cf. Միայնակեաց.
ՄՈՆԱԶՆ ՄՈՆՈԶՈՆ. Բառ յն. մոնա՛զօն, մօնօ՛զօն. որ եւ մօնա՛խօս. μονάζων, μονόζος, μοναχός monachus, religiosus. Մենակեաց. միայնակեաց. կրօնաւոր. աբեղայ.
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
Ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին։ Ղեւոնդ.։
Ի կերպարանս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
Իսկ (Տօնակ.)
cf. Միայնակեաց.
ՄՈՆԱԶՆ ՄՈՆՈԶՈՆ. Բառ յն. մոնա՛զօն, մօնօ՛զօն. որ եւ մօնա՛խօս. μονάζων, μονόζος, μοναχός monachus, religiosus. Մենակեաց. միայնակեաց. կրօնաւոր. աբեղայ.
Առն միում մոնազնի։ Առ մոնազն մի՝ որ էր երէց վանիցն։ Հօրն տացեն վանաց, զի մոնազն ի նմանէ ձեռնադրի։ Քահանայ եւ կրօնաւոր եւ մոնոզոն մի՛ մտցեն ի դատաստան, զի մի՛ հարկ լիցի երդմանց. (Արծր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 13։ Մխ. դտ.։)
Ընդ քահանայս եւ ընդ մոնոզոնս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին։ Ղեւոնդ.։
Ի կերպարանս եւ ընդ պաշտօնակիցս նոցին. (Ղեւոնդ.։)
Իսկ (Տօնակ.)
forgetfulness, want of memory;
ի — գալ, անկանել, to fall into oblivion;
ի խորանկանել, ի մոռացմունս խորոց մատնիլ, to be buried in oblivion.
λήθη oblivio. Մոռանալն, եւ մոռացեալ լինելն. մոռանումն. մոռացութիւն. մոռացօնք.
to madden, to run or go mad.
Ընդէ՞ր մորոսանաս։ Պէսպէս մեղօք մորոսացան. (Ճ. ՟Գ.։ Տօնակ.։)
entrance, entry, coming or going in, introduction, access, approach, admission;
gate, street-door, portal;
porch, atrium, vestibule;
income, revenue, rent;
carnal knowledge;
cf. Կանացի;
—ք արեւու, sun-set, setting, going down;
the setting sun, the west;
—ք արեւային, heliacal sun-set;
—ք աստեղ, immersion;
յելից մինչեւ ց-ս արեւու, from sun-rise to sun-set;
— եւ ել or ել եւ —, income and expenses;
— եւ ել նաւաց, arrival and departure of ships;
—ք եւ ելք, entering and leaving;
comers and goers;
— ամսոյ, first day of the month;
ի մտից արեւու, towards or near evening;
ի —ս լինել or դառնալ արեւու, to disappear, to set;
— առնել, to make one's entry, to enter to go in;
— or —ս գտանել, to be admitted, to have access, to be received;
— եւ ել առնել, to come in and go out;
իմանալ զ—եւ զել ուրուք, to know all a person's goings out and comings in, all his designs and actions;
ժամս որոշել ել եւ մտից, to fix the times of audience;
համարձակ — շնորհել առ ինքն, to give free access to him;
ոչ գիտեմ զել եւ զ— իմ, I do not know how to act;
խաղաղութի՞ւն իցէ —դ քո, is peace with you? do you bring peace?.
Միով մտիւն, եւ միով պատարագաւն բառնալ զմեղս աշխարհի։ Աւազանաւն (կամ աւազակին) մտիւ ի վայելչութիւն հանգստեան դրախտին փափկութեան. (Տօնակ.։)
begging;
alms.
Բաճկոնակ ինչ կամ տարմալակ, ուր զմուրանսն ժողովէր. (Տօնակ.։)
beard;
աղեբէկ —, gray-beard;
տգեղ, թաւ, անյարդար —, a sorry, thick, uncouth or neglected beard;
մօրուօք դալարանալ ծնօտիցն, to have the face covered with down, or soft hair;
մօրուս արձակել, to grow a beard;
օր սափրելոյ զմօրուս, shaving-day;
սափրել զմօրուս իւր, to shave oneself;
to get shaved;
ածելել զմօրուս ուրուք, to shave any one, to trim;
աճեցուցանել զ—ւս, to let one's beard grow;
ծաղկին — նորա, his beard begins to grow.
ՄՕՐՈՒՔ կամ ՄՈՐՈՒՔ, ՄՈՒՐՈՒՔ. գտանի եւ եզ. ՄՕՐՈՒ 2. ռմկ. մօրուք, մօրուս, միրուք . (լծ. եւ յն. մի՛րաքս ). μείραξ, πώγων barba ἵουλος lanugo. ասի եւ γένειον , γένυς gena, barba. Հերք արանց ի կզակս՝ սկսեալ ի ծամելեաց, պատելով զծնոտս ողջոյն, ի հասանելն յարբունս. ... (իսկ յն. մի՛րաքս, միրա՛քիօն, է յարբունս հասեալ, պատանի, երիտասարդ)
flesh-food;
excess, debauch.
Ցանկան մսակերութեան յաւուրս տօնից. (Եւագր. ՟Ի։)
Յաղագս երից նաւակատեաց, յորում մսակերութիւն ոչ գոյ. (Կանոն.։ Տօնակ.։)
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
Մի՛ յորս ինչ մտաբերիցեն։ Ի նախանձ մտաբերեալք։ Ի բարձրութիւն փառաց մտաբերէ. (Մխ. առակ. Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
butler, steward;
vintner.
Հայրն տեսցէ զմառնպանն եւ զպաշտօնեայս՝ ոչ խռովացուցանել զհիւանդս վասն հարկաւոր պիտոյից. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
part;
bit, piece, morsel;
share, portion;
lot, parcel;
ration, allowance;
contingent, quota;
side, part, quarter, clime;
minute;
relics;
holy or hallowed bread;
— հաւատոյ, article of faith;
մասունք բանի, the heads of a discourse;
— բարի, the better part;
— զգայական, սրտմըտական, ցանկական, sensitiveness;
irascibility;
concupiscence;
մասամբ, ըստ մասին, ըստ մասնեայ, ի —է, in part, partly;
partially, in parts;
by halves;
մեծաւ մասամբ, ըստ մեծի մասին, բազում մասամբ, ըստ առաւելագոյն մասին, for the most or greatest part, mostly, chiefly;
յայսմ մասին, ի մասինդ, յայդմիկ, on this side, on this consideration;
ի մասին, for, instead of;
— առ — or առ մասին, — —, piecemeal, in pieces, piece by piece, in shreds, limb by limb;
իմով մասամբ, on my part, as for me;
աղօթից մասամբ, as for, or with regard to prayers;
ի պարգեւի մասին, in place of a gift, as a gift;
նմա ել —, he was allotted, he had for his share, or portion;
it is fallen to his lot;
— ունել, to participate in, to take a part or concern in;
ի բարեաց մասին առնուլ, to take in good part;
ի չարի մասին առնուլ, to take ill, or amiss;
գրաւիլ ընդ մասամբք ախտից, to be subject to certain vices;
չիք մերընդ դաւթի, we have nothing to do with David.
Մասն (տալի) արանցդ՝ որ եկին ընդ իս, նոքա առցեն զբաժին իւրեանց։ Տաջի՛ք զհինգերորդ մասն փարաւոնի, եւ չորք մասունքն ձե՛ր եղիցին։ Մասն ետու զայն ի պտղոցն տեառն։ Նորա լիցի երին աջոյ ի մասն։ Էջ ի մասն ինչ յիսներորդաց բանակին։ Ի մասնէ աղի ծովուն յերեւելից կողմանէ։ Մարիամ մասն բարի ընտրեաց։ Չգուցէ մասն ինչ ի խաւարին։ Ձկան խորովելոյ մասն։ Արարին չորս մասունս՝ իւրաքանչիւր զինուորի մասն։ Ի մասինդ յայդմիկ։ Ըստ իւրաքանչիւր մասին։ Մասամբք տօնից։ Բազում մասամբք։ Մասն բաժնի διαίρεσις ։ Մասն առնել . μερίζω եւ այլն։
in rut, neighing after, ready to mount, covering, mounting;
— ձի, stallion, stud or entire horse, stone-horse.
Ի վեր ամփոփել զվրնջողականն մատակախազ ձիոց բանական գօտեաւն. (Տօնակ.։)
administration, management;
economy;
stewardship;
dispensation, distribution.
χορηγία largitio, subministratio οἱκονομία, διοίκησις dispensatio, oeconomia διακονία ministerium. Տնտեսութիւն. տնօրէնութիւն. բաշխումն. նախախնամութիւն. խնամակալութիւն. պաշտօն.
young, tender, new, fresh;
child, little child;
mortuary festival for the poor;
— հասակաւ, յաւուրց, very young;
ի — տիս, in infancy, at so tender an age;
որթ —, milk-fed calf.
Ի տօնսն տէրունականս՝ նաեւ յամենայն տօնս երեւելիս ըստ սովորութեան ոմանց՝ ընդունելութիւն եւ ճաշ դնեն աղքատաց. որ ըստ հայոց մատաղն է. (Մաշտ. ջահկ.։)
book;
parchment, scroll, roll, register;
code, manuscript;
աստուածային, աստուածաշունչ —ք, the Holy Scriptures, — Bible;
—ենից դարան, library;
ի —ենի հարկանել, տալ, to write, to set down or couch in writing, to register, to record;
մատեան — գունգ, the immortal band (Persian cavalry).
Շարակարգել ջանացի՝ զորս ի մատեանս աստուածուսոյց հարցն, եւ զորս ի լրոյ իմաստնոց. (Տօնակ.։)
to write or compose a book, to put down in writing;
to book, to register, to transcribe.
Ի հարցն մատենագրեցան մանրամասն քննութեամբ. (Տօնակ.։)
pointing at, indicating with the finger;
— առնել, լինել, to point at, to addict, to indicate;
to betray;
to deride, to scoff, to ridicule, to quiz, to make a laughing-stock of.
Մատնացոյց առնէ, թէ այդ է ուղին. (Տօնակ.։)
liquorice;
սուտ —, wild, milk-vetch, astragal;
—ի արմատ, peony.
γλυκεῖα, γλυκυσιδή radix dulcis, glycyside, paeonia. ռմկ. մատիտակ, մարուխ, մարախ . Բոյս՝ յորոյ վերայ իջանէ գազպէն. եւ արմատ նորա քացր յոյժ, որ վարի ի պէտս դեղոց։ Վստկ.։ Բժշկարան. ։ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Մատուտակ, ըստ յն. ղլիգի՛ս, այսինքն քաղցրիկ. եւ Մատուտակի արմատ, ղլիգի՛րրիզա այսինքն քաղցրարմատ։ ... պէյան. պօյան ... որ է յն. լտ. բղօնիա.
to draw or bring near, to advance, to put forward;
to present, to offer, to dedicate;
to sacrifice;
ի մէջ —, to relate, to report.
ՄԱՏՈՒՑԱՆԵԼ. Որպէս մատամբ ընձեռել. տալ. առբերել. կարկառել. ընծայել. նուիրել. պատարագել. զոհել. ձօնել.
cup-bearer's charge or office.
οἱνοχοεία munus pincernae. Պաշտօն մատռուակի. մատռուակելն.
Ի սկիզբն մատռուակութեանն ժիր մարգարէ մանուկն երեմիա ընթացաւ արբոյց։ Մատռուակութիւնն շմաւոնի (ի վերնատան)։ Ամպք պաշտօնեայ մատռուակութեանցն առ մարդիկ երեւեալ՝ երբեմն բարկութեանց, երբեմն ողորմութեանց. (Ագաթ.։)
begetting a prophet;
born of a prophetess.
Մարգարէածին ամուլն՝ օրինակ կուսին աստուածածնի. (Լծ. կոչ.։ եւ Տօնակ.։)
massacring prophets.
Մարգարէակոտոր ազգին (հրէից)։ Հարքն ձեր մարգարէակոտորք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ Տօնակ.։)
cf. Մարդազենք.
Հանգեաւ ճշմարտապէս ի մարդազոհութենէ երկրի. (Տօնակ.։)
ingenious.
Ամենայն արուեստաւորք զրո ինչ ունին մարթական հանճար եւ արուեստ, ի հոգւոյն է. (Տօնակ.։)
feeling a prickling, subject to a pricking sensation.
յն. միռմիգի՛օն. μυρμηκίων formiculosus, verrucosus. Ունօղ զխաղաւարտ իբրեւ զբոյն մրջմանց. կամ զկեղ, որ ռմկ. կոչի մրջմնոց.
of the same nature;
consanguineous;
fellow-man.
Եղբայր է ձեր՝ եւ մարմնակից։ Միածինն մարմնակից եղեւ ադամայ. (Սկեւռ. ես.։ Տօնակ.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
tumultuous, troubled, agitated by war.
Զմարտամբոխ ժողովսն լեգեօն զօրուն։ Մարտամբոխ բազմութեամբ զօրաց. (Յհ. կթ.։)
martyrology.
ՄԱՐՏԻՐՈՂԷՔ կամ ՄԱՐՏԻՐՈՂՕՔ, կամ ՄԱՐՏԻՐՈՂՔ. Բառ յն. մարդիռօլօ՛ղիօն, μαρτυρολόγιον martyrologium. Վկայաբանութիւն. պատմութիւն մարտիրոսաց. յայսմաւուրք. ճառընտիրք.
Առեալ բազում գրեանս՝ տօնական, եւ մարտիրողէք. (Մաղաք. աբեղ.։)
suffering a similar martyrdom separately or together.
Հաղորդակից պաշտօնակցօքն ընտրելովք՝ ընդ անչափ մարտիւրոսակցացն իւր ջոկոց. (Հ. կիլիկ.։)
place of martyrdom;
chapel or tomb of martyrs.
cf. ՎԿԱՅԱՐԱՆ. եւ ՄԱՏՈՒՌՆ. ՄԱՐՏՈՒՌՆ. յն. մարդի՛րիօն.
martyrdom.
Առնեն տօն մարտիրոսութեան նորա Նախ. (թղթ. պաւղ.։)
custom-house officer, publican, tide-waiter.
τελώνης publicanus, vecigalium exactor, portitor. Ունօղ զպաշտօն մաքսի. առօղն զմաքս. մաքսաժողով՝ ըստ արքունի սակի, կամ յանիրաւի, որ վճարէ սակաւ ինչ տէրութեան, եւ ինքն կորզէ զբազում ինչ.
office or charge of a publican or custom-house officer;
նստել ի մաքսաւորութեան, to sit at the receipt of customs.
τελώνιον telonium. Պաշտօն եւ գործ մաքսաւորաց. իսկ ըստ յն. նաեւ մաքսանոց.
cf. Մաքրազգեստ.
ՄԱՔՐԱԶԳԵԱՑ ՄԱՔՐԱԶԳԵՍՏ. Որ զգեցեալ է զմաքրութիւն. կրօղ մաքրութեան. մաքրակրօն.
clean, spotless, very pure;
virtuous, pious.
ՄԱՔՐԱԶԳԵԱՑ ՄԱՔՐԱԶԳԵՍՏ. Որ զգեցեալ է զմաքրութիւն. կրօղ մաքրութեան. մաքրակրօն.
clear-headed.
Մաքրամիտ եւ ամենայն պարկեշտութեամբ զարդարեալ։ Առաջին մաքրամիտ մարգարէն մովսէս. (Ճ. ՟Ա.։ Հ։ յնվր. ՟Գ։ Տօնակ.։)
purificative, depurative, purgative;
detersive, abstersive;
expiatory;
depurative;
purgative, purge;
— առնուլ, to purge, to take a purge.
καθαρτικός, -κή, -κόν purgativus, expians, expiator, -trix. Ունօղ զզօրութիւն կաամ զպաշտօն մաքրելոյ. մաքրիչ. քաւիչ. սրբիչ. սրբարար.
Զքահանայական զարդ (այսինքն զկարգ) ի մաքրողականն, ի լուսաւորականն, եւ ի կատարողականն բարեկարգութիւն որոշել։ Պաշտօնէիցն կարգ մաքրողական է, եւ աննմանիցն որոշողական. (Դիոն. եկեղ.։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
(յորմէ յն. մէ՛ղաս, մի՛զօն. լտ. մա՛կնուս, մա՛յօռ ). μέγας, -άλη, -γα magnus, -a, -um. սանս. մահաթ. Առաւելեալն ըստ քանակի. որպէս եւ ըստ որակի, ըստ բնութեան, ըստ ժամանակի, եւ ըստ ո՛ր եւ է հանգամանաց. մենծ ... եբր. կապօլ, րապա եւ այլն. cf. ՄԵԾԱՄԵԾ. որ փոխանակ յոգնականիս Մեծք՝ ստէպ թարգմանի ի մեզ.
of exalted sentiments, noble-minded, magnanimous, generous, noble;
mysterious, involving a great mystery.
Զմեծախորհուրդ զօրս զայս։ Նաւակատիս մեծախորհուրդ տօնիցն. (Տօնակ.։ Ուռպ.։)
Որ մեծախորհուրդ քննութեամբ զհամեմատութիւն հնոյն ընդ նորոյս շարամանութեամբ ունի. (Լծ. կոչ.։ եւ Տօնակ.։)
large-eyed.
Ետես զպօղոս, զի գայր, այր ծաւի, մեծակն, յօնակից. (Ճ. ՟Ա.։ Ճ. ՟Գ.։ Վրք. ոսկ.։)
Եւ ինքն մարիամ բարետեսիլ դիմօք, մեծակն, եւ անձամբ չափաւոր։ Ասի ըստ մարմնոյ մեծակն, եւ լայն երեսօք, որ է պատկեր իմանալի հոգւոյն գեղեցկութեան. (Տօնակ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
farfamed, very renowned, celebrated, of great repute;
aloud, loudly.
Ի տօնսն մեծահռչակ, եւ ի ժողովսն. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Կատարեցին մեծահռչակ տօնիւք. (Շ. թղթ.։)
very wonderful, astonishing, surprising.
Մեծահրաշ նշանօք հաւատարիմ եղեւ որդի աստուծոյ գոլ. (Տօնակ.։)
loud, noisy, sounding, sonorous, resounding;
aloud, with loud cries or shouts, noisily, with hue and cry, clamorously;
— աղաղակել, կարդալ, to cry with might and main, to roar out, to cry with all one's strength.
Մեծաձայն քարոզ քրիստոսի։ Մեծաձայն բարբառով, կամ հրամանաւ. (Ճ. ՟Բ.։ Արշ.։ Տօնակ.։)
sinning much, very sinful;
great sinner.
Մեծամեղ այր ապրեալ լիցի ի տօնիս։ Զմեծամեղն խնդրէք. որպէս դուք ասէք, նա է մեծամեղ քան զամենեսեան. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
high-minded, conceited, proud, lofty, presumptuous.
ὐψιλοκάρδιος elatus corde μεγαλόφρων magna sentiens, altum sapiens μεγαλόψυχος magnanimus. եւ առաւել ըստ հյ. μεγαλόνους, νοῦς μέγας mens vel sensus magnus. Բարձրամիտ. բարձրայօն. հպարտ. եւ ձկտեալ ի մեծամեծ իրս. մենծսիրտ, քիթը մենծ.
cf. Մեծամտիմ.
Ի՞ւ մեծամտիցես. հոգեւո՞ր ինչ իրօք. այլ մի ինչ ուղղութիւն հոգեւորացն իսկ է չմեծամտել, եւ արդ ընդէ՞ր մեծամտիցես։ Վասն է՞ր ի վերայ խոտոյ այդպէս մեծամտես։ Եւ դու մեծամտիս, եւ զյօնսդ վեր ի վայր տանիս. (Ոսկ. եբր. ՟Բ։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32. եւ 25։)
very luminous, very bright, shining, brilliant;
sumptuous, imposing, pompous, most illustrious;
— յաղթանակ, most brilliant victory.
Մեծապայծառ գործ, կամ փրկութիւն, կամ տօն. (Եւս. քր.։ Արշ.։ Եփր. թագ.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Գ.։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
Մեծապատիւ է տօնս. (Ոսկ. զատիկ.։)
very respectable, estimable, reverend, venerable;
— լինել, to be held in high esteem, to enjoy the esteem of, to be much esteemed by;
— առնել, cf. Մեծարեմ.
Արարչին մեծարգոյ է մարդոյս բնութիւն. (Տօնակ.։)