to persuade, to induce, to gain or bring over;
to impel, to urge;
to calm, to appease, to reconcile.
եւ փիլիմ։ Ի Հին բռ. որպէս փաղանուն դնին, Համոզել, ամոքել, ողոքել, միջնորդել։
Armenian;
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
ՀԱՅՔ որպէս Հայաստան աշխարհ. տե՛ս ի բռ. յտկ. ան։
Armenia.
որ եւ առաւել Հայք ասի, այսինքն Հայոց աշխարհ. Տես. բռ. յտկ. ան։
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
Ի (Հին բռ.) որպէս փաղանուն դնին.
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
Այն իսկ է հանգոյց անիրաւութեանն, եւ կնճիրռն բռնութեանց վաճառաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.
Խոնարհեալ տեսանէր զհանդէս կուսանացն։ Որք զհանդէս նահատակութեան առ բռնաւորսն ցուցին. (Շար.։)
pompous, solemn;
public;
combatant, athlete, champion.
Եղիցի պայծառ հանդիսաւորն՝ ոչ յորժամ մարտնչին, այլ յորժամ մարտուցեալ՝ ոչ լինի ըմբռնեալ։ Ոչ այնպէս զհանդիսաւորն՝ ձիթենւոյն պտուղ առնէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
to consume, to exhaust, to drain, to render lean, to make languish.
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն հաշել զբնակիչսն զօրանայ. (Պիտ.։)
to grow thin, to languish, to be consumed, to decay, to pine, to dwindle away.
Խստաշունչ օդոցն բռնութիւն հաշել զբնակիչսն զօրանայ. (Պիտ.։)
cf. Հառաչանք.
Ի խորս ըմբռնեալ չարաց՝ դիցի հառաչ. (Սկեւռ. լմբ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵԼ Գտանել զխնդրելին. ստանալ. զբռամբ ածել. հանդիպել.
comprehension, understanding, intelligence, perception.
Իմացողութիւն. կատարեալ ճանաչումն, ըմբռնումն. հասկացողութիւն. հասու լինելն տիրապէս.
happening: lively, clever, intelligent;
— լինել, to arrive, to reach, to attain;
to seize, to take, to catch, to entrap;
to comprehend, to conceive, to penetrate, to discover, to recognize.
Որ ի վերայ հասանէ. որպէս Տիրօղ. զբռամբ ածօղ. ժամանօղ. եւ Իշխօղ. ձեռնհաս. վարի ի մեզ էական բայիւ. իբրու յն. κρατέω, καταλαμβάνω obtineo, deprehendo. ձեռք ձգել, ափ ձգել
ՀԱՍՈՒ. որպէս Վերահասու. հասկացօղ. իմացօղ տիրապէս. ըմբռնօղ. խելամուտ. հմուտ. տեղեակ. յն. բայիւ ἑπιγινώσκω agnosco.
the arriving, arrival;
cf. Հասողութիւն.
Անցեալ մնան ի հասմանէ ըմբռնման ասիցելոցն. (Փիլ. տեսական.։)
hard, firm.
Ոչ ի հաստապինդ բռնութիւն աղեղացն. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 9. (յն. ըստ իմաստից եւեթ։))
small grain.
Գայ թռչունն առնուլ անմեղուեամբ զհատիկն, եւ ըմբռնի ի նոյնն. (Լմբ. սղ.։)
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
ἁνάγκη necessitas. (որ եւ ստէպ թարգմանին ի մեզ՝ վիշտ, տագնապ, վտանգ) Պէտք կարեւոր. կարօտութիւն ստիպօղ. բռնադատութիւն. բուռն կարիք կամ անձկութիւն կամ հրաման. ինչ մի ակամայ եւ անհրաժեշտ. (լծ. ընդ Երկն. որպէս եւ յն. խրիա՛. թ. կէրէք, հաճէթ, ըհթիյաճ, իգթիզա ).
ՀԱՐԿ ԱՌՆԵԼ. այսինքն Հարկ ի վերայ դնել. հարկացուցանել. ստիպել. բռնադատել (զայլս, կամ զանձն).
Ի ՀԱՐԿԷ. ՀԱՐԿԱՒ. ՀԱՐԿԻՒ. ԸՍՏ ՀԱՐԿԻ. ԱՌ ՀԱՐԿԻ. ՀԱՐԿՈՎ. մ. κατὰ ἁναγκήν, ἑκ τοῦ ἁναγκαίου, ἁναγκῇ necessarie, -rio. Հարկաւորապէս. ակամայ. բռնի.
Ոչ կամէր բռնութեամբ եւ հարկաւ ունել զնոսա. (Ոսկ. յհ.։)
Հարկիւ է այժմ ըմբռնեալ. (իսկ հարկիւ ըմբռնեալն բռնադատանօք է. Աթ.։)
imposing of a tax or burden;
forcing, offering violence.
ἁναγκάζων coactor. Որ հարկ ի վերայ դնէ. բռնադատիչ. հարկեցուցիչ. հրամանատու.
tax-collector, tax-gatherer.
Հարկահանք բռնադատեալ զաշխարհս՝ հանեն հարկս թագաւորի։ Ծառայիւք նորա հարկահանօքն։ Հարկահանք կողմանց գետոյն։ Ոչ լուան զձայն հարկահանի։ Զբամբասանս հարկահանաց ոչ լսէ։ Արձակեաց արքայ անտիոքոս իշխան հարկահան ի քաղաքսն հրէաստանի։ Գրել առ իշխանս հարկահանաց։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ.եւ այլն։
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
Հարկանել գաւազանաւ զջուր, զգետ, զհող, զվէմ, զէշն. եւ այլն։ Հարկանել զոք քարիւ կամ բռնցի կամ գաւազանաւ, կամ զակն. կամ հարկանիցէ ցուլ։ Հարկանել սրով, երկաթեղէն կամ փայտեղէն անօթով։ Առ քինալ հարկանիցէ։ Մահու մեռցի՝ որ եհարն։ Զթիկունս իմ հարին մեղաւորք։ Հարկանել զծառայակիցս։ Ո՞վ է՝ որ եհարն զքեզ։ Որ հարկանէ զծնօտ քո։ Եհար զքահանայապետին ծառայ։ Դադարեցին ի հարկանելոյ զպօղոս։ Հարկանել զբերան նորա. եւ այլն։
ՀԱՐԿԱՆԵԼ ԸՆԴ ՄԻՏ. Հաստատել, դնել ի մտի. ածել զմտաւ. ըմբռնել. խելամուտ կամ հատու լինել.
exacter, tax gatherer, collector, receiver.
Տագնապեալ էին յանհնարին բռնութենէ հարկապահանջացն. (Ղեւոնդ.։)
Հարկապահանջ իշխանք, կամ գործակալք, կամ բռնութիւնք, կամ խոշտանգանք. (Կանոն.։ Ասող. ստէպ։)
necessary, important, essential;
intimate;
ministering, serving;
necessaries.
ἁναγκαῖος necessarius. Ուր գոյ հարկ անհրաժեշտ, կամ բռնադատութիւն ինչ, կամ պէտք կարեաց. հարկեցուցիչ. կարեւոր. պիտանացու. անցաւոր. եւ Բնաւորական.
cf. Հարկաւորապէս.
ՀԱՐԿԱՒՈՐԱԲԱՐ. ἁναγκαίως necessario. որ եւ ՀԱՐԿԱՒՈՐԱՊԷՍ. Հարկաւ. հարկիւ. ի հարկէ. առ հարկի բռնադատութեան կամ պատշաճողութեան եւ կամ հետեւողութեն.
to necessitate, to oblige, to force.
ՀԱՐԿԱՒՈՐԵՄ ἁναγκάζω βιάζω, -ομαι urgo, adigo, cogo, -or. որ եւ ՀԱՐԿԱՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Հարկեցուցանել. հարկել. բռնադատել. ստիպել.
Յառաջնորդէն եւ յեղբարցն հարկաւորեալ բռնադատեսցի։ Ի բնակչաց երկրին հարկաւորեալ ձեռնադրեցաւ եպիսկոպոս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Ճ. ՟Ա.։)
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
cf. Հարկեցուցանեմ.
ἁναγκάζω cogo. Հարկ առնել. հարկեցուցանել. հարկաւորել, բռնադատել. ստիպել. թախանձել.
Հարկել զնա՝ ասել։ Հարկես զիս ի դատ ընդ քեզ մտանել։ Հարկեաց զիս բերել։ Ոչ հարկեմ եւ ոչ բռնադատեմ. (Ոսկ. յհ.։ Մխ. երեմ.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Ոչ ախորժելի թուէր նմա հարկել յումեքէ, եւ ծանրացուցանել զինքն կերակրովք. (Վրք. ոսկ. (որ լինի եւ իբրու բռնադատիլ։))
to necessitate, to constrain, to force, to compel, to oblige;
to impose tributes, to render tributary;
cf. Հարկիմ.
cf. ՀԱՐԿԵՄ ըստ ՟Ա նշ. այսինքն Հարկաւորել. բռնադատել.
Հարկեցուցանէ զօրէն բռնաւորագունի. (Պիտ.։)
abundant, full;
— ձեռամբ, liberally, largely.
to oppress, to subdue by violence, to vex, to molest, to crush, to overburden, to surcharge, to extort, to maltreat;
— զիւր կամս, to persist doggedly, to be obstinately resolved, to be stubborn.
καταδυναστεύω opprimo. Հարստութեամբ ուժոյ հարկանել, նուաճել. բռնաբար յաղթահարել. ընկճել. կեղեքել. անիրաւիլ. բռնանալ. նեղել. ճնշել. ճգնել. նկուն առնել.
oppression, violence, vexation, exaction, extortion.
τυρρανίς, -ίδος tyrannis, -idis եւ oppressio. Հարստահարելն, իլն. գոռոզութիւն. բռնութիւն. բռնաւորութիւն. ուժենութիւն.
to become powerful, to be predominant, to domineer, to lord it, to rule over, to reign;
to get or grow rich, to prosper, to thrive;
to abound;
— զբարեպաշտութիւն, to be rich in piety, to be very pious.
πλουτέω, δυναστεύω ditesco, dominor, impero. Մեծանալ, ճոխանալ. զօրանալ. իշխել. տիրել. բռնակալել. հարուստնալ, մեծնալ, ափ ձգել, տիրել.
dynasty;
power, sway, rule, domination;
riches, wealth, opulence, fortune;
abundance.
ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆ. δυναστεία potentia, imperium, dynastia. Իշխանութիւն. տէրութիւն. գոռոզութիւն. բռնակալութիւն. տիրապետութիւն. հզօր ինքնակալութիւն կամ թագաւորութիւն.
ammi, bishop's-weed.
ՀԱՑԱԴԵՂ կամ ՀԱՑԻ ԴԵՂ. (որ վրիպակաւ գրի եւ Հասիդեղ. եւ շփոթի ընդ այլ խոտ՝ որ կոչի Հազի դեղ)։ ի բառս Գաղիանոսի, եւ ի Բժշկարան. եւ ի Հին բռ. վարի որպէս Համեմ, կամ հացհամեմ. որ եւ կոչի Ունդ նանխմի, այսինքն սերմն անանխոյ։ որպէս յն. ամոմի, կամ ամմի. ἅμμι, ἁμομίς եւ այլն.
persuasible, likely, probable, plausible;
— է, չէ —, it is likely;
unlikely.
Զակամայիցն ընդ կամաւորացն, զբռնացելոցն ընդ հաւանականացն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
probability, likelihood, plausibility;
—ականութեանց հաշիւք, calculation of probabilities.
Պարտ է երկուօքն վարիլ առ օրինադրութիւնս, հաւանականութեամբ, եւ բռնութեամբ։ Մխիթարութիւն եւ հաւանականութիւն օրինադրելոցն ոչ եւ մի ինչ պարգեւէ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.
Ամենայն որ սոսընձով ըմբռնեալ լինի։ Սոսինձ եւ յարմարութիւն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ ՟Դ. 20։)
horrible, terrible, dreadful, ghastly, hideous, formidable, frightful;
մեծաւ —լեօք, greatly wondering.
Սարսեսցեն յինէն՝ իբրեւ լուիցեն բռունք սոսկալիք. (Իմ. ՟Ը. 15։)
whistling;
hissing.
ՍՈՒՆ ՍՈՒՆ ՄԻ. Դոյզն. դուն ինչ. խուն մի. զի ի Հին բռ. գրի.
little;
— մի, a little.
ՍՈՒՆ ՍՈՒՆ ՄԻ. Դոյզն. դուն ինչ. խուն մի. զի ի Հին բռ. գրի.
cf. Սունկն.
Կոռոթուկ, սունդն. (Հին բռ.։)
flattery, adulation, blandishment.
Սուտակասպասութեամբ եւ կեղծաւորութեամբ առ տեարսն վարին։ Թղթոց բռնաւորաց սուտակասպասութեան աղադաւ երկիր պագանեն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։ եւ 10։ ՟Է. 28։ ՟Ը. 15։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։ ՟Գ. 8։)
sopher, book, writing.
Արձանացիր ի վերայ աղիւսաձեւ սոփերիս. (Մաշտ.։) (ուստի Ոսկի սոփերայ) Անուն գաւառի, ըստ ոմանց՝ ծոփաց գաւառ ի հայս. տե՛ս բռ յտկ. ան։
(ուստի Ոսկի սոփերայ) Անուն գաւառի, ըստ ոմանց՝ ծոփաց գաւառ ի հայս. տե՛ս բռ յտկ. ան։
letter, character.
Իսկ Սոփիա, յն. սօֆի՛ա, այսինքն իմաստութիւն, տե՛ս բռ. յտկ. ան։
Spanish;
Spaniard.
Որպէս յն. իսբա՛նօս. լտ. հի՛սբանուս. ἱσπάνος hispanus. այսինքն Սպանիացի. բնակեալն ի սպանիա. տե՛ս բռ. յտկ. ան։ (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։ 1)
cf. Սպիտականամ.
Նախ առաջին առ սակաւ սակաւ սպիտակի մի մասն երկնից։ Հա՛ր (զսպիտակուց ձուոյ ընդ մուստառի), որ սպիտակի։ Արտաքոյ սպիտակեալք են (բռով). (Բրսղ. մրկ.։ Վստկ. ՟Ճ՟Կ՟Ե։ Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
speed, haste, alacrity, diligence;
frequent, instant;
frequently, often, instantly;
— —, quickly, hastily;
very often, continually, incessantly;
ստիպաւ or —պով, in haste, in a hurry, quick, fast, with great speed or alacrity;
eagerly, hotly;
— կալ, to persevere in, to be assiduous, steadfast in, constant in, to apply or addict oneself to, cf. Հանապազորդեմ
ՍՏԻՊԱՒ. ՍՏԻՊՈՎ մ. σπουδῇ studiose, enixe, festinanter, propere, diligenter. Փութով. ճեպով. սաստկութեամբ. բռնութեամբ. թախանձելով եւ յօժարութեամբ. ինքնակամ. խուռն.
to press, to constrain, to oblige, to force, to necessitate, to pursue closely;
to solicit, to urge, to hasten, to hurry, to expediate.
σπεύδω, κατασπεύδω urgeo, accelero ἁναγκάζω cogo παραβιάζομαι vim facio ἑφίσταμαι insto παραινέω admoneo. Ճեպեցուցանել. փութացուցանել. տագնապել. բռնադատել. հարկեցուցանել. կր. տագնապիլ. հարկաւորիլ. հարկիլ. բերիլ ի փոյթ.
well boiled.
Ըստ Հին բռ. Քաջեփ. աղէկ խաշած։
afraid, timid.
Ըստ Հին բռ. է նոյն ընդ ռմկ. (Վախկոտ։)