divine, inspired by God.
ՀՈԳԻԱԽԱՂԱՑ ՀՈԳԻԱԽՕՍ. Ուր իցէ նշանակ խաղալոյ հոգւոյն աստուծոյ ի վերայ ուրուք.
to spiritualize, to purify;
to inspirit, to animate, to vivify, to reanimate, to give new life to, to raise the spirits of;
to restore to life.
Իմասցուք զփչելն՝ ոչ ի նմանէ ի նա, այլ՝ նմա փչելն՝ զնա հոգիացոյց. որպէս զանգոյսն գոյացոյց, նոյնպէս զանհոգին հոգիացոյց, եւ զկենդանութիւն եդ ի վերայ նորա. (Եղիշ. հոգ.։)
open-winged.
Հոլաթեւեան սերովբէն նստելով ի վերայ վիմին. (Շար.) այսպէս ընթեռնումք եւ իմանամք զգրեալն ի ձեռագիր օրինակս Հոյլաթեւեան. որ եթէ ճշդիւ պահեսցի, թերեւս ունէր նշանակել՝ կա՛մ բազմաթեւեան, այսինքն վեղթեւեան. կամ ամփոփեալ թեւովք։ Ստուգէ զբուն մեկնութիւն իրացս եւ յաջորդ բայդ։
rolling along or down.
Ըստ նմանութեան վիմաց հոլովաբար ի վերայ անկեալ. (Յհ. կթ.։)
to roll, to turn;
to move, to change;
to decline.
Ընդ այս շաւիղ հոլովեցաք։ Ի ճգնութիւն մարմնոյն ուրախ զկենացս հոլովի ընթացս։ Անիւ շրջանի ժամանակացս հոլովեալ էր։ Հոլովեալն ի վերայ ժամանակք եղանակաց տարւոյն. (Լմբ. ատ. Լմբ. սղ. Լմբ. պտրգ.։)
earth, clay, dust;
ground, land, soil;
land, territory, dominions;
tomb;
նախնական, երկրորդական, երրորդական, անցողական, ողողական —ք, primitive or primordial, secondary, tertiary, transport, alluvial soil or rock;
— թափչի, fuller's earth;
—ի գլուխ լինել, — արկանել զգլխով, to throw dust or ashes on one's head;
ի — իջանել or ննջել, to be buried;
—ոյ եւ պատանաց չլինել արժանի, to be unworthy of burial, of funeral honours;
to be left unburied, without a tomb;
տալ —ոյ զմարմին, to inter, to bury, to entomb.
Ստեղծ տէր աստուած զմարդն հող յերկրէ։ Այլ հող առցեն, եւ ծեփեսցեն զտունն։ Արկին հող զգլխովք իւրեանց։ Հող ցանէր ի վերայ։ Լեսի զնոսա իբրեւ զհող երկրի։ Զհող ոտից քոց լիզեսցեն։ Ամենայն եղեւ ի հողոյ, եւ ամենայն դառնայ ի հող.եւ այլն։
hank of earth, embankment, mound, dike, dam, mole, break-water;
causeway;
rampart, intrenchment;
—ս կանգնել, to intrench, to fortify with trenches.
Հողաբլուր արարեալ ի վերայ սուրբ եկեղեցւոյն. (Ուռպ.։)
slipper;
pump;
list-shoe.
Իջեալ եկաց հողաթափօքն ի վերայ հանդերձին. (Ճ. ՟Բ.։)
mixed with earth;
earthy.
Կէսք զաւազն զխիճն հողախառն առ հասարակ յարձակելոցն ի վերայ յարձակէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 41։)
cf. Հողաբլուր.
Նստան առ նմա իբրեւ ի վերայ հողակուտի մեռելոց. (Իսիւք.։)
wind;
air;
չորք —ք, the four winds, four quarters of heaven;
—ք, jaundice;
— շրջանաւոր, monsoon;
—ք տարեւորք, կանոնաւորք, the trade-winds;
հարուած, բաղխիւն —ոյ, gust of wind;
gale;
cf. Ընթացք;
թեթեւ, քաղցր, զովարար, յաջող, անհաստատ —, light or gentle breeze;
soft, fresh, fair, changing wind;
ցըրտաշունչ, կատաղի, մոլեգին, մրրկալից, սաստկաշունչ, ուժգին, ահեղագոչ —, cold, angry or raging, furious, stormy, impetuous, violent, roaring wind;
ի թեւս —ոյ, on the wings of the wind;
— շնչէ, մռնչէ, փոխի, դադարէ, the wind blows, roars, changes, calms or falls;
— գոյ, it is windy, gusty;
— ելանէ, the wind is rising;
հակառակ է —, the wind is contrary;
ընդդէմ —ոյ նաւարկել, to sail against the wind, or in the wind's eye, to sail with a head wind, to haul the wind;
յաջողակ —ով նաւարկել, to sail before the wind, to be to leeward, to have a fair wind, a wind right aft, to scud;
to prosper;
տալ —ոյ զառագաստս, to unfurl the sails, to spread the canvass;
— աջողակ ուռնոյր՝ լնոյր զառագաստս մեր, a favourable wind filled our sails;
տալ —ոյ, to throw to the winds;
շրջել յամենայն —ոյ, to turn with every wind (of fortune), to be a weather-cock, a time-server;
զ—ս արածել, to feed on air, to cherish vain hopes, to build castles in the air;
ջանալ —ոյ, to labour or strive in vain, to lose one's pains;
գնալ զ—ով, to vanish to dissolve into air, to disappear;
զ—ս ժառանգել, to be reduced to one's last shifts, on one's last legs, to amuse oneself with idle expectations, to buoy oneself up with vain hopes;
ըստ շնչելոյ —ոց եւ վարելոյ ալեաց, at the mercy of the winds and waves;
մարգարէքն մեր էին ի —, our prophets prophesied to the wind.
Հողմ հարաւոյ։ Իբրեւ զյարդ առաջի հողմոյ։ Ածից չորս հողմս ի չորից կողմանց երկնից։ Ի վերայ թեւոց հողմոց։ Հողմ ո՛ւր կամի՝ շնչէ։ Շնչեցին հողմք.եւ այլն։
Հողմ աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց։ Եթէ վասն շնչելոյ հողմոյն եւ օդոյն ասացին գիրք (ըստ ասորւոց), ընկա՛լ. (Վեցօր. ՟Բ։)
dispersed by the wind.
Ի վերայ հողմամաղ մոխրացան գետնոյ նկարագիրս դրոշմեալ. (Վեցօր. ՟Թ։)
equivocal;
cf. Համանուն;
cf. Երկդիմի.
Էն ի հոմանուանց է. իսկ հոմանունքն ընդ սահմանաւ ոչ ստորանկանին։ Պա՛րտ է ի վերայ հոմանուանցն խնդրել, թէ քանի՛ս ունի նշանակութիւնս հոմանունն. (Սահմ. ՟Ա։)
to glide or crawl like a serpent or worm, to twist about, to twine or coil round;
to writhe.
Օձք ճապատէին ի վերայ պատանեկին։ Որ ի կերպարանս օձիցն ճապատէին զորդւովն իւրով. (Բուզ. ՟Դ. 44։)
cf. Ճառագայթարձակ.
Ծիծաղելով ծովուն, արեգակնային ի վերայ խաղալով ճառագայթաձիգ ճեմականացն յելս եւ ի մուտս. (Արծր. ՟Ա. 11։)
casting or emitting rays, radiant, sparkling, shining, brilliant, resplendent.
Գալստեանն՝ ճառագայթարձակ փայլմամբ՝ ի վերայ ամպոց երկնից. (Կիւրղ. ղկ.։)
declamation.
Ոչ կարեն կալ ի վերայ իրացն ճառասացութեան. (Սոկր.։)
to crack, to crackle, to crepitate.
Իբրեւ զփայտ չոր՝ որ ճարճատէ ի ճեղքելն, այնպէս ճարճատէին ի վերայ նոցա զէնքն. (Մամիկ.։)
with all its fat.
Ճարպովն հանդերձ. ճարպովը, ճարպովնին. (ըստ յն. ճարպն որ ի վերայ, եւ որ ի ներքոյ)
Եւ զերկուս երիկամունսն ճարպովին՝ դիցես ի վերայ սեղանոյն. (Ել. ՟Ի՟Թ. 13. 22։ Ղեւտ. ՟Թ. 19։ Կանոն.։)
architecture;
great skill or dexterity in art.
Ճարտարապետութեամբ առաքելոցն խինել յիւր վերայ. (Լմբ. սղ.։)
art, skill, ability, dexterity, address;
cunning, subtlety, artifice, prank, feint, policy, sharpness;
penetration, sagacity, presence of mind;
knowledge, erudition;
genius, bent;
ճարտարութեամբ, dexterously, cleverly, adroitly, artfully, craftily, cunningly;
ձեռագործ, մշակական, տուր եւառիկ —, manufacturing, agricultural, commercial industry;
լար ճարտարութեան, lead plummet.
Արար յերուսաղէմ մենքենայս արուեստից ճարտարութեան լինել ի վերայ պարսպաց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 15։)
Յամենայնի կարօղ ես փրկել, թէպէտեւ առանց ճարտարութեան ելանիցէ ոք ի վերայ. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 4։)
to torment or trouble oneself, to lead a laborious, painful life, to labour, to suffer much;
to afflict one's body, to subdue one's passions, to devote oneself to an ascetic life, to mortify, to macerate;
to strive, to endeavour, to make an effort, to exert oneself, to take pains;
to combat, to resist;
to venture, to risk, to jeopard oneself.
Որ պատառէ փայտ, նովին ճգնեսցի (կամ վշտասցի)։ Յորում եւ ես իսկ ճգնիմ անխիղճ միտս ունել։ Յամենայնի ճգնեաց։ Ընդէ՞ր եւ մեք ճգնիմք յամենայն ժամ։ Ճգնիցիք ի վերայ հաւատոցն։ Ճգնէին ի ձեռաց պատերազմողաց, եւ այլն։ Ճգնեալ նահատակեցայք յերկրի՝ յաղթօղք ի պատերազմի։ Եւ քաջութեամբ արիաբար ճգնեալ. (Շար.։)
austere or ascetic life, austerity;
penitence, mortification, maceration;
fatigue, labour, trouble, effort;
combat, resistance;
danger, risk;
— մահու, death-struggle, pangs, agony;
օր ճգնութեան դատաստանին, the momentous day of the Last Judgment;
ամենայն ճգնութեամբ, with the utmost care or diligence.
Եդ զանձն իւր ի ճգնութիւն մարտի պատերազմի։ Հայի աստուած ի ճգնութիւնս պատերազմիս մերոյ։ Առնուլ յանձն զճգնութիւն ի վերայ քաղաքին։ Որպիսի՛ ճգնութիւն ունիմ յանձին վասն ձեր։ Վասն որոյ եւ զճգնութիւնդ կրէք.եւ այլն։
to walk, to take a walk, to walk out.
Ճեմեսցի ի վերայ պարսպաց ձերոց։ Մտեալ ճեմէր ի տան գանձին։ Գեղեցիկ ճեմի։ Մինչդեռ ի վերայ տաճարի թագաւորութեան իւրոյ ճեմէր ի բաբելոն։ Յորոյ վերայ պարսպացն ճեմէի. (Ես. ՟Ը. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 28։ Առակ. լ. 29։ Դան. ՟Դ. 26։ Յոբ. ՟Զ. 10։)
Աստեղք ճեմին։ Արեգակն ի վերայ աստեղացն ճեմի. (Երզն. ոտ. երկն.։ Տօմար.։)
Ճեմեսցի եւ ճօճեսցի ի վերայ պարսպաց ձերոց. (Ոսկ. ես.։)
diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.
Զի զնոսա (նեռն զհրէայս) առաւելագոյն պատրեալ խաբիցէ, եւ ճեպս կացուցանէ ի վերայ տաճարին։ Ճեպս կացուցանէ շինել զտաճարն. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
sharp lance.
Հարաւ ի վերայ ամիրային, եւ ճկռովն հարկանէր զուսովն։ Ապլղարիպն պողովատիկ ճկռովն հարկանէր զերկաթի դուռն քաղաքին, եւ պատառեալ զերկաթն՝ եւ այլ դեհն անցուցանէր. (Ուռհ.։)
cf. Ճիւղ.
Իբրեւ զխնձոր զուարճացեալ ի վերայ բարձրաբերձ գալարագեղ ծագի ճղանց ծառոյն. (Վրք. ոսկ.։)
cry, shrill cry, shriek, screech, scream;
squalling, wailing, outcry;
աղիողորմ —, piteous cry;
— առնուլ, բառնալ, ղճչի հարկանիլ, to cry, to make a loud outcry, to shriek, to scream, to screech, to squall, to howl, to yelp, to whine;
— բարձեալ աղաղակել, to utter piercing screams.
Ճիչ առեալ եւ զօձիս պատառեալ։ Ձա՛յն առ, ճի՛չ բարձ։ Ճի՛չ բարձէք ի վերայ մովաբու. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 43։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 12։ Երեմ. ՟Դ. 8։ ՟Խ՟Ը. 31։)
claw, talon, nail, pounce;
fang;
paw;
զ—սն ցցել, to stretch out the claws;
—ամբք խղել, to claw, to scratch;
cf. Մագիլ.
Գազանք ճիրանօք։ Դեւն որպէս զառիւծ եղեալ՝ զճիրանսն ի վերայ երկուց ուսոցն ցցեալ. (Լմբ. իմ. եւ Լմբ. սղ.։)
cf. Ճղփումն.
Զտանջողաց ճըղփիւն լսէաք, եւ զհարուածսն եկեալ ի վերայ թիկանցն տեսանէաք. (Պտմ. աղեքս.։)
noise, splash, plunge, rumour;
sound of the lash.
Զտանջողաց ճըղփիւն լսէաք, եւ զհարուածսն եկեալ ի վերայ թիկանցն տեսանէաք. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Ճմլեցուցանեմ.
Առնուի զխաղողն, եւ ճմլէի ի բաժակն։ Ճմլել զպտկունս։ Ճմլեաց զոտն բաղաամու։ Ի սանձս եւ ի դանդանաւանդս ճմլեսցես զկզակս նոց։ Ճմլեցի զնոսա բարկութեամբ։ Էջ նստաւ փիղն ի վերայ նորա, եւ զնա անդէն ճմլեաց։ Զսիրտս ճմլէր.եւ այլն։
to spare, to be saving, to economize, to be parsimonious, stingy;
to settle, to adjust;
cf. Ճշգրտեմ.
Ապա թէ ճշդէք ի վերայ մեր զտեսիլն սրբոյն սահակայ. իմա՛, ճգնիք ստուգել իսպառ, կամ խստիւ մեկնէք։
truthfulness, veracity.
Պարծանս առնուլ ի վերայ ճշմարտաբանութեան նորա. (Վանակ. յոբ.։)
haughtiness, arrogance;
amplification;
boasting, bragging;
elocution.
Որպէս թէ ճոխաբանութիւն իմն ցուցանէ ի վերայ հօր օրէնսդրութեան. (Երզն. մտթ.։)
imperiously, with authority;
opulently, richly, magnificently;
amply, diffusely.
Փառաւորեաց զմակաբէ, եւ ճոխագոյն եւս կացոյց զնա ի վերայ նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 24. (յն. լոկ, զմակաբէ ընկալաւ)։)
to have, take or exercise high authority or great ascendency over, to prevail, to rule over;
to give oneself great airs, to lord it, to carry it like a lord, to signorise;
to be proud, puffed up;
to grow rich, to abound, to thrive, to make a fortune;
— կործանմամբ այլոց, to build one's fortune on, or to raise oneself by the ruin of another.
κατανίσταμαι insurgo, consurgo. Ճոխաբար կամ իշխանաբար վարիլ. զօրանալ ի վերայ. կամիլ հարստահարել. ի վերայ յարձակել. պանծանալ. նազիլ.
Ընդէ՞ր ճոխացեալ էք ի վերայ ժողովրդեանդ տեառն. (Թուոց. ՟Ժ՟Զ. 3։)
Առանց հրամանի աստուծոյ ճոխանալ (ի վերայ այլոց). (Սեբեր. ՟Թ։)
(Ի վերայ) ամենեցուն իբրեւ մանկտւոյ ճոխանալ։ Զի ճոխանալոյ ինչ պատճառս տայցէ կնոջն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։)
rope, cord;
halter.
Զփրկական նշանն՝ որ ի վերայ կմբեթին, ճոպանօք ի վայր բերէր. (Ասող. ՟Գ. 12։)
beast, nag;
vehicle.
ὅχημα vehiculum. Այն՝ յորոյ վերայ լինի հեծանել. որպէս կառք, գրաստ, եւ սպասք նորին.
to mount, to ride;
— ի կառս, ի ձի, to mount or enter a carriage or vehicle;
to ride, to mount on horseback;
— ի նաւ, to go on shipboard, to embark;
անհամետ —, to ride bare-back;
յորս —, to go a hunting or shooting;
զհետ —, to chase, to give chase to, to persecute, to set off in pursuit of, to pursue;
յաւար —, to plunder, to pillage, to sack;
ապրեցաւ հեծեալ ձիով, he fled on horseback;
cf. Կառք.
ἑπιβαίνω (վերելակել). inscendo, conscendo, ascendo. որ եւ ՀԵԾՆՈՒԼ. ռմկ. հեծնիլ, հեծնուլ. Աշտանակել. ելանել եւ նստել ի վերայ գրաստու, եւս եւ կառաց.
to make mount, to put on.
ἁναβιβάζω, ἑπικαθίζω ascendere vel sedere facio. Տալ հեծանել. նստուցանել ի վերայ գրաստու. հեծցընել.
Հեծուցեալ ի վերայ իւրոյ նժուգի՝ ապրեցուցանէր. (Փարպ.։)
like a torrent, impetuously.
Հեղեղաբար հոսի ի վերայ չարագործաց. (Նոննոս.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
cf. Հեղձանիմ.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. (յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. Բրս. գոհ.։)
to choke, to be suffocated, stifled, drowned.
Զոր եւ ի վերայ բոցոյ է տեսանել. յընտանի իւրմէ ծխոյն հեղձանի. (Բրս. գոհ.։)
to be poured out, to flow, to spread;
to be shed, scattered, diffused;
to rush, to fall;
to burst;
հեղաւ ամենայն փոր նորա, all his bowels gushed out;
անկաւ հեղաւ զկնի կռոցն, he followed idols;
հեղեալ ցասմամբ, very angrily, wrathfully.
Առ զսրուակն իւղոյ, եւ եհեղ ի գլուխ նորա։ Առէ՛ք սափորս ջրոյ, եւ հեղէ՛ք ի վերայ ողջակիզիդ։ Հե՛ղ զարգանակն։ Գինին հեղու (այսինքն հեղանի), եւ տիկքն կորնչին։ Զրիւնն հեղցէ առ յատակաւ սեղանոյն, կամ շուրջ զսեղանովն, կամ առաջի սեղանոյն, կամ յերկիր։ Որ հեղու զարիւն մարդոյ, փոխանակ արեան նորա հեղցի արիւն նորա։ Այդ է արիւն իմ, որ ի վերայ բազմաց հեղու (այսինքն հեղանի)։ Հեղի արտասուք (կամ զարտասուս) զերեսօք իւրեանց ի վերայ նորա.եւ այլն։
Բազում արտասուս ի վերայ կորուսելոյն հեղուին։ Արտասուք բազում հեղան յեկեղեցւոջն. (Եղիշ. ՟Է. եւ ՟Ե։)
Զբարկութիւն իմ եւ զսրտմտութիւն իմ հեղից ի վերայ տեղւոյդ այդմիկ։ Հեղեալ ցասմամբ թագաւորեցից ի վերայ ձեր։ Հեղու անարգութիւն ի վերայ իշխանաց։ Հեղից ի վերայ նոցա զչարիս իւրեանց։ Հեղից յոգւոյ իմմէ (կամ իմոյ) ի վերայ ամենայն մարմնոյ։ Հեղից ի վերայ տանն դաւթի հոգի շորհաց։ Հոգւոյն սրբոյ, զոր եհեղ ի մեզ առատութեամբ.եւ այլն։
Ահա պակուցանողս ի վերայ նոցա հեղուին. (Յհ. կթ.։)
Ի պարզամտաց անձինս հրէականս իմն հեղուն (բանս) ցուրտս եւ խոտորնակս։ Զապողինարի կարծեացն բիծ հեղեալ ի վերայ իմոցն թղթոց. (Պրպմ. ձ։)
Զպատիժս կապանաց հեղէ՛ք ի վերայ նորա. (Երզն. մտթ.։)
Ի թիկանց կուսէ իշխանին ի վերայ զեղեալ հեղան։ Յորոց վերայ հեղեալ զօրն իսմայէլին՝ հարկանէին զմեծ մասն յունաց։ Հեղու ամենայն քաղաքն ի տեսանել զսքանչելիս. (Յհ. կթ.։ Ղեւոնդ.։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Բեւեռեմ;
to write, to compose.
Բեւեռօք հեղուսին ի վերայ փայտի. (Ճ. ՟Ա.։)
Հեղուսէ քրիստոս զբազուկս իւր ի վերայ կենսաբեր խաչին. (Նանայ.։)
Խաչի քո երկիրպագանեմք, յորոյ վերայ որպէս անմեղ գառն հեղուսար։ Որ վասն իւրոյ բարեգթութեանն ի խաչին հեղուսաւ, եւ կենաց վտակս բղխեաց աշխարհի. (Ժմ. յն.։)
cottage, hut.
Յորժամ պտուղն քաղի, հեղքն անպիտանանայ։ Առաջնորդաց վերակացութիւն հեղք եւ պահապան է ի վերայ ժողովրդեան զանազան պտղոց։ Մնաց հեղք վերակացութեանն ունայն եւ թափուր ի գործոյն. (Լմբ. սղ.։)
to delight, to rejoice, to amuse, enjoy or divert oneself, to take pleasure or delight in, to lead a voluptuous life, to live in the midst of luxury, to give oneself up to amusement.
Հեշտանալ ընդ մարդկան կորուստ, կամ ի վերայ տանջեցելոցն. (Շ. բարձր.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)