Entries' title containing չ : 2365 results

Շնչող

adj.

aspirating, sucking up.

· Calfa


Շնչողութիւն, ութեան

s.

respiration.

· Calfa


Շնչորսական, ի, աց

adj.

cavillous, captious, sophistical.

· Calfa

NBHL (2)

Որսօղ շնչոյ. գերօղ զոգի. պատիր.

Մեծ անիրաւանք գոլ շնչորսականս այս ձեռնարկանք. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)


Շնչուկ

s.

the necessary livelihood.

· Calfa

NBHL (2)

Կերակուր ոգեպահիկ՝ իբր պահպանիչ շնչոյ եւ կենդանութեան.

Ուրա՛խ լեր մարիամ սափոր ոսկի, որ ոչ զմահկանացու զշնչուկն կրեցեր, այլ զանմահացուցիչ կերակուրն. (Պետր. սիւն.։)


Շնչումն, ման

s.

breath, puff, wind;
whistling;
respiration, breathing;
inspiration.

· Calfa

NBHL (6)

πνοή, πνεῦσις spiritus, spiratio, flatus, haltus συρισμός sibilus. Շնչելն (ըստ ամենայն առման). փչումն. հնչումն. հնչիւն. եւ Շչիւն.

Շնչումն եղեւ իբրեւ սաստիկ հողմոյ։ Շնչմունք հողմոց։ Քաղցրախառն օդոց շնչմունք. (Ճ. ՟Բ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Փարպ.։)

Խոտն ոչ կարէ կալ առաջի հրոյն շնչման. (Իսիւք.։)

Համարըձակութեանն շիջեալ լապտեր՝ շնչմամբ վիշապին. (Նար. ՟Լ՟Ե։)

Յորդորէին ուսանել զուսմունս ծաղրելի շնչմանց, որպէս զօձակոչսն եւ զորովայնախօս. (Փարպ.։)

Տեսանէ ինձ մի, զի ելանէր ի լեառն ստէպ շնչմամբ (ռմկ. (Քշալով). Հ=Յ. դեկտ. ՟Ա.։)


Շունչ, շնչոյ

s. adv.

breath, puff;
wind, breeze;
respiration;
spirit, soul, life;
"միով շնչով, unanimously, with one accord;
— կլանել, առնուլ, to breathe, to take breath, to recover one's breath, to respire, cf. Ոգի առնուլ;
to repose, to rest, to take a little breath or respite;
— առնուլ լիաբերան, to breathe freely;
to draw a long breath;
հատանիլ շնչոյ, to lose breath;
ի վախճանին հասանել, to be near to one's last breath;
ի մի — կլանել, to swallow in one gulp, at a draught;
ամենայն — կենդանի, all that has life;
every living soul;
ց— վախճանին, to one's last gasp;
մինչեւ ի վերջին —ն, to the last moment;
ի յետին —ն հասեալ է, he is at his last breath, in the pangs of death;
ցյետին — կենաց իմոց, to the last moment of my life;
— վախճանին չեւ էր հասեալ, he had not yet yielded his last breath;
ընդ վախճանել շնչոյն, while expiring;
ի — հողմոյ գեղածփեալ, at the mercy of the winds;
cf. Ընդ աղօտ;
cf. Ժահահոտ."

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «շունչ, նաֆաս. 2. շնչառև-տըրութիւն. 3. հոգի, մարդ, անձ, սիրտ. 4. օ-դի փչիւն, քամի» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ես. որից շնչել ՍԳր. Եւս. քր. շըն-չական Կորիւն. Ագաթ. Ոսկ. ես. և եփես. շնչակեաց Ագաթ. շնչակից Ոսկ. Փիլիպ. ժե. շնչանալ «կենդանանալ» Կոչ. շնչաւոր ՍԳր-Եզն. Վեցօր. միաշունչ Ագաթ. համաշունչ Փի-լիպ. բ. 2, 20. անշունչ ՍԳր. Ագաթ. Եզն. բոցաշունչ Վեցօր. բոնաշունչ Վեցօր. դառնա-շունչ Ոսկ. մ. բ. 6 և ես. Եփր. թռ. Խստա-շունչ Վեցօր. Բուզ. ծխալունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. հոռմաշունչ Ագաթ. հրաշունչ Իմ. ժա. 19. 4 մկ. զ. 24. մահաշունչ Վեցօր. յորդաշունչ Վեցօր. աւելացնենք նաև շնչապահ «ձիու օիթն ու բերանը պաշտպանող զրահր» Արծր. 132 (օրինակն ունի շոնչապահ, այսպէ՛ս ուղ-ղելի ըստ Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 207), շնչառուչ (նորագիւտ բառ) Վրդն անեց. 12. «Առ շնչառուչ փողդ ահաւոր՝ բըռ-նաւոր»։ Նոր բառեր են շնչառութիւն, շընչ-առետրութիւն, շնչարգելութիւն, շնչելոյց, ներ-շնչում, շնչահեղձ, շնչիկ, հեզաշունչ, մեղ-մաշունչ, շնչահամար ևն։

ՆՀԲ (ունչ բառի տակ) արմատը դնում է ունչ։ Böttich. Arica 82, 377 սանս-čvi=յն. ϰυίσϰω «յղանալ», անց. դերբ. çūna։ Հիւնք. շչել բայից։ Meillet MSL 10. 278 սանս. çvasiti «շնչում է» ձևի հետ, բայց ազդուած հունչ բառից. վեր-ջաձայն չ ներկայացնում է sky-։ (Այս մեկնութիւնը հենց ինքն է կասկածելի համարում. տե՛ս Osthoff, Parerga 1, 232)։ Նոյն մեկնութիւնը յիշում է պար-սապէս Հիւբշ. IF Anz. 10, 48։ Վերի ձե-ւով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1899, 203բ։ Մառ. Иппол. 51 վրաց. շումինվա հո-մանիշի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 1Ո2 շոգի, ունչ, հնչել բառերի հետ։ Li-dén, Յուշարձան 385 յիշում և մերժում է լիթ. szvañksz-ti «շնչել, հևալ»։ Karst, Յուշարձան 416 ունչ բառի հետ՝ մոնղոլ. unur, կալմուկ. unus, թունգուզ. unu «հոտ»։ Մառ, Ocнов. табл. էջ 5 և ЗВО 22, 37 ИАН 1913, 181, Яз. и Jит. I. 266 եբր. [hebrew word] hebel «շունչ» հանում է սեմ. hbl արմատից, որի յաբեթականն է svl, svn (հմմտ. վրաց. სული սուլի «հռ-գի, շունչ», სუნი սունի «շունչ, հոտ»), նախաձայնի փոփոխութեամբ՝ švl, švr, švn, որոնցից մինգր. მური շուրի «հո-գի», գւռ. մինգր. ըունջո «հոգի» և հյ։ շունչ։ Pokorny 1, 475 իբր ստոյգ ըն-դունում է Meillet-ի և Lidén-ի մեկնու-թիւնները, որոնք իրենք՝ հեղինակները. չեն ընդունում։

ԳՒՌ (dialectal) Առ. Մկ. Շմ. Ջղ. Տփ. շունչ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. սունչ, Ալշ. Մշ. սունջ՝, բայը՝ Ռ. սնչալ. հմմտ. նաև Աստուածաշունչ բառը (Ասլ. ասվաձաշիւշ, Ոզմ. աստվաձա-սօնչ ևն)։ Նոր բառեր են շնչակտուր, շնչա-ման։

NBHL (31)

Փչեաց յերեսս նորա շունչ կենդանի։ Ամենայն որ ունէր շունչ կենդանի յըռնգունս իւր։ Ի մարդոյ՝ յորում գոյ շունչ յըռնգունս նորա.եւ այլն։

Թոքն՝ մարմնոյն շնչիցն շտեմարանապետն. (Պղատ. տիմ.։)

Յաղագս շնչոյ։ Եւ շունչ յանձնականաց գործոց է. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Է։)

Հողմ է բազում օդ ուժգին եւ յոլովակի հոսեալ. որ եւ համանգամայն շունչ լինի անուանեալ։ Բայց կոչեցեալ է եւ այլ ինչ շունչ, որ ի անկականս, եւ ի կենդանիսն. այլ զայն՝ որ ընդ եթերն շնչեն շունչքն ի չորոյն, հթողմն կոչեմք. (Արիստ. աշխ.։)

Յորժամ թիւրեսցին շունչք հողմոցն յընտանի եւ ի բնաւոր ճանապարհացն. (Սարկ. շարժ.։)

Երերեալ տատանի զօրէն ծովագնացիկ նաւի ընդդէմ Հակառակ շնչոց. (Փիլ. ել. ՟Բ. 55։)

Շուչ այժմ յայտնի զօդս կոչեաց. զշունչ իմ ասէ. քանզի իւրաքանչիւրոք զայս ծծելով՝ ունի զկենդանութիւն. (Իսիւք.։)

Որպէս բորբոքի հուրն ի շնչոյ, եւ շիջանի. (Եփր. ծն.։)

Ո՞ է, որ զմի միաւոր շունչն ընդ ամենայն մարմինն սփռէ. (Կոչ. ՟Թ։)

Շունչ վախճանին չեւ էր հասեալ։ Աւազակն մինչեւ ի վերջին շունչն ոչ ձգեաց խտրոց սիրոյ։ Անդրոնիկոս ի յետին շունչն հասեալ է։ Արջք օրհասականք ընդ վախճանել շնչոցն՝ հզօրագոյնք կռուին. (Ագաթ.։ Լմբ. պտրգ.։ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ի՟Դ.։ Եղիշ. ՟Ա։)

πνοή, πνεῦμα flatus, halitus, spiramen, spiritus. Ներքին օդ կամ հողմ թոքոց կենդանւոյ՝ ընդ ունչս եւ ընդ բերանն փչեալ ջերմագին, եւ արտաքուստ կլեալն ցօղագին. սիւք. մեղմ օդ. տուրեւառ շնչոյ. եւ Շնչումն. փչումն. սունչ.

Զեռունս շնչոց կենդանեաց։ Զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք.եւ այլն։

ասացաք զճշմարիտն եւ զկատարեալ շունչն՝ զմարդկայինն գոլ. եւ եթէ այլ ինչ է՝ որ ունի կենաց օրինակ, պիտակաբար իմն վարելով սովորութեամբ շնչաւոր ասեմք. (Նիւս. կազմ.։)

Անուանեաց զառաջին արարչութիւնն հոգւոյն՝ շունչ կենդանի. (Եղիշ. հոգ.։)

Մարդկան ոչ եթէ այլ ինչ շունչն իցէ, եւ այլ ինչ հոգին, թէպէտ եւ երկու անուանք իցեն. (Ոսկ. ես.։)

Ոչ թողաւ շունչ նորա ի դժոխս, եւ ոչ մարմինն նորա ետես զապականութիւն. (անդ։)

Մարմինն բնութեամբ իւրով չարչարեցաւ՝ չարչարելեաւն շնչովն հանդերձ. զի շունչ զգայ զչարչարութիւնն. (Եփր. համաբ.։)

Մարդկըային շնչովն առ շունչսն էջ մեռելոցն, եւ զնոսա՝ որք հաւատացինն՝ փրկեաց. (Կիւրղ. ղկ.։)

Կրկին է մարդն՝ շինեալ ի շնչոյ եւ ի մարմնոյ։ Եւ նոյն աստուած է, որ շնչոց եւ մարմնոց արարիչ է։ Ոչ եթէ մարմին մեղանչէ անձամբ, այլ մարմնով շունչն մեղանչէ։ Իբրեւ գործի ի նմա է մարմինն շնչոյն. (Կոչ. ՟Դ։)

Գեղեցիկք մարմնով, եւ զգասանք էին շնչով. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)

Տրտում է շունչ իմ մինչեւ ի մահ։ Ընկալաւ զմահ, այս է՝ որոշեալ զշունչն ի յիւրմէ մարմնոյն. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Են ոգիք հրեշտակաց եւ դիւաց, եւ շունչք մարդկան. (Եզնիկ.։)

Ոգւոյ յոլով անգամ գիրք շունչ կոչեն. (Խոսր.։)

Ոչ եթէ շունչ ի շնչոյ ծնանի. (Եփր. ծն.։)

ՇՈՒՆՉ ԿԼԱՆԵԼ. Շունչ առնուլ. ծծել զօդ. ոգի առնուլ. շունչ՝ սիրտ առնել .... տե՛ս եւ ի բայն ԿԼԱՆԵԼ.

Հասարակ լռութիւն եղեւ, մինց զի եւ ոչ անգամ ումեք իշխել բարբառել, եւ կամ շունչ կլանել սաստկագոյն. (Փիլ. տեսական.։)

առանց շունչ կլանելոյ ըմպեն իբրեւ զարջառս. (Բրս. արբեց.։)

Զտրտմականսն յերկարէ. եւ զի փոքր մի շունչ կլցեն, խառնէ եւ զխնդալիսն։ Զհզօրսն գերիս վարեսցեն, զի տնանկքն սակաւ մի շունչ կլցեն. (Գէ. ես.։)

նոյն ժամայն շունչ կալեալք (կամ կլեալք՝) դարձեալ յարձակէին. (Ղեւոնդ.։)

Օրհնեցէ՛ք հոգիք (յն. πνεῦματα լտ. siritus ) եւ շունչք (յն. ψυχαί լտ. animae ) արդարոց զտէր. (Դան. ՟Գ. 86։)

Հաստատո՛ւն կայցէք ի մի հոգի ( πνεῦμα ), եւ միով շնչով ( ψυχή ) նահատակիցիք ի հաւատս աւետարանին. (Փիլիպ. ՟Ա. 27։)


Շչեմ, եցի

vn. fig.

to hiss, to whistle;
to hoot.

· Calfa

NBHL (4)

զարմասցի, եւ շըչեսցէ, եւ ասասցէ. ընդէ՞ր արար տէր այսպէս երկրիս այսմիկ։ Շչեսցէ, եւ շարժեսցէ զգլուխ իւր։ Տրտմեսցի, եւ շչեսցէ ի վերայ ամենայն հարուածոց նորա։ Շչէին, շարժէին զգլուխս։ Շչէին, եւ կըրճտէին զատամունս իւրեանց։ Վաճառականք ազգաց շչեցին ի վերայ քո. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 8։ Սոփ. ՟Բ. 15։ Երեմ. ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Խ՟Թ. 17։ ՟Ծ. 13։ Ողբ ՟Բ. 15. 16։ Եզեկ. ՟Ի՟Է. 36։)

Եւ ոչ ի մարդ իբրեւ զդեւ մտանէ վիշապ, որպէս ոմանք տ շչելոյ դիւահարին կարծեցին. (Եզնիկ.։)

Ի կերպ վիշապի ... շչեաց ահագին. (Պտմ. աղեքս.։)

συρίζω sibilo. (առեալ ի ձայնիցս շը՛չ, սը՛ս, ը՛շ, վը՛շ) Սուլել՝ որպէս իժ կամ վիշապ. հանել զձայն զարմանաց եւ աւաղանաց. հնչել որպէս զսրինգ. շռնչել. եբր. շարգ.


Շչիւն

cf. Շչումն.

· Calfa

NBHL (2)

Սողնոց շչմամբ խուճապեալք. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 19։)

ՇՉԻՒՆ կամ ՇՉՈՒՆՄ. σύριγμα, συριγμός sibilus. Շչելն. շռնչիւն. եբր. սէրքա. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 16։ ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Ի՟Թ. 18։ ՟Ծ՟Ա. 37։ Միք. ՟Զ. 16։)


Շչումն, ման

s.

hiss, hissing, whistling.

· Calfa

NBHL (2)

Սողնոց շչմամբ խուճապեալք. (Իմ. ՟Ժ՟Է. 19։)

ՇՉԻՒՆ կամ ՇՉՈՒՆՄ. σύριγμα, συριγμός sibilus. Շչելն. շռնչիւն. եբր. սէրքա. տե՛ս (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 16։ ՟Ժ՟Թ. 8։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Ի՟Թ. 18։ ՟Ծ՟Ա. 37։ Միք. ՟Զ. 16։)


Շչող

adj. s.

hissing;
hisser.

· Calfa


Շռինչ

s.

sound, flourish.

· Calfa

NBHL (2)

Կամ է Ձայն իբր սրնգի. շչիւն. հնչիւն. եւ կամ իբր նոյն ընդ Շռնչան.

Ընծայ մատուցեալ (խաչիլ եւ աստուածածնի) զշռինչ շնորհաց բերկրալիր շրթանց ի հոտ անուշից. ((ա՛լ ձ. սռինչ, կամ շռիչ) Նար. խչ.։)


Շռնչան, չանան, նունք

s.

humming-top, whipping-top, peg-top.

· Calfa

NBHL (7)

ՇՌՆՉԱՆ որ եւ ՍՌՆՉԱՆՔ. Զարդ եւ գործի դիւրաշրջիկ. կամ հնչական ի շրջշրջելն, ի ձեւ մանեկի, ճախարակի, սկաւառակի, եւ այլն. ըստ հոմաձայնութեան յն. ձայնիցս սի՛ռօն եւ գռան. եւ ըստ պէսպէս ընթերցուածոց առ այլս. ֆռըլտագ, շարգ.

Թո՛ղ զշռնչանունսն եւ զմեհեւանդս եւ այլն. (Դտ. ՟Ը. 26։)

Նա իբրեւ ել անկաւ յամուր անդր, կշիռ ի բնի ի շռնչանան վերայ, ած (կամ ի շռնչանանի վերայ ած, եւ) կոտորեաց եւ այլն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 26։)

Զիա՞րդ ոք կարիցէ զչափ աչացն առնուլ, յորժամ այսր անդր ստէպ իբրեւ զշռնչանն (կամ զշունչանն) շրջիցին. յն. բիւր դարձուածս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)

(Աստեղք) ո՛չ յերկինս բեւեռեալ են, թէ իբրեւ զշռընչանն շրջիցին. (Եզնիկ.։)

Ինքըն սեւ՛ զետ սատանայ, որ ի լուսոյ ակն ունի նայ. զետ շըռընչան ի լի կենայ, բարձր նստի զետ զամիրայ (ճրագն). (Շ. առակք.։)

Զի շռնչան խելապատակին վերտառեալ դեդեւեսցին այսր անդր ոտնառութեամբ (յըմպելեաց). (Մագ. չ.) իմա՛ զսաւառակ գլխոյ, կամ զխոյր ծոպաւոր։


Շռնչապահ

s.

head-stall;
frontlet.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Շունչ։

NBHL (2)

Պահպանակ եւ զարդ երիվարաց իբրեւ զշռնչանս.

Զերիվարս եւ զհեծեալս նոցա զինեալ սպառազինուք, շըռընչապահս ձիոցն, եւ տաշտս գաւակացն, եւ մանեակս զանգակեալս, եւ մահիկս լուսնաձեւս. (Արծր. ՟Գ. 2։)


Շրջահնչեմ

va.

to spread every where.

· Calfa


Շրջաչափութիւն, ութեան

s.

cf. Շրջաչափումն.

· Calfa

NBHL (2)

Բնակեալ, եմք ի կղզւոջ. եւ շրջաչափութիւն (կամ շրջափակութիւն) իւր՝ տարւոյ գնաց. (Պտմ. աղեքս.։)

Սա է, որ ամեն քաղաք պղնձի, որոյ էր շրջաչափումն ասպարիզաց հարիւր եւ քսան. (անդ։)


Շրջաչափումն, ման

s.

circuit, ambit, circumference.

· Calfa

NBHL (2)

Բնակեալ, եմք ի կղզւոջ. եւ շրջաչափութիւն (կամ շրջափակութիւն) իւր՝ տարւոյ գնաց. (Պտմ. աղեքս.։)

Սա է, որ ամեն քաղաք պղնձի, որոյ էր շրջաչափումն ասպարիզաց հարիւր եւ քսան. (անդ։)


Շփաչափ

s. phys. tribometer.

· Calfa


Շքաչոր

adj.

dried in the shade.

· Calfa

NBHL (2)

Ի շքի չորացուցեալ. ի հովանւոջ ցամաքեալ.

Բուռ սպիտակ, եւ շքաչոր, եւ որ մգլահոտ չլինի. (Վստկ. ՟Ճ՟Խ՟Գ։)


Ոգեշունչ

cf. Հոգեշունչ.

· Calfa

NBHL (2)

cf. Հոգեշունչ.

Լո՛ւր սուրբ գրոց, եւ ոգէշունչ մարգարէից. (Եփր. ծն.։)


Ոգեչափ

s.

spirit-gauge.

· Calfa


Ողողիչ

adj.

inundating;
bathing, immersing.

· Calfa

NBHL (2)

Անիմաստիցն այրիչ վտակքն (հրեղէնք), եւ ողողիչք եւ հրդեհիչք։ Ընկեցեալ ի վտակն վայրկենական ողողիչ. (Ագաթ.։ Նար. ՟Ծ՟Դ։)

Ջուր էր ողողիչ զկեղտ հնութեան չարին արկածից. (Սկեւռ. լմբ.։)


Ողորկիչ

s.

polisher.

· Calfa


Ողոքիչ

cf. Ողոքաւոր.

· Calfa

NBHL (2)

Իմաստութիւն զողոքիչս իւր փրկեաց ի ցաւոց. (Իմ. ՟Ժ. 9։)

Թէ խորշել ինչ պարտ իցէ, յողոքչացն մանաւանդ՝ եւ ոչ ի թշնամանչացն պարտ է խորշել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 38։)


Ողջացուցիչ, չի, չաց

adj.

healing, curative, balsamic.

· Calfa

NBHL (3)

Որ ողջացուցանէ. ողջացուցանօղ. բուժիչ.

Ողջացուցիչ երկանցն եւայի. (Նար. ձ։)

Ոչ վատթարս բժիշկս զմեզ այդոցիկ ամենայն իրօք կարծէք, եւ ոչ անուսմունս ողջացուցիչս ոգւոց. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)


Ոչ

adv.

no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

«չէ, չ, մի՛» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եւագր. Կոչ. (հոլովուած ձևով կայ՝ գըծ. ոչովն Եփր. տիտ. 262). փոխանակուած է յետոյ չէ բա-зი-48в

= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։

ՆՀԲ լծ. թրք. yοq, յն. ούϰ, ούχι «ոչ»։ Յոյն բառի հետ են համեմատում նաև Windisch. 9, Lag. Urgesch. 197, Պատկ. Изслвд. 18 ևն։ Տէրվ. Altarm. 3 և Նա-խալ. 119 կցում է ka յարաբերականի հետ. հմմտ. սանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε. լտ. qui, que, գոթ. hvas, h, հյ. քա-նի, քան ևն։ Հիւնք. ոճ բառից։ Յն. օύϰ ձևի հետ վերջին անգամ Bugge KZ 32, 31, որ մերժում է Հիւբշ. 481 (նրա հետ

և Boisacq 725), որովհետև հայր ո՛չ թէ ծագում է *աւչ նախաձևից, այլ են-թադրում է հնխ. ok2i։ Patrubány SA 1. 212 ո «ով»+ հնխ. k2e։ Նոյն ՀԱ 1907, 90 լտ. ex, յն. ἐէ «-ից» ձևերի հետ։ Pedersen KZ 36 (1900), 341 և 321-22 կցում է յն. ούϰ և ալբան. s. as «ոչ» բառերին։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 306 լտ. secus «թէ ոչ», յն. ήσσων «նւաստագոյն» բառերի հետ։ Karst Յուշարձան 424 թթր. yok «չէ», žoki «ստախօս», čogul «սուտ գանգատ», čikai «կարօտ» (=հյ. չկայ, չիք)։ Gūn-tert IF 40, 186 մերժում է ոչ=յն. ❇ համեմատութիւնը։ Gštir, Btrg. alarod. 123 և 129 բասկ. ez «ոչ», չեչէն. -ac, հ. աւբան. as «ոչ»։ Pedersen ՀԱ 1929 185 վերադառնում է ալբան. s «ոչ» հա-մեմատութեան։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Meillet MSL 23, 224։

ԳՒՌ (dialectal) Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։

ՓՈԽ (borrowing) Karolides, Γλ. συγϰρ. 88 և 175 հյ. չէ բառին է կցում կապադովկ. čo, ké «ոչ» (բայց սրանց է միացնում նաև լատ. que, սանս. ča, յն. ϰε «և» ձևերը, որոնց իմաստը բոլորովին ուրիշ է)։

NBHL (42)

Ոչ գիտէր։ Ոչ կամեցաւ։ Ոչ եկի լուծանել։ Ոչ կարէ թաքչել։ Լսէ, եւ ոչ առնէ։ Զոգի ոչ կարեն սպանանել։ Իբրեւ զոչխարս՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եղիցի ձեր բան, այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ.եւ այլն։

Կամ հարցմամբ, իբր՝ Միթէ ո՞չ.

Վարդապետս ձեր ո՞չ տայ զերկդրամեան։ Ո՞չ գիտէք, զի եւ այլն։ Եթէ ո՞չ գիտես, զի եւ այլն։

Ո՛չ փորձեսցես զտէր աստուած քո։ Ո՛չ երթիցես ընդ այն ճանապարհ։ Յովտ մի ո՛չ անցցէ.եւ այլն։

Որոճայ ոչ։ Գրեցաւ իսկ ոչ։ Բայց գիտէի ոչ։ Եթէ սպանանիցես ոչ, եւ այլն։ Յայտնի է, եւ կարեմք ոչ՝ թագուցանել զճշմարտութիւնն. (Եղիշ. խաչել.։)

Զի՞նչ օգուտ է, եթէ ունիցի ոք անդաստան, եւ սերմանիցէ ոչ. (Իսիւք.։)

ՈՉ կրկնեալ, պահմամբ բացասական նշանակութեան ի մեզ. (որ յայլ լեզուս չիցէ կրկնեալ)

Զժամանակն՝ որ ի միջի է, եւ ո՛չ չորք ամք ոչ լնուն։ Ոչ յայտին եւ ոչ գաղտնի ոչ ամբարշտեցի։ Ոչ եթէ որ ոչ միայն պակչի ոչ ընդ իրսն. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 9։ Իսիւք.։ Եւագր. ՟Ը։)

Ես եւ ո՛չ զմի ոք ոչ գիտեմ։ Չնախանձի եւ ո՛չ ընդ ումեք երբէք. (Եղիշ. ՟Ը։)

Ոչ ինձ ո՛չ կարասցէ քեզ մեղանչել. (Կոչ. ՟Բ։)

Զոր ոչ երկինք, եւ ոչ երկիր, արժել ոչ կարեն։ Ի մէնջ ոչ էք, եւ ոչ այլ ոք ոչ երեւի, եթէ յայնոսիկ հպեալ յանգեցայք. Քահանայից զայն պատիւ ետ, որում եւ ոչ հրեշտակք չէին բաւական։ Անքննին ասի, վասն զի չանկանի եւ ոչմիով իւիք ընդ քննութեամբ. (Խոսր. պտրգ.։)

Արգելեալ կային, զի ոչ էր նոցա ո՛չ ել եւ ոչ մուտ, եւ ո՛չ գին եւ ո՛չ վաճառ». յն. արգելեալ էին ելանել եւ մտանել, գնել եւ վաճառել։

Կենդանին ոչ մի ինչ ոչ է յայսցանէ. այսինքն է թէ սեռ ո՛չ երբէք ոչ ունի, այլ ունի. քանզի երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ։ Ոչ կենդանին ոչ մարդ. իսկ ոչ մարդն ոչ կենդանի. քանզի ուրացութիւնքն զմիմեանս ի բաց բառնալով՝ մի ստորասութիւն առնեն. ո՛չ ո՛չ կենդանին, այլ կենդանի. դարձեալ՝ ոչ ի տեղւոջ ոչ կայ, որ ոչն կայ, ոչ ոչ ի տեղւոջ է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)

Ո՛Չ. կից ընդ անուանս, կամ իբր անուն. Այն՝ որ ոչ է. չգոյ. չ. ան. տ. բացասութիւն.

Լինէր քուրմն ոչ աստուածոցն (կամ չաստուածոցն). (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 9։)

Յոչ կամաց լեալ։ Շարժել յոչ բարիսն։ Յոչ պէտս երեւեալ. (Խոր. ՟Ա. 23։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։ Նար. ՟Ձ՟Գ։)

Պետրոս ի լուացումն ոտիցն՝ պատուոյ սակս ասաց զոչն. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Ամենայն բացասութիւն ոչիւըն առադրեցեալ՝ զստորասութիւնն առնէ բացասութիւն. (Անյաղթ պերիարմ.։)

Յոչէ ի գոլ ածեալ անցուցանելով. (Բրս. թղթ.։)

Զոչսն ածելով ի գոյանալ. (Փիլ. լին.։)

Ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն։ Ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալ եմ։ Ո՞չ ապաքէն վասն մեր ասէ, եւ այլն։

Ո՛Չ ԲՆԱՒ cf. Բնաւ ոչ։

ՈՉ ԳՈՅ ոչ գոյք. գ. Չգոյ. անգոյ. ոչինչ. ոչէք.

Յոչ գոյէ եղեն. (Հին քեր.։)

Ընդէ՞ր իսկ դու քարոզես զոչ գոյն. (Երզն. մտթ.։)

Յոչ գոյից ի գոյ ածել։ Յոչ գոյից լինելութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13. 15։ Վրք. հց. ՟Ա։)

Ընդ ոչ գոյսն համարեալ է. (Նար. ՟Ծ՟Է։)

Ոչ ի յոչէսն մեծաբանել, եւ ոչ ի յոչ գոյսն հպարտանալ. (Սկեւռ. աղ.։)

ՈՉ ԵԹԷ. շ. Նոյն ընդ մ. Ո՛չ. զի ո՛չ. արդ ոչ. (որպէս դնի ի յն) չէ թէ.

Ոչ եթէ դուք առաքեցէք զիս, այսր, այլ՝ աստուած։ Ոչ եթէ դուք իցէք՝ որ խօսիցիքն։ Զի ոչ եթէ այլոց հանգիստ կամիցիմ, եւ ձեզ նեղութիւն։ Ոչ եթէ զիս տրտմեցոյց.եւ այլն։

Ոչ եթէ ընդ մարդկան միայն տայր յեսու պատերազմ, այլ ի խորհուրդս ծածկեալս ընդ սատանայ եւ ընդ դեւս կռուէր. (Եղիշ. յես.։)

Ոչ երբէք ասեն շատ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այնպէս յառաջագոյն։ Ոչ երբէք գիտէի զձեզ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այսպիսի ինչ յիսրայէլի։ Երբէք զպատուիրանաւ քով ոչ անցի. ուլ մի երբէք ո՛չ ետուր ինձ։ Երբէք ի գիտութիւն ճշմարտութեան ոչ հասանեն.եւ այլն։

Եւ ոչ եւս կարիցեն կալ առաջի թշնամեաց։ Մինչ ոչ եւս կարօղ լինել նմա յայտնապէս ի քաղաք մտանել։ Եւ ոչ եւս դառնալոց է յապականութիւն։ Ոչ եւս գոյ ինձ տեղի ի կողմանս յայսոսիկ։ Ոչ եւս ունէի ժոյժ.եւ այլն։

Իբրեւ տղայոց ի քրիստոս կաթն ջամբեցի ձեզ, եւ ոչ կերակուր. զի ոչ եւս կարէիք։ Տաճարն տեառն աստուծոյ ոչ եւս էր շինեալ։ Եւ տանն ոչ եւս էր հիմն արկեալ. եւ այլն։

ՈՉ ԻՆՉ. որ եւ ԻՆՉ ՈՉ. ոչ իրիք, իմիք, իւիք. ա.մ. Ոչ իմն. եւ ոչ մի ինչ. բնաւին ոչ. ոչ բնաւ. ոչ այնչափ.

Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։

Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)

Ո՛Չ. οὑ, οὑκ, οὑχ’, οὑχί, μή non, vix, minus, minime, haud. որ եւ Չ. ռմկ. չէ՛. (լծ. թ. եօ՛գ. եւ յն. ու՛ք, ուխի՛ ). Որպէս լոկ բացասութիւն.

Ո՞Չ ԱՊԱՔԷՆ. մ. οὑχί;
οὑκ;
nonne? Մի թէ ո՞չ. ո՞չ արդեօք. եթէ ո՞չ. ո՞չ. այսինքն Այո՛. ապաքէն. ահա. չէ՞ մի. մի՞. մը՞. մո՞ւ.

ՈՉ ԵՐԲԷՔ. մ. οὑδέποτε, μηδέποτε nunquam. որ եւ ԵՐԲԷՔ ՈՉ. ԲՆԱՒ ՈՉ. հի՛չ.

ՈՉ ԵՒՍ. մ. μηκέτι non amplius. Այլ եւս ոչ. այսուհետեւ կամ այնուհետեւ ոչ. ալ՝ չ, մէյ մալ չէ.

Կամ οὑπώ nondum Տակաւին ոչ. չեւ եւս. դեռ չ.


Ոչգոյ

cf. Չգոյ.

· Calfa


Ոչէ, էի, էից

s.

nothing;
void, vacuum;
հաստել յոչէից, to create from nothing;
ստայօդ ոչէիցն երկիր պագանել, to adore false gods.

· Calfa

NBHL (8)

οὑκ ὅν, οὑκ ὅντα non existens, nihil, nullum, nulla. Այն որ ոչն է. անգոյ. ոչինչ. որ չկայ, չեղած.

Էիցս, եւ ոչ էիցն։ Քան զէսս, եւ զոչէսն։ Ոչէիցն երկիր պագանել։ Իբր զճաճանչ փոքու կայծական սահմանեալ ի չափ ոչէից՝ անկեալ ընկլուզեալ։ Զամբարհաւաճութիւնն իբր ոչէիւք առ վեհսն գոռոզութիւն. (Դիոն.։ Ճ. ՟Ա.։ Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Խ՟Ե։)

Զոչ էն ի վերայ աստուծոյ էացուցանեն՝ ըստ մեզ զիջանելով։ Որքան ինչ միանգամ ոք ասէ զնմանէ, զոչէն սահմանէ ի վերայ նորա. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։)

Զէրն կոչեաց. եւ ոչ զոչ էրն գգուեաց. (Երզն. մտթ.։)

Կամ իբր Ոչնչութիւն. անգոյութիւն. չքութիւն.

Իմանամք զամենայն եղեալքս յոչԷԷ է ացեալ յԷ էն աստուծոյ. (Ասող. ՟Գ. 1։)

Որ զէսս էացոյց յոչէից, օրհնի ի յէիցս։ Յոչէից ի լինելութիւն էած, կամ եկաք. (Խոսր.։)

Գոյացուցեալ յոչ էից։ Հաստիչ յոչէից. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Ծ՟Գ։)


Ոչէանամ, ացայ

vn.

cf. Ոչնչանամ.

· Calfa

NBHL (3)

Ոչնչանալ. չքանալ. եւ Յանպիտանութիւն դառնալ.

Տունն ջնջեցաւ, եւ քաղաքն ոչէացաւ (առ աչօք ցուցեալն ի դիւաց). (Վրք. հց. ձ։)

Սատանայ ոչէացաւ՝ տկարացեալ յետ խաչին. (Լմբ. յայտն.։)


Ոչէութիւն, ութեան

s.

nothingness, void, nothing;
յ— դառնալ, to be reduced to nothing.

· Calfa

NBHL (4)

Ոչնչութիւն. չքութիւն. չգոյութիւն. ոչէ՝ (ըստ ՟Բ նշ). ոչինչ.

Մեղայ ստացողիդ յոչէութենէ. (Նար. ՟Ի՟Է։)

Ոչ զօրէն անասնոց յոչէութիւն դառնան, կամ դառնայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ. եւ ՟Է. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Թ։)

Ի կարծիս ոչէութեան ձգեն զաստուծոյ իմանալի տէրութիւնն. (Լմբ. առակ.։)


Ոչինչ, ոչընչի

s. adj. adv.

not any thing, nought, void, nothing;
none, no one, no, not any;
no, in no wise, not at all;
— ամենեւին, nothing at all;
գրեթէ —, almost nothing, scarcely any thing;
— հեռի ի քէն, not very far from you;
վասն ոչնչից, for nothing;
— իւիք, no how, in nowise, by no means;
ստեղծել յոչընչէ, to create out of nothing;
առնել յոչընչէ, to produce from void;
յ— դարձուցանել, to reduce or bring to nothing, to annihilate;
to nullify;
յ— or առ — գրել, համարիլ, to hold or esteem as nothing, to care nothing for, to make no account of, to despise, to contemn;
յոչընչէ յինչ գալ, to be raised or taken from nothing;
ես — ասեմ, I say nothing;
— պատճառ ունիս, you are wrong;
ոյր չիք առողջութիւն՝ չիք եւ —, who has not health has nothing;
— գիտեմ, I know nothing, I don't know.

· Calfa

NBHL (19)

Ոչ գոյացեալն հաւասար է ոչնչի, յաւէտ զի՝ բոլորովիմբ ոչինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է ։)

Ոչինչ են իրքդ, անցցուք առ լերամբդ։ Եղիցի յոչինչ։ Ամենայն հեթանոսք ոչինչ են, եւ յոչինչ համարեցան նմա։ Որ տայ զիշխանս յոչինչ իշխանութիւն, եւ զերկիր իբրեւ զոչինչ արար։ Ես ոչինչ մի եմ։ Որպէս առ ոչնչէ մերժեսցես զնոսա։ Մի՛ երթայցէք զհետ ոչնչիցն, որ ոչինչ վճարեն.եւ այլն։

Իբրեւ կարծէին, թէ գտին ինչ, գտին զոչինչ. որպէս եւ գրեալ է, չոգան զհետ ոչնչի, եւ գտին զոչինչ. (Ագաթ.։)

Համբարք ոչնչից, եւ պահեստք հողմոց. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)

Ունայնութիւն ունայնութեանց ... ոչընչի ոչինչ. ((որ հայի եւ ի ՟Բ ն) Լմբ. ժղ.։)

Խրատեմք ոչընչիցն չպագանել երկիր. (Ճ. ՟Գ.։)

Առ ոչինչ համարեցան զհրամանս արքունի։ Ոչինչ երեւին ձեր արքունիքդ առ նոքօք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)

Քո էր ճշմարտութեամբ իմացուածս այս, եւ քոյին անձին՝ զամենայն յոչընչի եդողիդ (այսինքն յոչինչ գրողիդ). (Բրս. թղթ.։)

Մոխրով ասէ զսրբութիւնն՝ իբր ոչնչով. (Վրդն. թուոց.։)

ՈՉԻՆՉ. գ. Ոչնչութիւն. չքութիւն. անգոյութիւն ոչէ. եւ ոչ մի ինչ.

Ձգեաց զհիւսիւսի զոչընչիւ։ Կախեաց զերկիր ի վերայ ոչնչի. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 7։)

Զորս յոչընչէն յինչ էած. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Առաւել քան զարարչութիւնն յոչնչէ զաշխարհս։ Որ յոչնչէ գոյացուցեր զերկինս եւ զերկիր, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Բ։ Շար.։)

ՈՉԻՆՉ. ա.գ. Ո՛չ այլ ինչ.

Ոչ ինչ այնպէս ուրախ առնէ զաստուած, որպէս եւ վարք առաքինիք. (Ոսկ. եբր.։)

ՈՉ ԻՆՉ. ոչ իրիք, իմիք, իւիք. ա.մ. որ եւ ինչ ոչ. Ոչ իմն. եւ ոչ մի ինչ. բնաւին ոչ. ոչ բնաւ. ոչ այնչափ.

Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։

Օրէնքս ոչ տայ հրաման կնոջ լինել երաշխաւոր յոչ եւ մի ինչ իրս. (Մխ. դտ.։)

ουδείς, οὑδεμία, οὑδέν, οὑθέν, μηδέν, μηθέν nullus, -la, -lum, nihil μη ὅν non existens. Այն որ չէ ինչ. անգոյ. եւ Չնչին. անպիտան ինչ. սնոտի. որ բան մը չէ, փուճ.


Ոչխար, աց

s.

sheep, ewe;
mutton;
միս —ի, mutton;
ոտն —ի, sheep's trotters;
— մոլորեալ, wandering, lost sheep;
վաճառանոց —ի, sheep-market;
փարախ, գաւիթ —աց, sheep-cot, sheep-fold, sheep-pen;
մայեն, բառաչեն —ք, sheep bleat;
cf. Կտուրք.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ոչխար» ՍԳր. «Դ2 ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 528). որից ոչխարակ Ա. թագ. ժե. 28. ոչ-խարավաճառ Ոսկ. եբր. ոչխարիկ Ոսկ. մ. բ. 26. ոչխարութիւն Զքր. ծործ. ոչխարենի Վրք. հց. ոչխարազեն «մահմետականների ոչխար զոհելու տօնը, գուրպան պայրամը» Յայսմ. յնվ. 30. ոչխարաբուծութիւն, ոչխա-րապահ, ոչխարային (նոր բառեր) ևնւ

= Փոխառեալ է հարաւային կովկասեան մի լեզուից. հմմտ. լազ. ჩեური չխուրի, მհեური մչխուրի, մինգ. მხურօշխուրի, վրաց. ცხოვარი ցխովարի, ცხუარი ցխուարի, աշխ. վրաց, მլხვარი մցխվարի, ինգիլ. ցխօր «ոչխար» Կարելի չէ ասել թէ այս ձևերը փոխառեալ են հայերէնից, որովհետև, մինչդեռ ոչխար հայերէնում չունի ստուգաբանութիւն, կով-կասեան բառը ծագում է ցխով «կեալ, ապ-րիլ» արմատից և բուն նշանակում է «կեն-դանի, ապրող». հմմտ. վրաց. ცხოველი զխո-վելի «շնչաւոր, անասուն», ცხოვრება զխով-րերա «կեանք, կենսագրութիւն, պատմու-թիւն», საცხოვარი սացխովարի, საცხოვრებ, ელი սացխովրեբելի «կենսական, ուտելիք, սնունդ, բնակութիւն, բնակարան», საცხურე սացխուրե «ոչխարային, փարախ», სამაცხო-ვარებო սամացխովարեբո «փրկարար». მეլხ-ვარე մեցխվարե «ոչխարների հովիւ»։ Հայե-րէն բառի չ ձայնին համապատասխան է գա-լիս լազ. չ, որ վրաց. ց-ի սովորական ձևն է. հմմտ. վրաց. ცა ցա=լազ. ჩა չա «եր-կինք», վրաց. լხრა ցխրա=լազ. հხორო չխօ՜րօ «ինը», վրաց. ცრემლი ցրեմլի=լազ. ჩერაძულე չերամուլե «արցունք»։-Աճ.

Klaproth, Asia pol. 1823, 104 վօ-գուլ. oš, թրք. koč, kockar ձևերի հետ։ ՆՀԲ «որպէս ոչ խարեալ մալեալ կամ որոճօղ զխար. վրաց. ցխովարի»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 563 բևեռ. huzi ձևին է կցում հյ. խոյ, ու-խար, թրք. quzu. qoc։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 92 կցում է չաղաթ. qocqar, qočqor «վայրի խոյ» ձևերին և համարում է աևևառեան փոխառութիւն։ Հիւնք. պրս. աշ խօր «կերակուր ուտելի»։ Վերի մեկնութիւնը

տուաւ Աճառ. SA 1, 303, որ ընդունում է Meillet BSL հտ. 23, էջ 133։ Patru. bány SA 1, 310 թրք. չաղաթ. kočkar։ Pedersen տե՛ս խոյ բառի տակ։ Մառ, Христ. Boст. 2 (1913), 30 խալդ. suse «ոչխար» և վերի կովկասեան ձևերը։ Պատահական նմանութիւն ունի ասուր. zikaru «ոչխար»։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Բլ. Հմշ. Ննխ. Սչ. օչխար, Կր. օչխար, օխչար, Մշ. օչխար, օխչար, օխճար, Բլ. Խրբ. Հւր. Շմ. Տփ. օխչար, Ալշ. օճխար, օխճար, Մժ. օխճար, Պրտ. Ռ. Սեբ. օշխար, Ասլ. էօշխար, Ագլ. է՛խչmր, Վն. վոչխար, Սլմ. վոխչար, Երև. վօխչար, Մկ. տխչար, Ջղ. վոխջ'ար, Մրղ. վուէխչար, Գոր. Ղրբ. վըխճար, վրէ՛խճար։ Նոր բառեր են ոչխա-րախոտ, ոչխարած, ոչխարահամար, ոչխար-աչք, ոչխարապան, ոչխարատեղ, ոչխարծա-ղիկ, ոչխարատէր։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից կրկին յետ է փոխառեալ վրաց. ოჩხარი ոչխարի կամ ოհեარობა ոչխրո-բա «փոքրիկ խնջոյք, որտեղ մի աղքատ մարդ մի ոչխար է մորթում և հարուստնե-րին բաժանելով, փոխարէն պարգևներ է ստանում, իր վիճակը բարելաւելու համար»։ -Pedersen հայերէնից է համարում չաղա-թայ. kočkar, արև. թրք. [arabic word] qočqār, որոնց վրայ ընդարձակ տե՛ս խոյ։

NBHL (5)

Արջառ եւ ոչխար եւ անասուն։ Արջառս եւ ոչխարս։ Եօթն որոջ ոչխարաց։ Ու՞ր է ոչխար յողջակէզ։ Ոչխարք իմ ձայնի իմում լսեն.եւ այլն։

Հեզըն սահակ (եպիսկոպոս) պատարագեալ, ոչխրոյ փոխան ինքըն զենեալ. (Շ. վիպ.։)

Դանիէլ զառիւծսն ոչխար արար. (Տօնակ.։)

Ընդէ՞ր զքեզ առնես հովիւ, որ ոչխարդ ես. (Առ որս. ՟Ժ՟Բ։)

(որպէս ոչ խարեալ մալեալ. կամ որոճօղ զխար՝ զբուտ) πρόβατον ovis, pecus ἁμνός, ἁρήν agnus. վր. ցխովարի. Ընտանի եւ հեղ չորքոտանի մայական՝ որոճօղ, որոյ ծնունդն ասի Գառն, եւ բազմութիւնն՝ Օգիք, խաշն. տե՛ս եւ ԽՈՅ, ՄԱՔԻ, ՊԱՏՐՈՒՃԱԿ. (թ. գօյուն լծ. ընդ խոյ, արու ոչխար)


Ոչխարաբոյծ

s.

sheep-breeder, sheep-master.

· Calfa

NBHL (2)

Որ բուծանէ զոչխարս. խաշնադարման. հովիւ կամ մսահատ.

Սովոր են ոչխարաբոյծք՝ հացի վաճառել զմիս եւ զճրագու. (Գէ. ես.։)


Ոչխարազգեստ

adj.

clothed in sheepskin;
s. fig. wolf in sheep's clothing.

· Calfa

NBHL (3)

Որ յանձին կրէ զարտաքին ձեւ ոչխարի կամ զնմանութիւն ինչ.

Որ ոչխարազգեստ գայլք երեւեալք կեղծաւորին զբարեկամութիւնն, եւ ինքեանք գործ զթշնամեաց գործեն. (Համամ առակ.։)

Ի բա՛ց լերուք յայդպիսեաց ոչխարազգեստ գայլոց. (Շ. թղթ.։)


Ոչխարազեն

cf. Ոչխարազենութիւն;
-զենն տաճկաց, koorban-bairami (Turkish festival).

· Calfa

NBHL (4)

ՈՉԽԱՐԱԶԵՆ ՈՉԽԱՐԱԶԵՆՈՒԹԻՒՆ. Զենումն ոչխարաց. տօն այլազգեաց յօր զենման ոչխարաց իբր ի զոհ.

Զոհս մատուցանէին, զոր ոչխարազենն կոչեն։ Ի տօնի իւրեանց, զոր ոչխարազենն կոչեն. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Լ.։)

Որո՞յ առաքինութեան տեսակ է ոչխարազենութիւնն։ Զո՞ր գտցէ շահ յոչխարազենութենէ. (Մեկն. ղեւտ.։)

Անպատշաճ դատեա՛լ աստուծոյ զկամս ոչխարազենութեանն. (Լմբ. սղ.։)


Ոչխարազենութիւն, ութեան

s.

sheep-slaughtering, sheep-sacrificing.

· Calfa

NBHL (4)

ՈՉԽԱՐԱԶԵՆ ՈՉԽԱՐԱԶԵՆՈՒԹԻՒՆ. Զենումն ոչխարաց. տօն այլազգեաց յօր զենման ոչխարաց իբր ի զոհ.

Զոհս մատուցանէին, զոր ոչխարազենն կոչեն։ Ի տօնի իւրեանց, զոր ոչխարազենն կոչեն. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Լ.։)

Որո՞յ առաքինութեան տեսակ է ոչխարազենութիւնն։ Զո՞ր գտցէ շահ յոչխարազենութենէ. (Մեկն. ղեւտ.։)

Անպատշաճ դատեա՛լ աստուծոյ զկամս ոչխարազենութեանն. (Լմբ. սղ.։)


Ոչխարակ, աց

s.

lamb, lambkin.

· Calfa

NBHL (2)

Յո՞յր ձեռն թողեր զսակաւ ոչխարակսն յանապատի անդ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 28։)

πρόβατον ovis. Ոչխար սակաւաւոր կամ փոքրիկ՝ սիրելի. ոչխարիկ. ոչխրիկ.


Ոչխարանման

adj.

sheep-like.

· Calfa

NBHL (2)

Նման ոչխարի.

Կենդանի ինչ սուբոս անուն, ոչխարանման, երկակենցաղ եւ ձկնակեր. (Խոր. աշխարհ.։)


Ոչխարավաճառ, աց

s.

sheep-dealer.

· Calfa

NBHL (2)

Իբրեւ զոչխարավաճառս եւ զմարդագինս արտաքս ելանել. (Ոսկ. եբր.։)

προβατοπώλος ovium vel pecudum venditor. Որ վաճառէ զոչխարս. վաճառական խաշանց.


Ոչխարենի, ենւոյ, ենեաց

adj. s.

sheepy;
sheepskin.

· Calfa

NBHL (4)

Եբեր նոցա մորթ մի վայրի մեծ ոչխարենի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Յորդանանու հատումն ապտակաւ ոչխարենոյն եղիայի։ Յետ նորա եղիսէոս ժառանգաւոր ոչխարենոյն եւ հոգւոյն. (Նիւս. սքանչ.։)

Ոչխարենի է՞ր ես զգեցեալ, եւ ոչ ոսկի. (Վրդն. պտմ.։)

μηλωτή (δορά ) ovina (pellis), ovilla. Սեպհական ոչխարի, մանաւանդ մորթն. մաշկեակ. լեաշկամաշկ.


Ոչխարիկ

cf. Ոչխարակ.

· Calfa

NBHL (2)

Տո՛ւր ինձ ոչխարիկ մի, կամ որթուկ մի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 26.)

Տո՛ւր ինձ ոչխարիկ մի, կամ որթիկ մի»։


Ոչխարութիւն, ութեան

s.

sheepish nature;
sheepishness.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչխարն գոլ. բնութիւն ոչխարի.

Ոչխար եւ հաւ յոչխարութենէ եւ ի հաւութենէ ոչ ելանեն. (Զքր. ծործոր.։)


Ոչնչանամ, ացայ

vn.

to be reduced to nothing, to be nullified, annihilated.

· Calfa

NBHL (2)

Յոչինչ դառնալ, յոչինչ գրիլ, չքանալ. ոչէանալ.

Որոյ զօրութեամբ ամենայն հեթանոսք ոչնչացեալք՝ յոչինչ համարեցան նմա. (Արշ.։)


Ոչնչացուցանեմ, ուցի

va.

to annul, to make null and void, to annihilate, to destroy.

· Calfa

NBHL (2)

Յոչինչ դարձուցանել. չքացուցանել.

Զայս ոչ փշրեաց տէրն. այս է՝ ամենեւին ո՛չ ոչնչացոյց. (Երզն. մտթ.։)


Ոչնչութիւն, ութեան

s.

nothingness, nothing;
nullity.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչինչ գոլ. պակասութիւն գոլոյ. չքութիւն. չգոյ. ոչէ. ոչինչ.

Ունայնութիւն ունայնութեանց ասաց, եւ սնոտիք սնոտեաց, եւ ոչնչութիւն ոչնչի։ Որ նոցա ճանաչել շնորհեաց զսնոտի կենացս ոչնչութիւն։ Ոչ էր յայտնեալ զօրութիւն սուրբ խաչին քրիստոսի, եւ ոչնչութիւն աւաղակաց խաչին. (Խոսր.։ Նար. երգ.։ Ճ. ՟Ժ.։)


Ոսկեզօծիչ

s.

gilder.

· Calfa


Ոսկեճաճանչ

adj.

shining like gold, as bright or resplendent as gold.

· Calfa

NBHL (9)

Ամպ ոսկէճաճանչ։ Ամպք ոսկեճաճանչք. (Յոբ. ՟Լ՟Է. 22։ Խոր. վրդվռ.։)

Պարիսպ պղնձի ոսկէճաճանչ։ Սիրամարգ զտտունն բոլորակաբար շուրջ կացուցանէ զոսկէճաճանչն. (Ածաբ. նոր. կիր։ եւ Առ որս. ՟Է։)

Կէսք (յաղաւնեաց) ոսկեճաճանչ իմն զպարանոցաւն ունին մանեկաձեւ խառնեալ գոյն. (Պիտ.։)

Հերս ոսկէճաճանչս. (Նիւս. կուս.։)

Արեգակն ոսկէճաճանչ ճառագայթիւքն։ Արեգակն զոսկիճաճանչ ճառագայթս իւր մթացուցանէր. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։ Զքր. կթ.։)

Ոսկէճաճանչ պսակ, կամ խոհականութիւն, կամ իմաստութեանն ծաղկօք. (Նար. յովէդ.։ Փիլ. այլաբ.։ Խոր. վրդվռ.։)

Ոչ ընկողմանիս ընդ ոսկէճաճանչ ձեղուամբ. (Բրս. հայեաց.։)

Ո՛ պատուական ակն իմ ոսկէճաճանչ՝ զիա՞րդ բեւեռեցար. (Գանձ.։)

ՈՍԿԵՃԱՃԱՆՉ կամ ՈՍԿԷՃԱՃԱՆՉ, կամ ՈՍԿԻՃԱՃԱՆՉ. χρυσαυγῶν , χρυσαυγής instar auri splendens χρυσοειδής aureus, auri in modum χρυσομιγής auro permixtus. Որ ճաճանչս արձակէ որպէս զոսկի. ոսկեփայլ. ճառագայթարձակ. ոսկիի պէս փալփլուն.


Ոսկերիչ, չի, չաց

s.

goldsmith.

· Calfa

NBHL (7)

Գործ ճարտարաց ամենայն, եւ ձեռաց ոսկերչաց։ Յամօթ եղեն ամենայն ոսկերիչք դրօշելովք իւրեանց։ Յամօթ եղեւ ամենայն ոսկերիչ ի դրօշելոց իւրոց։ Կամ ոսկերի՞չ ձուլեաց զնա ոսկի, եւ պատեաց զնա ոսկւով. (Երեմ. ՟Ժ. 9. 14։ ՟Ժ՟Ա 17։ Ես. խ. 19։)

Ընդ ոսկերիչս եւ ընդ արծաթաձոյլս. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 9։)

Ոչ միայն ոսկերչաց մանկանց են քուրայք, այլեւ խեցագործաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Որպէս յոսկերչացն խանութս կարգեալ յօրինեսցէ. (Ոսկ. փիլիպ.։)

Քարակոփս եւ ոսկերիչս։ Ձեռն ոսկերչի գործեաց. (Եփր. մն.։ Մխ. երեմ.։)

Հրամայեաց կոչել ոսկերիչ. եւ առեալ ոսկեգործն եւ այլն (որպէս խույումճի)։ Առեալ զակն՝ եցոյց ոսկեգործին. իսկ ոսկերիչն (որպէս ճեվահիրճի) իբրեւ ետես, ասէ. ու՞ր արդեօք գտեալ իցէ քո զակս զայս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

χρυσοχόος auri fusor, aurifaber, aurifer. իտ. orefice. Ոսկեգործ. որ ոսկերէ կամ օծանէ ոսկւով. հալիչ՝ ձուլիչ եւ կռիչ ոսկւոյ.


Ոսկերչութիւն, ութեան

s.

goldsmith's art.

· Calfa

NBHL (1)

Արուեստ ոսկերչաց. Զդարբնութիւնն ուսեալ, կամ զոսկերչութիւնն. (Յճխ. ՟Ե։)


Ոսպնաչափ

adj.

as large as a lentile.

· Calfa

NBHL (2)

Որ է քանակաւ ի չափ ոսպան միոյ.

Ետ աշակերտացն ո՛չ որպէս զոսպնաչափ, որ ոչ ասի հաց, այլ փշրանս (այս ինքն երեւելի մասամբ պատառ). (Մխ. ապար.։)


Ոստչիմ, եայ

vn.

cf. Ոստնում.

· Calfa

NBHL (3)

Նոյն ըստ Ոստնում, ոստանիմ. եւ Հրաժարել. չառնուլ յանձն.

Ի դուրս ոստչէին քաջ զրահաւորք որպէս ի փայլատականց ճառագայթք. (Խոր. ՟Գ. 37։)

Յուրաստ կայ, ի բաց ոստչի, եւ ասէ, մի՛ զայդ առներ։ Ի բաց ոստչի ծառայն, մի՛ ասէ խափանէք զիս. (Վրդն. ծն.։)


Definitions containing the research չ : 10000 results

Խոստումն, ման

s.

promise, engagement, obligation;
word, word of honour, good faith;
offer, tender;
protestation, declaration;
profession;
— տալ, to give one's word, to promise;
պահել զ—, կալ ի խոստման, to keep one's word or promise;
չպատել զ—, չկալ ի խոստմանն, to break one's promise, to fail to keep one's word;
մեծամեծ խոստմունս առնել, to promise mountains of gold, wonders;
սնոտի խոստմունք, vain or empty promises, fair words only;
սնոտի խոստմամբք պարարել, to nourish with vain promises

· Calfa

NBHL (1)

Անկարելի էր ումեք զչար աղանդոյն գործօնեալսն ի խոստումն ածեալ։ Խորհեցաւ ածել իխոստումն բազում գանիւք. (Կաղանկտ.։)


Խորասոյզ, սուզի

adj. s. mar.

sunk deeply, deep;
abyss, gulf, pit;
— աչք, sunken eyes;
— առնել, to submerge, to sink to the bottom, to plunge into, to immerse;
— լինել, to dive to the bottom, to sink;
— ի ցաւս, sunk in grief;
— ի թախիծս մտաց, plunged in remorse;
to founder.

· Calfa

NBHL (5)

Ի տիղմ չարեաց լողէր իբրեւ զձկոնս խորասոյզ մեղօք. (Վրդն. աւետար.։)

Գաւազանն մովսիսի էր (օրինակ խաչի). որով դարձաւջուրն ի վերայ եգիպտական զօրուն, եւ խորասոյզ կորստեամբ դատեցաւ. (Ղեւոնդ.։)

Ո՞ր ծով խորասոյզ արար։ Խորասոյզ առնելով զդարանակալս։ Խորհուրդըք չարին՝ խաբեն զհոգիս, խորասոյզ առնեն. ծածկեն անդնդովք. (Եփր. ծն.։ Արծր. ՟Ե. 2։ Ժմ.։)

Նաւաբեկութեամբ խորասոյզ եղեալ կորչի. (Պիտ.։)

նեստոր խորասոյզ եղեալ չարեօքն։ Ոչ ի սրոյերկնչի, եւ ոչ ի խորասոյզ լինելոյ. (Կիւրղ. ի կոյսն.։ Վրք. ոսկ.։)


Խորհուրդ, հրդեան, հրդոց

s.

thought;
design, intention, resolution;
imagination, fancy, inspiration;
sentiment, disposition;
idea, fantasy, revery;
advice, counsel;
deliberation, consultation;
secret;
mystery;
symbol;
sacrament;
designedly, intentionally, on purpose, purposely;
փրկական —, the Holy Sacrament;
տուն, տաճար խորհդոյ, council-hall;
խորհրդեան դպիր, secretary;
— չար, pernicious advice;
— առնել՝ ի մէջ առնուլ՝ ունել, to consult, to determine, to decide on, to resolve on;
to deliberate, to confer together, to take counsel, to advise with;
— տալ, to counsel, to give advice, to advise;
— հարցանել, to ask advice, to consult, to take counsel;
ի մի — միաբանել, to think together, to deliberate unanimously;
շրջել ի խոհրդոց, to change or alter one's mind;
շրջել զոք ի խորհրդոց, to dissuade from, to advise against;
— ի մտի եդի գիտել, I had conceived the idea of knowing;
— արարի ընդ միտս իմ, I deliberated with myself;
— կալաւ, he conceived the idea to;
զյանդուգն զայն խորհեցաւ —, he formed the hardy design to;
մինչդեռ յայսմ խորհրդի էր, in the midst of these thoughts, while thus deliberating.

· Calfa

NBHL (10)

Խորհրդոց ոչ ոք է որ մանի քեզ ոչ ոք է որ նմանի քեզ։ Յոյժ խոր են խորհուրդք քո։ Տէր ճանաչէ զխորհուրդս մարդկան, զի են ընդունայն։ Խորհուրդք նոցա՝ խորհուրդք անզգամաց։ Եմուտ խորհուրդ ի նոսա։ Ծանեցաւ զխորհուրդս նոցա.եւ այլն։

Խորհուրդ յամենայն մարդոյ խնդրեսցես։ Խօսեցաւ ընդ նոսա ըստ խորհրդեան մանկաւոյն։ Հաստատեցաւ բանս այս ի խորհրդի անդ։ Ապախտ առնէիք զխորհուրդս իմ։ Ոչ կամէին անսալ խորհրդոց իմոց, եւ այլն։ Ոմն ի միջոյ խորհրդեանն յոտն կացեալ. (Ագաթ.։)

Ո՛չ անշունչ է իբրեւ զմարմին, եւ ոչ մտաւոր իբրեւ զխորհուրդս. (Փիլ. լին.։)

Տան զերկուց բնութեանց կոչումն քրիստոսի՝ ո այլ ինչ խորհրդով, բայց զի աստուած զնոյն ւ մարդ խոստովանեսցին. (Լմբ. ատ.։)

յորժամ ասեմք արտաձայնեալ, ձայնեալն բան է, եւ արտն հեգ միայն, որ ոչին ունի խորհուրդ. (Երզն. քեր.։)

Ոչ ծանեան խորհրդովք, թէ զկէս փայտին այրեցին եւ այլն։ Միթէ իմստութեամբ քով կամ խորհրդո՞վ արարեր քեզ զօրութիւն։ Խորհրդով մղի պատերազմ.եւ այլն։

ԽՈՐՀՈՒՐԴ. μυστήριον mysterium, arcanum, sacramentum. Գաղտնի կամ սրբազան եւ աստուածային ինչ. գաղտնիք.

Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ աստուծոյ է, զոր յայտնէ սրբոց իւրոց, եւ ծածուկ է ի պղծոց։ Խորհուրդ է մրմնոյեւ արեան որդւոյն աստուծոյ։ Նյս է խորհուրդն, զի ոչ ըստ տեսանելոյն, այլ՝իմանալոյնէ՝ հաւատալն. (Խոսր. պտրգ.։)

Ի խորհուրդ եւ յօրինակ մեծի խորհրդոյն՝ որ յայտնելոց էր, ոչխար եւ արջառ տպաւորէին. (Եզնիկ.։)

Գաւազանն յօձ խորհրդիւ դառնայր ... օրինակ մեծի փրկութեան խաչափայտին. (Կիւրղ. ել.։)


Թզեան մի

cf. Թզաչափ.

· Calfa

NBHL (2)

Որպէս Թիզ մի. թզաչափ.

Եւ ոչ թզեան մի երկիր վարոյ՝ տեղի կայր նորա. (Ոսկ. հերոդ.։)


Թէ

conj.

if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.

· Calfa

NBHL (5)

Թէ միայն մերձենամ ի հանդերձս նորա, փրկիմ։ Թէ հնար ինչ իցէ։ Եւ թէ կամիս։ Թէ որդի ես Աստուծոյ։ Ոչինչ է մեծ, թէ՝ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանին, եւ այլն.

Թէ համարիցի՞ս։ Զի՞նչ դիւրին է. ասե՞լ ... թէ ասել. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 53։ ՟Թ. 5։)

Զթէն ընդ բազում տեղիս դնէ ո՛չ վասն երկբայանալոյ, այլ եւ վասն յոյժ հաւատալոյ. (Ոսկ. հռ.։)

Բարկացեալ երդուաւ, եւ ասէ, թէ տեսանիցէ ոք յարանցդ։ Որպէս երդուայ ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ի հանգիստ իմ. (Օր. ՟Ա. 35։ Սղ. ՟Ղ՟Դ. 11։) որպէս ռմկ. սանքի պիտոր տեսնայ. կէօյա մտնան պիտի. այսինքն ո՛չ տեսցէ, ո՛չ մտցեն։

Ո՞վ է մարդ, զի յիշես դու զնա, կամ որդի մարդոյ, թէ այց ինչ արասցես դու նմա. (Սղ. ՟Ը. 5։)


Թիկունք, կանց

s. fig.

back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.

· Calfa

NBHL (11)

Ջեռան թիկունք նոցա։ Վահան պղնձի ի վերայ թիկանց նորա։ Ձեռն քո ի վերայ թիկանց թշնամեաց քոց։ Զթիկունս ետու ի հարուածս։ Լի էին աչօք թիկունք նոցա։ Յետս ընդդէմ ոչ դառնային ի թիկունս իւրեանց.եւ այլն։

Զթիկամբքն Արագած կոչեցեալ լերին. (Խոր. ՟Բ. 43։)

Դարձուցին յիս զթիկունս, եւ ո՛չ զերեսս իւրեանց. (Երեմ. ՟Բ. 27։ ՟Լ՟Բ. 33։)

Զիա՞րդ դարձոյց զթիկունս իւր, ամաչեաց, եւ եղեւ ի ծաղր. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)

Կորիւն առիւծու ոչ զանգիտէ, եւ ոչ թիկունս դարձուցանէ յանասնոց. (Առակ. լ. 30։)

Եւ ոչ մի ի միւսոյ թիկունս դարձոյց. (Խոր. ՟Գ. 12։)

ԹԻԿՈՒՆՍ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ. ἁποστρέφομαι, τὰ νῶτα ἑπιστρέφω tergum verto ռմկ. կռնակ դարձընել. որպէս Արհամարհել, եւ Ամաչել, մանաւանդ փախչել.

ԹԻԿՈՒՆՍ ՏԱԼ. Արհամարհել, ի բաց դառնալ. եւ Փախչել. կռնակը դարձընել, երես դարձընել.

Ոչ զերկոսեան թշնամի առնել. եւ ոչ առանց միոյ թիկանց կարեմք կեալ. (Բուզ. ՟Ե. 33։)

Զթիկունս հաստ առնիցեն՝ մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. ի թիկանց մատնիչս եւ բարբարոսս ունիցիմք թշնամիս։

Գնան ջուրք ոչ սակաւ ի թիկունս հիւսիսոյ լերին. (Խոր. ՟Ա. 11։)


Թիռ

cf. Թռիչ;
desire, eagerness, longing.

· Calfa

NBHL (1)

Արմատ Թռանելոյ, որպէս Թռիչք.


Թնդիւն

s.

sound, noise, detonation;
sound of bells, gingle, clatter;
crash;
թնդիւն արձակել, to resound, to make a noise;
թնդմամբ հարկանիլ, to be perturbed by the uproar, to be alarmed or frightened;
— սրտի, palpitation, throbbing of the heart;
թնդիւն երակի, throbbing, beating, pulsation;
զննել զթնդիւննս երակի, to feel the pulse;
թնդիւն, կայթիւն ձեռաց, clapping;
թնդիւն, դոփիւն ոտից, tramp, trampling;
թնդիւն ժամացուցի, tick, tick-tack;
թնդիւն, գանգիւն զանգակաց, peal;
թնդիւն, բաղխիւն դրան, slam, bang;
թնդիւն, շաչիւն կառաց, rattling;
թնդիւն, թմբիւն, գոռոչ որոտման, peal of thunder, thundering noise, rumbling, roll;
թնդիւն, դափիւն թմբկի, roll;
թնդիւն, շառաչիւն զինուց, clash, clang;
թնդիւն, բոմբիւն հրետից, boom;
թնդիւն, շկահիւն գնդակաց (հրազինուց), whiz.

· Calfa

NBHL (5)

ԹՆԴԻՒՆ ԹՆԴՈՒՄՆ. ἧχος, ψόφος sonus, strepitus, fragor, strepitus συγκρουσμός collisio κίνησις motus σφυγμός pulsus παλμός vibratio, palpitatio Թունդ. թինդ. դղրդիւն. շարժումն. բախիւն. կոփիւն. շաչիւն. շառաչիւն. թունտ, դփըռտոց.

Թնդիւն որոտմանց։ Թնդիւնք եւ որոտմունք։ Ձայնք ահեղք, հնչիւնք եւ թնդիւնք։ Շաչիւն եւ թնդիւն առնելով, եւ որոտումն ասեմք այսմիկ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. ի ՟ժ. կուս.։ Եղիշ. ՟Ը։ Արիստ. աշխ.։)

Զիա՞րդ սիրտն ի ներքս անդ միշտ անդադար զթնդիւն պատրաստէ։ Զշարժմունս երակացն, եւ զթնդումն սրտին։ Զերակսն պնդեն, ստոյգ նկատեն զթնդմունսն. (Կոչ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)

Թնդմունք գազանացն։ Ի թնդմանց եւ յառաչս երեւութիցն։ Աչքն, երկիւղի հասելոյ կալելոյ, շարժմունս եւ թնդմունս անկարգս ընդունելով յինքն. (Պերիարմ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)

Թնդմամբ յանդընդէն՝ սանդարամետէն ի հնչման ձայնէն։ Եւ ընդ ձայնին ահեղ թնդման, եւ այլն. (Գանձ.։)


Թողում, ղի, ղայ

va. vp.

to let, to permit, to allow;
to commit, to abandon, to resign, to yield, to give up, to forsake, to cast off, to leave, to desert, to get rid of;
to deliver, to free, to pardon, to remit, to release, to acquit, to forego, to pass over, to tolerate;
to repudiate;
to renounce;
— ասել, to omit, to leave out, to pass over in silence;
— զմեղս, to pardon, to absolve, to remit;
to expiate;
— զիմն ի գլուխ ուրուք, to let one go one's own way;
ձայն —, to cry out;
— առնել, to permit, to allow;
— առ ժամանակ մի, to suspend;
— զոք ի մահուանէ, to free from death;
չ-, to refuse, to hinder, not to allow;
սիրտ իմ եթող զիս, my heart failed me;
ի բաց թողցուք զայս, let us leave that aside;
-, թողանիմ, ղայ, to be left, abandoned.

· Calfa

NBHL (13)

Զեղբայր մի ձեր աստ առ իս թողուցուք։ Թողի ի ձեռաց։ Թողից զայգի իմ, եւ մի՛ յատցի եւ մի՛ բրեսցի։ Եթող նշխար։ Թողից զպարարտութիւն իմ, կամ զքաղցրութիւն իմ։ Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Գուցէ թողեալ հօր մերոյ զէշսն՝ եւ զմէնջ հոգասցէ։ Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէ՛ք յերկրի։ Թողին զուխտն Աստուծոյ։ Թողցեն օտարաց զմեծութիւնս իւրեանց։ Մի՛ թողուր զիս Տէր Աստուած իմ։ Սիրտ իմ եթող զիս։ Իբրեւ կամեցաւ մտանել յամբոխն, ոչ թողին զնա աշակերտքն.եւ այլն։

Ո՛չ թողուցուն ձեզ մեղքդ այդոքիկ. այսինքն ոչթողցին. (Ես. ՟Ի՟Բ. 14։)

Ոչ այլ ինչ գտաւ զելս իրացն, բայց թէ թողուլ զնաւն ըստ հողմոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Այս յիւրաքանչիւր կամս թողեալ լիցի։ Զայս ի նոսա եւ յԱստուած թողլի՛ է. (Յհ. իմ. ատ.։)

Ի բազում խռովութենէն՝ որ կայր ի սրտին, չէր կարօղ զձայն թողուլ (արձակել, հանել)։ Յորժամ թողոյր (այսինքն աւարտէր) զաղօթսն յեկեղեցին, վաղվաղակի փախչէր ի սենեակ իւր. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Գ։)

Զթողանիլն զոր կրեացն ի սկզբանէ մարդոյս բնութիւն։ Որ էր յայտնապէս լուծողի զպատահեալն մեզ թողանիլն. յն. թողումն, կամ լքումն. (Պրպմ. չ։)

Վասն նորա ասացաւ չթողանել ոգի նորա ի դժոխս. (Խոսրովիկ.։)

Կա՛մ եղեւ ինձ առնուլ փոքր մի զպէտսն. սակայն ոչ թողայ, այլ որպէս ի դատաւոր արգելայ (ի խորհրդոցս). (Կլիմաք.։)

ԹՈՂ. իբր մ. Անշաղկապ յարեալ յայլ բայ. ἅφες, εἶα sine, permitte եւ այլն. Աղէ. թո՛յլ տուր. ներեա՛. մի՛ լինիր արգել. մի՛ երկնչիր. թո՛ղ ընէ կամ ըլլայ, թո՛ղ երթայ ընէ.

Թո՛ղ, դու է՞ր չհասեր թիկին։ Թո՛ղ, դու զիա՞րդ կացեր լըռին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)

Թո՛ղ խաւարի ինձ լոյս արեւուն, թո՛ղ շիջանին ինձ պարք աստեղաց, երբ զքեզ ի խաչ տեսի բեւեռած. (Գանձ.։)

Եղեւ սով յերկրին, թո՛ղ զառաջին սովն։ Թո՛ղ զմեռեալսն վասն կորխայ։ Թո՛ղ զբնակիչս գաբաացւոց։ Եզն, կով, ոչխար, թո՛ղ զեղջերու եւ զայծեամն։ Թո՛ղ զայլ աղխ։ Թո՛ղ զմեհեւանդս, եւ թո՛ղ զմանեակս ոսկիս։ Թո՛ղ զկանայս եւ զմանկտի։ Թո՛ղ զայլ նեղութիւնսն.եւ այլն։

Երկինք ոչ են անարատ առաջի նորա, թո՛ղ թէ այր գարշ եւ անսուրբ։ Եթէ մեծ ինչ բան խօսեցեալ էր ընդ քեզ մարգարէին, ո՞չ ապաքէն պարտ էր առնել. թո՛ղ թէ զի ասաց, լուացի՛ր, եւ սրբեսցիս։ Զհրեշտակս դատիմք, թո՛ղ թէ զերկրաւորս. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Ե. 13։ ՟Ա. Կոր. ՟Զ. 3։)


Թոյլ, թուլից, թուլոց

adj.

languid, faint, feeble, weak, soft, delicate, tender;
— առնել՝ տալ, to permit, to accord, to give leave, cf. Թողացուցանեմ;
— առնել պարտուցն, to remit or cancel debts;
— լինել, to be permitted, accorded, conceded;
— տալ ումեք աւուրս ինչ, to concede a few days, to give time;
— տուք ինձ, let me, permit me, allow me;
— տուք ինձ զհամբերութիւն, don't make me lose patience;
leave me at peace, let me alone;
— տուր մինչեւ զայդ վայր, enough of that, enough;
տալովն Աստուծոյ, ըստ թոյլ տալոյ բարերարին, God willing, by divine permission.

· Calfa

NBHL (7)

Թոյլս առ բարեացն թռիչս. (Նար. ՟Ե։)

Ընդ գիջոյ զչորն, եւ ընդ թուլի զհաստատունն տեղային (զմանանայ). (Եփր. աւետար.։)

Յօրանչեմք եւ վեհերիմք, թոյլ անդամ եւ իբրեւ լուծեալ գտանիմք. լինի եւ բարդ, իբր թուլանդամ։

Թո՛յլ արա ինձ հանգչել, կամ զի հանգեայց. (Յոբ. ՟Ժ. 20։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 14։)

Որչափ ինչ ցուցանել էր թագաւորին՝ ցուցի, զի թոյլ լիցի ձեզ վասն ձերոց իրաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)

Թո՛յլ տուր այժմ. եւ ապա թոյլ ետ նմա։ Թո՛յլ տուք երկոցունց աճել ի միասին։ Ոչ տայր նոցա թոյլ խօսել։ Ոչ ետու թոյլ քեզ մերձենալ ի դա. եւ այլն։

Թոյլ տացուք մեք զայն ինչ՝ որ ինչ յայլում կողմանս մեկնեալ է մեր. (Եփր. մն.։)


Թռանիմ

vn.

cf. Թռչիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Որպէս թռչունք եւ ճանճք թռանին. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 2։)


Կարելի, լւոյ, լեաց

adj.

possible;
— է, it is -;
չէ —, it is impossible, it cannot be.

· Calfa

NBHL (2)

δυνατός, -όν possibilis, -le. ... Որ ինչ կարէ լինել. հնարաւոր. զորմէ ճոխագոյն ի Պերիարմ. ՟Ի՟Դ. եւ ՟Ի՟Ե։

Որոյ ամենայն ինչ կարելի է. (Շ. թղթ.։)


Կարեւոր, աց

adj. adv.

necessary;
urgent, pressing, important, serious;
grave, considerable;
essential, expedient;
devoted, attached;
intimate;
much;
—ք, the needful or essential, necessaries, what is necessary;
—ք or — անգամք, the private parts;
— հարկ, great, absolute necessity, urgency;
— սիրելի, a very amiable person;
— բարեկամ, intimate friend;
— եւ —, of great importance, very necessary;
— պէտք, the real wants;
—ք բնութեան, կենաց, the wants of nature;
the necessities of life;
զրկիլ ի —աց, to want the needful;
— համարել, դատել, to deem necessary;
— զանձն ընծայեցուցանեմ, to make oneself necessary;
— լինել, to be necessary, wanting, needfuul;
— է զի, it is important that;
— է մեզ յոյժ զի, it is of the highest importance to us all that;
առցուք սուղ ինչ —, let us take a little food, let us eat a little.

· Calfa

NBHL (6)

ἁναγκαῖος, ἑπάναγκης necessarius. Կարի պիտանի. որում կարիս ունիմք. հարկաւոր. հարկեցուցիչ. եւ որոյ կարն է զօրաւոր. բուռն. սաստիկ. ծայրագոյն. չարաչար. սերտ. որպէս թէ անխտիր ածանցեալ ի բառիցս՝ կարիք կարի, կար. (լծ. եւ թ. կէրէքլի, կէրէք ).

Իբաց ընկեսցուք զհպարտութիւն զամենայն, եւ զմեղս կարեւորս. յն. εὑπερίστατος իբր յարակից, յամառ. ռմկ. կպած, կպչուն. որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։

Կարեւոր ցանկութիւն կերակրոյ։ Կարեւոր անդամք։ Զցաւս չարաչարս եւ զկարեւորս։ Չարիք բազում եւ կարեւորք։ Ի կարեւորացս յայսոցիկ։ կարեւոր համարել։ Իպետս կարեւորս.եւ այլն։

Ոչ ինչ կարեւոր համարել. (Մանդ. ՟Ա։)

Որք կամին ամուսնանա, կարեւորք չլինին, կամ կնքաւորք. (Երզն. խրատ.։)

ԿԱՐԵՒՈՐ. մ. իբր Յոյժ. ոգւով չափ.


Կարի

adv.

—իմն, յոյժ, քաջ, enough, sufficient;
a great deal, too much, to excess, to distraction, to the utmost, beyond all measure, excessively, unboundedly, supremely;
եւ — քաջ, եւ — իսկ քաջ, certainly, surely, to be sure, assuredly, undoubtedly;
— յոյժ ձանձբացուցիչ, excessively annoying, tiresome beyond description;
— քաջ սիրել, to love to distraction.

· Calfa

NBHL (7)

σφόδρα, πλῆθος, πολύ, πολίαν, ἅγαν nimis, valde, multum, perquam. (յարեալ ի բայս, եւ յածականս, ի ձայնէս Կար, այսինքն ոյժ). Յոյժ. ույգին. սաստիկ. շատ. քաջ. տիրապէս. մեծապէս. առաւել. յանչափս. խիստ. պինտ, շատ.

Կարի յաճախել, կամ ծանրանալ, ճմլել, տագնապել, ամպարշտել։ Կարի իսկ ծերանալ։ Կարի շատ ստիպել։ Կարի զօրաւորոգոյն քան զմեզ եղեր։ Կարի զօրաւորք են յոյժ։ Կարի բարւոք իմաստութեամբ։ Կարի չար առնէ։ Մի՛ կարի արդար լինիր։ Էր տեղին կարի բացարձակ ի նոցանէ։ Բազում էր կարի յոյժ։ Եւ էր հեխելազօրն կարի յոյժ։ Կարի իսկ տագնապ է ինձ. եւ այլն։ Կարի իմն զարհուրեալ եմ։ Թէեւ կարի շատ կէի։ Կարի յոյժ սաստկանան։ Կարի յոյժ ուրախ եղէ. (Եղիշ. թղմ.։ Փարպ.։ Իգն.։ Մագ.։)

Եթէ կարի յանարգաց ոք իցէ։ ոչ միայն ի կարի չարսն։ Կարի իմն նմանագոյնս։ Կարի իմն նմանագոյնս։ Կարի հմտագոյն գրոց։ Ի կարի կարեւորացն։ Իկարի մեծագունից. (Ագաթ.։ Փիլ.։ Խոր. ՟Ա. 30։ Ճ. ՟Ա.։ Խոսր.։)

Եւ կարի իսկ քաջ. քանզի որդի ոչ գոյ նմա. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 14։)

մարմինն ո՞չ է աստուած. այո՛ կարի քաջ. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)

Եւ այս բարութեանց ինչ նշանա՞կ իցէ. եւ կարի քաջ. (Գէ. ես.։)

Ապա չէ՞ յայսմ աշխարհէ թագաւորութիւնն նորա. եւ կարի՛ յոյժ։ Այլա՞զգ ապա նորա հայր, եւ այլա՞զգ մեր. եւ կարի յոյժ. (Ոսկ. յհ.։)


Կարծիք, ծեաց

s. adv.

opinion;
thought, mind, sentiment;
conjecture, hypothesis, supposition;
suspicion, presumption;
fantasy, imagination;
կարծեօք, by conjecture, hypothetically;
հասարակաց —, public or general opinion, common sense;
— ընկալեալ ou բազմագունից ընդունելի, the generally received opinion, the general conviction, the best established opinion;
նախաժաման —, prejudice, prepossession;
ազատամիտ, ձախողակի — free, adverse or contrary opinion;
ի կարծիս լինել, կարծիս ի մտի դնել, to imagine, to fancy, to think, to surmise, to conjecture;
կարծիս բերել զումեմնէ, to suspect a person;
տալ զպատշաճ կարծիս զումեքէ, to have a good opinion of, to think highly, well, much of;
բերել մեծ ինչ կարծիս զումեքէ, to esteem a person highly, to make much of;
զհետ երթալ —ծեաց ուրուք, to incline to another's opinion, to follow the opinions of;
մեծ ինչ —իս բերել զանձնէ, to have a high opinion of oneself;
յամառիլ, խրոխ տալ ի —իս իւր, to be wedded to one's opinions.

· Calfa

NBHL (7)

δόξα, δόκησις, ὐπόνοια , διάληψις, προσδοκία, ὐποψία եւ այլն. opinio, sententia, existimatio, expectatio, suspicio եւ այլն. որ եւ ԿԱՐԾ, ԿԱՐԾՔ. Ճանաչումն թերակատար՝ հանդերձ երկուանօք կամ կասկածանօք. դատումն ըստ երեւույթին կամ առանձնական. համարումն. վարկումն (ներգ. եւ կր) մակաբերութիւն. միտք. խորհուրդ. եւ ակնկալութիւն. եւ Կասկած. երկբայութիւն. կարծիք, իմ գիտցածս.

Առ այս գիրք՝ ոմանք կարծեօք վարեցան, իբրեւ թէ չէ նորա. (Նախ. իմ.։)

Ոչինչ կասկած կամ կարծիս (Յն. նի բառ) իմտի դնել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 4։)

Գուցէ կարծիս ինչ տացէ թագաւորին, իբրեւ դաւով զայրն վնասեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 32։)

Ճշմարտապէս, եւ ոչ կարծեօք. ա՛յլ ձ. եւ ո՛չ կարծիս ունելով. (Հանգ.։)

Ոչ ըստ չարափառացն կարծեաց. (Շ. թղթ.։)

Ոչ բռնադատեցաւ ի կարծեացն (այս ինքն ի կասկածանաց՝) ձեռնամուխ լինել եւ չարչարել զկոյսն։ եթէ ինձ ասէ չաւատաս, եւ կարծիս ինչ զիմոյ վկայութենէս կարծես, գոնէ առնն հաւատա՛. (Ոսկ. մտթ.։)


Կարկաջ

cf. Կարկաչ.

· Calfa


Կարկաջեմ, եցի

vn.

cf. Կարկաչեմ.

· Calfa


Կարկին, կնի, կնաց

cf. Կարակին;
կարկնաւ չափել, cf. Կարակնեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Մի՛ ըստ արտաքնոց փիլիսոփայից պարտիցիմք, որք գառագղի, եւ կարկնիգեւ այլ ինչ այսպիսեաց սոցին նմանեցուցանեն զերկիր. (Ոսկ. ես.։)


Կարօտիմ, եցայ

vn.

to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.

· Calfa

NBHL (6)

լի, եւ ոչ կարօտեալք։ Նոքիմբք՝ սոքա կարօտեալք՝ գտին օգնականութիւն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 9։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 6։)

Ոչ իւիք կարօտեցար (կամ կարօտացար). (Օր. ՟Բ. 7։)

Ոչ միով իւիք յայսցանէ կարօտեալք էիք. (Եփր. եբր.։)

Կարօտիմ գերեզմանի, եւ ոչ հասանեմ. (Յոբ. ՟Ժ՟Է. 1։)

Ինքնահալած ի հայրենեացն լինէր գաւառէ. որում յետոյ կարօտեալ՝ եւ տեսութեան անգամ ոչ լինէր արժանի. (Պիտ.։)

Ոչ ի տուրսն, այլ ի տուօղն յաւէտ կարօտիմ. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)


Կափուցանեմ, ուցի

va.

to cover, to shut, to close;
— զաչս ուրուք, to close the eyes of;
— զաչս ի լոյս, to shut the eyes against conviction.

· Calfa

NBHL (4)

Զաչս իւրեանց կափուցին. (Ես. ՟Զ. 12։)

Կափուցին զաչս իւրեանց ի լուսոյն ճշմրտութենէ. (Եղիշ. մատն. տն.։ եւս եւ Նար. ՟Ե. ՟Հ՟Բ. ՟Հ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Յիսուս որդի.։)

Սոքա աչօք կափուցելովք՝ ի լսելոյ եւեթ հաւատային. (Երզն. մտթ.։)

Ի բաց հրաժարրիւր ի պատասխանելոյ, առ բարձրութիւն ասացելոցն կափուցեալ. (այսինքն բերանն փակեցաւ)։ Եթէ ծարաւիք լինիցին, ոչ երբէք կափուցեալ լինին մինչեւ արբցեն. (այսինքն ոչ փակի նոցա աղբիւրն). (Ոսկ. յհ.։)


Կեամ, կեցի, կեաց

vn.

to live, to be alive, to breathe;
to exist, to subsist;
to be;
կելով կեալ, to be saved, to enjoy eternal life;
բարւոք —, to be well, to be in good health;
— բարեբաստիկ, առատութեամբ —, to live happily;
to be comfortable, at one's ease, to have a competency;
— ի ստացուածոց իւրոց, to live or subsist on one's property, or on one's income;
— յնչից այլոց, to live at the expense of another;
— անառակութեամբ, to lead a dissolute life;
աշխարանաց արժանի կեանս —, to lead a sad life;
զարժանի քահանայութեան զճշմարիտ կեանս —, to live like a true priest;
կեցցե՜ս, hail! God save you, good morning;
good bye;
զիա՞րդ կեաս, how do you do ? how are you ? ո՞պէս կեայ նա, how does he do? կեցցէ արքայ, long live the king;
յաւիտեան կեաց, may you live for ever;
cf. Կեցցես.

· Calfa

NBHL (1)

Որ ոչ զարժանի քահանայութեանն զճշմարիտ կեանս կեայ. (Վրք. ոսկ.։) (Ի գրչաց շփոթին երեմն կալ եւ կեալ, եկաց եւ եկեաց. որպէս եւ ռամկօրէն կեցաւ, նշանակէ՝ եկաց, եւ եկեաց. եւ ըստ վերջոյս գտանի ի Հ=Յ. յնվր. ԺԵ.։)


Կեանք, կենաց

s.

life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.

· Calfa

NBHL (8)

ԿԵԱՆՔ. βίος vita, facultates, substantia. Գոյք. ստացուած. ինչք. ապրուստ.

Կոչեաց զանուն կնոջ իւրոյ կեանս, զի նա է մայր ամենայն կենդանեաց։ Ծառ կենաց։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Զկեանս եւ զմահ։ Օրհնեցից զտէր ի կեանս իմ։ Ի կեանս իւրում։ Այսու կեանօքս։ Ի կեանսն յաւիտենականս, կամ յաւիտենից։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Ստուէր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր եւ այլն։ Կեանքն կենդանեաց։ Կեանքն կենսատու ծնեալ։ Ամենեցուն կեանք եւ կեցուցիչ։ Կեանք եւ կենդանարար։ Որ զկեանքն անմահարար եւ այլն. (Յճխ. ՟Ա։ Ածաբ.։ Շար.։)

Ի միումն ժամու փոփոխումն առնել բարուց կենաց մարդկան։ Եթէ ոչ նախ հաստատեալ է յանձն իւր զուղիղ կեանս, ոչ մտանէ ի հաւատս։ Կեանս անմաքուրս ունին. (Ոսկ. յհ.։)

զորոց ոչ գիտէք զկեանս վարուց. (Խոսր.։)

Որչափ ի կեանքս է. (Լմբ. ժող.։)

Զամենայն ինչ՝ զոր ունէր՝ արկ, գոյիւ չափ զկեանս իւր. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)

Որ ունիցի զկեանս ինչ զաշխարհիս, եւ փակիցէ զգութս իւր. (՟Ա. Յհ. ՟Գ. 17։)

Տէր ամենայն կենաց իւրոց (այսինքն ընչից) զնա կացուցանէր. (Ճ. ՟Բ.։)


Հակամէտ

adj.

leaning, inclined;
prone, bent, disposed;
— ի չարն, prone to evil, inclined to mischief.

· Calfa

NBHL (3)

Ի չարն միշտ հակամէտ գտեալ։ Հակամէտ լինել ի վատթարն։ Հակամէտ ի չարն բերիւր. (Յհ. կթ.։)

Յիւրաքանչիւր ուրուք յախտս հակամէտ (յն. հակամիտութիւն) լինելով՝ ընդ իւրաքանչիւրովք ախտիցն ընդ կերպարանօք մտանէ. (Նիւս. երգ.։)

Կարգէր ի վերայ երկրիս ըստ հակամէտ բարուց իւրոց հրամանատարս, որք զերկիւղ աստուծոյ անգամ եւ ընդ միտս ոչ ածէին. (Ղեւոնդ.։)


Հաղորդ, ից

adj. s.

participating, sharing;
sociable, social;
Holy Communion;
—ս առնել, to share, to give a share, to acquaint with, to impart, to communicate, cf. Հաղորդեցուցանեմ;
— լինել, to participate in, to share in, to partake of, to have a share or hand in;
— չարեաց, accomplice;
— տալ, to administer the Holy Sacrament to;
— առնուլ, to communicate, to receive the Holy Sacrament.

· Calfa

NBHL (3)

Ամաչեցէ՛ք ի հաղորդէ եւ ի բարեկամէ վասն զրկանաց. (Սիր. ՟Խ՟Ա. 23։)

Ո՛չ հաղորդի է արժանի, եւ ոչ թաղման քրիստոնէից։ Զխոստովանութեան, կամ զհաղորդի, կամ զթաղման. (Շ. թղթ.։)

Դու ի հաղորդն կոչես ճաշակել. (Լմբ. պտրգ.։)


Հաճիմ, եցայ

vn.

to be contented, satisfied, pleased, gratified;
to agree, to acquiesce, to consent, to approve;
to be reconciled, to become friends again;
to deign;
to taste;
չ— ընդ, to disapprove, to dislike;
հաճեալ է նա ընդ քեզ, you please him;
հաճեսցի տէր իմ արքայ, may it please your Majesty.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեա՛ տէր։ Հաճեցար դու ընդ նոսա։ Ընդ ողջակէզս իսկ ոչ հաճեցար։ Ոչ հաճեցայց ընդ այն։ Հաճեցան հաւանեցան ընդ հաշտութիւնն աղեքսանդրի։ Հաճեցան, յանձն առին։ Հաճէի՝ կամէի պագանել զգարշապարս ոտից նորա։ Առաւել եւս հաճեալ եմք ելանել ի մարմնոյ աստի։ Այլ իմ զձեր արծաթն առեալ, եւ հաճեալ եմ։ Ի ճանապարհի՝ յոր եւ հաճեցաւ։ Ի ժողովս նոցա ոչ հաճեսցին միտք իմ։ Յովնաթան հաճեալ էր ընդ դաւթի յոյժ։ Ի՞ւ հաճիցի դա ընդ տեառն իւրում։ Հաճեսցի ընդ ձեզ աստուած.եւ այլն։


Հաճոյ, ից

adj.

agreeable, pleasant, pleasing, complaisant, grateful, acceptable;
— լինել, to please, to humour, to agree, to have pleasure;
զի՞նչ — է ձեզ, what do you think of it ?
որպէս — թուեսցի քեզ, as you please or choose, as you like;
—աչաց հայելոյ, comely to the eye;
— եղեւ նա աչաց իմոց, he or she pleased me;
—թուեցաւ նմա, it pleased him, he thought fit or proper, he approved of it;
—եւս էր նմա, he preferred;
արա նմա զինչ — է առաջի աչաց քոց, do with him as you will.

· Calfa

NBHL (4)

Կամքն աստուծոյ բարին եւ հաճոյն եւ կատարեալն։ Հաճոյ էր աստուծոյ եւ մարդկան։ Հաճոյ եղեւ ենոք աստուծոյ։ Հաճոյ աչաց հայելոյ։ Զբարին եւ զհաճոյսն առաջի տեառն աստուծոյ քոյ։ Զհաճոյս առաջի նորա արասցես։ Այր իւրաքանչիւր զհաճոյս աչաց իւրոց առնէր։ Առնեմք իւրաքանչիւր զհաճոյն առաջի իւր։ Եղիցին քեզ հաճոյ բանք բերանոյ իմոյ։ Հաճո՛յ լեր առաջի իմ։ Հաճոյ թուեցաւ բանն առաջի յաչս նորա, կամ ի միտս բազմաց։ Հաճոյ թուեցաւ արքայի իրքն։ Հաճոյ եղեւ նմա աղջիկն, եւ եգիտ նա շնորհս առաջի նորա։ Արարէ՛ք զնոսա, զինչ հաճոյ է առաջի ձեր։ Ժառանգութիւն իմ հաճոյ եղեւ ինձ.եւ այլն։

Գնացին զհետ հաճոյից սրտից իւրեանց չարաց. յն. հաճելեաց, կամ ցանկալեաց. (Երեմ. ՟Թ. 14։)

Ասէ փրկիչ քրիստոս ցհաճոյսն իւր եւ ցծառայս. (Մաշկ.։)

Որպէս հաճոյ է ձեզ, արարէ՛ք։ Զետեղեսցի՝ ո՛ւր եւ հաճոյ իցէ նմա։ Եթէ չիցէ քեզ հաճոյ, դարձայց անդրէն։ Որոց հաճոյ թուեսցի։ Հաճոյ թուեցաւ մեզ՝ առնուլ։ Հաճոյ թուեցաւ նոցա առնել այսպէս.եւ այլն։


Համագունդ

adj. adv.

cf. Համագումար;
flocked together, gathered in crowds or in a mob;
in a united company, with all the company, in crowds;
— թռչիլ, to fly in flocks or swarms.

· Calfa

NBHL (2)

Գնայ հանդերձ խաչիւն սրբով, եւ համագունդ հաւատացելօքն, կամ համագունդ համազգեօք. (Յհ. կթ.։)

Համագունդ բանակ, կամ ժողով (թռչնոց). (Պիտ.։)


Համայն, ից

adj. adv.

whole, entire, total, complete;
all, entirely;
together, all together, together with;
even, yet, still;
—, —իւ, totally, completely, wholly, thoroughly;
— եւ այնպէս, even though, even if, however, nevertheless;
— եւ այնպէս ոչ յագեցա՞ր, what, and you are not yet satiated?
— ասել, ասացեալ, in short, in a word.

· Calfa

NBHL (5)

Յիսուս ընդունիչն մաղթանաց համայնից. (Խոսր.։)

Ընդ աքարու հիւ ջնջէ։ Եւ ես համայնիւն չար ապիկար։ Ձիթոյ առակաւ ընդ ոսկերս չարին համայնիւ բաշխի։ Ի քեզ իսկ աստուած համայնիւ խրախուսեալ. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Ձ՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)

Թէպէտեւ դու ոչ ասես, համայն ես ասացից։ Բայց համայն զի պաշարեցեր զիս։ Համայն դու պատասխանի տո՛ւր ինձ։ Զի թէպէտ սակս անձնիշխանականն յօժարութեանն թշնամիք են, համայն (լս. սակայն) ըստ բնութեան իմ գործածն են. (Աթ. ՟Ը. ստէպ. եւ հմբ։ եւ վրք. անտ։ Նոյնպէս Մաքս. եկեղ. ստէպ։)

Եւ համայն սկսայց, ուստի սկսանելն վայելուչ է. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Թէեւ այլ ինչ լսելութեան պատճառս ինչ չունիմ, համայն (տպ. սակայն) զի առ քեզ դիմեցի, պարտիս ունկն դնել։ Թէեւ յանձնաց չունիք համարձակութիւն, համայն վասն սրբոցն բարեխօսութեան ողորմի. (Խոսր.։)


Կցորդ, աց

adj. s.

participating, partaking, having part or share in;
party, companion, associate;
partaker, partner, consort;
cf. Կցուրդ;
կենաց —, living together;
consort, husband, wife;
կարեաց —, compassionate;
assisting, helping, relieving;
արեան —, consanguineous, related;
— չարեաց, accomplice, accessory;
— առնել, to impart, to acquaint with, to inform, to oommunicate;
— լինել, cf. Կցորդիմ.

· Calfa

NBHL (4)

Իբր կցորդ համացեղութեամբ։ Ոչ օրինակեցաւ կցորդաւ։ Այս թիւ պանծալի, որում ոչ է կէտ կցորդի. ((իբր կոյս թիւ)։ Նար.։)

Օելոյ ... ո՞չ կցորդի գերութեանս մերոյ, այլ փրկողի. (Աթ. ՟Բ։)

Զադամ կցորդ արար աստուած արարչութեան իւրոյ՝ անուանս դնել կենդանեաց։ Կցորդ առեալ քրիստոսի զսրբոյսն. (Շ. մտթ.։ Լմբ. պտրգ.։)

Կցորդ է նա արանց ամպարշտաց։ Կցորդ եղէց նմա։ Որպէս կցորդ եմք չարչարանացն, նոյպէս եւ մխիթարութեանն։ կցորդս ինձ շնորհեաց զձեզ ամենեսին լինել։ Արտասուաց կցորդ լինել։ Մի՛ կցորդ լինիք անպտղութեան գործոցն խաւարի։ Կցորդքեղերուք ինձ ի նեղութեանս։ Մերձաւորութեամբ կցորդ եղեւ նոցունց։ Ոչ եղէց կցորդ ընտրելոց նոցա (յն. կապակցեցայց)։ Ամբիծք եւ ուղիղք կցորդ եղեն ինձ (յն. կցեցան, կամ յարեցան). եւ այլն։ Կցո՛րդ լեր կարեացս, կամ տկարութեան, ուղւոյն, եւ այլն։ Կցո՛րդ է (այսինքն կից է) սմին եւ յոյժ նմանատիպ՝ հաւատալն իսկապէս. (Նար.։)


Կենակից, կցի, կցաց

s.

comrade, companion, partaker;
husband, wife, married couple;
— լինել, to live together, to cohabit, to keep company with, to get intimate, to frequent, to converse;
չկամիմ բնաւ — առնդ լինել, I will have no manner of conversation, no dealing with that man.

· Calfa

NBHL (4)

Եթէ ունիցիս ինչ, կենակից քո լինի սուտ բարեկամն. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 6։)

Սոքա չարութեանն կենակիցք գոլով. (Նչ. եզեկ.։)

Որ այլ ազգաց վիճակեցաք կենակիցս։ Ի չար կենակցաց կամ ի չար խրատուց. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. առակ.։)

Ո՛վչարի խղճի մտացն, կենակից լինի պիղծ անձինն, եւ տանջէ մինչեւ ցմահ. (Բաղիշ. ի յհ. մկ.։)


Կենդանագիր, գրաց

s.

portrait, likeness, picture;
painter;
հասակաչափ՝ փոքր՝ մանրանկար —, full-length, half-length, head-size, miniature portrait;
գեղեցիկ՝ ճշգրիտ —, fine, exact portrait;
տալ հանել զ—, to get one's picture drawn or painted, to have one's likeness taken;
cf. Լուսանկար.

· Calfa

NBHL (3)

ԿԵՆԴԱՆԱԳԻՐ ա. ζωγράφος pictor. Կենդանագրօղ. պատկերահան. նկարիչ. ...

Կենդանագրացն ոչ կատարած ունել իրողութիւնն՝ թուի առ ամենայն կենդանիս, դեղելոյն եւ ոչ դեղելոյն, եւ կամ թէ այլ զի՞նչ եւ իցէ երբէք կոչիցեն զայսպիսիս կենդանագրեացն մնակունք. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

Հպարտացան կենդանագիրք ի վերայ գրչաց գրոց աստուծոյ եւ պատմութեանց այլոց. (Սարկ. հանգ.։)


Կենդանացու

adj.

living, alive;
vivifying;
մահկանացու ես դու եւ ոչ —, thou shalt die & not live;
բանք —ք, words of health, of life.

· Calfa

NBHL (1)

Հրաման տուր վասն տանն քոյ, զի մահկանացու ես դու, եւ ոչ կենդանացու. յն. մեռիս, եւ ոչ կեցցես. (Կոչ. ՟Բ։)


Կերակուր, կրոց

s.

meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Պտուղ ի կերակուր։ Խոտ դալար ի կերակուր։ Յամենայն կերակրոց՝զոր ուտիցէք։ Որս նորա կերակուր էր նմա։ Կոկորդ զկերակուրս ճաշակէ։ Ի կերչէ ել կերակուր։ Խնդրեն յաստուծոյ զկերակուրս իւրեանց։ Մրջիւնառիւծն սատանեցաւ առ ի չգոյէ կերակրոյ։ Զազգ անուշակ կերակրոյն։ Կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի։ Ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Արժանի՛ է մշակն կերակրոյ իւրում։ Կերակրովք եւ ըմպելեօք։ Ամենեքին զնոյն զհոգեւոր զկերակուրն կերան.եւ այլն։

Ոչ եթէ կերակուրն պտղոյն խիստ էր, այլ ինքն դնել մտացն վասն կերակրոյն. (Եփր. ծն.։)


Կերակրողութիւն, ութեան

s.

cf. Կերակրչութիւն.

· Calfa


Պատեհութիւն, ութեան

s.

convenience, fitness, decency;
opportunity, seasonableness, fitness of time, of circumstances;
chance;
չկորուսանել զ—, not to lose the opportunity;
յօգուտ ի կիր արկանել զ—, to profit by the occasion, to avail oneself of the opportunity;
կորուսանել զ—, not to seize the opportunity, to let the occasion pass, to let slip the opportunity.

· Calfa

NBHL (2)

Իւրաքանչիւր ազգի զպատեհութիւնն մատուցանէ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)

Նուիրագործութեանց առ ի յընդունելութիւն պատեհութիւն ... զօրէն հրոյ նմա զմիաւորեալսն՝ ըստ իւրեանց առ աստուածանալն պատեհութեան։ ... Ըստ իւրաքանչիւր պատեհութիւն։ Ըստ աստուածընկալ պատեհութեան հուպ գոլոյն. (Դիոն.։)


Պատերազմող

cf. Պատերազմիչ.

· Calfa

NBHL (2)

Նմանութեամբ՝ որպէս Հակառակ, նեղիչ.

Ո՞ դիցէ զիս պահել զոճ արտոյ յագարակի. վասն այսր պատերազմողի անարգեցի զնա այսուհետեւ (իմա՛ զերկիրն զայն՝ իբրեւ դիմամարտ)։ Ոյք մեղանչենն, պատերազմօղք են իւրեանց կենացն. (Ես. ՟Ի՟Է. 4։ Տոբ. ՟Ժ՟Բ. 10։)


Պատճառանք, նաց

s.

cause, motive;
pretext, excuse, cloak, colour;
—նօք, under pretence of;
վասն որո՞յ, վասն որո՞ց or յի՞նչ —նաց, why ? for what cause ?
ամբարտաւանութեան —նօք, on account of pride;
զբօսանաց —նաւ, for walking;
պէսպէս —նօք, under different pretexts;
բառնալ զ—նս, to take away the pretext.

· Calfa

NBHL (4)

Անկեալ կիսամահ՝ վասն որոյ պատճառանաց (ա՜յլ ձ. վասն որոց պատճառաց) մեռանէր՝ յայտ առնէր։ Վասն այսր պատճառանաց աղաչեցի, եւ այլն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 18։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 20։)

Վասն այսպիսի ինչ պատճառանաց (այսինքն անցից անցելոց). (Եւս. քր. ՟Ա։)

Բայց թէ յի՞նչ պատճառանաց գալուստ նոցա այսր, ո՜չ գիտեմ. (Խոր. ՟Բ. 54։)

Մեծարանաց պատճառանաւ առ ինքն կոչէր. (Բուզ. ՟Ե. 3։)


Պատմաբան, ից

s.

tale-teller;
cf. Պատմիչ.

· Calfa

NBHL (1)

Պատմօղ բանիւ. պատմիչ.


Պարարեմ, եցի

va.

to fatten;
— զերկիր, to manure;
— զոք սնոտի յուսով, to feed or entertain one with hopes, to beguile, to lull, to fool one with fair promises, to take to a fool's paradise;
— զաչս, to feast, charm or delight the eyes.

· Calfa

NBHL (5)

Զսիրելի բարեկամսն քան զչափն աւելի պարարեն. (Եղիշ. միանձն.։ Իգն.։)

Հող պարարեալ՝ բուսուցանէ զցացկեալսն. այսպէս եւ մարմին պարապեալ՝ զախտս չար ցանկութեանց. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Պարարեա զանձն քո գրովք սրբովք, զի պատրաստեաց քեզ տէր սեղան հոգեւոր. (Կոչ. ՟Ա։)

Երկինք ազգի զարդուցն պաճուճանօք պարարէ զաչս մեր եւ զուարթացուցանէ։ Մի պարարեր զակնդ շրջածութեամբ։ Հերս վասն գեղեցկութեան մի պարարեր. (Ոսկ. ես.։ Հ. դեկտ. ՟Լ. Վրք. հց. ձ։)

Զնչասիրութեան բռնաւորութիւն պարարէ։ Զծուլացելոցն պարարէ զյուլութիւն. (Ոսկ. ես.։)


Կամք, մաց

s.

will, determination, intention, design;
wish, desire;
humour, fantasy, whim, caprice;
ի կամաց, կամօք եւ ախորժիւք, voluntarily, willingly;
կամօք, on purpose, designedly;
ըստ կամի, ըստ կամս, at will, ad libitum, arbitrarily, at pleasure;
at discretion;
յոչ կամաց, unwillingly, in spite of oneself, against one's will, reluctantly, grudgingly;
յօժար —, readiness, inclination, willingness;
յեղյեղուկ —, caprice, fickleness;
ինքնիշխան, բացարձակ —, absolute will, arbitrariness, despotism;
անձնիշխան —, free-will;
անձնահաճ —, humour, whim, caprice, fancy;
ըստ կամս անձին գնալ, to indulge one's fancy or caprice;
փոխել զկամս, to change one's mind;
անձնատուր լինել ի կամս ուրուք, to submit to the guideness of;
to comply with all the whims of;
ի կամս ուրուք դնել զիմն, to depend on another's will;
եթէ Տէառն — իցեն, if God wills, God willing;
Տէռն — լիցին, God's will be done;
եթէ — իցեն քո, if you wish or like;
ըստ հաճոյից կամց քոց, at your will or pleasure;
as well as you could wish;
— էին ինձ, I wished to, I wanted to;
— են ինձ ասել, I would say, I mean;
— եղեն նմա, it pleased him to, he liked to;
— էին նորա, he desired or wished;
հակառակ կամաց նորա, against his will;
որ ինչ ի կամս մեր, as much as we can.

· Calfa

NBHL (16)

Յօրէնս տեառն են կամք նորա։ Կեանք են ի կամաց նորա։ Տէր ի կամս քո (այսինքն կամօք կամ ի կամիլդ քո) ետուր գեղոյ իմոյ զօրութիւն։ Առնել զկամս քո աստուած իմ կամեցայ։ Զկամս երկիւղածաց իւրոց առնէ տէր։ Առնէր ըստ կամաց իւրոց։ Արասցէ ըստ կամս իւր։ Զկամս շրթանց նորա ոչ արգելեր ի նմանէ։ Ընդ կամս բերանոյ իմոյ հաճեաց տէր։ Ամենայն կամօք խնդրեցին զնա։ Կամօք իմովք կամ իւրովք. (յն. կամաւորապէս։) Անձրեւ կամաց (այսինքն յօժարակամ)։ Եղիցիք դուք ինձ երկիր կամաց. այսինքն կամեցեալ, ցանկալի. եւ այլն։

Ոչ եթէ նմա ինչ կամս արար, այլեւն. (Եփր. համաբ.։)

Ո՛չ մեծութիւնն՝ երկնից առիթ լինի, եւ ո՛չ աղքատութիւն՝ գեհենի. այլ երկոցունց կամքն (ընտրութիւն կամ յօժարութիւնք) բարիք եւ չարք. զկա՛մս ուղղեսցուք. (Ոսկ. փիլիպ.։)

Հնազանդեցան ոչ իւրեանց կամաւ. (Հռ. ՟Ը. 20։)

Զի մի՛ կամով, եւ ոչ ակամայ մեղանչիցեն. (Ոսկ. ես.։)

Յիւր դրեաց զինչպէտս ըստ կամի։ Ըստ կամի պարգեւեն եւ նոցա։ Զիւր ընթացիցն տենչանս կատարեսցէ ըստ կամի։ Ըստ կամի աղտեղեալ զկրակն. (Փարպ.։)

Ոչ ի կամաց մարմնոյ, եւ ո՛չ ի կամաց առն, այլ յաստուծոյ ծնան. (Յհ. ՟Ա. 13։)

Անձնատուրք եղեն ի կամաց, եւ ոչ ի բնութենէ. (Խոր. ՟Գ. 35։)

Որք ի կամաց երթային ընդ նմա, եւ ոչ բռնութեամբ. (Մեսր. երէց.։)

Ի կամազ է առաքինութիւն, եւ ոչ ի հարկէ. (Ոսկ. ղկ.։)

Առ համապատիւսն ի կամաց է հնազանդութիւնն, եւ ոչ ի հարկէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)

ՅՈՉ ԿԱՄԱՑ. մ. Ակամայ. ընդդէմ կամաց. չուզելով.

Մինչեւ յոչ կամաց երդնուլ։ Յոչ կամաց երթայ առ շապուհ. (Խոր. ՟Բ. 70։ ՟Գ. 34։)

Կենսասիրութեամբ եթող զոգին, եւ ո՛չ յակամայ կամաց արձակեաց զնա. իմա՛ ստորասաբար, կամաւ, կամաւորաբար արձակեաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Չարութեան կամօք զբանն իւր մոռանայ, եւ չախորժէ յիշել՝ զոր յառաջն ասաց. (Վանակ. յոբ.։)

Եկեալ կամաւ ի խաչ։ Կամաւ յանձն առեր զչարչարանս. (Պտրգ.։ Շար.։)


Կայուն

adj.

stable, firm, constant, durable, immoveable;
— ինչք, real estate, houses & lands, lauded estate.

· Calfa

NBHL (1)

Այն՝ որ զբունութիւնըս լուծական, արար կայուն անմահական։ Բնութեամբ կայուն, անձամբ շարժուն՝ անշարժական։ Զի չեմ կայուն ես միշտ ի նոյն, այլ շրջական. (Շ. խոստով.) եւ իմ եղակ։ Իսկ ի գիրս Դամասկ. դնի եւ իբր Կացուցիչ, բաղկացուցիչ։


Կառուցանեմ, ուցի

va.

to construct, to build, to found, to erect, to set up, to raise, to edify;
to establish, to fix;
to place, to put;
to fasten, to attach;
to thicken;
— զաչս յիմն, to fix eyes on, to gaze at, to stare at.

· Calfa

NBHL (3)

Զաչսն ի նմա կառուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)

Առ ի կառուցանել ամբոխ աղմկի ի վերայ փրկչին։ Ի ծնէ կուրի աչք հաստատ կառուցանել. (Զքր. կթ.։ Ընդդեմ ձմերայնոյ կառուցին զարօրս. Համամ առակ.։)

ԿԱՌՈՒՑԱՆԵԼ. (ի կառչելոյ, կամ կռուելոյ) Մածուցանել. պնդել. պնդացուցանել. փակցնել, կպցընել.


Կատարած, ից, աց

s.

end, extremity, term;
accomplishment, consummation;
end, close, expiration;
effect;
destiny;
ածել ի —, ի — հասուցանել, to conduct to the end, to put the finishing touch, to accomplish, to perfect;
նորանշան կալաւ նա —, strange was his destiny;
մինչեւ ի — աշխարհի, to the end of time, when time shall be no longer;
այլ չեւ է —, but the end is not yet.

· Calfa

NBHL (1)

Կատարած օրինացն քրիստոսի է։ Սկիզբն եւ կատարած, առաջին եւ վերջին։ Ոչ սկիզբն աւուրց, եւ ոչ կատարած կենաց։ Յետ կատարածի աւուրցն՝ հրաման ետ թագաւորն ածել զնոսա։ Ի սկզբանէ մինչ զկատարած։ Ի կատարած (յն. εἱς τὸ τέλος , որ եւ Ի ՍՊԱՌ )։ Ի կատարած՝ զամօթ դաւոյն ժառանգեր։ Յետին կատարած համարեցան։ Նստեր՝ տեսանել զկատարածն։ Չեւ է կատարած։ Ապա եկեսցէ կատարած։ Հունձքն կատարած աշխարհիս է.


Պակասեմ, եցի

vn. ast.

to fail;
to want, to be wanting in, to lack, to run short;
to lessen, to grow less, to diminish, to cease;
to weaken, to swoon;
to die;
— լուսնի, wane —եալ ի մտաց, mad, foolish;
—եալ են ոգիք նոցա, they are exhausted, worn out;
—եցին աչք իմ յարտասուաց, my eyes are weary with weeping;
մի թէ —եցա՞յք իմիք, have you perhaps wanted for any thing ?
զի՞նչ այլ —սէր ինձ ի բարեբաստութիւն, what was wanting to my happiness ? to be eclipsed.

· Calfa

NBHL (4)

Ոչ ինչ պակասի ի նոցանէ։ Պակասեալ էր ի Սառայէ լինել ի կանանց օրինի։ Պակասեալ Աբրաամու՝ մեռաւ։ Պակասեաց արծաթ։ Պակասեցին ռոճիկք, ջուրք, կեանք իմ։ Պակասեսցին որպէս ծուխ՝ զի պակասէ.եւ այլն։

Մարթի եւ ի ծովէ ալեաց պակասել, եւ ոչ մարդկան ի վշտաց եւ ի հոգոց պակասել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6։)

Զիա՞րդ հնար էր պակասել արեգականն ի լրման լուսնին ... բայց այս վասն չարչարանաց արարչին հրաշագործեցաւ. (Մեկն. ղկ.։)

ՊԱԿԱՍԵՄ կամ ՊԱԿԱՍԻՄ. ἑκλείπω, παρεκλείπω , ἑπιλείπομαι deficio ἑλαττόομαι, ελασσοῦμαι minuor, diminuor ὐστερέω indigeo եւ այլն. որ եւ ՊԱԿԱՍ ԵՄ, ես, է. Պակաս գտանիլ. նուազիլ. կասիլ. դադարել. տկարանալ. չբաւել. չգտանիլ. եւ Կարօտիլ. պակսիլ. էքսիլմեք.


Պահանջեմ, եցի

va.

to exact, to recover, to require, to claim, to lay claim to;
to examine, to discuss;
— զինչս, to claim, to challenge, to demand;
— ի դատաստանի, to require;
ի բաց — յումեքէ զոգին, to require one's soul of one;
— զամբարիշտս, to punish or chastise the impious;
վրէժս —, to avenge, to be avenged.

· Calfa

NBHL (3)

Մի՛ պահանջիցես յընկերէ եւ յեղբօրէ քումմէ (զամենայն պարտս՝ յամի թողութեան)։ Յօտարոտւոյն պահանջիցես՝ որ ինչ իցէ քո առ նմա։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ, եւ պահանջօղք տիրեն ձեզ։ Զգաւազանն պահանջողաց մերժեաց։ Զոր ինչ հանէ ոք ի քէն, մի՛ պահանջեր։ Յայսմ գիշերի զոգիդ ի քէն ի բաց պահաջիցեն.եւ այլն։

Թագաւորն հրէից զքահանայսն ոչ պահանջէր. այսինքն չարկանէր ընդ հարկապահանջութեամբ. (Եփր. համաբ.։)

Մի՛ պահանջեր զմեզ ըստ մերում չարութեան. (Եփր. աղ.։ 4)


Պահանջումն, ման

s.

exigence, demand, recovery, request, requisition;
pretension;
discussion;
— անիրաւ, exaction, extortion;
յետս — ընչից, claiming, claim.

· Calfa

NBHL (1)

Ընդ բանից է դատումն, եւ ընդ խորհրդոյ, եւ ընդ սակաւիկ ինչ քինի՝ պահանջումն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)


Պայքար, աց

s.

debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.

· Calfa

NBHL (2)

Ընկերաբար գայիր ի պայքար։ Այսչափ երկայնաբան լինել ընդ ձեզ պայքարու։ Ոչ ինչ մտանեմ ես ի պայքար ընդ քեզ վասն բնութեան արարածոցս։ Ընդ աթենացիսն վիճէին պայքարաւ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը. եւ Եղիշ. յառաք.։)

Մինչդեռ ի պայքարին եւ ի տուգանին իցեն։ Եթէ պայքար ինչ իցէ ի մէջ եղբարցն, հաշիւ դիցեն. (Կանոն.։)


Պաշտպանողական

cf. Պաշտպանիչ.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ անկ է պաշտպանողի կամ պաշտպանութեան.

Ոչ բաւականացար սպասաւորական հոգովք, ոչ պաշտպանողական խմբիւք (հրեշտակաց). (Սկեւռ. աղ.։)


Պաշտօն, տամանց

s.

worship, adoration, latria, religion;
service, office, ministry;
ceremony, mystery;
service, office;
employment, function, duty, post, place;
— աստուածային, divine worship;
— կռոց, idolatry, the worship of idols;
սնոտի —, superstition;
— ննջեցելոց, burial service;
burial;
— բարի, piety, religion, fear of God;
հասարակաց պաշտամունք, public functions;
—, պաշտամունք, Olympic or public games;
ի պաշտամանէ, by profession;
պաշտօնեայ հասարակաց պաշտամանց, the Minister of Public worship;
— առնել, to pay one's court to, to court, to flatter;
— առնուլ, to be honoured or adored, to be ministered to;
— հարկանել, տանել, to serve;
ի պաշտաման կալ, to be in the ministry;
պաշտել զ—, to exercise one's trade or calling;
— տանել, to serve, to worship, to adore;
ի — առնուլ, to adore;
— մատուցանել, to worship, to perform a service agreeable to God;
աստուածական առնուլ —, to cause oneself to be adored like a god;
ի — մտանել, to enter a person's service;
— կատարել, to fulfil a function;
կորուսանել զ—, to lose one's place;
ունել, ժառանգել զ— ուրուք, to take a person's place, to replace one;
— կատարել վասն հոգւոյ ուրուք, to celebrate a mass for the repose of a person's soul;
—ս երգոց կատարել, to sing psalms, to praise;
— ինչ առնելով, — ինչ առնելոյ վասն, through respect, for regard, by adulation.

· Calfa

NBHL (10)

Պահեսջի՛ք զպաշտօնդ զայդ։ Զի՞նչ է պաշտօնս այս ձեզ ... զոհ զատկի Տեառն է այս։ Զսեղան ողջակիզացն, եւ զամենայն զկահ պաշտամանն։ Հրաման ետ Մովսիսի կազմել զպաշտօնն ղեւտացւոցն։ Պաշտել զպաշտօն Տեառն առաջի նորա ... պատարագօք մերովք։ Սրբեցան ղեւտացիքն ... եւ ապա մտին պաշտել զպաշտօն իւրեանց ի խորանին վկայութեան.եւ այլն։

Ղեւտացիքն կատարէին զպաշտօնսն իւրեանց յարտաքին խորանն. (Եղիշ. խաչել.։)

Պաշտօն՝ ոչ միայն փառաբանութիւնն Աստուծոյ է, այլեւ բովանդակ նորա ծառայութիւնն. (Խոսր.։)

Բանաւորաց հրամանաւ՝ կարգէին ի պաշտօն դրօշեալքն։ Ինքն (մարդն) լաւ է քան զպաշտամունս իւր (զկուռսն)։ Իբրեւ կերաւ, պայթեաց վիշապն. եւ ասէ (Դանիէլ), տեսէ՛ք զպաշտամունսդ։ Խնդիրս ինչ վասն իւրեանց պաշտաման ունէին ընդ նմա. եւ այլն։

Յարուցեալ արկին պաշտօն (սաղմոսերգութեան) մինչեւ ցառաւօտն։ Երբեմն արկեալ մեր պաշտօն։ Ես յորժամ արկանեմ պաշտօն։ Եւ քո խորհուրդք ո՞ւր էին յորժամ զպաշտօնն արկաք. (Վրք. հց. ձ։)

Պաշտօնս երգոց ոչ կատարեմք. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Ոչ սպասեցին հասանելոյ սովոյն. այլ յառաջագոյն առաքեցին զՊօղոս եւ զԲառնաբաս, զի պաշտօն արասցեն Հրէաստանեացն. (Ոսկ. գծ.։)

Զի մի՛ կարծիցես՝ պաշտօն առնելով աշակերտին ստեղծանել այսպիսի ինչ զվարդապետէն։ Զմիւսն ոչ կամեցան յաւելուլ. քանզի պաշտօն իմն առնէին թագաւորին (Հերովդի)։

Զի մի՛ ոք այնպէս համարիցի, եթէ պաշտօն ինչ առնելով այնպէս յարգիցէ։ Ոչ պաշտօն ինչ առնելով, եւ ոչ ի ցոյցս ինչ գրեցին զոր գրեցին։ Ոչ միշտ պարտ իցէ պաշտօն ինչ առնելոյ վասն խօսել, մանաւանդ թէ ոչ երբէք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 6. 11։ ՟Բ. 5։ եւ եփես. ՟Զ։)

ՊԱՇՏՕՆ. σέβασμα numen δυσδαιμονία superstitio. Առարկայ սուտ պաշտաման՝ չաստուածք, դիք, կուռք. աղանդ.


Սակաւ, ու, ուց

adj. adv.

few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."

· Calfa

NBHL (12)

Սակաւ մի ջուր կամ մեղր։ Աւորք սակաւք։ Մնասջիք թուով սակաւք։ Բաժանեսցեն ի մէջ բազմաց, եւ սակաւուց։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ եւ որ սակաւ. որոյ շատն էր, ոչ յաւելաւ, եւ որոյ սակաւն էր, ոչ պակասեաց։ Սակա՞ւք իցեն (բնակիչկքն), եթէ բազումք։ Եւ յուդա ընդ առաջ նորա սակաւուք։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ. եւ այլն։

Ուստի սակաւ մի կասկած ունէր, անտի աներկիւղ հաստատէր։ Փոխանակ սակաւ աշխատութեանս մեր բազմապատիկ հանգիստ ունելոց եմք։ Դադարեալ աւուրս ինչ սակաւս։ Մի ի սակաւում այսմ ժամանակի զանվախճանելի զփառսն չափեր. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը. Խոր. ՟Ա. 14։ Նար. ՟Հ՟Ը.)

Սակաւ ինչ են կեանք աշխարհիս առ առնչափ անվախճան յաւիտեանսն. (Ոսկ. եբր.։)

Սակաւ ինչ հոգայր վասն դաւաճանութեանն։ Սակաւ ինչ հոդ տանին երկրաւորացս. (Վրք. ոսկ.։)

ԱՌ ՍԱԿԱՒ ՄԻ. մ. Փոքր մի. խուն մի. առ դոյզն ինչ.

Որոյ ոչ եւս առ սակաւ մի թերացեալ էր ի սիրոյն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Գ։)

Ծախեսցէ առ սակաւ սակաւ, ոչ վաղվաղակի։ Առ սակաւ սակաւ յանդիմանես. (Օր. ՟Է. 22։ Իմ. ՟Ժ՟Բ. 2։)

Թէպէտ ոչ ի բարձրագոյնսն հասանէին, սակայն առ սակաւ սակաւ յառաջադէմ լինէին. (Երզն. մտթ.։)

Վատառողջ օդն միշտ շնչելովն վնասէ զսակատն. (Ի գիրս առաքին.։ 13)

ὁλίγος, -η, -ον, μικρός, -ρά, -ρόν paucus, -a, -um ὁλιγοστός perpaucus, paucissimus ἑλάττων, -σσον, ἤττον, ἤσσον minor, minus βραχύς, -χύ brevis, -ve, parum. Որ ինչ է սակով եւ չափով. նուազ. դոյզն. դուզնաքեայ. սուղ.

ՍԱԿԱՒ. ՍԱԿԱՒ ԻՆՉ կամ ՍԱԿԱՒԻ ՄԻ. ՍԱԿԱՒՍ. ՍԱԿԱՒՈՒՔ. եւ այլն. իբր մ. ὁλίγον, -γα paullo, parum, modicum, paululum, parumper. քիչ մը

ՍԱԿԱՒ ՍԱԿԱՒ. ԱՌ ՍԱԿԱՒ ՍԱԿԱՒ. մ. κατὰ μικρόν μικρόν paulatim paulatim κατὰ μικρόν, κατ’ ὁλίγον paulatim, paululum. Փսքր փոքր. եւ Առ փոքր մի. քիչ քիչ, քիչ մը.