ոչ կատարեալ էր զաւն (զօն). Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
utility, profit, interest, advantage, emolument, gain, lucre;
useful, advantageous;
great, much;
— or յ— է, օգտի է, են, it is good for, it is useful, profitable;
գտանել զ— իւր, to find one's interest;
— քաղել, to derive or reap benefit from;
— լինել, to be useful, advantageous, to serve;
յ— արկանել, յ—ի կիր or ի վար արկանել, յ— անձին վարել, յ— իւր շրջել, առնուլ, to profit by, to avail oneself of, to turn to account, to turn to the best account;
յաչս դնել զամենայն ի շահ օգտի անձին, to sacrifice all to one's interest;
վասն օգտի քո է, յ— քոյին է, it is for your good, for your interest;
զ— ժամս աւուրն, the greater part of the day;
cf. Շահ.
Զի՞նչ շահ է, կամ զի՞նչ օգուտ, զի հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ հանդիպեսցուք նմա։ Զի՞նչ օգուտ է՝ թէ պարզեսցես զճանապարհս քո։ Զի՞նչ օգուտ է քեզ յարենէ իմմէ։ Օգուտ ոչ եղեւ քեզ (ի դեղոյ)։ Ոչինչ են քեզ աւետիքն յօգուտ՝ երթալոյ (յն. երթողի)։ Խօսիւք՝ որ ոչ իցէ յօգուտ։ Զի այն ո՛չ յօգուտ ձեր է։ Այրն այն ո՛չ օգտի եւ խաղաղութեան բանս խօսի։ Առնուն ակն երեսաց՝ վասն օգտի։ Վասն օգտի հասարակաց եւ շինութեան. եւ այլն։
Սողոմովն վասն ծառոց եւ փայտից խօսէր, որ ոչ ինչ օգուտ գործէին եկելոցն. եւ ես զանճառն իրաց եւ զահագին խորհրդոց։ (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։)
Յոլովից՝ բանք խրատուց ոչինչ օգուտ գործեն։ Ըստ ամենայն օգտից։ Շահաւոր օգտիք։ Պատճառ օգտից լիել։ Քանի՞ օգուտս բերէ. (Յճխ.։)
Միայն օգտիցն եւեթ հայիք, զոր ընդունիք յաշխարհացն՞ Յայլոց օգտէ եւ յաշխատութենէ հեռի գտանել՞ Ո՛րքան օգտից եւ շնորհաց առ յաստուածոյ. (Փարպ.։ Ոսկ. յհ.։ Խոսր.։)
տացէ նմա զօգուտ պատասխանին։ Եւ զայսպիսի օգուտ բանս անդ եւ ես լուայ։ Ո՛դ թէ ի պատիշաճ եւ յօգուտ ինչ իրաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Յետ օգուտ ժամու ապա ի խելս եկն։ Ձայն բարձեալ լացին զօգուտ ժամս։ Արգել զջուրսըն օգուտ ժամ մի. (Հ. ստէպ։) դիմազ.
ՕԳՈՒՏ Է. ՅՕԳՈՒՏ Է. ՕԳՏԻ Է, ԵՆ. դիմազ. συμφέρει, συμφέρον (ἑστἱ prodest, confert, expedit, utile est. Օգտէ. օգնէ. օգտակար է. պիտանի է. լաւ է. աղէկ է.
Արարէք ընդ իս, որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցէ։ Եւ ոչ օգուտ են արքայի, եթէ թողուս դու զնոսա։ Ամենայն ինչ ինձ մարթ է, այլ ոչ ամենայն ինչ օգուտ է.եւ այլն։
Այն իսկ օգտի է ձեզ (կամ յօգուտ է ձեզ). (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 10։)
to gather, to gather together, to collect, to assemble, to amass;
to draw, to extract;
to pick, to pluck up, to take away;
— զոգիս, զշունչ ուրուք, to keep in suspense, to amuse, to keep at bay;
— բանս ի բերանոյ ուրուք, to catch something out of one's mouth;
to get, to obtain his secret surreptitiously;
սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ, he began to faint away;
լոյս իմ քաղի, my life is consuming;
cf. Ընկոյզ.
Քաղէին (զմանանայն) այգուն այգուն։ Քաղեսցես ձեռօք քովք զհասկն։ Ի մէջ որայոցն քաղիցէ։ Հովիւ էի եւ թուզ քաղէի։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ իմոյ։ Քաղեաց մանուկն զփքինսն։ Քազեցին զբանսն ի բերանոյ նորա։ Զզէնս քաղէին զանկելոցն։ Ո՛ քաղէ զհոգիս իշխանաց։ Քաղէին ոգիք նորա։ Քաղելով գործեսցես զտապանն (վերաժողովելով, կամ ի վեր կոյս ամփոփելով).եւ այլն։
Ի խաւարէ լոյս, կամ քաղել ի հրոյ ծաղիկ. (Կաղանկտ.։)
Սկսաւ ոգի նորա քաղիլ ի նմանէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գիրկս արկանեն նմա, եւ նա քաղէ զշունչ իւր. (Նար. խրատ.։)
Լոյս իմ քաղի, սիրտս ճմլին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Քաղելով առ ծովեզերին զկոնքեղն, եւ նովաւ կազմէին զծիրանին։ Հանդիպեցաւ ձկնորսաց ոմանց որ քաղէին զոջիլս (քթուել՝ իբր կթել)։ Քաղելով ի ձորձաց իւրոց զքրտնածին բծիծսն. (Նոննոս.։)
sweetness, suavity;
saviour;
softening;
gentleness;
affability, meekness, amiability, benignity, amenity, urbanity;
քաղցրութեամբ, sweetly, softly, gently, mildly;
քաղցրութեամբ օձն ի ծակէն ելանէ, a smooth tongue draws (gentleness is better than force).
Քաղցրութեամբ աղբերացն բղխէր նոցա. (Ագաթ.։)
Խորիսխ մեղու բանք բարիք, եւ քաղցրութիւն նորա բժշկութիւն հոգւոց։ Կոկորդ նորա՝ լի քաղցրութեամբ։ Բզխեսցեն լերինք զքաղցրութիւն։ Երթա՛յք կերա՛յք զպարարտութիւն, եւ արբէ՛ք զքաղցրութիւն։ Եւ էր քաղցրութիւն նորա իբրեւ զխորիսխ.եւ այլն։
Օդոց քաղցրութեամբ շրջեցուցանէ ընդ ծով. (Լմբ. իմ.։)
Ի բարերար քաղցրութեանց աստի ստէպ ստէպ պատուեալք։ Մերժեալ ի մերմէ քաղցրութենէ աստի։ Քաղցրութիւն արարեր ընդ ծառայի քում։ Խօսեցաւ ընդ նմա քաղցրութեամբ։ Ոչ ոք է՝ որ առնէ զքաղցրութիւն.եւ այլն։
ՔԱՂՑՐՈՒԹԵԱՄԲ իբր մ. ἠδέως suaviter χρηστῶς, εὑμενῶς benigne, benevole. Քաղցրաբար. մարդասիրապէս. ախորժաբար. հաճութեամբ.
Այլ հոգւով քաջ քաղցրութեամբ վասն սասատիցն տեառն ընդունիմ։ Դարմանէ զամենայն քաղցրութեամբ։ Ի շաւիղս երեւի նոցա քաղցրութեամբ։ Քաղցրութեամբ լսէր նմա։ Բազում ժողովուրդ լսէր նմա քաղցրութեամբ.եւ այլն։
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
Քամեսցէ զարիւնն։ Զմնացեալ արիւնն քամեսցէ առ յատակաւ սեղանոյն։ Քամեաց զգղաթն, եւ էջ ցօղ ի գզաթէ անտի։ Զմժղուկս քամէք, եւ զուղտս կլանէք. (Ղեւտ. ՟Ա. 15։ ՟Ե. 9։ Դտ. ՟Զ. 38։ Մտթ. ՟Ի՟Գ. 24։)
Եթէ զջուրն (հազարի) քամեալ՝ անապակ ըմպիցէ ոք, սատակի։ Զկարասս յորովայն արկանէր, եւ զթակոյկքն միանգամայն անդր քամէր։ Զամբարեալ թարախ վերիս քամեցի. (Եզնիկ.։ Մանդ. ՟Ժ՟Է։ Նար. ՟Կ՟Ե։)
Սիրան ոխակալ եւ ակն նախանձալից՝ արտասուք քամէին. (՟Գ. Մակ. ՟Դ. 4։)
Սկսան մի մի քամիլ (ոպէս քակիլ), եւ գաղտագողի գնալ առ թագաւորն. (Օրբել.։)
Ջուր խոր է խորհուրդ սրտի առն, եւ այր իմաստուն քամէ զնա. Զբաժակն քեռ քո շամրնի արբցես եւ քամեսցես։ Արբուսցես ցդա ամենայն ազդաց, արբցեն եւ քամեսցեն (յն. արտափսխեսցեն). (Առակ ՟Ի. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 34։ Երեմ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Ծծելով յինքն քամեաց զանճառելի բանիցն ասացուածս (իբր սպունգաւ). (Ոսկիփոր.) (որ միացուցանէ զկրկին նշանակութիւնս)։ քամել. որպէս Քամիով՝ այսինքն հողմով հոսել, եւ Ուռուցանել.
Զմնացեալսն ձեռամբն աղացեալ լեսոյր, եւ հողմով քամեալ տափարակէր զտեղին. (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
Իսկ իբրեւ քամէր (յն. ուռուցեալ էր մարմինն), եւ առանց յուսոյ կենաց էր. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 17։)
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
Որպէս յետադաս. γάρ, ὄτι, καθότι nam, enim, quoniam, quia. Վասն զի. զիրա.
Երկեայ, քանզի մերկ էի։ Մեղանչեն քեզ, քանզի ոչ գոյ մարդ՝ որ ոչ մեղանչէ։ Ոչ գոյր նորա որդեակ, քանզի եղիսաբէթ ամուլ էր, եւ այլն։
Քանզի բազումք յօժարեցին, կա՛մ եղեւ եւ ինձ։ Քանզի ոմանք անօրէնք եկին բուռն եղեն, եւ արդ աւասիկ ես ի խնդիր եմ.եւ այլն։