born in a humble village.
· Calfa
Ի վերայ կացի ձեր՝ փոքրս ես, եւ չարագաւառեայ. (Առ որս. ՟Ը։)
demoniacal wickedness, abominable malice;
misadventure, very great misfortune.
· Calfa
Յորոց իւրաքանչիւր ոք առանձինն է քուրմ եւ տօն, եւ հասարակաց չարադիւութիւնն ի վերայ ամենեցուն։ Որ է ծայրագոյն չարադիւութեան, ոչ իւրեանց զօրութեանն զգուշութիւն ունել, այլ այլոց տկարութեանն. (Ածաբ. յայտն.։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Չարազգի.
· Calfa
Ամենայն քաջատոհմիկ է, որ զնա (զկերպարանն աստուծոյ) պահեաց առաքինութեամբ՝ առ ի սկզբնատիպն հայելով. իսկ չարազգեայ՝ որ չարութեամբն հեղաւ, եւ կերպարան այլ ի վերայ էարկ զօձին. (Առ որս. ՟Ը։)
evil-speaking, slanderous, backbiting, talebearing, calumniating, detracting, defaming;
— լեզու, venomous tongue, slanderer, backbiter;
— լինել, cf. Չարախօսեմ.
· Calfa
Ի վերայ անսանձ բերանոց եւ չարախօսից դուրս դնելով. (Փիլ. իմաստն.։)
vn. va. to look on with an evil eye, with displeasure, enviously, to envy.
· Calfa
Պատճառս ի վերայ եդեալ, իբր թէ չարակնեալ (այսինքն չկամեցեալ առ նախանձու) զուրախանալն արքայի, կապեսցէ զնա։ Չարակնելով ագահեալ յամուրն արտագէրս. (Խոր. ՟Գ. 23. 31։)
worthy of a cruel death;
mortally, to death;
— առնել, սատակել, to kill, to slay barbarously, to massacre;
— լինել, զմահ — մեռանել, to die, to perish miserably.
· Calfa
Ելեալ դահճապետն՝ պարծելով չարամահ առնել զնա։ Իբրեւ զթշնամիս չարամահք եղեալ ի վերայ երախտեացն. (Ագաթ.։)
very ill, very bad, detestable, execrable;
excessive, extreme, great, enormous;
cruel, atrocious, unmerciful, insufferable;
very bad, worse, wickedly, cruelly, unmercifully;
very, much, enormously, extremely, greatly;
basely, miserably, detestably, abominably, execrably, devilishly;
— վարել, ի կիր ածել, to misuse, to make a bad use of.
· Calfa
Անկանէր ի չարաչար տանջանս։ Չարաչար տանջանօք։ Չարաչար դժուարին նեղութիւն չարեաց ի վերայ հասուցանէին։ Ազգի անիրաւի չարաչար կատարած։ Չարաչար օտարատեցութիւն հնարեցան։ Դիւահարք երկու՝ չարաչարք յոյժ.եւ այլն։
Չարաչար՝ բարկութեամբ վարեցաւ ընդ իս։ Չարաչար եւս քան զնոսա ի վերայ հասեալ դատէր զքաղաքն։ Վէրքն չարաչար պատառեալ էին։ Դուստր իմ չարաչար այսահարի։ Լուսնոտի եւ չարաչար հիւանդանայ։ Անդամալոյծ չարաչար տանջեալ։ Վասն զի չարաչար խնդրէք.եւ այլն։
inclined to evil, perverse, evil-minded, malevolent, malignant, wicked, mischievous.
· Calfa
Յաւել տէր ասէ զչարիս ի վերայ չարասիրաց. (Համամ առակ.։)
to render bad, wicked or worse, to provoke or excite to evil;
to incite to anger, to exasperate, to envenom.
· Calfa
Չարացուցին զանձինս հեթանոսացն ի վերայ եղբարց. (Գործ. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Չարացուցին զնա ի վերայ բարեպաշտ իշխանին. (Կիր. պտմ.։)
heterodox;
heretical, erroneous.
· Calfa
Զի մի՛ չարափառն ի վերայ մեր մեծաբանեսցէ. (Լմբ. պտրգ.։)
ill, misfortunes, adversity, disaster, calamity, misery, tribulation, disgrace;
evil deeds, malice, iniquity, rascality;
ill-usage, violence;
— ախտից, the effects of the passions;
չարեօք, badly;
wickedly;
mischievously;
spitefully;
չարիս գործել, to do evil, ill or wrong, to injure, to harm;
— խօսել զումեքէ, to speak ill of, to slander;
cf. Չարախօսեմ;
չարեաց ի չարիս վերանալ, դիմել, to rush from bad to worse, to grow or get worse and worse;
զփոքրագոյնն ընտրեա ի չարիս, of two evils choose the less.
· Calfa
Բազմացան չարիք մարդկան ի վերայ երկրի։ Գուցէ հատուցանիցէ մեզ հատուցումն զամենայն չարեացն՝ զոր անցուցաք ընդ նա։ Մի՛ յօժարեսցիս ընդ բազումս ի չարիս։ Եօթն չարիք կան ի սրտի նորա։ Վասն ամենայն չարեացն՝ զոր գործեաց հերովդէս։ Ի դառնալ ձեզ իւրաքանչիւր ի չարեաց ձերոց.եւ այլն։
wickedness, evil, malice, malignity, perversity, iniquity, perfidy;
չարութեամբ, wickedly, maliciously, malignantly.
· Calfa
Յայսր ամենայնի վերայ այլ եւս չարութիւն խորամանկեաց։ Լիրբ է խորամանկ չարութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։)
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
· Calfa
Եթէ միայն խորհրդովքն չափ գայ ի վերայ ախտն, առանց սաստելոյ ոչ է ախտացեալն. (Մեկն. ղեւտ.։)
not yet;
not till now;
չեւ տեսեալ, before seeing.
· Calfa
Չեւ էր ուրուք ձեռնարկեալ յեկեղեցին յայտնի։ Ի ճշմարտտութեան վերայ չեւ է հասեալ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
free from guile, innocent.
· Calfa
Թագաւորեաց մահ եւ ի վերայ չյանցուցելոցն ըստ նմանութեան յանցուածոցն ադամայ. (Հռ. ՟Ե. 14։)
tetrarchy.
· Calfa
Առաջնորդէին եղբարք նորա շամըշտութեամբք. այսինքն մի ի չորից մասանց անտի երկիրն իսրայելացւոց։ Զագրիպպաս կացոյց թագաւոր, ի վերայ թշնամւոյ նորա շամշութեան՝ փլիլպպոսի եւ լիւսինեաայ, եւ ընդ նոսին եւ յետ սակաւ ժամանակի եւ զշամշութիւն եւս հերովդի ետ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8, կամ 9։ ՟Բ. 4. 10։)
dog-tick, ricinus caninus.
· Calfa
Առաքեմ ի վերայ քո շանաճանճ. եւ լցցին տունք եգիպտացւոցդ շանաճանճիվ։ Սատակեցաւ երկիրն ի շնաճանճէ անտի. (Ել. ՟Ը. 21=31։ Սղ. ՟Հ՟Է. 50։ ՟Ճ՟Դ. 30։)
cf. Շանդ.
· Calfa
Կայծակմունք եւ ճայթռմունք փայլատականց, եւ շանթից արկածք։ Զշանթիցն՝ զոր ի վերայ անշնչիցն առաքէ։ Որ երկեաւն ի շանդիցն երեւմանէ։ Զշանդեացն առաքումն ի վերայ. (Փիլ.։)
Շանթիք եւ ցոլմունք ի վերայ սոդոմայեցւոցն ի յերկնէ ի հրեղէն մարմնոյն կոտորատեալ ի վերայ հոսէր. եւ այժմ ի նմին մարմնոյ անկեալ յերկիր՝ շանթին անուանեմք. (Շիր.։)
Շանթ արձակել ի խնդիրն եղիայի ի վերայ շերտիցն. (Նար. յովէդ.։)
Երկրաւոր բժիշկ զերկաթն ի հուրն շողացուցանէ, մինչ զի կայծակունս հատանէ. դնէ ի վերայ մարմնոյն, շանդիւ այրէ. (Եղիշ. երէց.։)
thundering;
fulminating;
— բարկութիւն, thunder, cf. Շանթ, cf. Կայծակն;
— ամպք, thunder-cloud.
· Calfa
Ո՞վ զթանթընկէց բարկութիւնն (յն. զկայծակունս) թոյլ ետ գալ ի վերայ սոդոմայեցւոց երկրին. (Ոսկ. հռ.։)
to make a noise, to rumble, to clash;
to clack, to crack, to crackle;
to boil violently, to burst, to blow up;
to shiver, to crepitate;
to rustle, to murmur;
to thunder, to detonate;
— սողնոց, to hiss;
to whistle;
to whiz;
— մեղուաց, ճանճից, to buzz, to hum.
· Calfa
Ջանայ ելանել մրուր ի վերայ գինւոյ, շաչէ եւ փքայ. (Վրդն. ծն.։)
shirt, linen;
— քահանայական, alb;
— սարկաւագաց, դպրաց, rochet, surplice;
dalmatic, tunic;
— կանանց, chemise, shift.
· Calfa
(լծ. լտ. սուպուգուլա ). χιτών, χιτόνιον , ὐποχίτων tunica, subucula, indusium. Ագանելի կտաւի ի վերայ մերկոյ մարմնոյն ի ներքուստ. եւ լայնաբար՝ Արկեալն նաեւ ի վերայ այլոց հանդերձից որպէս պատմուճան. քոթանակ, եւ այլն. (յորմէ իտ)
mass of rock salt;
— սառի, block of ice;
iceberg.
· Calfa
Ետ կապել շառաշիղս տղի ի վերայ ողին նորա. (Ագաթ. յորմէ եւ այլք. իսկ Սարկաւագ վարդապետ բացատրէ՝ Արձանս տթղի։)
cf. Շաչեմ.
· Calfa
Այն բարբառ փոխանակ ցօղոյ հասնիցէ ի վերայ մեր՝ շուրջանակի շառաչիցէ ի մէջ բոցոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
much, several, considerable, abundant, plentiful, copious, in great quantity;
"much, too much, very, most;
enough, sufficiently, as much as necessary;
— անգամ, often, frequently, cf. Բազում անգամ;
— իսկ, sufficiently;
— կամ սակաւ, more or less;
ընդ — եւ ընդ սակաւ, in all about;
փոքր ի —է, somewhat, partly, a little;
more or less;
ոչ ընդ — եւ ընդ փոքր, in no wise, in no way;
"
v. imp. "— է, enough, it is enough, sufficient, no more, cf. Բաւական է;
— է այդ, that is enough;
— է զի, it suffices that;
provided that;
— ասել, to be content;
— համարիլ, to content oneself with;
—ք յայնցանէ, most of them, the greatest part of them;
դեռ աւուր — կայ, much time still remains;
ո՞չ իցէ քեզ — զի..., does it seem to you a little thing that."
· Calfa
Ի մէջ շատից։ Շատից եւ այլոց այսպիսեաց։ Մինչ շատից մկրտիլ յանհաւատից։ Ի վերայ շատիցն. (Փիլ.։ Նիւս.։ Խոր.։ Արիստ.։)
combination, conjunction, connection;
arrangement, disposition;
construction;
syntax;
cf. Շարագրած.
· Calfa
Այս շարադրութիւն կանխաճառեալն բանից եւ ի վերայ եկելոցն. (Աթ. ՟Բ։)
corrupted, stinking.
· Calfa
Մի՛ մատուսցես ի վերայ խմորելոյն զարիւն զոհից քոց, զի աղտեղեալ են եւ շարաւոտեալ. (Եփր. ել.։)
movement, motion;
earthquake.
· Calfa
Կարկուտ, եւ շարժ ի վերայ մարդկան. (Նախ. յայտն.։)
moveable;
cf. Շարժուն.
· Calfa
Եւ այս ի վերայ շարժականաց է միայնից՝ զօրութիւնս, եւ նա եւ ի վերայ անշարժից. (Պերիարմ.։)
Ի վերայ շարժականացն միայն, որ է զգալեաց. (Անյաղթ պերիարմ.։)
moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.
· Calfa
Ամենայն տողուն՝ շարժուն ի վերայ երկրի. (Ծն. ՟Է. 14. 21։ ՟Ը. 19։)
usury, illegal interest.
· Calfa
πλεονασμός abundantia. Բառ եբր. իբր Յեւլուած. այսինքն վաշխ յաւելեալ ի վերայ փոխոյ քան զգլուխ դրամոյն, եւ այլոց ընչից.
cf. Շափիւղայ.
· Calfa
Յաթոռն շափիւղայ (իբր շափիւղայ) ի վերայ հրեղէն թեւոցն. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
sapphire shaped;
like a sapphire.
· Calfa
Յաղագս անճառելւոյն շափիւղաձեւ իմն էր ի վերայ կառացն. (Լծ. եւագր. (վասն զի պէսպիսագոյն երեւի ասէ շափիւղայն, եւ թաքուն մնայ բուն գոյնն)։)
heap, mass, pile, stock, hoard, accumulation;
— ցորենոյ, stack, rick;
— խոտոյ, hay-cock, mow;
— — or —ս —ս, cf. Շեղջաշեղջ;
— կուտել, կուտել —ս —ս, to heap up, to pile up.
· Calfa
Դիզեալ կուտէ ի վերայ մեր շեղջ շեղջք մեղացն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
to collect, gather or heap together, to heap up, to amass, to pile up, to accumulate, to hoard;
—կուտեալ մեղօք, laden with sins.
· Calfa
(Զմեղս) ի միմեանց վերայ շեղջակուտեալս. (Յճխ. ՟Թ։)
Դիհակունք անկելոց շեղջակըուտեալք ի վերայ միմեանց անկեալ դնէին. (Յհ. կթ.։)
σωρεύω, περισωρεύω cumulo, coacervo, aggero συλλέγω congero, colligo. Շեղջակոյտ առնել. կուտել իբրեւ զշեղջ. շեղջել. դիզել. բարդել. կուտակել ի վերայ միմեանց.
acutely, pointedly, piercingly, sharply, keenly;
instantly.
· Calfa
Եհար նիզակաւն ի վերայ միջոյն, եւ շեշտակի հանէր ընդ թանձրութիւն զրահիցն եւ մարմնոյն ի միւս կողմն. (Պտմ. վր.։)
cf. Շեշտոլորակ.
· Calfa
Յորժամ սուր եւ յորդելակ հնչմամբ ի վեր փողելով շունչն՝ կալցի զելս ձայնին, շեշտոլոր ասի։ Եւ լինի բուն շեշտոլորակի, թէ՛ յանուաիս ( recte յանուանս) իցէ եւ թէ՛ ի բայս, ի վերայ այն հեգիցն՝ որ ունին այբ կամ եչ կամ ին. զի յորժամ զսո՛ւր սոլորակն սոքա առնուն, բնութեամբ շեշտոլորք ասին. իսկ այլք ի ձայնաւորաց թէ առնուն զշեշտն, դրութեամբ եւ պատահմամբ ասին. (Գրչ. գէորգ.։)
word accented on the last syllable;
barytone.
· Calfa
Յորժամ սուր եւ յորդելակ հնչմամբ ի վեր փողելով շունչն՝ կալցի զելս ձայնին, շեշտոլոր ասի։ Եւ լինի բուն շեշտոլորակի, թէ՛ յանուաիս ( recte յանուանս) իցէ եւ թէ՛ ի բայս, ի վերայ այն հեգիցն՝ որ ունին այբ կամ եչ կամ ին. զի յորժամ զսո՛ւր սոլորակն սոքա առնուն, բնութեամբ շեշտոլորք ասին. իսկ այլք ի ձայնաւորաց թէ առնուն զշեշտն, դրութեամբ եւ պատահմամբ ասին. (Գրչ. գէորգ.։)
water-grasshopper.
· Calfa
Կոթ շերեփոյ. եւ անուն թշչնոյ, կամ թռչնական միջատի. (թուի այն՝ որ թռչի ի վերայ գետոց դաշտի)
splinter of wood, chip, lath, strip, slip, part, morsel;
— պտղոց, slice, bit, piece;
— տակառաց, barrel-stave;
— կերպասու, strip of fine linen;
— ընդ — ստեղանցն, through the balustrade.
· Calfa
Եդեզ զշերտսն (փայտի). եւ յօշեաց զողջակէզն, եւ եդեզ ի վերայ շերտիցն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 33=38։)
Յիշոյ վերայ շերտսնլ եդեալ. (Առ որս. ՟Դ։)
small drop, tear;
առ —, —ք —ք, drop by drop;
— ի բերանոյ, saliva, drivel, slaver, slabber, cf. Լորձն;
—ք բանից, few words.
· Calfa
Ի վերայ քո հեղեալ շիթք անապական արեանն՝ զկողածնին ջնջեաց զմեղս. (Շար.։)
cf. Խայթեմ.
· Calfa
Ի ճանճոյ եւ ի պիծակաց շիթեալ։ Ժողովեցան ի վերայ նոցա ամենայն շիթող պիծակքն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Ճ. ՟Ա.։)
to found, to build, to erect, to construct, to make;
վերստին —, to rebuild, to build up again or anew;
to renew, to restore;
to edify, to instruct, to set a good example.
· Calfa
Շինեաց սեղան աստուծոյ։ Շինէր քաղաք։ Շինեսցուք մեզ քաղաք եւ աշտարակ։ Եթէ ոչ տէր շինէ զտուն, ի նանիր վաստակին շինօղք նորա։ Ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ։ Զգերեզմանս նոցա շինէք։ Շինեաց տէր աստուած զկողն՝ զոր առ յադամայ՝ ի կին։ Աշխարհս ողորմութեամբ շինեսցի։ Շինեցից ազգէ յազգ զաթոռ քո.եւ այլն։
Բարիոք շինէ ի վերայ զասացեալս՝ որ ի կարգիս կայ. (Վանակ. յոբ.։)
glass bottle, bottle, phial;
alabaster vase;
խցել զ—, to cork;
to put the stopper on;
բանալ զ—, to draw the cork, to uncork;
to take the stopper out of.
· Calfa
Ջնջեցից զերուսաղէմ որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց։ Ունէր շիշ իւղոյ ծանրագնի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ա. 13։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 7։)
extinguishable;
transitory, superficial.
· Calfa
Մինչդեռ ոչ լինիս ի վերայ շնորհի արտասուացն թագաւորել, ոչ կարես արտասուել, բայց թէ շիջական օրինակաւ եւ պատճառիւ. (Նար. խրատ.։)
to go out, to be extinguished or quenched;
to be dimmed, obscure;
to pass away, to cease, to be buried in oblivion;
to cool, to grow cool, to be quenched, to become extinct;
to die peaceably.
· Calfa
Հուրն՝ որ այրիցի ի վերայ սեղանոյն, մի՛ շիջցի։ Լոյս ամպարշտաց շիջանիցի։ Ճրագ ի վերայ նորա շիջցի։ Պերճութիւն վիշապաց շիջաւ։ Բորբոքեսցի սրտմտութիւն իմ, եւ մի՛ շիջցի.եւ այլն։
tomb, sepulchre, urn, monument;
—ք, cemetery;
մարմնածախ —, sarcophagus;
— հոյակապ, mausoleum;
— դատարկ, cenotaph.
· Calfa
Կանգնեաց արձան ի վերայ շիրմին։ Ագարակն եւ այրն ի ստացուածս շիրմաց, կամ շիրմի։ Ի շիրմի անդ՝ զոր փորեցի ես ինձ։ Շինէք զշիրիմս մարգարէից.եւ այլն։
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
· Calfa
Հերձաւ գլուխն նորա, եւ արիւնն հանդերձ ըղեղաւն ցրուեալ ի վերայ վիմին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, ըղեղովն)։)