alert, sprightly, vigilant, active, gay;
circumspect.
· Calfa
Լուրջ եւ անխէթ աչօք. համարձակահայեաց. վստահ. աներկեւան. արթուն զուարթուն. զուարթ, եւ համարձակ. պարզերես. սէրպէսթ.
Գալ այսր համարձակութեամբ սրտիւ, եւ աչալուրջ երեսօք։ Այնպէս արժանի լիցուք կալ յաշխարհիս, զի եւ անդ եւս աչալուրջ առ միմեանս բնակիցեմք։ Աչալուրջ համարձակութեամբ տեսանել զտէրն կարասցուք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. ՟Ի.։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 11։) յորս միշտ յն. է լոկ, համարձակութեամբ կամ վստահութեամբ.
Աչալուրջ լրջմտութեամբ։ Աչալուրջ իմն եւ սխրալի օգնականութիւն. (Մագ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Դ։)
Աչալուրջ երեսօք զբոլոր նորա կատարեալ զհայցուածս. (Յհ. կթ.։)
about, round, around, all round;
roundabout, in the neighbourhood;
from all sides, on every side;
turn, round;
ի —ն, around;
— տեսանելիք, amphitheater, — boxes;
— զեկեղեցեաւ, round the church;
—, ի — ածել, to lead to, to conduct around, to walk, cf. Շրջեցուցանեմ;
—, ի — գալ, — անցանել, to take a walk, to make a tour, to walk, to promenade, cf. Շրջագայիմ;
— հայել, to look around;
— առնուլ, to turn;
— արկանել, պատել, պաշարել, to surround, to encompass, to encircle, to invest, to hem in, to beset;
— բնակել, to dwell near, to be neighbouring;
— տալ, to overturn, to upset, to overthrow;
— տալ անձինն, to turn from side to side.
· Calfa
Է՞ր վասն ի շուրջ գայք, եւ ազգի ազգի հնարս խնդրէք. (Երզն. մտթ.։)
Վառեցից հուր, եւ կերիցէ շուրջ զերուսաղէմաւ։ Շուրջ զգովաւ բրեցից։ Ժողովուրդն շուրջ զնովաւ նստէր։ Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Շուրջ եղեն զինեւ։ Շուրջ զգետով, կամ զբանակաւ.եւ այլն։
Ամենայն ցամաքն՝ որ է շուրջ կարմիր ծովուն. (Պղատ. տիմ.։)
Զանդրոնիկոս մերկացեալ իլ հանդերձէ իւրմէ շուրջ ածեալ զքաղաքաւն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 38։)
Ի շուրջ էած սատանայ զտէրն յերուսաղէմ եւ ի լեառն բարձր։ Ի մէջ քաղաքին ի շուրջ ածին. (Վրդն. աւետար.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Զ.։)
Այս ամենայն իբրու անիւ ի շուրջ ածեալ՝ լինիցի. (Պղատ. տիմ.։)
Հոգի իսկ է, որ շուրջն ածէ զմեօք զամենայն, եւ զերկնի շրջաբերութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ելանէր շուրջ անցանէր միանգամ զխցաւ իւրով. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոմանք եւ ոչ շուրջ անգամ առնուն ի մահիճս զամենայն գիշերն իբրեւ զմեռեալսն. (Ոսկ. գծ.։)
Շուրջ արկանէ զայն (զորոգայթն) զոտիւք իւրովք. (Առակ. ՟Ի՟Թ. 6. (կամ պատեսցէ հաղբս զոտիւք իւրովք)։)
Շուրջ պատեսցէ կամար հաւատոյ զմէջս սրտի իմոյ. (Պտրգ.։)
Սուրս թշնամեաց շուրջ պատեալ է. (Երեմ. ՟Զ. 25։)
Շուրջ պատեալ զինեւ՝ շունք բազումք եղեն. (Ժմ.։)
Շուրջ եկեալ տապանակի ուխտին տեառն զքաղաքաւն։ Շուրջ եկի ես եւ սիրտ իմ խնդրել զիմաստութիւն. (Յես. ՟Զ. 11։ Ժղ. ՟Է. 26։)
Շուրջ գայ նա իբրեւ զառիւծ մռնչելով. (Կոչ. ՟Դ։)
Շուրջ գայ, եւ խնդրէ կլանել զոր եթուքն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անրէն. (Դիոն. եկեղ.։)
Հրեղէն երկիր՝ այլայլիլ, եւ ո՛չ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ոչ հոլովելով ընթանան, այլ պտուտաբար շուրջ գալով, որպէս թէ շուրջ զմեօք երեւեսցին գալ եւ այնպէս թուեսցին՝ թէ շուրջ գայցեն։ Արբելոց նմանեցաք անզգայից, որ զիւրեանց ախասն հաստատնոցս վարկանին, եւ շուրջ գալ թուի նոցա աշխարհ. (Շիր.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Իւրով երագութեամբն ընդ իւր բերեալ զնա՝ յո՛ր կոյս ինքն գայ (կամ գնայ) ի շուրջ. (Շիր.։)
Որպէս յանկողնի շուրջ տայր անձինն զերկու պահս։ Ոչ կարէր անձինն շուրջ տալ. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ա. Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Ի՟Թ.։)
իսկ դեւն շուրջ ետ ճրագին, եւ խորտակեաց զճրագակալն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Զաստեղացդ՝ զոր կոշեն բեւեռ երկնի, որ ի տեղն տան շուրջ. եւ ոչ ծագին յելից, եւ գան ի մուտս. (Շիր.։)
Էր պատկեր մի ի փողոցին կանգնեալ, եւ ի շուրջն կամացուցակ. (Վանակ. հց.։)
Ասեն իմաստունք, եթէ յառաջին շուրջն երկնից գայացաւ բնութիւնն ... եւ երկրորդ շուրջն կառոյց զհաստատութիւնն ... եւ երրորդ շուրջն ակնարկելովն աստուծոյ շարժեաց զբոյսս. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Յառաջին շուրջն (արտորէից) փոքր խոփեր պատեհ է դնել ի հարօրն. թէ չիք, նա մեծ խոփով շրջելն սպանանէ զպախրիքն. (Վստկ. ՟Ժ՟Թ։)
ՇՈՒՐՋ, ջք. ա. Որ շուրջ կայ.
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
Թագեաւ ի նոցանէ. գային ի շուրջ, եւ ոչ գտանէին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, խնդրէին, եւ ոչ գտանէին)։)
περί (լծ. պար) ἁμφί circa, circum. Մերձ յամենայն կողմանց. պատելով. պարառութեամբ իւիք ի շրջանակն. որ եւ Զ պարառականի. զի նոյն է ասել, Զնովաւ, կամ Շուրջ զնովաւ. բոլորտիքը, քովերը.
ՇՈՒՐՋ մ. πέριξ circum, circumquaque, undique κύκλῳ, κυκλόθεν circiter, in circuitu եւ այլն. Շուրջանակի. յամենայն կողմանց կամ կողմանս. Ժողովէր բազմութիւնն շուրջ ի քաղաքաց անտի յերուսաղէմ։ Եկեսցէ նմա շուրջ յօգնականաց իւրոց։ տայր պատերազմ շուրջ ընդ աս թշնամին իւր։ Զատուսցես զժողովուրդդ շուրջ։ թանձրութիւն նորա շուրջ՝ առ չորս մատունս. եւ այլն։
round, circular;
in a circle, circularly, round about;
ելանելի —, winding-stairs, spiral-staircase.
· Calfa
Բոցեղէն սրոյ շուրջանակաւ (կամ շրջանակաւ) պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց. իմա՛ շրջշրջմամբ, յեղյեղմամբ. (Ծն. ՟Գ. 24։)
Պատուհանք նորա եւ կամարք շուրջանակաւ. այսինքն շուրջանակի. (Եզեկ. ՟Խ. 25։)
Արասցես նմա ծնօտս ոսկիս շուրջանակաւ՝ շուրջանակի. (Ել. ՟Ի՟Է. 24. 25։ ՟Լ. 3։)
Եւ երկուս օղս ոսկիս սուրբս արասցես ընդ շուրջանակաւ պսակի նորա յերկոցունց կողմանց. (Ել. ՟Լ. 4։)
Ելանելի շուրջանակաւ. իմա՛ ընդ գալարածոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 8։)
Ածեալ պարիսպ շուրջանակաւ պատեաց զնա։ Ապա զորմսն շուրջանակաւ յարուցանէ, եւ ի վերջէ զեղունն ի վերայ արկանէ. (Ճ. ՟Ա.։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ե։)
κύκλῳ, περικύκλῳ, κυκλόθεν in circulo, in orbe, in circuitu, circum, circulatim. եւ στρεφόμενος versans, versatus, versatilis ἔλικτος convolutus. Շրջանակաւ. շրջանաւ. շուրջ. շուրջանակի. շուրջ պատելով. շրջշրջելով. յեղյերլով. ոլորելով. գալարելով. բոլորեալ շրթամբ. դարձուածով.
cf. Շուրջ;
round about;
in a circle, circularly;
circumjacent;
circumflex.
· Calfa
Շինէ եկեղեցի, եւ դնէ շուրջանակի նորա տուն բնակութեան։ Շուրջանակի նորա յարդարեաց կալուածս. (Յհ. կթ.։)
Հանգոյց զնա տէր շուրջանակի։ Յետ հանգուցանելոյ տեառն զիսրայէլ յամենայն թշնամեաց նոցա շուրջանակի։ Ետ զնոսա տէր ի ձեռս թշնամեաց իւրեանց շուրջանակի։ Ած զորմովք տանն պատուարս շուրջանակի. եւ արար կողմանցս շուրջանակի. եւ այլն։
Կամ նխ. սեռ. խնդ. Շուրջ. ի շրջանակի.
Առ որմովք տանն՝ շուրջանակի տաճարին եւ գաբիրայն. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 5։)
Յաղթօղ եղեալ ամենայն շուրջանակի ազգաց. (Ասող. ՟Գ. 43։)
κυκλόθεν, ἑν κύκλῳ, περικύκλῳ, στρεπτόν circumquaque, undique, in circuitu, circum. Շուրջ՝ յամենայն կողմանց. յամենայն կողմանս. ընդ ամենայն կողմանս. չորս դիէն.
Ի պատկերէն իսկ յայտ է, եւ ի շուրջանակի գրոյն. (Երզն. մտթ.։)
chasuble.
· Calfa
Շուրջ առեալն զանձամբ նոփորտ քահանայական. որպէս լտ. pluviale ( էաղմուրլուգ ) եւ planeta (մոլորակ). cf. ՆԱՓՈՐՏ, եւ ՓԻԼՈՆ, եւ ԿՈՂՈԲ։
Զգենու զշուրջառն, եւ այլն. (Պտրգ.։ Մաշտ.։ Տօնաց.։)
Ասի շեշտ՝ սուր, բութ՝ ծանր, պարոյկ՝ շուրջառ. (Երզն. քեր. որպէս լտ.)
to colour, dye or stain all round.
· Calfa
ՇՈՒՐՋԳՈՒՆԵԼ. Շուրջանակի գունագեղել կամ ներկանել.
Խրատ տայ օձն, գեղեցկագունութեամբ իմն եւ հեշտութեամբ պայծառութեանն զպտուղն շուրջգունեալ։ Զի եւ ոչ իրաւացի իսկ էր ի լուսաւոր աստուծոյ ձեռացն ստեղծեցելումն խաւարային իւիք եւ սեաւ տեսակաւ շուրջգունել (այսինքն իլ). (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. երգ.։)
turn, round.
· Calfa
Կառավարելով զամանակս եօթն շրջագայիւք աւուրց շուրջընթացիւք. (Պիսիդ.։)
περιδρομή circumcursio, circus. Շուրջ ընթացումն. եւ Ձիընթացք. ասպարէզ. շրջան.
step-child, step-son or step-daughter.
· Calfa
ՆՀԲ «որ կամ ոյր որդի է և չէ կամ իբր որդի»։ Bugge KZ 32, 23 և IF 1. 451 որոի բառի սեռ. որդւոյ ձևից՝ ու մասնիկով (ճիշտ, ինչպէս ունինք հօրու, մօրու), իբր նախաւոր *որդւյու>'որդյո։ >ուրջու.-ջ ձայնի համար հմմտ. մէջ< medyo ձևը։ Հիւնք. որդի բառից։ Pa-trubany SA 1, 191 որդի<հնխ. *ordh-ios, իսկ ուրջու<հնխ. ordh-ios։ Wiede-
Որդի կրտսերոյ պտղոմէի, եւ ուրջու կղէոպատրայ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Շատաշրջող.
· Calfa
Մի՛ շատաշուրջ լինիր, այլ աստ մնա՛։ Այծ շատաշուրջ։ Լինի շատաշուրջ։ Աներկիւղ եւ շատաշուրջ լինի. (Մարաթ.։ Վստկ.։ Ախտարք.։)
Շատաշուրջ վաճառական. (Ոսկիփոր.։)
bridge of boats, pontoonbridge.
· Calfa
Կամուրջ կազմեալ նաւօք կամ նաւակօք.
gay, joyful;
sprightly, lively;
sober, grave, imposing, serious;
— երեսօք, seriously;
ի բարբառ —, with a serieus voice;
ի լրջեաց, ի լրջէ, in a waking state.
cf. Լուրթ.
· Calfa
Կապոյան ընդ սպիտակի խառնեալ՝ զլուրջն գործէ. (Պղատ. տիմ. յորմէ եւ Ոսկիփոր.։)
Ասմաղուն (այսինքն երկնագոյն), լուրջ շուշան. սուսամ։ (Գաղիան.։)
Լուրջ, որ է գոյն կապոյտ. (Երզն. քեր.։)
Կապոյտ հալաւ, լուրջ հալաւ. (Ոսկիփոր.։)
Մանուկ զգեցեալ պատմուճան լուրջս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Մտցէ լուրջ երեսօք դաւանութեան. (Յոբ. ՟Լ՟Գ. 26։)
Զուարթ բարբառով, լուրջ երեսօք. (Ճ. ՟Գ.)
Լուրջ դիմօք զբազմատեսակ հնարս տանջանացն իբր զծաղիկս հաւաքէին. (Երզն. մտթ.։)
Խոստացեալ էր (ծառայն աբրահամու) լուրջ երեսօք կալ առաջի նորա. (Եփր. աւետար.։)
Որովք աչօք լուրջ եւ զգաստ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զուարթուն կոչին հրեշտակք, որ են անքուն ակամբ, եւ լուրջ երեսօք. (Շ. բարձր.։) cf. ԱՉԱԼՈՒՐՋ։
Կարկառ ձեռն դու՝ որ լուրջդ ես, արբեցելոցն։ Տաճարապետին՝ որ լուրջն էր, եւ չէր ինչ բնաւ ճաշակեալ։ Լուրջ լինել յարբեցութենէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
cf. Թուրմ.
· Calfa
Ի թուրջ արկանել։ Ի թուրջ դնել. (Վստկ.։)
Որպէս զգայռիւ ոք իւղս անոյշս ցանիցէ, եւ զթուրջ աղիւսով զբաղսամովնն ազնուականն. ընթերցի՛ր կամ շուրջ զաղիւսով, կամ զթուրծ աղիւսով. (զի յն. է լոկ, զաղիւսով)։
bridge;
պսակ կամրջի, parapet —.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ջրի վրայ շինուած անցք» Ես. լէ. 25. Բ. թագ. իգ. 21. Ոսկ. մ. բ. 8. Եփր. պհ. որից կամրջախելք «կամուր-ձի գլուխը» Ճառընտ. կամրջել «կամուրջ ձգել» Պտմ. աղէքս. նաւակամուրջ Խոր. Ղե-ւոնդ. Կամրջաձոր (տեղական յատուկ ա-նուն). գրուած է իբր ռմկ. կամուրճ, կար-մունջ և կարմունճ Թլկր. 26, 55, կարմուջ Վկ. գէ. 58։
= Բնիկ հայ բառ. հմմտ. յն. γέϰῦρα «պո-ղոտայ, յետնաբար՝ կամուրջ», որ ուրիշ բարբառներում ժողովրդական ստուգաբա-նութեամբ ստացել է διφοῦρα, δίφουρα, δέφορα, βέευρα, βιυφόρις, βλέευραν ձևերը։ Ուրիշ լեզուների մէջ պահուած չէ սոյն հնդևրոպական բառը, անշուշտ կրօնական նախապաշարմունքով, և փոխանակուած է զանազան նոր դարձւածներով. ինչ. սանս. «կապ», իրան. «անցք», լտ. «ճանապարհ» ևն։ Հալերէն ու յունարէն ձևերը ապահովա-պէս նոյն են իրար հետ, բայց իրար այն-քան աննման, որ կարելի չէ վերականգնել հնդևրոպական նախաձևը։ Jacobsohn (Wör-ter und Sachen, Kulturhistorische Zeit-schrift, հտ. II, էջ 198) յունարէն բառի հետ է միացնում լտ. vibia «գերան», այս վեր-ջինը դնելով հնխ. g'*ebhia ձևից։ Արմատը ենթադրելով g*ebh-կամ gebh-՝ հայերէ-նում սպասելի էր *կաւուրջ. մեր մ ձայնը կարող է մի անծանօթ ձայնական օրենքի և կամ ժողովրդական ստուգաբանութեան ար-դիւնք լինել։ Ըստ Meillet նախաձայնը ան-շուշտ g* է, ինչպէս երևում է կրետական δεφυρα, բէովտ. βέφυρα և յոն. -ատտ. γέ́φῦρα ձևերի համեմատութիւնից. իսկ հյ. ա յառաջացել է նախաւոր e>ե-ից՝ ազդեցու-թևամբ յաջորդ վանկի ու ձայնաւորի. հմմտ. վեց և վաթսուն (փխ. *վեթսուն)։
ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կարմունջ, Ախց. Կր. կարմունջ՝, Սեբ. գարմունջ, Ոզմ. կարմօնջ, Յղ. կmրմիւնջ։ Նոր բառեր են կամրջակ, կամուրջտախտակ, կամուրջտուն, կամրջուկ։
Արկից կամուրջ։ Նիզակ՝ իբրեւ զփայտ կամրջի (յն. անցից). (Ես ՟Լ՟Է. 25։ ՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 21։)
Ի վերայ գետոց ճանապարհորդութիւնք, այսինքն կամուրջ. (Խոր. ՟Բ. 56։)
Հրամայեաց զլար կամուրջացն կտրել. (Արծր. ՟Բ. 3։)
Իմանալի կամուրջ. քանզի ի մահուանէ ի կեանս զմարդիկ ածեալ անցուցեր. (Անյաղթ բարձր.։)
Կամրջի նմանեցուցանէ. զի որպէս կամուրջ արկեալ ի վերայ յորձանաց գետոյ՝ անցարան գոլ ամենայն ուղեւորաց. (Շ. բարձր.։)
Կամուրջ կենդանութեան, կամ կենցաղոյս. խախտեցեալ, ցանկալի. (Նար.։)
Զսուտ նշանակութիւն գողացեալ քահանայութեան՝ իբրեւ կամուրջ իմն առ ի կորուստն յարմարագոյն. (Մագ. ՟Ա։)
Զաշակերտսն կամուրջ գործեալ՝ եւ ի վերայ շրջէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
Մի՛ լիցի շրթունք քո կամուրջ բանից ունայնութեան. (Եփր. պհ.։)
light sleep with fleeting dream.
· Calfa
Բազումն հանդարտութեան եղեալ՝ սուղանուրջ նինջ եկեսցէ. (Պղատ. տիմ.։)
to go;
to carry or to bear ones self;
to be inclined, to lean;
to behave one's self, to act;
զի՞նչ օգուտ յայնմանէ բերցի, what advantage will result from it ? — ի վերայ ջրոց, to walk on the waters;
ընդ երկիր —, to travel, to voyage;
to be busy with mundane things;
առ երկրաւ —, to travel round the world;
to shed on the earth;
անխտիր ընդ մեզս —, to be given up to sin;
այսր անդր — or բերեալ լինել, to go here and there;
to be taken hither and thither;
շուրջ — զօրինօք Աստուծոյ, to observe the laws of God;
— ի կործանումն, ի վայր, to fall into ruin, to fall down;
ի նախանձ or նախանձու —, to envy, to covet;
ի բարկութիւն orբարկութեամբ —, to get angry;
ընդ քիրտն —, to sweat, to perspire;
եւ այլ որ ընդ սոքօք բերին, եւ որ զկնի բերին ասացեալքն, and so on for the rest, as follows.
· Calfa
Ընդ երկիր բերի գործք մեր։ Չիք անդորր ի ընդ երկիր բերիլ։ Անխտիր ընդ մեղսն բերիլ։ Շուրջ բերցի զօրինօք եւ զվկայութեամբ Աստուծոյ։ Հարկ է ընդ քիրան բերիլ, եւ աշխատիլ. (Լմբ. սղ.։)
circle, hoop;
border, contour, outline, circumference;
frame, frame-work, sash;
enchasing;
turn, circuit, ring;
cycle;
—ք երկնից, the spheres;
— կենդանական, the zodiac;
բեւեռային —, polar circle;
—ք ապարանից, gallery, terrace, promenade;
սիւնք —օք or —աւ, peristyle;
—աւ, in a circle, in a ring, circularly, cf. Շուրջանակի.
· Calfa
Բնութեամբ ի մարդկայնոցս ոչինչ հաստատուն, այլ՝ շրջանակ իմն մերոց իրացն շուրջ ընթանայ։ Պօղոս զբազում շրջանակս աւետարանին ելից. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ՟Բ։)
Կենդանական շրջանակ (զոդիակոս)։ Որ շրջանակօք ի միմեանց վերայ բազմօք եդեալ։ Շուրջ զնովաւ լամբար իմն շրջանակ սքանչելի։ Խոհականութիւնն եւ արծութիւն կարեն պարիսպս եւ շրջանակս արկանել զհակառակօք չարեացն. (Փիլ.։)
ՇՐՋԱՆԱԿԱՒ իբր մ. Շուրջանակի. շրջան առնլով. շրջանաւ. դիւրաշրջիկ լինելով.
Շուրջ շրջանակաւ. կամ շրջանակաւ շուրջանակի. (Ել. ՟Ի՟Ե. 11. 24. 25. եւ այլն։)
to sit down, to be seated;
to repose;
to lodge, to reside, to dwell;
to be settled, to be resident;
— զօրաց, to be encamped, to encamp;
շուրջ — զքաղաքաւ, to besiege, to blockade, to block up;
ի դարան —, to lie in ambush, in wait;
to plot;
— ի սեղան, to sit down to table;
— յաթոռ ի պէտս, to go to stool, to evacuate;
— յինքեան, to retire from business, to live alone;
— ի վերայ աւանդի, to neglect one's deposit.
· Calfa
Նստէր առ դուրս խորանի իւրոյ։ Նի՛ստ այրի ի տան հօր քոյ։ Նի՛ստ ընդ աջմէ իմմէ։ Որ նստիսդ ի քերովբէս։ Աստուած նստաւ յաթոռ սրբութեան իւրոյ։ Նստել ի վերայ (գրաստու)։ Շուրջ նստել (զքաղաքաւ, այսինքն պաշարել).եւ այլն։
possession;
power, authority;
շուրջ —, circuit, circumference.
· Calfa
Հինգ հարիւր չափուց ասպարիզաց մերձ՝ շուրջ ունողութեամբ (այսինքն շրջապատաւ) (Խոր.աշխարհ.։)
to turn;
շուրջ —, to turn round;
to turn all around.
· Calfa
Շուրջ հռիկ գայր. (Փիլ. լիւս.։)
to walk, to take or lead about, to conduct here and there;
to veer, to turn about;
to circulate;
— զաչս, to turn, to roll one's eyes;
շուրջ — զաչս, to glance over, or round about;
տարաժամ զբերանն —, to eat out of season.
· Calfa
ՅԱԾԵՄ եւ ՅԱԾԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ῤέμβω, καταβρεμβεύω circumago, vagari facio. Այսր անդր ածել. տանել բերել. տարաբերել. շուրջ ածել. տատանել, յուզել.
to surround, to environ, to encompass, to enclose, to fence, to gird;
to besiege, to invest, to beset;
to surround, to beset, to hem in;
to envelop, to pack up;
to spread abroad, to circulate, to take or lead about;
to veneer, to plate, to cover, to overlay;
պատեալ պաշարել զոք, to make a ring round, to hem round;
to beset;
— զվէրս, to dress a wound;
անդ խոր լռութիուն պատէ զամենայն, great silence prevails there;
ահ պատեաց զնա, he was struck by fear;
cf. Շուրջ.
· Calfa
Շրջեցուցանել. շուրջ պատել.
Պատեաց ած Աստուած զժողովուրդն ընդ ճանապարհ անապատին։ Ա՜ծ պատեա՜ զնովաւ զամենայն մարտիկս շուրջանակի. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 18։ Յես. ՟Զ. 3։)
περιβάλλω, circumjicio, περιέχω, circumdo, complector, περιπλήκω, implico, ἑνειλέω, involvo, δεσμεύω, συνδέω, ἑνταφιάζω, colligo, convolvo, funero եւ այլն. Շուրջ արկանել կամ դնել՝ որպէս զպատ իմն, եւ պատանաւ. պատանօք պատատել. եւ Շրջապատել. ի մէջ՝ շուրջ փակել. պարփակել. պաշարել. եւ Ծածկել. վերարկել. դրուագել. եւ այլն. փաթթել, պատնել. սարմագ, քէֆինլէմէք, գաբլամագ, եօրթմէք.
rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
· Calfa
Արմաւեննին ի վերայ ծայրիցն զօրէն պատնիշի՝ փուշս շուրջ զպըտղովն արկեալ, որպէս զի անկռուելի օդագնացացն դարանակալութեան պահեսցի. (Պիտ.։)
Ածից զքեւ պատնէշ։ Արկանել պատնէշ։ Փոս փորեսցէ, եւ պատնէշ կանգնեսցէ։ Պատեսցե՜ս շուրջ զնովաւ պատնէշ.եւ այլն։
to be, to exist;
to remain, to stand;
to subsist, to live;
to last, to continue, to be permanent;
to stop, to stay;
to wait;
— մնալ, to rest, to dwell, to reside;
to persist, to persevere;
ի բաց —, to hold aloof, to give up, to withdraw;
ի վերայ —, to superintend, to oversee;
to understand, to comprehend, to perceive;
հաստատուն՝ պինդ —, to hold fast in, to remain firm;
անկեալ —, to lie, to lie down;
— առաջի երեսաց ուրուք, to make head against, to cope with, to resist;
cf. Առաջի;
ստէպ —, to apply oneself, to be assiduous;
ստէպ — օրինաց, to keep the laws;
դատաւոր — ի վերայ, to be judge or arbitrator;
շուրջ — զոմամբ, to beset some one;
կայ մնայ նմա, it is reserved for him;
զիա՞րդ կայք, how do you do ? զի՞ կաս, why do you wait ? what are you waiting for ? զի՞ կայ իմ եւ ձեր, what have you to do with me ? what does it matter to you ? եկաց՝ կացին, there has been;
there have been;
եկաց զնովին ժամանակօք, he lived or flourished about the same time or at the same epoch;
կացին ի նոսա չքնաղ օրինակք առաքինութեան, they possessed rare examples of virtue;
կացին աչք նորա, he has lost his sight, he has become blind;
չկարեմ ի վերայ կալ բանիցդ, I don't know what you mean, I do not understand you;
կալով կացցեն բանք իմ, my words shall come to pass, my prediction shall be fulfilled.
· Calfa
Աբրաամ կայր առաջի տեառն։ Մի կայցես յամենայն կողմանս աշխարհիդ. Զի՞ կաս արտաքոյ։ Կայի յեզը գետոյ։ Կային շուրջ զնովաւ։ Ոչ կացին ի հաստատութեան։ Կաց ի կայի քում։ Կացցէ յաւիտեանս։ Ոչ կացին յուխտին իմում։ Որ ոչ կացցէ յամենայն բանս օրինացս այսոցիկ՝ առնել զնոսա։ Կացէք մնացէք դուք ի մերումն բարեկամութեան։ Կալով կացէք ի դաւանութեանն ձերում։ Անձն իմ եկաց ի դողութեան։ Կացցէ աւուրս բազումս. եւ այլն։
ԿԱՄ 2 գ. cf. ԿԱՄՆ, ԵՒ ԿԱՄՔ. որպէս եւ ի բարդութիւնս Կամակոր, Կարկամ, Կամար, Կամուրջ. իբրու լծ. ընդ հյ. Ծամ, (յորմէ ծամածուռ.) . յն. գա՛մփիլօս, եւն։ Ի պէսպէս միտս բերի ասելն,
IV. ԿԱՄ 5 գ. cf. ԿԱՄՆ, ԵՒ ԿԱՄՔ. որպէս եւ ի բարդութիւնս Կամակոր, Կարկամ, Կամար, Կամուրջ. իբրու լծ. ընդ հյ. Ծամ, (յորմէ ծամածուռ.) . յն. գա՛մփիլօս, եւն։ Ի պէսպէս մջտս բերի ասելն,
to lower, to put or bring down, to stoop;
to reduce, to abate, to diminish, to lessen;
to abase, to debase, to disparage, to humiliate;
to soften, to assuage, to calm, to moderate, to appease, to allay, to tranquillize;
ցածոյց Տէր շուրջ զինեւ, the Lord has given me peace on all sides.
· Calfa
Զհակառակութիւնս ցածուցանէ (այլ. ձ. դադարեցուցանէ) լուռ լուռն։ Ցածոյց զսրտմտութիւն իմ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես։ Զձայն ալեաց նորա ցածուցանէ։ Ցածուցանես դու նմա զաւուրս չարութեան։ Ցածոյց տէր Աստուած իմ շուրջ զինեւ։ Ցածուցից զերեսս նորա պատարագօքդ։ Ելից առ Աստուած, զի ցածուցից վասն մեղաց ձերոց։ Սրտմտութիւն թագաւորի՝ հրեշտակ մահու, եւ այր իմաստուն ցածուցանէ զնա։ Հազիւ հազ ցածուցանէին զամբոխն։ Ապա թագաւորն զդառնութիւն գազանութեանն ցածուցանէր։ Կակղացաւ Շմաւոն, եւ ցածոյց զպատերազմն, եւ այլն։
gathered together, close, concentrated;
— ունել, to keep together, to hold collected.
· Calfa
ՆՀԲ լծ. յն. ἀμφι «շուրջանակի», αμφω և լտ. ambo «երկոքեան», հյ. ափ։ Տէրվ. Նախալ. 93 արմատը դնում է փո, կըր-ճատ կրկնութեամբ փոփ, ամփոփ=հյ. փոքր, սանս. putra «որդի», յն. παιω «զարնել» ևն։ Հիւնք. ամբոխ բառից։ Վե-րի ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 16, 124։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 26 պրս. [arabic word] anbub «կահաւո։ րում», [arabic word] ︎ anbūdan «դիզել» բայից Ամօթ տե՛ս Ամաչել։
գրի եւ ԱՆՓՈՓ. (լծ. յն. ամֆի՛ շուրջանակի, յամենայն կողմանց. եւ ամֆո՛, լտ. ա՛մպօ երկոքեան) Ժողովեալ ի մի ի չորից կողմանց կամ երկուստեք, կամ երկոքումբք ափովք. հաւաքեալ. զուսպ. պինդ. պարկեշտ. ժողվտած, կծկած. թօրթօփ.
porch, portico;
halo, red circle round the sun or moon;
sheepfold, fold;
circumference, round, circuit;
— առնուլ՝ արկանել, to enccompass, to surround, to begird, cf. Բոլորեմ, cf. Շրջապատեմ.
· Calfa
, ի-ա հլ. (ՆՀԲ նաև ի հլ. առանց վկա-յութեան) «տան շուրջը եղած գաւիթը» Եփր, ել. և համաբ. Փիլ. «ոչխարների փարախ» Մծբ. Ճառընտ. Վրք. հց. «արեգակի կամ լուսնի եզերքը պատող ծիր» Վեցօր. 115. Եզն. Շիր. «արեգակի սկաւառակը կամ գունտը» Փիլ. սամփս. «աստղից աստղ գտնուած մի-ջոցը՝ տարածութիւնը» Վրք. դիոն. ոճով աս-ւում է բակ առնուլ Բ. մակ. ժե. 13. Ոսկ. մտթ. և եբր. բակ ունել Եզեկ. ա. 27. Փիլ-լին. բակ արկանել «շրջապատել» Փիլ. այ-լաբ.։-Այս արմատից են բակաձև «կլորակ, կոլոր» Ոսկիփ. բակառել «պարփակել, շըր-ջապատել» Կաղանկտ. Մագ. Երզն. քեր. բակարգել առնել «պաշարել» ԱԲ. ներբակ Անան. եկեղ. Զքր. կթ։-Բակ «լուսնի բակ» նշանակութեան համար հմմտ. նաև արևել. թրք. [arabic word] ︎ aγəl և [arabic word] ︎ kutan «ոչխարների գիշերային փարախ. 2. լուսնի բակ» (տե՛ս P. de Courteille, Dict. Turk-Orient. նոյն բառերի տակ)։
ԲԱԿ. περιοχή կամ ὐπεροχή, κύκλος circus, orbis, circulus Գօտի. շրջանակ. ծիր. պատուած. պարունակ։ ԲԱԿ ՈՒՆԵԼ, կամ ԲԱԿ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ԲԱԿ ԱՐԿԱՆԵԼ. Շուրջ պատել. շրջապատել.
Որ շուրջ զնովաւ բակ առեալ ունէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 13։)
Եւ լոյսն որ շուրջ զնովաւ բակ ունէր. (Եզեկ. ՟Ա. 27։)
Շուրջ բա՛կ արկանէ եւ իբրու պարիսպ՝ խոհականութիւն զեւիլաթաւ։ Վասն շուրջ զիւրեաւ բակ ունելոյ մորթոյն եւ ծածկելոյ. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լին.։)
ԲԱԿ. ἄλως, ἄλων area, halo, corona, circulus siderum որ եւ նմանութեամբ ասի ԿԱԼ. Շոգի լուսասփիւռ, գունագեղեալ, եւ իբր ծիածան փոքր պատեալ որպէս զկալ ցորենոյ շուրջ զլուսաւորօք. բակ.
Լուսին ի խոնավութենէ օդոց նեղեալ՝ ջանայ յիւրմէ զխոնաւութիւնն ի բաց պարզել. ուստի մերձեալ խոնաւութեանն, եւ եւ ի նա չհասեալ, բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ, որով յայտ առնի անձրեւաց նշանակ. (Եզնիկ.։)
Յորժամ շուրջ բակ ունիցի լուսինն յամպոց. (Շիր.։)
person;
hypostasis, personality;
creature, being;
soul;
mind;
heart;
myself, thyself, himself;
անձամբ, personally;
անձամբ անձին, by one's self, personally;
զանձամբ դառնալ, to turn back;
զանձամբ արկանել, to put on, յանձին բերել, to imitate;
յանձին ունել, to accept, to approve;
չառնուլ յ—, to refuse, to deny;
սիրէ նա զ— իւր, he loves himself;
վասն անձին եւեթ տամ պատասխանի, I only answer for myself;
երգնում յ— իմ, թէ այդ այդպէս է, on my soul, it is so;
զգաստանալ յանձին, to revive, to recover one's senses;
փոյթ ունի նա վասն անձին, he takes care of himself;
անձին առնել, to commit suicide;
եռն յանձին հարկանել, to boast of, to flatter one's self, to prick one's self;
յ— առնել, to recommend, to confide;
յ— լինել, to commend one's self, to have confidence in, to confide in, to be committed.
· Calfa
, ն հլ. (-ձին, -ձինք, -ձանց, կայ նաև հյց. անձունսl Եփր. համաբ. 207) «մարդ, մարդ ինքը» ՍԳր. Ագաթ Եզն. Ոսկ ևն. բազմաթիւ ոճերով ու դարձուածներով. ինչ. անձամբ, անձամբ անձին «ինքնին», ան-ձին առնել «անձնասպանել», զանձամբ առ-նու «հագնիլ, վրան առնել», ըօտ անձինձ առնուլ «ստանձնել», յանձն բեկանիլ, զան-ձամբ դառնալ «իր շուրջը պտտիլ», յանձին ունել «վրան առնել, ընդունիլ, խոստանալ», ձեռն յանձին հարկանել «պարծենալ», յան-ձըն առնել «յանձնել», յանձն առնուլ «իր վրայ վերցնել». բոլորն էլ հին և ընտիր։ Ածանցման մէջ մտնում է անձն ձևով, յօդակապով կամ առանց յօդակապի և խիստ քիչ անգամ մի-այն անձ կամ անձին ձևով։ Այսպէս 1. ան ձըճ ձևից՝ յօդակապով. անձնագով «ինքնա-գով» Ոսկ. մ. բ. 10. անձնադիւր «թուլամորթ, հեշտասէր» Ոսկ. եբր. Եզն. անձնակամ «ան, կախ» Բուզ. դ. 5. Ագաթ. անձնակից Կնիք հաւ. 31, անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. անձ-նապահ ՍԳր. անձնապահապետ Ա. թագ. իը. 1 անձնատուր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. ստանձնակիր, ստանձնաւոր «բեռնակիր, մշակ» (նորագիւտ բառեր) Բ. մնաց. բ. 18, լդ. 13 (ըստ նորպ-գիւտի).-2. առանց յօդակապի, ձայնաւորի մօտ կամ բառավերջում. ինչ. անձնգովութիւն Ոսկ. անձնհանոյ Բրս. հց. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. անձնսիրութիւն Ոսկ. մ. ա. 16. անձնտէր Պիսիդ. անձնդիւր Առակ. ծդ. 23 Ոսկ. ա. տիմ. անձնապուր Ոսկ. ես. Եզն. անձներ «մեծամարմին, խոշոր» Ոսկ. մ. բ. 22. անձնընտիր Եղիշ. անձնիշխան Երն անձ-նիք «իրան» Ճառընտ. անձնիկ (չունի ԱԲ) Թլկր. 29. առանձնել «ընդունիլ» Սեբեր. ըս-տանձնել «շալկել» Ագաթ. Բուզ. յանձնել Ե-ղիշ. Խոր. անձնիւր (գրուած սովորաբար անցնիւր) «իւրաքանչիւր, ամէն մէկը իր» Ոսկ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. անցնուրոյն «ա-մէն մէկինը զատ զատ» (փխնկ. գռեւու անձ-նուրոյն) Յհ. կթ. դատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. միանձն Վեցօր. կոպտարանձն Խոր. հա-մանձն «ընկերակից» Պրպմ. 423ա (նորագիւտ բառ), կիսանձն Շիր. մեծանձն Պիտ. Կաղկնտ. վեհանձն կղկնտ. անանձն Ոսկ. ես.-3. անձ-ձևից են՝ յանձանձել ՍԳր. Ոսկ. յանձանձիչ Երեմ. Խթ. 1. Ոսկ. ես. Կիւրղ. Ծն. Եւս. քր. անձնուէր, անձնուիրութիւն, անձնուիրաբար (նոր գրականում կազմուած՝ փխ. հնաձև անձնանուէր ևն).-4. անձին ձևից կայ մի-այն առանձին, առանձինն «մինակ» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. Սեբեր.-Նոր գրականում կազ-բաած ոարեր են՝ անձնականութիւն, անձնա-պաշտպանութիւն, անձնապատւութիւն, անձ-նավստահ, անձնատուութիւն, անձնազոհ, անձնափոխանորդ ևն.
ՅԱՆՁՆ ԲԵԿԱՆԻԼ, կամ ԶԱՆՁԱՄԲ ԴԱՌՆԱԼ. Յինքն կոյս անդրէն բերիլ. շրջան առնուլ. շուրջհայել. պտտիլ, դառնալ.
frizzled, curled;
—ք, curl;
—ք ջրոց, ալեաց, little waves, bubbles.
· Calfa
Bugge, Btrg. 41 համեմատելով չեխ. kučera և փոքր ռուս. kučer «խոպո-պիք» բառերի հետ, հանում է հնխ. kankəró նախաձևից։ Karst, Յուշար-ձան, 404 կամար, կարկամ, կամակոր, քամակ, կամք բառերի հետ՝ սումեր. gam, kam «ծռել, կորանալ»։ Kиnլи-дзе, Гpaм. мингр. яз. 1914, էջ 213 համեմատում է մինգր. զանզուրջելա «կանացի գլխազարդ, չիխտա-կոպի» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 114 պրս. [arabic word] ︎ kakul հոմանիշի հետ։ Petersson, KZ, 47, 268 սանս. vánčati «ճօճել, տատանիլ», vañkú-«երեռոն». գոթ. unwahs «անթերի», անգլսք. woh, հին սաքս. wäh «ծուռ», հիսլ. vangr «սխալ» բառերի հետ՝ հնխ. unquro-ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. khankara «մազի գանգուր»։
Զհայելին առեալ՝ շուրջ ճշգրիտս իմն նշանակես զգանգուրս վարսիցդ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ Ասի եւ նմանութեամբ.)
sour grapes;
— քաղել, to gather unripe grapes;
— ումուռ մեռանել, to die prematurely;
ի — գալ, to walk, to take a walk.
· Calfa
«պտոյտ» տե՛ս Շուրջ։
Ի ԺՈՒՌ ԳԱԼ ասի ռմկ. որպէս Շուրջ գալ. (Մխ. բժիշկ.։)
theatre, play-house;
drama, play;
the audience, the spectators.
· Calfa
, ր հլ. (-տեր, -տերց, -տերաց, -տերբ) «թատերախաղ կամ թատերասրահ» Եւս. քր. Ոսկ. յհ. ա. 1, բ. 58, 59, մ. և Եբր. 554. որ և թէատրոն Ոսկ. Եբր. 554 կամ թեատրոն «թատերասրահ» Գծ. ժթ. 29, 31 Եւս. պտմ. 589. «ըմբշամարտութեան սրահ» Բ. մակ դ. 9, 12. որից թատրատես Ոսկ. մ. բ. 12. թատերախաղք Ոսկիփ. թատերասի-րութիւն Մանդ. թեատրասէր Մաքս. դիոն։ Կրկնակ ձևերից առաջինը՝ թատր, հայացած ժողովրդականացած ձևն է, իսկ երկրորդը՝ թէատրոն, զուտ ուսումնական փոխառու-թիւն է։ Արդի լեզուի մէջ ընդունած ձևն է թատրոն. բայց ածանցման ժամանակ առնւում է թատր ձևը. այսպէս նոր բառեր են՝ թատրերգութիւն, թատրերգակ, թատրեր. գու, թատերասրահ, թատերական, թատերա-գիր, թատերասէր. կայ միայն թատրոնա-կան՝ որ կազմուած է թատրոն ձևից, այն էլ գործածական է արևելեան գրականում, մինչ արևմտեանը գիտէ թատերական։ Առանձին ձև է ամփիթատրոն (տե՛ս այս բառը), որի հին թարգմանութիւնն է շուրջտեսանելիք Ուխտ. Ա. էջ 64։
Ամենայն թատրն սատանայի շուրջ հասեալ գումարեալ կայր։ Ի մէջ տիեզերական թատերց պատերազմեալք։ Ի թատերցն հեռացեալ։ Յառաջ քան զթատերցն հանդէս, եւ յետ թատերն զրաւ լինելոյ։ Լինի զրաւ թատերն։ Օտարոտի համարիցին ի թատերցն օրինացն. (Ոսկ. մ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Ի Հռոմ շուրջ զթատերբն այրեցաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
draw-bridge.
· Calfa
, ո հլ. «նաւակամուրջ» Սեբ. էջ 31. 32, 95. Ղևոնդ դ. էջ 13, Ասող. 122. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 95. որից զոմաքատակ «կա-մըրջանման» ԱԲ։
= Յն. Հεῦγμϰ «նաւակամուրջ», որ ծա-գում է ζεύγνυμι «լծել, կցել, միացնել» բա-ռից։-Հիւբշ. 350։
Հուն, կամ կամուրջ. անցք.
mosaic.
· Calfa
«մանրախիճ քարերով զարդա-րանք, մոզայիկա» Ոսկ. յհ. բ. 36. «Ոսկեղէն միւսիոնս ժողովելով արկանէ շուրջ զորմով-քըն» (էջ 884)։
Ոսկեղէն միւսիոնս ժողովելով՝ արկանէ շուրջ զորմովքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)
giddy-pated, wandering.
· Calfa
ՆՀԲ «պրս. շուրիտէ, շուրիզէ, այսինքն խելաշուրջ և թափառական»։ Աճառ. Արրտ. 1910, 180 համարելով «խառնա-կիչ, խռովարար կամ խենթ», ուզում է դնել պհլ. *šōrīk ձևից, իբր պրս. ❇ šōr «շփոթութիւն, խռովութիւն. 2. ձա-խող», šōrmor «անարգ, չնչին. նուասա-2. կագ և կռիւ», šōrbaxt «վատաբախտ, դժբախտ», šoridan «պղտորել 2. խեն-թենալ, խելացնոր լինել», šorīda «խե-լացնոր. 2. խառնակ»։
Բառ պ. շուրիտէ, շուրիզէ. այսինքն Խելաշուրջ, եւ թափառական. խելքը ծուռ եկած, հովարտայի պէս ծուռ եկօղ, պաշըպօղ.
cover, covering;
window-blind.
· Calfa
ՆՀԲ աոս. nuvār «ծոպք վրանի», na-vard «շուրջ պատիչ», nuvardīdan, na-vardidan «պատել»։ Böttich. Arica 84, 405 սանս. nivr «ծածկել, շրջապատել». պրս. naward «շրջագնաց»։ Հիւնք. պրտ nuvar «չուան, վրանի ապաւանդակ»։
κάλυμμα, καλύπτηρ, κατακάλυμμα , περίθεμα, σκέπη operimentum, tegumentum, tegmen, sepimentum, obductio. Ծածկոյթ. օթոց. շուք. հովանի վրանաձեւ. գօտի. կամար. փեղկ. պատիչ. ծածկոց .... պ. նիւվար, ծոփք վրանի. նէվէրտ, շուրջ պատիչ. նիւվէրտիտէն, նէվէրտիտէն, պատել.
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
· Calfa
, ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
Յամենայն կողմանց շուրջանակի։ Գնաց ի կողմանս գալիլեյացւոց։ Հասին ի կողմն փիւնիկեցւոց։ Շրջեալ զվերին կողմամբքն։ Ի ստորին կողմ երկրի։ Ի չորեսին կողմանս իւրեանց գնային։ Ի կողմանէ փեղկին։ զայս կողմն լերինն, զայն կողմն լերինն.եւ այլն։
coat, clothes, garb, attire, wearing apparel;
old clothes;
preparation, show, pomp, magnificence;
— շքեղ, լայն, magnificent, flowing robe;
— առանց խորշխորշանի, garment without folds;
— արքայական, royal robe;
հեծելազն —ք or —անք, riding habit;
— բաղանեաց, bathing gown;
—ք նորք, a suit of new clothes;
— հարսանեաց, wedding garb;
— սգոյ, mourning;
արկանել զիւրեւ — այրութեան, to wear widow's weeds;
ի բաց հանել զ— այրութեան, to put of widow's weeds.
· Calfa
. ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։
(ի համ՝ դարձ, շուրջ պատօղ զմարմինն.) ἰμάτιον, περίβλημα , ἕνδυμα, ἑσθής, χιτών vestis, vestimentum, amictus եւ այլն. Զգեստ. պատմուճան. ագանելի. արկանելի. ծածկոյթ. եւ Ձորձ, եւ կապերտ. հագուստ, լաթ, եւ քուրջ, շոր.
with, along with, together with;
եղբարբքն —, with his brothers;
— այնու, withal, besides, moreover;
— այսու ամիենայնիւ, all the same, in spite of all that;
after all, however;
— ամենայն թերութեամբքն, in spite of all his faults or defects;
— սոքիմբք, with all that;
at the same time;
այլովքն —, et cetera, etc., and so of the rest, so on, so forth.
· Calfa
. ի հլ. (երբեմն նաև օ հլ. այս-պէս Ղևտ. ժա. 32՝ ի հանդերձոյ, Ագաթ. էջ 571՝ հանդերձով, Բուզ. ե. 6, զ. 4 (երիցս)՝ հանդերձոյ, ըստ քննութեան Նորայրի, Կո-րիւն վրդ. էջ 262) «զգեստ, հագուստ. 2. ծածկոց. 3. շոր, լաթ, քուրջ. 4. պատրագք տութիւն, սպաս, զարդ. 5. միասին, մէկտեղ» ՍԳր. (երկու իմաստը միատեղ՝ Եղբարբք իւ-րեանց հանդերձ ի հանդերձ բեհեղերէն. Նո-րագիւտ բ. մն. ե. 12), որից հանդերձել «պատրաստել, կազմել, յարդարել» ՍԳռ. Եւս պտմ. հանդերձեալ «ապագայ, գալիք, ա-պառնի» ՍԳր. Եզն. «պատրաստեալ, զար-ռարուն, պերճ» ՍԳր. հանդերձիկ Ագաթ. Ոսկ. եբր. ա. տիմ. փիլ. կող. հանդերձան «պատ-րաստութիւն» ՍԳր. Կոչ. 171. հանդերձաւ-րութիւն Գ. թագ. թ. 22. ոսկեհանդերձ Բ. մակ. ժե. 15. համահանդերձ Բուզ. մաշկա-հանդերձ Բուզ. մեկնահանդերձ Կոչ. 258 խորգահանդերձ Բուզ. կանանցահանդերձ Բուզ. խոշորահանդերձ Մաշտ. զուգահանդեր-ձեալ Ոսկ. յադամ. հանդերձակալ, հանդեր-ձապան, հանդերձատուն, հանդերձավահառ (նոր բառեր) ևն։
(ի համ՝ դարձ, շուրջ պատօղ զմարմինն.) ἰμάτιον, περίβλημα , ἕνδυμα, ἑσθής, χιτών vestis, vestimentum, amictus եւ այլն. Զգեստ. պատմուճան. ագանելի. արկանելի. ծածկոյթ. եւ Ձորձ, եւ կապերտ. հագուստ, լաթ, եւ քուրջ, շոր.
circle, circumference;
round, circuit;
out-line, border;
spread, diffused;
— արտեւանանց, edge of eye-lids;
— անուոց, wheel-track;
rut;
— հանդերձիկ, skirt, border, piping;
the tropics;
— գնաց, colure;
— տեսութեան, horizon;
—ք աստեղաց, chorus of the stars;
— կաթին, galaxy, milky way;
— խաւարման, ecliptic;
— գիշերահաւասարի, equinoctial;
— ածել, to gird, to surround;
ընդ —ս եղերաց, throughout the world;
որ ոչ ընդ ծրաւ անկանի, unbounded, infinite.
· Calfa
ռումեր. gir «երկնակամար», 414 մոն-գոլ. logorin «շուրջը», togori «դառ-նալ», թոսնգուզ-մանչ. toxoro «անիւ, շրջանակ», 420 ալթայ. kur «գօտի». 425 ույգուր. teker, tekir «բոլորակ». tekri «շուրջը», օսման. č̌evre «բուռ-րակ», čevir-mek «դարձնել», 426 թթր. šir. sur «գիծ»։ Մառ Яф. cборн. 2, 144 հայ. ծիր և վրաց. ბրե դնում է յա-բեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև սվան. ճեր «առաստաղ»։
Ծիր ածեալ շուրջ զիւրեամբք, եւ լարս գահակեալ. (Թղթ. բարուք.։)
piece, patch;
flake;
in rags, in tatters.
· Calfa
ՆՀԲ. ՋԲ և ԱԲ մեկնում են «ծիրտ կամ քուրջի կտոր» (վերջին իմաստով նախորդի հետ նոյն են ըմբռնում)։ Վրաց. բառի հետ ուղիղ համեմատեղ նախ Մառ. Kрит. имелкiя cт. (1903), էջ 27։ Նոյնը անկախաբար նաև ես. բայց ի նկատի ունենալով հայերէն բառի շատ անսովոր լինելը, դրել եմ փոխառեալ վրացերէնից։ Մառ նոյնին է կցում նաև ասոր. [syriac word] saā «կեղ-տոտ, անմաքուր», [other alphabet] sātā «կեղտ աղբ», [syriac word] ︎ savūtā «անմաքրութիւն» ևն։ Եթէ այս բառերը իրօք կապ ունին, հայն ու վրացին պէտք է դնել փոխա-ռեալ ասորերէնից։
Կամ գուցէ նոյն ընդ Ծուէն, իբր արմատ նորա. քուրջ. ... եւ րստ ա՛յլ ձ. ծիւղք, իբր խռիւ. լէօր լէօք. եւ ամենայն նիւթ անպիտան՝ իբր յանարգութիւն կրակի։
cheek;
act of baking or burning bricks and earthen vessels;
cf. Թրծուն.
· Calfa
«կաւը կամ կաւէ ամանը կարծրաց-նելու համար եփելը». այս իմաստով առան-ձին գործածուած չէ, բայց ունինք իբր ած. թուրծ «թրծուած» Ոսկ. պօղ. Ա. 20 (տպ. թուրջ). Ճառընտ. որից թրծել Ծն. ժա. 3. թըր-ծոց «թրծելու փուռ» Սիր. լր. 34. թրծուն «թրծուած, եփելով պնդացրած» Եւս. քր. ա-72. թրծումն Մխ. դատ. անթուրծ Եղիշ. ռտ 182. Տաթև. ձմ. ճծէ. անթրծութիւն Եղիշ. դտ. 182։
rag, tatter;
glass beads, rings;
trifles, toys.
· Calfa
Բառարանները մեկնում են զանազան ձևերով. այսպէս՝ Հին բռ. «թրօշակ կամ թրուշակ. անարգ կամ անգէտ, և կարթ. կամ թրուանշա, անաետան»։-Բառ. երեմ. էջ 122 թրուանշայ «անպի-տան» և թրուշակ «անարգ»։-ՀՀԲ չունի թրուշայ, այլ սրա փոխարէն թրու՝ որ տես առանձին։-ՆՀԲ. «թուի դրօշ, պրս. տիրէֆշ, իբր փերթ կտաւոյ... որպէս և տիւրիյշէ՝ է ազգ թաշկինակի»։-ՋԲ «փերթ կտաւոյ, քուրջ. կամ տաշեղ և կամ ուլունք»։-ԱԲ «քուրջ, ուլունք, որ և իցէ չնչին՝ հասարակ բան».-իսկ ՀՀԲ-ի հաւատարիմ հետևորդ ՓԲ ան-գիտութեամբ նշանակել է թէ՛ թրու և թէ՛ թրուշայ ձևերը։-Հիւնք. ուղիղ է հասկանում «սուտ, շինծու մարգարիտ», սայց սխալ է մեկնում իբրև պրս. duiri sāh «թագաւորական մարգարիտ», ծաղ-րական մտքով (durr արաբերէն բառ է, ուստի մեզ հետ գործ չունի)։ ԳԲ էջ 534 ունի թրուշայ «քուրջ, ուլունք, որևիցէ չնչին հասարակ բան», իսկ էջ 397 դը-րուշայ «ադամանդի նմանող բաղադրու-թիւն, սրչայ, strass» իբրև գաւառական բառ, վերջինը շատ հետաքրքրական պի-տի լինէր, բայց կարծեմ սխալման ար-դիւնք է։ Փորթուգալ փաշա, Եղիշէ 421 պազենդ. տարեօշ, յգ. տարեօ շա՛ «աղ-քատ, տնանկ»։-Բոլորովին տարբեր է Երև. թրիշա «կտոր, մաս», որ փոխա-ռեալ է պրս. [arabic word] tiraša «տաշեղ» բառից։
Բառ անյայտ, որ թուի Դրօշ. պ. տիրէֆլ. իբր փերթ կտաւոյ. քուրջ. պէզ փարչասը. որպէս եւ տիւրիւյշէ ՝ է ազգ թաշկինակի.
wall;
turn, round;
— ի —, — ի —է, — ի —ու, complicate, intricate, knotty, ambiguous, dark, obscure;
— ի — բանք, ambages, compass of words, circuit, roundabout way, shifts;
— առնուլ, — գալ, to surround, to environ, to encompass, to hem in, to beset, to encircle, to gird, to inclose;
— ի — բանիւք խօսել, to make use of circumlocutions, to periphrase, to speak periphrastically, to beat about the bush;
— ի — խաղան գետք, the rivers seem to delight in a thousand windings.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պատ, Ալշ. Մշ. պադ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. բադ, Տիգ. բmռ. Ասլ. բադ, բա*, Զթ. բօդ, բոդ, Հճ. բօդ, Սվեդ. բուդ, բոլորն էլ նշանակում են «որմ, պատ», իսկ Հմշ. բադ «ցանկապատ».-Ագլ. կորցրած է այս բառը (պահում է հին ո՛ւր-ման հոմանիշը<որմ-ն), բայց գիտէ պա՛-տիլ «շրջապատել»։ Ունինք նաև պատ Ղրբ. «շարք. 2. գուլպայի մէկ հիւսքը. շուրջանա-կի դարձած մէկ թել», պատ գալ «պատել։ դառնալ», պատ ընկնիլ «փաթաթուիլ», պատ տալ «դառնալ, պատել, շրջապատել»։ Նոր բառեր են պատածակ, պատաշար, պատա-տակ, պատտակ, պատգլուխ, պատընկնուկ, պատծական, պատկար, պատկից, պատքար, պատուառիք անել, պատիպատ անել «շուր-ջը դառնալ»։-Առանձին տես փաթել «պա-տել», փաթթլ, փաթոյթ։
ՊԱՏ ԱՌՆՈՒԼ, ԳԱԼ. Շրջան առնուլ. շուրջ գալ. պատիլ. պարփակել. եւ Գալարիլ սողնոյ.
Օդք շուրջք, հուր պատ առեալ, հաստատութիւնն շրջակայ. (Մխ. այրիվ.։)
Երկինն վերին՝ պատ առեալ զամենայնիւ։ Յորժամ պատ էառ վերին շրջագայութիւնն զմեծ աշխարհաւս այս։ Որպէս ձուոյ դեղինն ի միջի գնդաձեւ կառուցեալ կայ, եւ սպիտակն շուրջ զնովաւ, եւ խեճեպն պատ առեալ զամենայնիւ։ Մարմին ամանոյն պատ առեալ զամենայնիւ։ Զծովէ ասեն՝ պատ առեալ զամենայնիւ. (Շիր.։)
dancing, dance;
ball;
ballet;
choir, chorus;
company, assembly, circle;
troop, band;
herd, drove, flock;
— աստեղաց, chorus of the stars;
cf. Ատամն, cf. Մեղու;
— առնուլ, to dance;
to surround, to encompass, to encircle;
— առնուլ, գալ, յօրինել, խմբել, —ս բոլորել, տալ or պարել, ի — անցանել, to dance, to leap, to hop, to jump;
to caracole;
— արկանել, to surround, to environ;
—ս տալ, to gather together.
· Calfa
, ու հլ. բուն նախնական նշանակոյ-թիւնն է «շուրջ, շրջան», որից ձևացած են հետևեալ առումները. -«պար, խաղ, կաքաւ, հօրա» ՍԳր. «խումբ, հաւաքոյթ» ՍԳր. Պետ. Շար. «աստղերի հոյլ և նրանց շարժումը» Ժմ. Զքր. կթ. ծն. Անան. յհ. մկ. «անասուն-ների, յատկապէս մեղուների խումբ» Վեցօր. 164, Եղիշ. դտ. 188. Փիլ. Մագ. Վրք. հց. «այլևայլ իրերի շարք» Նար. Բրս. ընչեղ. սը-րանից են պարաձև «կոլոր» Ոսկ. ես. 159. պարանցիկք Դտ. թ. 27. պարաւոր ՍԳր. բարձրապարու Վրդն. քրզ. գեղապարել Պիտ. Փիլ. Յհ. իմ. ատ. անպար Փիլ. լին. եօթն-պարեան Յհ. իմ. եկեղ. խորդապար Մագ. կոծապար Պիտ. օդապար Պիտ. օդապարիկ Յհ. կթ. պար կամ պարս «մեղուախումբ» Ոսկ. եփես. 828. Եւագր. 360. որից պարս տալ «մեղուների խմբուիլը» Եփր. դտ. 341. պարսմայր «մեղուների թագուհին» Վստկ. ոճով ասւում է պար առնուլ «պարել, պար բռնել» ՍԳր. «պարունակել, բովանդակել» Արիստ. աշխ. պար արկանել «շրջապատել» Նիւս. թղթ. և կազմ. յետոսկեդարեան շըր-ջանին՝ դարձել է նախամասնիկ՝ համապա-տասխան յն. περι և լտ. circum մասնիկնե-րին. հմմտ. պարագայ=περιφερόμενος, պա-րագրել =περιγράφω circumscribu, պարառել = περιλαμβάνω, պարունակել=περιέχω ևն. այս գործածութեամբ ունինք նաև փար-ձե-ւով. ինչ. փարաբառնալ=περιαίρεω Անյ. ստոր. փարադրել =περιτίϑηϰι Արիստ. ստոր. շրժ. ևն։-Նոր բառեր են պարահանդէս, պարասրահ, պարբերական, պարբերաբար, պարուհի ևն։
ՆՀԲ ըծ. յն. περι-և սանս. para-«շուրջ»։ Peterm. 257 սանս. pari, յն. περι։ Windisch. 42 սանս. parā։ Gosche 23 սրանց հետ նաև փռիւգ. βριϰίσματα «պար»։ Windisch. 42 և Böttich. ZD-MG 1850, 360, Arica 48, 34 պար-մասնիկով մի քանի բառեր համեմա-տում են սանս. և յն. ձևերի հետ. այս-պէս՝ պարաբերութիւն=paribhar, περι-φέρεια, պարագիտել =περιίδεῖν, պարագրել = περιγράφω, պարադատական=pari+ dhata, պարադիտել =paridhi, պարա-տեսեալ=paridrç։ Lag. Urgesch. 79 սանս. pari, յն. περί։ Justi, Zendsp. 179
զնդ. pairi ձևի տակ։ Տէրվ. Մասիս 1882 սեպտ. 2 և Canini, Etudes étym. էջ 196 զնդ. pairi-«շուրջ»։ Տէրվ. Նախալ. 92 զանազանում է պար «խումբ»
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. Յარი պարի «պար» (տե՛ս Մառ, Հայ-վրաց. յարաբերութ. թրգմ. էջ 31), შუმბარი շուշպարի «պար», მუმძრობა շուշպրոբա «պարել», սվան. šäspar «մի տեսակ պար» (ծագում են հյ. շուրջպար բա-ռից. տե՛ս նաև ցուցք). թրք. գւռ. Կր. bar «պար, շուրջպար» (տ. Բիւր. 1898, 387 և 627)։
Շուրջ զնովաւ պարե բոլորեն. (Լմբ. համբ.։)
ՊԱՐ ԱՐԿԱՆԵԼ. շուրջ պատել. պարապնդել.
Կնքեցե՛ք զգերեզմանն մատանեօք. եւ եթէ պարտ վարկանիք, շղթայիւք եւ երկաթիւք պար արկեալ ամրացուցէք։ Ըստ գլխոյն կրկնակօք ոսկերացն պար արկենալն շուրջ պատեալ յուլունս շրջանակացն. (Նիւս. թղմ.։ եւ Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Բոլորումն՝ որպիսի եւ իցէ՛ (լծ. յն բերի՛, եւ սանս. փարա, շուրջ) վարի որպէս χορός եւ χορεία chorea, saltatio, tripudium եւ chorus, coetus canentium et saltantium. Բազմութիւն բոլորեալ ի կաքաւել երդովք. եւ Կաքաւք.
ՊԱՐ ԱՌՆՈՒԼ. περιλαμβάνω, περιέχω, διαλαμβάνω complector, contineo, comprehendo. որ եւ ՊԱՐԱՌԵԼ. Պարունակել. բովանդակել. շուրջ փակել ի մէջ իւր.
tie, rope, cord, bonds, iron, fetters.
· Calfa
ՆՀԲ «որպէս թէ շուրջ պնդիչ՝ կապիչ (իմա՛ պար մասնիկով՝ պինդ արմա-տից) կամ վանդիչ պարանաւ»։ Böttich, ZDMG 1860, 360, 217 և Arica 87, 429 սանս. paribandh։-Lag. Urgesch. 412 և Btrg. bktr. Lex. 17 bandh առմա-տից։ Պատկ. Maтep. I. 14 պրս. bar-band «ձիու խամութ»։ Muller ՏW-AW 88 (1877), էջ 15 *pairi-band-։ Տէրվ. Նախալ. 95 համարում է օտար բառ և վերջին մասը -ւանդ=bhandh արմատից։ Հիւնք. պրս. parvandidam «կապել զբեռն կտաւոյ», barvanda «փաթոյթ բեռանց կերպասու»։ Ուղիղ մևևնութիւնը տուաւ Th. Bloch (նամա-կով հաղորդած Հիւբշմանին)։ Patru bány ՀԱ 1907, էջ 304 իբր բնիկ հայ՝ պար-մասնիկով bhndhā արմատից։ Karst Յուշարձան 403 տումեր bar «ևա-պել» բառի հետ։
κλοιός, -όν, σειρά ligamen, vinculum. Կապ, եւ կապանք՝ ոտից, եւ պարանոցի. շղթայ, եւ տոռն. պարան. սիրայ. (որպէս թէ շուրջ պնդիչ՝ կապիչ՝ կամ վանդիչ պարանաւ. որպէս եւ գանգանաւանդ՝ է ատամնակապ, բերանակապ).
piece of linen or of cloth;
— հնոտի, tatter, rag.
· Calfa
, ի հլ. (հմմտ. գրծ. կապերտիւք Եփր. Գ. կոր. 122) «շորի կտոր, քուրջ, լաթ, 2. հագուստի փեղկերը. 3. քուրձ» ՍԳր. Եւս. պտմ. 697. Մծբ. էջ 312. Ոսկ. ես. և յհ. բ. 38. ւրից կապերտակ կամ կապերտիկ «շո-րի կտոր» Ոսկ. ես. 292 և յհ. բ. 14. Շիր. կապերտոց «դրօշակ կամ դրօշակի շորը» (նորագիւտ բառ) Ուխտ. Ա. 83. կապերտա-վրան «թաղիքէ վրան, ալաչուխ» Զքր. սարկ. Բ. 105.-բառիս ռամկական ձևն է կարպետ Ոսկիփ. Վրդ. առ. 71։
ῤάκος, ῤῆγμα panniculus, pannus, vestis detrita, fragmentum, ruptura σάκκος saccus ἰμάτιον vestimentum. Իբրու փերթ կապայի, կամ քէպէի. Պատառ պաստառի, կոտորակ ձորձոյ. հանդերձ անարգ, մաշեալ, պատառատուն. ցնցոտի. գրգլեակ. կտաւ բրդեայ, ցփսեայ. քուրձ. ծուէն. լաթի կտոր, քուրջ, շոր, կարկտանք.
wall, rampart, fortification.
· Calfa
= Պհլ. *parisp «պատ, պարիսպ» բառից. այս բառը բոլոր իրանեան լեզուների մէջ կորած է. պահում է միայն հայերէնը և վեր-ջին ժամանակներս երևան եկաւ մանիք, պհլ. [hebrew word] pris p (կարդա՛ parisp) ձե-ւով (Salemann, Manich. Stud. ЗАН 8 (1908), էջ 114 և ИАН 1912, 47). ծագում է pari-«շուրջ» մասնիկով spā «արկանել, գցել» արմատից, իբր «շուրջ արկեալ»։
ԳԴ պրս. bāra «պարիսպ» բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. paries և պրս. bāra։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 46 զնդ. *pairisni ձե-ւից։ Մորթման, ZDMG 26, 535 բևեռ. barçudibiduni մեկնում է «պարսպա-տուն կամ պաճուճապատան»։ Հիւնք. պատսպար բառին է կցում։ Ռ., Նոր-Դար 1885, 5 մեկնում է պար «շուրջ»+ իսպա «քաղաք», որ գտնում է խալդ. տուսպա (-տի+ուսպա «քաղաք, առ ւան»), հյ. ասպանջական «բնակարան տուող» և թերևս վրաց. սոփելի «գիւղ» բառերի մէջ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Salemann անդ։
Կործանեսցին պարիսպք քո բարձրացեալք եւ ամոք։ Տուն նորա ի պարսպին էր։ Շուրջ եղեն զպարսպօք նորա։ Յամրութիւն պարսպաց քաղաքին։ Առ պարսպին յեղըայելի։ Աից շուրջ զքեւ պարիսպ։ Արքն իբրեւ զպարիսպ էին մեզ ըզցայդ եւ զցերեկ։ Տունք՝ որ յաւանս իցեն, որոց պարիսպ ոչ իցէ շուրջանակի, ընդ անդս երկրի համարեսցին։ Եւ եղեւ ջուրն պարիսպ ընդ աջմէ նոցա եւ ընդ ահեկէ իւրեանց։ Բանակեցաւ զնովաւ, եւ շինեաց շուրջ զնովաւ պարիսպ։ Չափեաց զլայնութիւն պարսպացն։ Անջրպետել ի մեջ սրբութեանցն, եւ ի մէջ պարսպացն յօրինուածոյ տաճարին.եւ այլն։
trench, moat, ditch.
· Calfa
, ի-ա հլ. «քաղաքի պարիսպնե-րի շուրջը փորուած լայն խրամ, որի մէջ ջուր լցնելով թշնամու անցքը արգիլում էին պաշարման ժամանակ». գործածուած է միշտ փոս բառի հետ. ինչ. պարկէն փոսի Ագաթ., պարկենաւ փոսիւ, պարկէնս փոսից Ղևոնդ ժ. էջ 36, ժթ. էջ 103.-Կրկնագիր Ագաթ. էջ 65 ա գրուած է պարկեն։
Մօտ ի պարկէն փոսին որ շուրջ գայր զքաղաքաւն. (Ագաթ.։)
Ամրացուցանել զտեղի բանակին իւրեանց՝ պարկենաւ փոսից շրջապատեալ։ անցուցանէր շուրջ զպարապովն պարկենս փոսից՝ լցեալ ջուր ապաստան ամրոցի. (Ղեւոնդ.։)
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պսակ, թագ, գլխի վրայ դրուած զարդ» ՍԳր.. «հարսի ու փեսի գլու-խը դրուած մանեակը» Ես. կա. 10. Գէ. ես. «շրջանակ» ՍԳր. «արևի շուրջը բակ» Ոսկ ես. «ամուսնութեան խորհուրդը կամ օրհ-նութիւնը» Յհ. իմաստ. Վրք. հց. Կանոն. «ե-կեղեցականների գլխի կուլակը» Մարթին, «տարեշրջան» Սղ. կդ. 12. որից պսակել ՍԳր. պսակակալ Դատ. ը. 26. Ես. գ. 19. պսակահամբար Ագաթ. պսակահաս Կորիւն. պսակաւոր Իմ. դ. 2. Գ. մկ. բ. 14. քարա-պսակ «բարձրաւանդակ, քերծ» Նորագիւտ բ. մնաց. իե. 12. նորապսակ ժղ. հռոմկլ. կըրկ-նապսակ Վանակ. յոբ. մարգարտապսակ Մամիկ. բռնապսակ Մխ. դտ. խաչապսակ նար. խչ. լուսապսակ Շար. Գնձ. ևն։
Պսակ պարծանաց։ Պսակ շնորհաց։ Պսակ վայելչութեան, գեղեցկութեան եւ այլն։ Որդիքն ըստ նմանութեան պսակի շուրջ զնովաւ բոլորեալ. (Իսիւք.։)
Արասցես սեղանոյն պսակ ուղկեան շուրջանակի. եւ արասցես պսակին ծնօտս. (Ել. ՟Ե. 25. եւ այլն։)
Արասցես պսակ շուրջ զտանեօքն, զի մի՛ ոք ի վայր անկցի. (Օր. ՟Ի՟Բ. 8։)
superhumeral, amice or amict of the Armenian priests;
ephod, high priest's girdle;
— լանջանոց, deacon's stole.
· Calfa
(սեռ.-ի) «ըստ եբրայեցոց՝ քա-հանայապետի կրծանոցը, իսկ ըստ մեր եկե-ղեցու՝ քահանայական շուրջառի օձիքը կամ սաղաւարտի յետևից կախուած մասը, որ մինչև ուսերն է իջնում» ՍԳր. Եփր. դտ. 344, «խոյր, պսակ, թագ» Կոչ. 31. Կալիսթ. 159. որից վակասակիր Ագաթ. վակասատր Մձբ.։
ἑπωμίς superhumerale, amiculum hmerale, cinctum. (լծ. ռմկ. եագա ... որպէս եւ յն. էբօմի՛ս . իբր ռմկ. օմուզլուգ... ) Ուսանաց եկեղեցական, լանջանոց, թիկնոց. ըստ եբր. եփուտ. որ էր ի հնումն իբր եմիփորոն քահանայապետի. վերարկու յուսոց եւ ի լանջաց եւ ի վայր մինչեւ ցմէջս. իսկ ի նորումս է լոկ ծածկոյթ պարանոցի քահանայից՝ որ միացուցանէ զսաղաւարտն կամ զթագն ընդ շուրջառի.
boar, sow;
pig, hog, swine;
—ք, spoke of a wheel;
scrofula, king's evil;
— մատակ, sow;
— մալեալ, hog;
— ծովային, sea-hog;
ցնկնիլ —ի, to farrow, to pig;
ծնունդք —ի, litter of pigs;
— խանչէ՝ բոհբոհէ՝ կնչէ՝ գրդայ՝ կռնչէ, the hog grunts.
· Calfa
, ի հլ. «կամուրջի երկաթէ կապերը» Պտմ. աղէքս. 90=Կեչառ. աղէքս։ Ուրիշ վը-կայութիւն չկայ։
Տեսեալ զկամուրջն, զի կամարօք երկաթի խոզիւք հաստեալ էր. (Կեչառ. աղեքս.։)
fold, sheep-fold, pen, cattle-shed;
church, convent, hotel;
ժողովել ի —, to bring back to the fold.
· Calfa
ՆՀԲ «պար աղխ» շուրջ աղխեալ, շրջափակ վայր. իսկ պրս. firaham «հաւաքումն»։ Հիւնք. պրս. ֆէրահէմ--ից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 251 պրս. [arabic word] farāx «արձակ, ընդար-ձաև» բառից։
ποίμνιον ovile ἁγέλη grex. մանաւանդ՝ μάνδρα , λαύρα mandra, stabulum, caula, septum. (որպէս թէ պարաղխ, շուրջ աղխեալ, շրջափակ վայր. իսկ պ. ղէրահէմ, հաւաքումն. ) Դադարք հօտից խաշանց. գոմ ոչխարաց. նմանութեամբ՝ Եկեղեցի եւ վանք. եւ Իջեվան. (յն. աղէ՛լի, մանտռա, լա՛ւռա).
affecting, moving, touching;
amiable, dear;
offscum, offscouring, cf. Ջնջան;
— առնել, ասել, to conjure, to beseech, to entreat, to beg, to supplicate.
· Calfa
«ջնջան, ջնջոց, սրբիչ, քուրջի կտոր». մէկ անգամ ունի Ա. կոր. դ. 13։ «իբրև առակ նշաւակի եղեաք ամենայն աշ-խարհի, ամենեցուն փարելի լինել մինչև ցայժմ». յն. περίϑημϰ «աղտ, սրբուած կեղ-տը»։
ՓԱՐԵԼԻ. գ. περίψημα peripsema. Ջնջան, որ փարի զսրբելի ենթակայիւ. կամ որպէս փարատիչ աղտոյ. սրբիչ. մաքրիչ. (յն. բէրի՛փսիմա. պարասրբիչ. շուրջ մաքրիչ. որ այլուր թարգմանի ի մեզ, տարագիր կամ կամ անարգեալ. եւ փոխանակ. )
end, finish, conclusion, close;
end, extremity, bound, limit;
tail;
back;
the rear of the army;
cadence, fall;
—ք, cf. Վերջաւոր;
ի —, ի —է, ի —ոյ, after, behind, at last, after all, in conclusion, finally, lastly;
ի — կոյս, backwards, back, behind;
ի — նահանջել, to draw back, to repress, to hold in, to check, to restrain;
ի — հասանել, to have already one foot in the grave;
ի — կոյս գնալ, to go backwards;
ի —ի թեւոյն անկեալ, assailed the army in the rear;
հասէք ի —ս նոցա, destroy the enemy's rear;
ի — or ի —է եկեալք, survivors, posterity;
ժամանակաւ ի —է, latest or nearest;
ի —ոյս երթեալ զօրէն չար գազանի, given to perversity as a beast;
— բանիս այս, the pith of my discourse is this;
եկն ի —ն, he was at his life's end.
· Calfa
ՆՀԲ «հակառակն ձայնիս առաջ», իսև ի վերջէ «արթուն» մեկնում է «գուցե որպէս ուոն, զուարն, կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ»։ Տէրվ. Ai-tarm 23 վաղջան ձևի հետ՝ սանս. varǰ «դառնալ», apa-varǰ «վերջացնել» ևն։ Նոյն, Նախալ. 70 իրար է կցում վերջ, վաղջան և աւարտ։ Մառ ЗВО 5, 318 զնդ. vairyastara-«ձախ» բառից։ Հիւնք. պրս. farjām «վախճան» բառից հա-մառօտուած։ Patrubány SA 1, 187 վեր-մասը նոյն ընդ հյ. վեր «ի վեր», իսկ ջ՝ նմանողութեամբ մէջ բառի։ Գա-զանճեան, Արև. մամ. 1902, 74=հնդ. vart։ Scheftelowitz BВ 28, 298 սանս. vraǰati «հեռանալ», յն. εἰργω «հեռա-ցնել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 վեռ «ի վեր» բառից՝ ջ մասնիկով, որ գըտ-նում ենք նաև առաջ, առաջին բառերի մէջ։ Karst, Յուշարձան 404 սումեր. egir «յետև», 422 հյ. վեր և թրք. geri «լետ»։
Ի ՎԵՐՋԷ, Ի ՎԵՐՋԻ. Անսովոր ոճով՝ որպէս Ի լրջէ, ի լրջութեան. ὔπαρ, καθ’ ὔπαρ visio vera, vigiliae, in vigiliis, vigilando et videndo. Յարթնութեան. ի զարթման. ակներեւ տեսութեամբ. (գուցէ որպէս Ուռճ. զուարճ. կամ թէ կայցէ ուրջ, արմատ բառիս լուրջ. հակառակ անուրջ բառիս, որ է երազ).
the universe, the whole world, the earth, macrocosm;
ընդ —րս, ընդ ամենայն or բնաւ —ս, ընդ ոլորտս —րաց, throughout the world, every where;
առնել —րս անապատ, to reduce the earth to a waste.
· Calfa
ՀՀԲ տի+եզերք։ ՆՀԲ «որպէս թէ ընդ եզերք, որպէս և յն. տի, տիա է ընդ, շուրջ, այսր և անդր»։ Peterm. 132 տի համարելով բացասական տ մաս-նիկը, թարգմանում է բուն «անսահ-ման»։ Windisch. II տի= լտ. de-(ինչ. deformis) և կամ սանս. ati։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 24 սանս. atyanta ձևի հետ։ Մառ ЗВО 5, 286 (=ՀԱ 1892, 164) և 11. 165 տի (կրճատուած զնդ. gaēϑa «աշխարհ» բառից) + եզերք։ Հիւնք. տզրուկ բառից։ Meillet MSL 17, 20 տէր, տիկին և տիեզերք բառերի մէջ տի համարում է անծանօթ բառ, իսկ Altarm. Elementarb. 52 մեկնում է ատ Peterm. Ադոնց, Aрм. Юстии 405 տե իբր «երկինք»՝ տիւ, դև, deus ձևերի հետ, որով տիեզերք «երկնից ծայրը»ւ
(որպէս թէ Ընդեզերք. որպէս եւ յն. տի, տիա է ընդ շուրջ. այսր. եւ անդր) οἱκουμένη, -ναι, πᾶν, σύμπας orbis, orbis terrarum, totus mundus, universum. Ընդհանուր աշխարհ. համօրէն կոմանք աշխարհի. աշխարհս ողջոյն. ոլորտք երկրի. ամենայն երկիր բնակչօքն. տեղիք բնակութեան. բոլոր աշխարհ, աշխարքիս բոլորտիքը, բոլոր երկիրս ու բոլոր մարդիկը.
extremity;
tail;
— հանդերձի, train;
skirt.
· Calfa
ԳՒՌ (dialectal) Տփ. տուտ «պոչ» (միայն ձկան), Ագլ. Երև. Ջղ. տուտ, Ղրբ. տօ՛տնը «ծայր», Մշ. տուդ «կամուրջի տակի քարէ սիւնը», Մկ. Շտ. տուտ «կամուրջի կամարը»։
Ի տտունն (ձկան) ոտք իբրեւ զմարդոյ։ Իբրեւ զձկանց տտունս։ Սիրամարգն զտտունն բոլորակաբար շուրջ կացուցանէ զոսկէճաճանչն։ Զծերութեանն՝ օձ ի բաց մերկանայ զխորխն ի գագաթանէ գլխոյն մինչ ի տտունն։ Իժն զտտուն յոյժ շաչմամբ գնդաձեւ քարշելով. (Եւս. քր. ՟Ա։ Առ որս. ՟Է։ Փիլ. լին. ՟Ա. 33. եւ լիւս։)
«հին ըւ մին զգեստ, ցնցոտի, քուրջ» Ոսկ. մ. ա. 12. Բ. տիմ. էջ 210. Մանդ. Բրս. ողորմ., որից՝ գրգլեակ նոյն նշ. Յայսմ ապր. 17. Սարգ. յկ. ղ. էջ 80. Ածաբ. աղ-քատ.-սրանցից՝ ր նմանելով յաջորդ լ-ին՝ յառաջացել են գլգլեկ Տաթև. ամ. 175, 704, գլգլայ Պատմ. ԺԸ դարից (Դիւան Հայոց Պատմ. ժ. էջ 106), գլգլէն «ցնցոտի» Օրբ. էջ 177 (Յաւուր միում դարձեալ աներևոյթ լի-նէր և զգեցեալ մազեղէն խոշոր և գլգլէնս պատառատունս՝ գնայր ի մեծ առաքինարա-նոն Երիցու վանից).-վերջապէս նոյն պէտք է լինի գրջլի, ի-ա հլ. «քուրջ, քուրձ» (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) Ոսկ. եբր. ժա. 504, որ Վարդա-նեան, ՀԱ, 1921, 246 պարզապէս ուղղում է գ7գլԻ։
ԳՒՌ (dialectal) Երև. գլգլիլ «հագուստի մաշուիլ, կտրտուիլ, քուրջ դառնալը»։
ԳՐԳԼԵԱԿ ԳՐԳԼԻ. ῤάκος lacera vestis, detritus panniculus Հանդերձ աղքատի հին եւ գծուծ, կարկատուն, պատառոտեալ. կապերտ. գրչլակ. քուրջ.
thunder-clap, thunder;
noise, explosion, crash, report.
· Calfa
Տեղաց ի մեզ զամպրոպ դառնութեան։ Ամպրոպ չարութեան զեղեալ շուրջ զեկեղեցեաւն Աստուծոյ։ Արեան, եւ ամենայն չար ամպրոպաց։ Մեծագոյն իմն ամպրոպ ի վերայ խրոխտայր հասուցանել։ Արժանի այնմիկ չար ամպրոպի զինքեանս վարկեալս. (Յհ. կթ.։)
to shut up strongly, to lock well, to preserve;
to fasten, to bar, to close.
· Calfa
Շուրջ ցանկել՝ պատել. περιφράττω circumvallo
castle;
citadel;
fort, fortress;
redoubt, outwork.
· Calfa
Մարտ ընդ բոլորից իսկ ամրոցաց հայոց դնէր։ Բնակեալ կային յամրոցի անդ։ Պատեցաւ շուրջանակի զամրոցաւն. (Յհ. կթ.։)
vineyard, land planted with slips of the vine;
անկել զայգիս, to plant the vineyard;
կթող այգւոյ, cf. Այգեկութ;
տէր այգւոյ, cf. Այգետէր;
պահապան այգւոյ, keeper or guard of the vineyard.
· Calfa
Որքան ցանկն շուրջ է զայգովն, անդրժելի է ի թշնամեացն պտուղն. (Լմբ. սղ.։)
to vary, to be altered, to change;
to degenerate, to become corrupt;
to be disaffected, to be alienated;
to be indisposed.
· Calfa
Հրեղէն երկինքն շուրջ գալ ասի, եւ ոչ այլայլիլ. եւ երկիր այլայլիլ, եւ ոչ շուրջ գալ. (Վանակ. տարեմտ.։)
henceforth, henceforward, hereafter, for the future;
as for the rest;
now, then, but.
· Calfa
Այսուհետեւ զգո՛յշ լերուք յանօգուտ քրթմնջենէ։ Այսուհետեւ խրատեցարո՛ւք բանիւք իմովք։ Այսուհետեւ՝ որ անարգէ, ոչ զմարդ անարգէ, այլ՝ զԱստուած։ Այսուհետեւ եւ մեք՝ որ այսչափ շուրջ զմեօք մածեալ ունիմք. եւ այլն։
cheek;
համբուրել զայտս, to embrace, to kiss the cheek.
· Calfa
Յերկոցունց կողմանց շուրջ զշրթամբքն այտս որոշելով. (Նիւս. կազմ. ԺԳ։)