Entries' title containing ոյ : 1463 Results

Պահացոյց

See full entry →

cf. Պահայոյզ.

NBHL (2)

Բառ անյայտ, որ կարծի նոյն ընդ Պահայոյզ, կամ Պահախոյզ. որպէս պահապան տքնօղ՝ ցուցիչ ժամուց. այլ յայժմու յն. գրի ὁρεωκόμος , որ մեկնի դարմանիչ կամ պահապան ջորւոց. qui curat mulos.

Պահացոյցն՝ միայն զզանգակսն գանգաչեցուցանէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)


Պաճարաբոյծ, ուծի

See full entry →

s.

cattle-breeder.

NBHL (1)

Ի պաճարաբոյծ մարդկանէ, կամ յերկրագործ մշակացն. (Պիտ.։)


Պաճոյճ

See full entry →

adj. s.

adorned, beautified, set off, decked, elegant;
jewel, trinket;
cf. Պաճուճան.

Etymologies (3)

«զարդ, զարդարանք. 2. զարդա-րուն» Բրս. ծն. Վրք. հց. ա. 192. Նար. կուս. Մագ. որից պաճուճել «պճնել, զարդարել» ՍԳր. Կոչ. Եփր. ծն. պաճուճան Ոսկ. ես. պա-ճուճանք ՍԳր. կոչ. Ոսկ. մ. ա. 12. և ես Կիւրղ. թգ. պաճուճազարդ Վեցօր. պաճուա-պատանք ՍԳր. նկարապաճոյճ Ագաթ. ան-պաճոյճ Վեցօր. ընդվայրապաճոյճ Ոսկ. ես. գեղապաճոյճ Յհ. կթ. լուսապաճոյճ Անան եկեղ. Նար. թագապաճոյճ Վահր. յյտ. ևն։

= Հաւանաբար իրանեան փոխառութիւն է, ինչպէս ցոյց են տալիս կրկին ճ-երը. հմմտ. նոգդ. p'γwch «պաճուճեալ»։ Այս բառի ստու-գաբանութիւնը ծանօթ չլինելով՝ յայտնի չէ թէ ինչի՞ց է յառաջ գալիս այս երկուսի մէջ շ և ճ ձայների տարբերութիւնը և հետևաբար ի՞նչ է հայերէն բառի բուն մեկնութիւնու

ՆՀԲ լծ. թրք. beze-mek «զարդարել»։ Մորթման ZDMG 26, 535 բևեռ. bar-çudibiduni մեկնում է պարսպատուն կամ պաճուապատան։ Հիւնօ. պճնել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 233 իբրև կրրկ-նական՝ *պաճ արմատից. հմմտ. պա-րոյր, փաթոյթ, պատուտակ։ Վերի մեկ-նութիւնը տուաւ Meillet, REA 2, էջ 5։

NBHL (6)

Արմատ Պաճուճելոյ. Պաճուճեալ եւ սեթեւեթեալ. զարդարուն. եւ Պաճուճանք. զարդարանք.

Բազմակատար նիւթ, եւ պաճոյճ արուեստ. (Բրս. ծն.։)

Պերճ եւ պաճոյճ շարամանութեամբ (բանահիւսութեան). (Մագ. յիշ. ոտ.։)

Ո՛վ շնորհաշուք գեղով արփաւոր ծածկութիւ, յանմատոյց գեղեցկութենէն պաճոյճ փաղփաղեալ (որ լինի ա. գ. եւ մ) (Նար. կուս.։)

Ոչ կարաց կուրացուցանել զքեզ սատանայ՝ առ ի տեսանել զպաճոյճսն, եւ ոչ պարզեցար ի տես յանցաւոր կանանց, որով որսաց սատանայ զորդիսն Ադամայ ի պաճոյճսն դստերս Կայենի, զարդարելով զնոսա համօրէն մեղօք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Որսայ զորդիս մարդկան անմտաց, եւ ի պաճոյճս յանցանաց զդստերս Եւայի։


Պայծառագոյն

See full entry →

adj.

very white, candid, very fair.

NBHL (8)

λαμπρότερος, -ον splendidior, clarior, -ius. Առաւել կամ յոյժ պայծառ. եւ Պայծառապէս.

Պայծառ էին երեւելիքն, այլ պայծառագոյն ե՛ւս իմանալիքն Յոբայ յայտնիքն՝ պայծառք են. եւ գաղտնիքն՝ առաւել եւս պայծառագոյնք. (Իսիւք.։)

Զի՞նչ պայծառագոյն քան զլոյս կայցէ։ Պայծառագոյն ճոխութեամբ. (Եզնիկ.։ Նար. յովէդ.։)

Քանզի կենցաղ պայծառագոյն ցուցին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 22։)

Այնչափ առաւել պայծառագոյն է լոյսն այն. (Ոսկ. խչ.։)

Վերստին շինեաց պայծառագոյն. (Խոր. ՟Բ. 33։)

Պայծառագոյն մեզ զվկայութիւնն առ ի յԱստուծոյ շնորհէ։ Պայծառագոյնս իսկ ունին զյոյս հատուցման. (Իսիւք.։)

Բայց դու մի՛ ըստգիւտ լինիր գունոյս մերոյ. քանզի եմք բարուք ոգւոյ պայծառագոյնք քան որ առ քեզ սպիտակդ են. (Պտմ. աղեքս.։)


Պայծառալոյս

See full entry →

adj.

very luminous, glittering, dazzling, refulgent.

NBHL (2)

Այժմ արեգակն պայծառալոյս ի վերինն հասեալ կամար. (Խոր. վրդվռ.։)

Իբրեւ զարեգակն ի մէջ աստեղաց պայծառալոյս ցուցանի (սուրբ կոյսն) ի դասս սրբոց. (Ճ. ՟Ժ.։)


Պանդոյր

See full entry →

adj.

hare-brained, stupid, silly, foolish.

Etymologies (2)

«անմիտ, տխմար, ապուշ» Ոսև. մ. բ. 23. Հին բռ. որից պանդուրութիւն Ոսկ. փիլիպ. 406 (չունի ՆՀԲ). ենթադրելի է նաև պանդորր ձևը, որից կազմուած է պանդոր-րութիւն Սիր. իբ. 16. երկու ձևերի փոխանա-կութեան համար հմմտ. անդոյր և անռորր.

ՓՈԽ (borrowing) Հալերէնի՞ց է փոխառեալ, թէ պա-տահաևան նմանութիւն ունի լազ. bunduri «ծոյլ, դատարկապորտ» (Աճառ. Արարատ 1911, 417)։

NBHL (2)

Ո՛վ պանդոյրդ եւ յիմար, զիա՞րդ ի կարեւոր չարեացն ոչ երկեար. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)

Պանդոյր. (մտակոյր. կամ յիմար. Հին բռ.։)


Պանծագոյն

See full entry →

adv.

excellently, sublimely, eminently.

NBHL (3)

τρανότερος, εὑαγέστατος clarior, -ius, sublimior, purior. Պանծալի յոյժ. յստակագոյն. վսեմ.

Օդոյ պանծագոյնն՝ եթեր. (Պղատ. տիմ.։)

Պանծագոյնս եւ պայծառագոյնս քան զայլ բարբառեցաւ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 12։)


Պաշտօնամատոյց լինիմ

See full entry →

vn.

to worship, to adore.

NBHL (1)

Մկնորսակացն (կատուաց) լինելով պաշտօնամատոյց. (Յհ. իմ. պաւլ.։)


Ուրոյն

See full entry →

adv. prep. adj.

separately, apart, aside, privately, severally;
without, except, excepting, save;
separate, different, distinct;
peculiar, particular, private, own, special, individual, proper;
— —, separately, distinctly.

NBHL (12)

Ոչ ընդ այլ կտաւսն կայր, այլ ուրոյն՝ ծալեալ ի մի կողմն։ Զորոջսն ուրոյն զատանէր։ Կացուսցես զնոսա ուրոյն ... առանձինն. (Յհ. ՟Ի. 9։ Ծն. լ. 40։ Դտ. ՟Է. 5։)

Ուրոյն նովին կապանօք պահէին. (Եղիշ. ՟Է։)

Զմի մի ի նոցանէ ուրոյն ուրոյն ի վեց տապանս ժողովեալ էր. (Եղիշ. ՟Ը։)

Զհիւպատսն ուրոյն ուրոյն զատցուք։ Զժամանակսն յանցնիւր ուրոյն ուրոյն բաժինս բաժանեցից. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Սովոր էր ուրոյն ի նոցանէ կալ յաղօթս. (Ոսկ. մտթ.։)

Ի վերայ սեղանոյն՝ ուրոյն յառաւօտին ողջակիզէն. (Ղեւտ. ՟Թ. 17։)

Փոխեալ անդր զամենայն ինչ յարմաւիրայ՝ ուրոյն ի կռոցն. (Խոր. ՟Բ. 37։)

Եւ այլքն ի նմանէ ուրոյնք. (Ագաթ.։)

(Աւաղք ծովու) ուրոյնք եւ առանձնականք ի ծննդոց աճելութենէ. (Նար. ՟Զ։)

Ուրո՛յն է այրելն հրոյն, եւ ձեան ցրտացուցանելն. (Փիլ. այլաբ.։)

Մինդ յիսկութենէ՝ տեսակ առանձին, ոգի տիրական, ուրոյն կերպարան՝ կատարելութեան». այսինքն յատուկ եւ զանազանեալ դիմաւ կամ անձամբ. (Նար. գանձ հոգ.։)

Զոմն մարդն ծանօթագո՛յն բացատրեսցէ՝ մարդ բացատրելով, քան թէ կենդանի. քանզի սա առաւե՛լ ուրոյն ուրումն մարդոյ, իսկ նա հասարակագոյն։ Ոչ է այս ուրոյն գոյացութեանն, այլեւ այլոցն։ Քանոյն մանաւանդ եղիցի ուրոյն յատուկ՝ զոյգ եւ անզոյգ ասիլ։ Ուրոյն յատուկ լիցի որակութեան՝ նմանն եւ աննման ասիլ ըստ ինքեան. (Արիստ. ստորոգ.։)


Ուրոյնանամ

See full entry →

vn.

cf. Մեկուսանամ.

NBHL (1)

Փախստէիւ հեռանային ուրոյնանային՝ միայն թողլով զմովսէսն. (Յհ. կթ.։)


Չարաբարոյ, ից

See full entry →

adj.

ill-natured, perverse, ill-bred, ill-trained, ill-mannered, spiteful, malignant, malicious, malevolent, evil-disposed, inclined to evil;
immoral;
— լինել, to be ill-mannered, uncivilised, rough, rude.

NBHL (13)

κακόφρων, κακοήθης, πονηρός, ἁγνώμων male moratus, malignus, nequam, pravus, improbus, stolidus. որ եւ ՉԱՐԱԲԱՐ. Որոյ բարոյքն է չար. չարակամ. ծանր. անզգամ. անմիտ եւ չարաճճի. գէշ.

Իբրեւ գինդ ոսկի ի քիթ խոզի՝ այնպէս կնոջ չարաբարոյի գեղեցկութիւն. (Առակ. ՟Ժ՟Ա. 22։)

Գիտացեալ զխորհուրդ չարաբարոյ բռնաւորին։ Մի՛ ոք ի մէնջ կերակուր լիցի չարաբարոյ գազանին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)

Այր ժանտ եւ ժպիրհ եւ յաւէտ չարաբարոյ։ Փրկեաց զթագաւորն ի գազանական չարաբարոյ սպառնալեաց նորա. (Յհ. կթ.։)

Բարեմիտ գոլով աւազակին՝ արդարացաւ, վասն զի սաստեաց չարաբարոյին. (Իգն.։)

Յարիցէ խստագոյն եւ չարաբարոյ թագաւոր որպէս զերկաթ եւ զպղինձ բռնագործ՝ առ որս գործենն զնոսա. (Պիտառ.։)

Չարաբարոյ գազանի։ Չարաբարոյ եւ անգութ թռչնոյն. (Վեցօր. ՟Ը։)

Զբերանս չարաբարոյիցն խնուլ կամէր հանապազ։ Ի բարեկամաց պարտ է փախչել՝ որք չարաբարոյք են։ Ծառայից չարաբարոյից է տրտնջել. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. փիլիպ.։)

Խօսէին ընդ նա չարաբարոյ մտօք. (Եփր. ի ստեփ.։)

Կինն նորա չարաբարոյ էր հանդիպեալ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Չէ՛ ինչ պատուական ծերութիւն, յորժամ չարաբարոյ իցէ. (Մխ. առակ.։)

Յոյժ է չարաբարոյ՝ որ ոչ մինչեւ յայսոսիկ յառաջ անցանիցէ». (Առ որս. ՟Է.) իմա՛ անզգամ, որպէս անզգայ, տգէտ։

Նենգեալ՝ վասն բազում չարաբարոյս ցուցանելոյ՝ անդստին յիւրոց բարեկամաց կոշկոճեալ մեռանէր». (Որպէս եւ Եւս. քր. ՟Ա.) իմա՛ վասն չարաբարոյ երեւելոյ, կամ չար բարոյս յանձին բերելոյ։ Այլ հոմաձայն է եւ յն. իբր չարաբարոյ, կամ չարաբարութիւն։


Չարաբարոյք

See full entry →

s.

cf. Չարաբարութիւն.


Չարագոյժ

See full entry →

adj.

ill-boding, announcing bad news, fatal.


Չարագոյն

See full entry →

adj. adv.

very bad, worse;
more wicked;
of a bad colour;
cf. Չարաչար;
եւ որ —ն էր, and that which was most deplorable.

NBHL (7)

χείρων, -ον pejor, -jus κάκιστος pessimus. Առաւել կամ կարի չար. չար ե՛ւս. վատթարագոյն. յոռեգոյն. խիստ գէշ, շատ գէշ, գէշին գէշը.

Ծառայք չարք, եւ քան զչարս չարագոյնք. (Ածաբ. պենտեկ.։)

Օդ զհուր տեսեալ, ե՛ւս չարագոյն հրդեհ հարկանիցէ. (Ագաթ.։)

Է որ չարագոյն (է) քան զսատանայ։ Կամի՝ զի քան զինքն չարագոյնս արասցէ (զմարդիկ)։ Ի բարի մարդկանէ չարք լինին, եւ յետոյ ի չարագունից անտի կատարելագոյնք բարիք. (Եղիշ. ՟Բ։)

Զի՞նչ ստել չարագոյն կայցէ քան զոչ խոստովանել զքրիստոս մարմնով եկեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)

Պարտիլն ինքեան յինքենէ՝ յամենայն պարտութեանցն յոռին է համանգամայն եւ չարագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)

Փոխանակ ցանկալի տեսլեանն ... դառնայ եւ լինի չարագոյն՝ չարատեսիլ. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)


Չարաթոյն

See full entry →

s.

very poisonous, very venomous, virulent;
poisoned, envenomed, baleful, deadly.

NBHL (6)

Ունօղ զթոյն չար՝ իրօք կամ նմանութեամբ. թունալից. ժանտ. վնասակար.

Յամուր որջն մտեալ հին վիշապն չարաթոյն։ Տեսեալ զնա չարաթոյն գազանին. (Եղիշ. ՟Գ։ Ուռպ.։)

Չարաթունին միհրներսեհի։ Չարաթոյն հազարապետին արեաց միհրներսեհի. (Փարպ.։)

Չարաթոյնք էին եւ յոյժ դժնեայ ... հոյլք անզգամաց. (Պիտ.։)

Ի ձերոց ստայօդ եւ չարաթոյն բանից։ Իւրոյ չարաթոյն վարդապետութեանն. (Շ. թղթ.։ Աբր. մամիկ.։)

Զչարաթոյն օդոցն շնչմունս խստութեանն։ Իբրեւ զչարաթոյն եղեամն. (Ագաթ.։ Նար. յովէդ.։)


Չարահատոյց՞՞՞լինիմ

See full entry →

sv.

cf. Չարահատոյց՞՞՞գտանիմ.


Չարահատոյց՞՞՞գտանիմ

See full entry →

vn.

to render evil for good.


Չարամոյն

See full entry →

adj. adv.

unhappy, miserable;
miserably, unhappily, pitifully.

NBHL (1)

Իջոյց զնա մեղքող ... եդ զպատկերն ի գահոյս անդ, եւ ասաց, եթէ չարամոյն կայ ի մեծ ախտի. (Եփր. թագ.։)


Չարայոյզ

See full entry →

adj.

perturbing, troubling.

NBHL (2)

Ակն ածելով ի չարայոյզ ազգէն. (Արծր. ՟Գ. 13։)

Եղեն ամենայն ամօթով ամենայն չարայոյզք հայոց. (Ուռհ.։)


Չափածոյ

See full entry →

adj.

measured;
metrical, rhythmical.

NBHL (1)

Որ ի քերթողացն չափոյ ինչ բան, կամ շարագրական». այսինքն ոտանաւոր, կամ արձակ. (Երզն. քեր.։)


Չափոյ, ից

See full entry →

adj. s. adv.

moderate, regulated;
—ք, measure, moderation;
—իւք, moderately, with moderation;
պատկառ կալ —ից, to be moderate.


Չգոյ, ից

See full entry →

s.

nothing, not any thing, nought;
առ ի —է, for want of;
ի —է ի գոյ ածել, ի —ից հաստել, to create out of nothing.

NBHL (10)

τὸ μὴ ὅν, οὑκ ὅν non ens, nihil, quod non est. Անգոյ. որ ոչ գոյ. չէ. ոչինչ. եւ Չգոյութիւնն, չգոլն. ա՛ն որ չկայ.

Կոչէ զչգոյն իբրեւ զգոյ. (Հռ. ՟Դ. 17։)

Որ ի չգոյէ ի գոյ ածեր զամենայն։ Ի չգոյսն հաստեալ։ Զի ածն ի չգոյէ ի գոյ զչգոյսն. (Պտրգ.։ Նար. ՟Ի՟Թ։ Եզնիկ.։)

Պօղոս զամենայնիւ անցեալ զգոյիւք եւ զչգոյիւք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)

Ըստ գոյին, եւ ոչ եթէ ըստ չգոյին». (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ը. 12.) իմա՛ որպէս դնի ի յն. ըստ այնմ՝ զոր ունի, եւ ոչ եթէ ըստ այնմ զոր չունի։

ԱՌ Ի ՉԳՈՅԷ, կամ ԱՌ ՉԳՈՅԷ. գրի եւ ԱՌ ՉԳՈՅԻ. Վասն ոչ գոլոյ. վասն չունելոյ. չըլլալէն.

Առ ի չգոյէ՞ աստուծոյ ի մէջ իսրայէլի։ Առ ի չգոյէ մարդկան։ Առ ի չգոյէ հիւթոյ երկրին. (՟Դ. Թագ. ՟Ա. 3։ Ես. ՟Զ. 11։ Մտթ. ՟Ժ՟Գ. 3։)

Եւ ի մերկութեան առ չգոյի (կամ առ չգոյէ) հանդերձի. (Եփր. ՟բ. կոր.։)

Առ ի չգոյի զարթուցչի ննջէ։ Առ ոչ գոյի գործոյն եւ գործավարք կային դատարկ. (Եփր. համաբ.։)

Առ չգոյի առաջնորդ. (Եփր. աւետար.։)


Չգոյութիւն, ութեան

See full entry →

s.

non-existence, non-entity.


Չգործոյք

See full entry →

s.

useless thing.


Չլուելոյն առնեմ

See full entry →

sv.

to turn a deaf ear to, to desire not to hear, not to hear on that side.


Չխաղոյք

See full entry →

s.

serious matters, no trifles.

NBHL (3)

Որ չեն իրք խաղոյ, այլ իսկականք եւ կարեւորք.

Տեսանե՞ս, զի խաղ առնես զչխաղոյսն. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Ե։)

cf. Խաղ, Խաղոյ իրք։


Սառնագոյն

See full entry →

adj.

ice-coloured.


Սառնակոյտ

See full entry →

s.

glacier.

NBHL (2)

Ուր իցէ կոյտ սառին, կամ կուտակեալ բազմութիւն սառին.

Որպէս հողմ հարաւոյ անդ հասեալ՝ փլուցանէր զսառնակոյտ հրապարակսն. (Ճ. ՟Ա.։)


Սառնասառոյց

See full entry →

adj.

extremely cold, freezing, glacial, icy, chilling.

NBHL (5)

Սառնասառոյց ցրտութեան օդոցն շնչմունք. (Ասող. ՟Գ. 21։)

Ջերմն լիցի փառաբանութիւն մեր, եւ մի՛ սառնասառոյց սրտիւ. (Ի գիրս խոսր.։)

Հողմ տապախառն զոլով, կամ սառնասառոյց։ Ի դաժանութենէն ձմեռնային սառնասառոյց (գրեալ էր՝ սառնակառոյց) օդոյն. (Նանայ.։ որպէս եւ Խոր. ՟Գ. 68.)

Ձմեռն սառնակառոյց. ա՛յլ ձ. սաստկասառոյց։

Սառնասառոյց պաղին կողմնանքն հիւսիոյ. (Տօնակ.։)


Սառնասոյզ

See full entry →

adj.

caught in the ice, frost-bound or ice-bound.

NBHL (2)

Սուզիչ կամ սուզեալ ի մէջ սառին կամ սառնամանեաց. սառնասառոյց. սառնամանուտ.

Յայսմ սառնասոյզ եղանակի։ Ի ձմեռնային սառնասոյզ ձիւնախաղխաղ սառնամանեացն. (Յհ. կթ.։)


Սառոյց, ուցի

See full entry →

s.

frost, icy cold;
ice, glazed frost.

NBHL (2)

Անշունչքն եւ սառոյց, ոչինչ աւելի աստուծոյ համարին քան մրդկան. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)

Հողմ սառնային խոնարհի յամպն, եւ զջուրն իբր ոլոռն ոլոռն սառոյց գնգէ, եւ այն է կարկուտ. (Շիր.։)


Սաստկագոյն

See full entry →

adv.

cf. Սաստիկ.

NBHL (9)

Բարբառ սաստկագոյն քան զորոտմանն. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Սաստկագոյնք քան զառիւծս. (Եփր. թագ.։)

Վասն զբնութիւն հրոյ սաստկագոյն իմանալոյ. (Եզնիկ.։)

Զաղիտիցն սաստկագոյն թշուառութիւնս. (Պիտ.։)

Սաստկագոյն հրամանաւ, եւ քաղցր վարդապետութեամբ. (Նար. յովէդ.։)

Ի սաստկագոյն վշտանալոյն մերոյ։ Սաստկագոյն նեղեալ հարկաց խստութեամբ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 18։ Խոր. ՟Ա. 13։)

Յորդորեցաւ սաստկագոյն առ ի ցանկութիւն վերին կոչմանն. (Բրս. գորդ.) (գրեալ էր սաստկագոյն)։

Որքան սաստկագոյն եւ հաւաստի տեսանել ոք կամիցի (զարեգակն), այսինքն զզգայութիւնս վնասէ. (Առ որս. ՟Բ։)

Վիճէին ընդ նմա սաստկագոյնս. (Դտ. ՟Ը. 1։)


Սաստկագոյնս

See full entry →

adv.

cf. Սաստիկ.


Սաստկայոյզ

See full entry →

adj.

very agitated, moved, in great emotion;
— սէր, ardent love.


Սաստկասառոյց

See full entry →

cf. Սառնասառոյց.

NBHL (3)

cf. սառնասառոյց.

Սաստկասառոյց ձմերանն դառնութեան։ Գիշեր մի պարզ եւ ցուրտ՝ դառնաշունչ օդով սաստկասառոյց։ Սակաւ մի ժամանակ երեւի սաստկասառոյց, եւ ապա ապականի, եւ կորընչի. (Արծր. ՟Բ. 6։ Սիսիան.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ։)

Ձմեռն սաստկասառոյց (կամ սառնասառոյց, կամ սառնակառոյց). (Խոր. ՟Գ. 68։)


Սարաւոյթ

See full entry →

s.

edifice built on high, terrace.

Etymologies (1)

«բարձրաւանդակ, դիտանոց կամ բարձր պալատ» Մխ. այրիվ. էջ 61. Կիր. պտմ. (Տրդատի ապարանքի համար է ասում). գրուած սարաւութ «եկեղեցու բակի մէջ կրօնաւորի յատուկ բնակարան, առաջ-նորդարանի շէնքը» Առաք. պտմ. 225. նոյն բառն է և ասրոյթ, որ ունի Բառ. երեմ. էջ 81՝ դստիկոն բառի բացատրութեան մէջ։

NBHL (1)

Ի գիւղաքաղաքէ դառնայ, ուր զարմանալի սարաւոյթն է տրդատայ. (Կիր. պտմ.։)


Սարդաբոյն

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.


Սարդոյ

See full entry →

cf. Սարդիոստայն.


Սարոյ, ից

See full entry →

s.

pine-tree.

Etymologies (3)

«նոճի» ՍԳր. Ագաթ. (սխալ է գրուած սարոյց Պտմ. աղէքս. 145). որ և սարուէն Բառ. երեմ. յաւել. 571. (Քաջունի, հտ. Գ. 216 սարոյ համարում է «platane»). որից նոճսարի* Օրբել. ողբ. ժդ։

= Պհլ. անծանօթ մի ձևից, որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] sarv, sarū կամ [arabic word] sarun «նոճի». սրանից են արաբ. ❇ sarv (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 837), թրք.❇ servi կամ [arabic word] selvi (ռմկ. սէվլի) «նոճի». սը-րանցից նաև սարւէ «կիպարիս» Գաղիան.։-Հիւբշ. 237։

Նախապէս բառիս իմաստը որոշ չէր. ՆՀԲ ՋԲ և ԱԲ տատանում են բազմա-զան նշանակութեանց մէջ. ՆՀԲ դնում է նար «լեռ» կամ թրք. sarə «դեղին» ռա-ռից։ Lag. Urg. 816 պրս. sarv բառի հետ կասկածով, որովհետև սարոյ բա-ռի նշանակութիւնը «թեղօշ. pinus» է կարծում։ Pictet 1, 235 սանս. šarja rsborea rosusta ծառի ռետինը», Laα Ges. Abhd. 79 պրս. sarw, ասոր. օ5. sarū։ ՀԲուս. § 2723 սար «լեռ» բառից։ Հիւբշ. 237 դրաւ կասկածով պրս. sarv սարոյ բառի նշանակութեան անստու-գութեան պատճառով։ Բառիս վրայ մանրամասն քննութիւն ունի Արթինեան, Ածաշունչի տունկերը, էջ 99-110, ուր հիմնաւոր կերպով ցոյց է տալիս որ բառիս նշանակութիւնն է «նոճի». (այս հաստատելու համար կարելի է օգնու-թեան առնել նաև վրացին). համեմա-տում է պրս. sarv, saru, բայց նաև նում ասուր. շուրմանի, շուրուէնի. ա-սոր. շորբինօ, քաղդ. շրբան, արաբ. šarbīn «նոճե»։

NBHL (8)

Սարդ եւ սարոյ եւ նոճ. (Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 8.) յն. մի բառ. κυπάρισσος cypressus.

Նոճ եւ սօս սարդ եւ սարոյ, եւ կաղամախ եւ գի. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19.) յն. երկու բառք են՝ կիպարիս եւ լեւկէ։

Ողբասցեն սարոյք, զի մայրք գլորեցան։ Զսարոյն կամ զսօսն, զկաղնին կամ զթեղօշն. (Զքր. ՟Ժ՟Ա. 2։ Ես. ՟Խ՟Դ. 14։)

Փայտս մայրս, եւ սարոյս, եւ թեղօշս ի լիբանանէ. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 8։)

Սարոյն եւ սօսն եւ յակրին. (Ագաթ.։)

Երկու ծառք էին, հաւասարք սարոյց (կամ սարուց) ծառոց՝ որ առ մեզ լինին. (Պտմ. աղեքս.։)

(իսկ Լեհ. համարի զսարոյն՝ որպէս ազգ բեւեկնոյ, եւ բերէ վկայութիւն, թէ

Սարոյի պտուղն ի դեղս մտանէ, եւ փոխանակ խնկոյ ծխի)։


Սեղանաբոյծ

See full entry →

cf. Պատառաբոյծ.

NBHL (2)

παράσιτος parasitus. Որ բուծանի յօտարին սեղանոյ. պատառաբոյծ. պորտաբոյծ.

Սեղանաբոյծքն յառատութեան վայելեն, եւ ես փշրանաց ոչ լինեմ արժանի. (Ոսկ. ղկ.։)


Սերմանակորոյս

See full entry →

adj.

seed-loosing (the earth).

NBHL (1)

Անդաստան, որ միշտ սերմանի, եւ սերմանակորոյս լինի. (Խոսր.) (տպ. սերմնակորույս)։


Սերմանամատոյց

See full entry →

adj.

producing seeds.

NBHL (1)

Բոյսք սերմանամատոյցք (կամ սերմնամատոյցք), եւ կամ պտղածին ծառք վարսաւորք. (Նար. առաք.։)


Ստուերաբոյս

See full entry →

s. bot. adj.

shadow-grass;
producing darkness (night).

NBHL (1)

Ուր ոչ գոյ լոյս, անդ խաւար է. եւ գիշեր է ստուերաբոյս, որ անկանի ի տարերէ՛ երկրիս. (Շիր.։)


Ստուերացոյց

See full entry →

s.

gnomon.


Սրբալոյս

See full entry →

adj.

enlightening the spirit, of spiritual light, pure, holy.

NBHL (4)

Որոյ լոյսն է սուրբ՝ հոգեւոր. եւ Պայծառ եւ լուսատու հոգւոց.

Աղօթք թարգմանօրէն վասն սրբալոյս իւղոյն մեռոնի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)

Սրբալոյս այսու իւղոյ մեռոնիւ օծելոց. (Շ. գանձ մեռոնի.։)

Զօծումն սրբալոյս իւղով. (Մխ. այրիվ.։)


Սրբամատոյց

See full entry →

adj.

offered piously, with reverence.

NBHL (4)

Սրբամատոյց աղօթք։ Աղօթս սրբամատոյցս. (Դիոն.։ Սարգ.։ Գագիկ առ ռոմանոս.։ Ճ. ՟Ժ.։ Նչ. եզեկ.։)

Աստուածային սրբամատոյցն ողջակիզի. (Պիտ.։)

Բազմեալ ի գահոյս սրբամատոյցն աթոռոյ (դիտապետութեան). (Նար. խչ.։)

Սրբամատոյց կանայք քրիստոսական հաւատոց. (Ագաթ.։)


Սրտահաճոյ

See full entry →

adj.

grateful, delightful, pleasing.

NBHL (3)

Հաճոյական սրտի. կամակ. որ է ըստ սրտի. սրտին ուզածը՝ սիրածը.

Զսրտահաճոյն՝ կեղակարծելի ունէր՝ զկինն։ Մեռանի սորա կինն կամակ եւ սրտահաճոյ, եւ ամենայնիւ առաքինի. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. իմաստն.։)

Որում սրտահաճոյ ոչ եղիցի. (Սարկ. քհ.։)


Վաղագոյն

See full entry →

adj.

sooner;
prior, before;
քան զբանն — եղեւ գործն, no sooner said than done.

NBHL (7)

ταχίον citius, celerius եւ παλαιότερον antiquius. Արագագոյն. եւ Վաղվաղակի փութով. եւ Կարի վազ. կանխագոյն. յառաջագոյն.

Յառաջեաց ընթացաւ վաղագոյն քան զՊետրոս։ Վաղագոյն պատսպարեցայց ձեզ։ Եթէ վաղագոյն գայցէ. (Յհ. ՟Ի. 4։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 19. 23։)

Իբրեւ ասաց զայս թագաւորն, քան զբանն վաղագոյն եղեւ գործն. (Պտմ. աղեքս.։)

Վաղագոյն քանդեալ էին քան զառաջինն երիքով. (Եղիշ. յես.։)

Պարտ է ջանալ փախչել աստուստ անդր զվաղագոյնս (իմա՛ որպէս յն. ὀτέ τάχιστα այսինքն վաղագոյն ըստ կարի). (Սահմ. ՟Ժ։ ի Պղատոնէ.)

Վաղագոյն զփախուստ անդ ուղղել, եւ յափշտակել զմեզ եւ զմերսն։

Վասն զժամանակն աւելի գոլ՝ երիցագոյն եւ հնագոյն եւ վաղագոյն ասի. (Արիստ. նախկին.։)


Վաղազեկոյց

See full entry →

cf. Կանխազեկոյց.

NBHL (1)

Վաղազեկոյց ազգմամբ գուշակեցեր ի գրոյնս նկարեալ. (Նար. խչ.։)


Վաղայարոյց

See full entry →

adj. s.

early-riser;
— լինել, to be up very early.

NBHL (4)

Վաղայարոյց լինիցիք ի ճանապարհ, եւ լուսասցի ձեզ. եւ գնասջիք։ Եւ եղեւ ընդ վաղայարոյցս լինելոյ գիշերոյն. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Թ. 10։ ՟Դ. Թագ. ՟Ը. 21։)

Զգիշերսն վաղայարոյց լինելով՝ մինչեւ յառաւօտ աղօթիցն պարապեալք. (Եղիշ. միանձն.։)

Կանխել զվաղայարոյցն լինելն ասէ. (Խոսր.։)

Բազումք վաղայարոյց լինին, եւ զքուն յաչացն թօթափեն, այլ մտօք ի խոր իմն քուն նիրհեն. (Գէ. ես.։)


Definitions containing the research ոյ : 10000 Results

Ափն, փին, փանց

See full entry →

s.

shore, bank, brink, coast;
steep bank, bold shore.

Etymologies (1)

ՆՀԲ «տեռի շօշափող», ուրեմն և ափ բառից։ Հիւնք. յն. ἄφή «շօշափելիք, մերձեցումն» և հայ. ափ բառերի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 470 փռիւգ. Ափիս «աստուած երկրի». Bugge KZ 32, 74 համարելով հնագոյն *աղփ ձևից, կցում է յն. *'Aλβια, Aλπια, Aλπεις, լա-Alpes, իռլ. Alba, Alpa յատուկ անուն-ների հետ։ Patrubány SA 2, 300 սանս. ap-«ջուր», պրուս. ape «գետ» բառերին ցեղակից է դնում։ Պատահական նմանա-թիւն ունին ասուր. hāpu «եզերք», եբր. [hebrew word] hōf «եզերք», արաբ. [arabic word] harfa «եզր, ծայր», կաբարդին. *ufe «եզերք»։

NBHL (9)

Առ ափն ծովու։ Յափն կոյս ծովուն։ Առ ափն կամ առ ափին գետոյն։ Հանգեան առ ափամբն (դկղաթայ)։ Առ գետովն ելցէ զափամբքն յայսկոյս յայկոյս ամենայն ծառ ուտելի։ Առ ափն յորդանանո ձուլեաաց.եւ այլն։

Ի յափունս ջրոյն համահաւաքեալք. (Նար. ՟Զ։)

Ամենայն տեղի՝ յորում իցէ հազար ափն այգոյ. (Եփր. համաբ.)

Գերեզման շինեսցեն շուրջ զափամբք ձորոյն. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 11։)

Հասանեն յափն ձորոյն. (Յհ. կթ.։)

Նստէր առ ափն ջրհորոյ ինչ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)

Ի յափն խաւարային գբոյ. (անդ. ՟Գ։)

Ծառայեցիր մարմնոյ գերիդ, մինչեւ ի յափըն տապանիդ. (Շ. այբուբ. ՟Ա։)

Յափն մահու ժամանաել։ Մինչեւ ցափն կառուցման լրուե անդամոցս (ցգլուխն)։ Որպէս կառուցումն ափան անդամոց՝ գլխոյ գագաթան. (Նար. ՟Ժ. ՟Ձ՟Գ. եւ ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. խչ.։)


Ափնի

See full entry →

s.

glean.

Etymologies (1)

«հունձքից յետոյ մնացած թափթը-փուք հասկեր» Եփր. ղևտ. էջ 225 (սեռ. ափ-նեաց). համաբ. 167. Երզն. մտթ. 451. «խա-ղողի որթ». այս վերջին իմաստը գտնում եմ Եփր. աւետ. 289 «Ասէ Եսայի. եղիցի յա-ւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգւոյ՝ հազար հազար չափով, խոպանասցի և ի փուշ դարձ-ցի»։ ՆՀԲ այստեղ էլ բառս հասկանում է նախորդ իմաստով, բայց այս իմաստը յար-մար չէ տեղին։ Եսայեայ ակնարկուած հա-տուածն է՝ «Եւ եղիցի յաւուր յայնմիկ ա-մենայն տեղի՝ ուր իցէ հազար որթ հազար կշռոյ սկեղ խոպանասցի և ի փուշ դարձ. ցի». Ես. է. 23, որով ափն կամ ափնի բառի համապատասխանը լինում է «որթ»։

NBHL (1)

Ասէ եսայի. եղիցի յաւուր յայնմիկ ամենայն տեղի յորում իցէ հազար ափնի (կամ ափն) այգոյ՝ հազար հազար հազար չափով, խոպանասցի եւ ի փուշ դարձցի. (Եփր. աւետար.։)


Աք, ից

See full entry →

s.

leg

Etymologies (1)

ՆՀԲ նոյն է դնում տճկ. [arabic word] ayaq «ոտք» բառի հետ։ Justi, Zendsp. էջ 314 զնդ. haxa և պհլ. hax «գարշա-պար»։ Տէրվ. Altarm. 73 սանս. ahka «սիրտ, կուրծք ևն», anē «ծռել», զնդ. aka, յն. ὄγϰος, լտ. uncus «կեռ» բառե-րին իբր ցեղակից։ Հիւնք. յն. λάς «գար-շապար», λαϰτίζω «աքացել»։ Սարգը-սեան. Բիւրակն 1898, էջ 483 ոտո ռա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 330 համառօտուած թրք. ayaq բառիո։

NBHL (1)

σκέλος crus, pes, suffragum, totum a femore ad pedem (նոյն ընդ տճկ. այագ) Ոտք սրունիւք հանդերձ. թարգմանի եւ ոտք, աքեացք, բարձք. ազդր. սրունք. կարթք. տոտիկ.


Աքցան, ի, աց

See full entry →

s.

tongs, pincers;
— ասամնախիլ, forceps.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. աքօան, Զթ. աքցօն, աքցոն, Ակն. անցագ. -ուրիշներ գործ են ածում թրք. [arabic word] kelpetin բառը (Պլ. գէլփէթին, Ննխ. քէլփէթի կամ քէլփէթին, Վն. քmլբm-թին, Ղրբ. ք'ըրփրթիւն), որ փոխառեալ է արաբ. [arabic word] kalbatān հոմանիշից (բուն ստուգաբանական նշանակութիւնն է «զոյգ շներ»)։

NBHL (1)

ԱՔՑԱՆ կամ ԱՔԾԱՆ πυράγρα forceps իտ. tenaglia (իբր ոտս ունօղ. կամ ադուցեալ ընդ միմեանս) Երկբացիկ գործի երկաթի՝ դարբնաց եւ հիւսանց՝ որպէս ունելիք շանթաշեալ երկաթոյ կամ վասն ունելոյ եւ քարշելոյ զբեւեռս.


Բաբան

See full entry →

s.

balister;
swing, see-saw;
խաղալ բաբնու, to swing, to see-saw.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «պարիսպ քանդելու պատերազմական քարընկէց մեքենայ» Լաստ. ժզ. Ուռհ. ճզ. որից բաբանաքար «բաբանով նետելու քար» Մխ. ապար. գրւում է նաև բանբանաքար. -ՀՀԲ գիտէ նոյնպէս բանբա-նախաղաց բարդը, որի վրայ տե՛ս ԳԻՌ։

NBHL (2)

Պատերազմական գործի, զոր բաբան կոչէին, որ յոյժ ահագին էր. զոր ասէին, թէ չորեքհարիւր սպասաւորք էին նորա, որք զպարանսն քարշէին, եւ վաթսուն լիտր քար եդեալ ի պարսատիկսն՝ ի քաղաքն ձգէին։ Մի ոմն երթեալ մինչեւ ի բաբանն՝ զշիշն եհեղ ի վերայ բաբանացն, եւ նոյն ժամայն բորբոքեալ բոցոյն, եւ այլն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)

Արսէն ոմն դպիր զբաբանն մեկնէ Խոյական. բայց Խոյ է այլ մեքենայ, զոր տեսցես ի կարգին։


Բագ, ի

See full entry →

s.

barnacle, muzzle;
part, portion;
արկանել զ— ի ցռուկն, to muzzle;
— արկանել, to participate.

Etymologies (2)

-Պհլ. *bag «մաս, բաժին» բառից, որ թէև չէ գործածուած, բայց նրա գոյութիւնն ևն հաստատում պազենդ. bag «մաս, բա-ժին», զնդ. baγa-, հզնդ. baga-baga-«մաս բաժին», սանս. [other alphabet] bhāga-«մաս, բաժին, վիճակարկութիւն»։ Հմմտ. նաև բաժին, բա-ժանել բառերը, որոնց հետ ճիշտ այն յա-րաբերութիւնն ունի, ինչ որ ունին իրար հետ տուգանք և տուժել, արգ և տրժել, առ-ոյգ և ոյժ ևն։-Հիւբշ. 113։

Նախ ՆՀԲ մեկնել է սանս. պակա բա-ռով և դրել է իբր արմատ՝ բաժին, բագ-ձաձել ևն բառերի։-Böttich. ZDMG 1850, 351 սանս. bhāga, զնդ. baγa։ Նոյնը նաև Տէրվ. Նախալ. 95 և Երկրա-գունտ, Ա տարի, էջ 170։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. page, pakit «իր կող-մից», թրք. pay «բաժին»։

NBHL (1)

Բերանոյ կապ. որպէս թէ՝ փակ. պաղ. իսկ ըստ վրաց՝ բագէ, բերան, շուրթն։ cf. ԳԱԲ։


Բադէն, ի

See full entry →

cf. Բադեան.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Հալերէնից փոխառեալ է վրաց. ბადენი բադենի «կտաւէ կամ բրդե զգեստ». յերէնից փոխառութեան ապացոյց է է=ե ձայնաւորը՝ փոխանակ եբր. i=յն. ί։ Չու-բինով ևս համարում է հայերէնից փոխա-ռեալ բառ։

NBHL (1)

Ըստ եբր. եւ քաղդ. պատտիմ. այսինքն կտաւի, կամ բեհեղեայ, ի բառէս պատ, յորմէ պէզ, որ է կտաւ. նոյն բառ է եւ ի յոյննշ βαδδίν շ որ է βύσσινα . լտ. lintea Կտաւիք, բեհեզեայք. սպիտակ շապիկ, կամ պճղնաւոր նուիրական ի բեհեզոյ.


Աղամող

See full entry →

adj.

stray, misled;
dissipated, absent.

Etymologies (2)

. անստոյգ իմաստով բառ է. հնա-գոյն գործածութիւնը և հարազատ նշանակու-թիւնը «մոլորիլ, շեղուիլ, ծռիլ, խոտորիլ» երևում է աղամողիլ բայից՝ հետևեալ օրինակ-ներում «Չուղղորդ ճանապարհն գնայցեն և չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան. ի մտաց այլուր աղամողելոյ» Ոսկ. մ. ա. 6. 13. -երկ-րորդ՝ «ցրուիլ, զնդիլ». «Բազում հետք ևն առամողեալք յամենայն կողմանս-Վեցօր. թ. 190 «Մի՛ ոք այսուհետև լի-ցի յարդ և մի՛ այսր անդր աղամո-ղեալ իբրև զունդ». Ոսկ. մ. ա. 11։ Այս ի-մաստն ունենալու է նաև աղամողումն «ցըր-ւումն» «Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլա-կեն». Փիլ. նխ. բ. էջ 101. որի հետ հմմտ. Շիր. էջ 47. «Սորին հրոյ սակի է զոր ցոլմունք աս-տեղաց անուանեմք. քանզի առ ի յոյժ բախ-մանց շրջագայ պարունակացդ շարժելով զյարմարական գնացս՝ երևումն լինի վերին լուսոյն... և ի յաղամողել լուսոյն է առ փայ-լատակիւն՝ առ ի ցրուել ուժգնութեան օդոյն»։ նաև Շիր. էջ 66 աղամողել հրոյ «ցրւումն հրոյ»։ Յետին հեղինակները սակայն գործա-ծռւմ են զանազան իմաստներով. այսպէս՝ Փիլ. այլաբ. էջ 165 օձի շարժումների մասին խօսելով ասում է. բազմաման և շաղապատ, և աղամող բազմապատիկ, որպէս օձին շար-ժումն։ Այստեղ կարող էինք աղամող բառն ըստ հին նշանակութեան դնել «ծուռու մուռ», ռայց յն. բնագիրն ունի «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», և ըստ այսմ Նչ. եզեկ. մեկնում է «բազմագունի, աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ». Հին բռ. մեկնում է «գելաթիւր կամ անդարձ» (ուզում է ասել «շատ ոլորուն»)։ ՀՀԲ, որից և ՓԲ. մեկնում են աղամողել «մթնել, սևանալ». որ յայտնապէս սխալ է։ ՆՀԲ աղամող «խա-տուտիկ», աղամողիլ «այլայլիլ, այլափոխիլ, այլագունիլ, ծածանիլ, խառնակիլ. 2. խոտո-րիլ, մոլորիլ, տատանիլ, ցնդիլ», աղամողումն (լուսոյ) «տատանումն»։

ՆՀԲ մեենում է իբր այղումայղ, այլևայլ։ Այվազովսքի, Յղ. հնչման, էջ 8 նոյն ընդ առաւաղ։ ԱԲ «աղեաց պէս ծուռ և գալա-րուած» ասելով՝ հանում է աղիք բառից։ Հիւնք. մղեղ «փոշի» բառից։-Թերևս կապ ունենայ մող «ծուռ» բառի հետ։

NBHL (1)

Բազմագունի. աղամող՝ ըստ Ակիւղասայ. (Նչ. եզեկ.։) (Իսկ Հին բռ. հայելով ի նախընթաց բառսդ փիլոնի՝ բազմաման եւ շաղապատ, որ եւ կամակոր ասին, մեկնէ՝ գելաթիւր, կամ անդարձ, փոխանակ գրելոյ՝ դիւրադարձ։)


Աղանդ, ոց, աց

See full entry →

s.

sect, false doctrine;
school, doctrine;
magic, charm, enchantment, sorcery.

Etymologies (1)

ՆՀԲ մեկնում է այլ ընդ այլոյ (կրօնք), յն. άλη, ἀλατεία «սխալանք» և թրք. ❇ āl «խաբէութիւն», [arabic word] γalat «սը-խալ» բառերով։ Spiegel (Gram. huzv. spr. 1856, էջ 189, Litteratur 11, 470) սխալմամբ կարդալով ազանդ՝ համե-մատռում է zand «զանդիկ» բառի հետ. Müller SWAW 42, 257 պրս. [arabic word] , rind «ճգնաւոր» բառից՝ Ալիշան. Հին հաւ. 12 աղօթք, աղերս, աղաչանք և աղու, աղաւնի բառերի հետ։ Հիւնք. պրս. [arabic word] σxunda «թունաւոր մեծ սարդ» II Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 226 դ ածանցով յն. πλαναω «մոլորիլ, շեղիլ»։

NBHL (5)

Ոչ ասաց զգուշանալ ի խմորոյ, այլ յաղանդոյ փարիսեցւոց եւ սադուկեցւոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 12։)

Ժանդ եւ անաստուած աղանդ կամեցաւ տիեզերաց ձօնել (Նեստոր). (Կիւրղ. ի կոյսն.։)

Դէպ եղեւ ինձ տեսանել յաղանդոյ ուսման նոցա օրիորդ մի կոյս. (Ագաթ.։)

Ի նոյն խարխափ անկեալ եւ աղանդոցն։ Ուստի եւ աղանդացն առեալ՝ նովին դանդաչեն։ Չհամարին զնոսա (զեպիկուրեանս՝) աղանդս։ Որպէս ասեն աղանդքն. (Եզնիկ.։)

Ողջացոյց աղանդօք. (ՃՃ.։)


Աղանդեր

See full entry →

s.

dessert.

Etymologies (1)

«կերակրից յետոյ քաղցր ուտե-լիք, մրգեղէն ևն. dessert» Բուզ. Ե. 7. Ոսկ. ճառք, էջ 403. գրուած նաև աղընդեր ԱԲ կամ աղանդէր ՋԲ։

NBHL (1)

Եւ ի ժամ աղանդեր մատուցանելոյ եդին առաջի նորա միրգ, խնձոր եւ վարունգ եւ ամիճ, զի կերիցէ. (Բուզ. ՟Ե. 7։)


Աղբ, ոց, ից

See full entry →

s.

excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.

Etymologies (5)

. ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։

= Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ է. հմմտ. լազ. lebi «կեղտ», lebiari, leboni «աղտոտ, կեղտոտ», ulebu «կեղտոտել» (Ajarian, Etude sur la langue laze, էջ 37), հայերէնը չունենալով բառասկզբում 2 ըստ օրինի աւելացրել է նախաձայն ա, բայց առանց նախաձայնի ձևը պա-հուած է գաւառականում. այսպէս Ղրբ. լեպ «դիրտ, մրուր, հիւանդութեան ժա-մանակ լեզուի վրայ գոյացած կեո-տը», լեպանք «օճառ եփելուց յետոյ տակը մնացած դիրտը», լեպակալել «ցեխոտիլ, լե-զուի վրայ հիւանդութեան պատճառաւ կեղտ կապել»։ Այս բառը թէև չկայ վրացերենում, բայց լազերէնը հայերէնից փոխառեալ չէ, ինչպէս ցոյց է տալիս նախաձայն ա-ի բա-ցակայութիւնը։ Հայերէնը փոխառեալ է այժմ կորած կովկասեան մի լեզուից, որից ի դէպ է գալիս այն հանգամանքը, որ բառի աւելի նախնական ձևը (լեպ), այժմ էլ գործածական է միայն Ղարաբաղի բարբառում։-Աճ.

Windisch. 18 լտ. alvus «փոր, արգանդ ևն» բառից։ Հիւնք. աղբիւր բառից աղ-բիւս և սրանից էլ աղբ։ Bugge, Btrg. 35 յն. αφρός «փրփուր» բառին ցեղա-կից, որ մերժում է Հիւբշ. 417։ Նոյն, Lуk. Stud. 2, 18 գտնում է ὄλβη քա-ղաքի անուան մէջ։ Liden, Stud. z. al-tind. էջ 30 լիթ. al-mens «մեռելի շա-

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Կր. Սեբ. ախբ՝, Ախց. Երև. ախպ, Ոզմ. Ռ. Վն. ախփ «պարարտութիւն», Աևն. ախփ «մարդու և անասունների աղբ», Տփ. աղպ, Զթ. օխբ՝, ոխբ՝, Հճ. օխբ՝, Ասլ. ախ* «ձիու, կովի, ոչխարի աղբ»։ Ագլ. չունի այս բառը։ Բառի նախնական իմաստը ցոյց են տայիս աղբ-ժախ Սեբ. «աղբ և նմաններ, նետելու բաներ, չօր-չօփ», աղբոտ Ղզ. «կեղ-տոտ», Սեբ. «անպէտ մասեր՝ քար ևն շատ պարունակող (ցորեն, ընդեղէն ևն)» (հմմտ աղբոտ «կեղտոտ» Ոսկիփ.) և Խրբ. ախփ «ժեխ, աւլուք»։ Կրճատ ձև է աբիկ Մնճ. «ա-թար» փխ. աղբիկ։ Նոր բառեր են աղբախոտ (Ղրբ. ըխպա՛խօտ, Ագլ. ըխպա՛խուտ «մի տեսակ վայրի խոտ», հմմտ. գրբ. աղբղբուկ), աղբին, աղբնոց, աղբուն, աղբտուք, աղբո-տացնել ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Քրդ. [arabic word] axpīn «պարար թիւն, ժեխ», axpin dain «աղբել, հողը պարարտացնել», թրք. գւռ. Կր. աղբ (Բիւր. 1898, 626), Սեբ. Տր. axpun «աղբուն, արտի համաո պատրաստուած աղբ, պարարտու-թիւն», axpunlamak «աղբունել, արտը աղ-բով՝ պարարտացնել» (Յուշարձ. 328). այս բոլորի համար հմմտ. յատկապէս գւռ. աղբ (ախփ) «մտոխրախառն կղկղանք արտաքնոց-ներում», աղբուն «արտերը պարարտացնելու համաո պատրաստուած աղբ», աղբունել «ար-տո պարարտացնելու համար աղբ փռել»։ Սխալւում է Krālitz-Greifenhorst ՀԱ 191։ 260՝ որը կարծում է թէ թրք. axpun յառա-ջացած է հյ. աղբ-ն որոշեալ ձևի վրայից։ բար աղբեր (ուղ.) և աղբիւր։ Ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. 1. աղբեր-ինչ. աղբե-րակն ՍԳր. Ոսկ. ես. աղբերանալ Խոր. աղբե-րահոս Շար. 2. աղբիւր-. ինչ. աղբիւրակն, աորիւրանալ, աղբիւրահոս. 3. աղբևր-. ինչ. աղբևրուկն, աղբերացուցանել, աղբևրանալ. սրանց մէջ հնագոյնն է աղբեր-ձևով կազմու-թիւնը. միաները յետնաբար այլափոխեալ գրչութիւններ են։ Հետաքրքրական ձև է աղբ-րըհար «հարբուխ» (Թորոսեան, Տետրակ հմռ. բառարանի, 1794, էջ 19)։

NBHL (4)

Ետու քեզ քակոր արջառոյ փոխանակ աղբոյն (կամ աղբին) մարդոյ։ Աղբոյ աղաւնեաց։ Շուրջ զդովաւ բրեցից, եւ արկից աղբ։ Մոխրով եւ աղբով ելից զգլուխն իւր։ Եղեն դիակունք նոցա իբրեւ աղբ զճանապարհաւ։ Իբրեւ զհող, եւ իբրեւ զաղբ. եւ այլն։

Ծխեսցեն ի ներքոյ նորա աղբ. (Ագաթ.։)

Տե՛ս թէ ո՛ւր բարձրացար յաղքատութենէն եւ յաղբէն։ Զի՞նչ այլ աղբ, քան թաղել զպատկերն Աստուծոյ ի հեշտախտութիւնս որովայնամոլութեան, շնութեան. (Լմբ. սղ.։)

Ընտրեցի ես ընդ աղբ գալ ի տան Աստուծոյ առաւել քան զբնականալ ի յարկս մեղաւորաց. (Սղ. ՟Ձ՟Գ. 11։)


Աղբիւր, բեր, բերաւ, բիւրք, բերք, բերաց, բերց, բերբք, բերօք

See full entry →

s.

fountain, source, spring, brook;
origin.

Etymologies (2)

, ր հլ. «ջրի աղբիւր» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. հնագոյն ձևն է աղբևր, որից յետնա-

Windisch. 18 լտ. alveus «գետի տաշ-տր», հհիւս. alf, elք և յն. *Aλεεῖος «գետի անուն և գետի աստուած»։ Lag. urg. Arm. 808 սկանդինավեան alք։ Wuller KZ 5, 10x նոյն է դնում հյ. աղբ, աղբիւր, զնդ. awra, պրս. [arabic word] abr «ամպ», յն. ἀφρός «փրփուռ. կեղտ», որով աղբիւր համարում է իբր «փրփրուն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ H. Bbel, BvS 8, 368։ Ալիշան, Հին հաւ. 53 եղբայր բառի հետ, իբր թէ աղբիւր «եղբայր Հրոյ»։ Հիւնք. յն. Ἀλφεῖος գետի անունից։ Տե՛ս Pokorny 2, 1o8, Boisacq 1o37. Ernout-Meillet 338, Walde 225, 286 Berneker 88։

NBHL (5)

ԱՂԲԻՒՐ Գրի անխտիր նովին հնչմամբ ԱՂԲԵՒՐ, ԱՂԲԵՒՐՔ. թո՛ղ զի ոմանք ի գրչաց ի բաց թողուն զտառդ ւ, եւ գրեն ԱՂԲԵՐ, ԶԱՂԲԵՐ, իբր աղբիւր, զաղբիւր։ πηγή fons Աղբուր. փունար, այն, չէշմէ. Տեղի՝ ուստի ջուր բղխէ, որպէս աղբերակն. կամ հոսանք կենդանի ջրոյ՝ արուեստիւ ի մի վայր յօրինեալ.

Աղբիւր ելանէր յերկրէ, եւ ոռոգանէր զամենայն երեսս երկրի։ Պատառեցան ամենայն աղբիւրք անդնդոց բազմաց։ Բաց յաղբերաց ջրոց եւ ի ջրհորոց եւ ի ջրակուտաց։ Հասեալ կամ ի վերայ աղբեր ջրոյս։ Առ աղբերն։ Շրջեսցուք առ ամենայն աղբերբք ջրոց։ Զամենայն աղբերս ջրոց խցջիք։ Աղբիւր կնքեալ. եւ այլն։

Ջուր յաղբերի մինչ ոչ գոյ, տուն դատարկ եւ ընդունայն է. (Կլիմաք.։)

Ամենայն բնութեանց աղբիւր են կամքն Աստուծոյ. (Յճխ.։)

Թողեալ զաղբեւրն եկեղեցւոյ (զՈսկեբերան). (Խոր. ՟Գ. 57։)


Աղերս, ի, ոյ, ից

See full entry →

s.

supplication, petition, deprecation, entreaty;
— արկանել, — մատուցանել, յ— մատչել, to supplicate, to implore, to pray, to request.

Etymologies (1)

ՆՀԲ աղէտ, աղիք բառերից? Bugge. վերին։ Հիւնք. յն. ἔλεγχος «պաա-ճառ, ապացոյց» բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 առու երևս-Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 91 ժողովրդա-կան ստուգաբանութեամբ կազմւած աղաչել բայից։

NBHL (10)

Աղաչանք, պաղատանք, մաղթանք, ողոք, զաղէտ սրտին յայտնելով, կամ զաղիս գթոյ թափելով. խեղճ թափելու խնդրուածք. րիճա, նիյազ. եալվարմագ.

Ընկալեալ աղերս ի յիմոյս ձայնէ։ Րոտեմք ի քէն աղերսիւ բանի, որ ես քաղցրալուր գրաւ աշխարհի։ Աղերս հառաչման։ Յստակութիւն աղերսին իսպառ պղտորեալ։ Որոց աղերսիցն յարգմամբ ընկա՛լ զիս նորոգ. (Նար.։)

Յաղերսոյն եւ յողոքանացն չդադարէր. (Ոսկ. ես.։)

Աղքատն զրկեցաւ, եւ նոյն յաղերս անկցի. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 4։)

ԱՂԵՐՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. Նոյն ընդ վ.

Չգայր յաղերս պաղատանացն ... Զյաճախագութ հայրն չխոնարհեցուցանէ յաղերս եւ յողորմ. (Նոյն. ՟Թ։)

ԱՂԵՐՍ. որ եւ ԱՂԵՐՍԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. ԱՊԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ, կամ ԱՂԵՐՍ ԱՊԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. Պատասխանատուութիւն առ ի զանձն արդարացուցանելոյ. ջատագովութիւն անձին. առաջարկութիւն իրաւանց՝ խոնարհ եւ ողոք բանիւք. իրաւունք. փաստ. չքմեղութիւն. ἁπολόγημα, ἁπολογία apologia, causae defensio. բթիզար, արզ.

Յառաջացեալ յաղերս ապաբանութեանն յերկարեցեր։ Ի նոյն աղերս ապաբանութեան անգիտութեան ապաստանեալ. (Փիլ.։)

Կրկնեալ զլուսոյդ անսպառ բարիսդ, քոյին աղերսիւ առ քեզ մաղթեցից։ Ահա զքոյսդ յատուկ աղերս՝ ի քոյոց այտի պարգեւեալ շնորհեա՛. (Նար. ՟Ծ՟Գ. ՟Հ՟Դ։)

ԱՂԵՐՍ. Ունելութիւն. յարաբերութիւն. մուվաֆագաթ, միւնասիպէթ. եւ Հաստատութիւն յուսոյ կամ յարմարութիւն. σχέσις, ὐπόστασις habitudo, relatio, substantia, subsistentia, certa persuasio


Աղէ

See full entry →

int.

now ! now then ! come on !

Etymologies (1)

Peterm. 29, 34, 25 յն. άγε, լտ. age «օ՛ն, բե՛րի մէջ»։ Այսպէս նաև Հիւնք։ Այս մեկնութիւնը թէև շատ ճշմարտա-նման, բայց սխալ է γ-g-ղ ձայնա-փոխութեան պատճառաւ, որ անկարելի է։ Եթէ մեր բառը յունարէնից փոխա-ռութիւն լինէր, պիտի ունենար *ագէ ձևը, իսկ եթէ բնիկ հայ լինէր և յոյն ձևին ցեղակից՝ պիտի ունենար *ած ձևը։ Նկատելի է նաև թէ Ս. Գրքում բառս շատ անգամ համապատասխա-նում է յն. բնագրի μή ϰαὶ, ἀλλά, γαρ ձևերին. մինչդեռ եթէ յունարէնից փո-խառութիւն լինէր, ամէն անգամ ἀγε ձևի դեմ դրուած պիտի գտնէինք։ Այս պատճառաւ ահա Lagarde, Տէրվիշեան և Հիւբշման չեն ընդունած այս մեկ-նութիւնը։ Ըստ Տէրվ. Նախալ. 63 բառս հյ. աղաղակ, աղմուկ, յն. ἀλαλά, սանս. ār «օրհնել», are «աղէ՝» ռա-ռերի հետ գալիս է հնխ. ar արմատից։

NBHL (1)

Մատհրամանոյն (մակբայ). աղէ՛, թո՛ղ, ա՛ծ, ե՛կ, բե՛ր։ (Թր. քեր.)


Աղի, աղւոյ

See full entry →

adj.

salt, saline, brackish;
cf. Աղիք.

Etymologies (1)

(սեռ.-ւոյ,-եաց) «փորոտիք». քիչ անգամ է գործածւում եզակի. ինչ. «Քուն ա-ռողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ». Սի-րաք. լդ. 24. սովորաբար յոգնակի գործա-ծութեամբ՝ աղիք ՍԳր. Ագաթ. (այսպէս են նաև հյ. ընդերք, յն. σπλάγγνα, έντερα, լտ. exta, viscera, սանս. jathárāni ևն. հմմտ. Meillet MSL 17, 18)։ Ածանցման մէջ մտնում է 4 ձևով.-1. աղե-ինչ. աղե-կէզմ, Լմբ. պտրգ. աղեխարշ Բրս. մրկ. Լմբ. պտրգ. աղեկոտոր Յհ. կթ. աղեցաւ «սիրտը ցաւած, վշտահար» (նորագիւտ բառ) Ուսպ. էջ 328 (Հանապազ աղեցաւ և լերդախոց լինելով), 2. աղէ-. այսպէս են գրւում նաև նախորդները յետնաբար. 3. ա-ղի-. միայն աղիկամի Եւս. քր. բայց սովո-րական է բառավերջում. ինչ. նեղաղի «նրբաղիք» Նիւս. կազմ. ըստ Լեհ. փքաղիք Փիլ. լին. նախաղի Սոկր. (ուրիշ է աղիո-ղորմ՝ աղ բառից). 4. աղ-. աղախարշանք «սրտի կսկիծ, խշխշուք» Ոսկ. Եբր. ա. ա-ղախարշումն Ճառընտ. գարաղութիւն Պղատ. տիմ. աղապատանք «գութ, սէր» Փիլ. ի-մաստ։ Աղիք նշանակում է նաև «նուագա-րանի լար» Սեբեր. «Օրհնեցէք զՏէր սաղմո-սարանաւ և ջնարաւ և աղեաւ»։ Աւս նշանա-կութիւնը յառաջ է եկած նիւթի պատճա-ռաւ։ Որից տասնաղի «10 լարանի քնար» Սղ. եօթնաղի Փիլ. քաղցրաղի Ոսկ. յհ. ա. 1. բազմաղի «բազմալար» Եփր. համաբ. աղէ-գէտ «նուագել իմացող» Ագաթ. աղեպատ «քնարի բարակ ծայրը՝ որի վրայ հանգչում են թելերը» ԱԲ. աղեյարմար «յարմարաւոր լարերով, լարերը յարմարած» Նար. աղե-մատունք «քնարի լարերի վրայ շարժող մատներ» ԱԲ. աղեբախք «քնարահարու-թիւն» Յհ. կթ։ Նոյնպէս «աղեղի լար կամ աղեղ», որից աղեներգործութիւն «նետա-ձգութիւն» Պիտ.։ Աղիքր համարուած է նաև գութի կայան. «Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում. աղիք ամբարշտաց անողորմ են» ՍԳր. որից «գութ, ողորմութիւն, սիրելի գա-ւակ» ՍԳր. այսպէս և յն. σπλάγχνα, լտ. viscera «աղիք, գութ, սիրելի զաւակ», σπλαγχνιζω «գթալ, կարեկցիլ»։ (Այժմ այս իմաստները տրւում են թոքերին. ինչ. ռմկ. ջիգար)։-Աղիկամի, աղիկամութիւն «ա-զատ, ինքնակամ» Եւս. քր. ա. բառերի մէջ աղիք առնուած է իբր «անձ»։-Նոր գրա-կանում կազմուած ձևեր են աղեթափութիւն, աղեխորով, աղեկապ, աղեկիզիկ, աղեկը-տուր։

NBHL (7)

Որ ի սրտին շունչն է, ի ձեռն մերձաւորին մտանէ աղւոյն, որ կոչի թոքք։ Շարժէ զաղին՝ ձգելով առ ինքն զաղին. (Նիւս. կազմ. ԼԲ։ Իսկ Սիրաք. ԼԴ. 24.)

Քուն առողջութեան ի վերայ չափաւոր աղւոյ. իմա՛, որոյ աղիքն կամ փորն չիցէ ծանրացեալ կերակրովք։

Զպակասեալ լնոյր զաղի՝ ի հատանել աղիոյն. (Մագ.։)

Ի քրովբէից աղի հանգուցար, կամ է ալք ներքինք, կամ մանաւանդ հոյլ, ջոկ. զի եւ ռմկ. Աղի՝ է դաս, երամ. եւ պրս. եւ յն. աղիյլ, աղե՛լի, է փարախ, եւ հօտ։

Ի մասնէ աղի ծովուն։ Ծովն աղի։ Ի ձորն աղի, որ է ծով աղտից։ Մինչեւ յեզր ծովուն աղւոյ. (Թուոց.։ Ծն.։ Յես.։)

Հասանէ յեզր ծովակի միոյ, որոյ աղի են ջուրք. (Խոր. Ա. 10։)

Ապա եւ խոհակերացն ոչ իցէ մեզ ի յաղի առնելոյ զխորտիկսն, զի աղ բազում ուին. (Ոսկիփոր.։)


Աղիւս, ոց

See full entry →

s.

brick;
tile.

Etymologies (1)

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից հին ժամանակ փոխա-ռեալ է վրաց. აღიზი ալիզի «աղիւս», որ ներկայացնում է մեր ղ-ի հնագոյն արտա-սանութիւնը։ Յետին շրջանում, այսինքն ղ տառը խ-ի մօտ հնչումն ստանալուց յետոյ, մեզանից փոխ է առնուած պրս. [arabic word] āxīz «աղիւս»։ Սխալւում են այն բոլոր քննիչները՝ որոնք կարծում են թէ հայերէն բառը պարս-ևերէնից է փոխառեալ. պարսկերէն x ձայնից անկարելի է ստանալ հյ. ղ (=l), բայց հա-յերէն ղ (=γ) կարող էր ղառնալ պրս. x

NBHL (4)

Զանգուած կաւոյ քառակուսի ի պէտս որմոյ, է՛ որ շաղեալ յարդիւ եւ չորացուցեալ յարեւու. պրս. ախիյզ եւ է որ անյարդ՝ թրծեալ հրով, կամ ագուռ. պրս. աճուր, ակիւռ։ πλίνθος (լծ. բլիթ). later. (թրծեալն, ὁπτή, coctum, այսինքն եփուն). քէրփիջ. թուզլա. քերեմիտ. որ եւ կղմինտր.

Եկա՛յք արկցո՛ւք աղիւս, եւ թրծեսցուք զայն հրով. եւ եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի։ Ընդէ՞ր ոչ բովանդակեցէք զսակ աղիւսոյն ձերոյ. Յարդ ոչ տան ծառայից քոց, եւ զաղիւսն հրամայեն գործել։ Մո՛ւտ ի կաւ, եւ կոխեա՛ ընդ յարդի, եւ պնդեա՛ քան զաղիւս։ Իբրեւ զգործած աղիւսոյ շափիղայ. եւ այլն։

Յաղիւսոյ եւ ի փայտէ կազմեալ։ Զդուրսն փակեալ աղիւսով. (Յհ. կթ.։)

Ի թրծուն աղիւսոյ եւ ի նաւթոյ կազմեալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Աղխ, ի, ից

See full entry →

s.

buckle, ring;
button;
lock;
baggage, equipage;
goods and chattels.

Etymologies (1)

. ի հլ. «փականք. 2. օղակ. 3. կահ-կարասիք, ունեցած-չունեցածը. վաճաս-քի բեռներ. 4. ճամբորդների բազմութիւն, ամբոխ» ՍԳր. Ագաթ. «5. ցեղ, զարմ, ժողո-վուրդ» Սամ. անեց. 42 (Մեռանի Հայկ յանձն առնելով զաղխն՝ Արամանեկայ). «6. մարմնի յօդ» Մագ. որից աղխել, ախել «կողպել» Դատ. գ. 6. Ագաթ. աղխիլ «կողպուիլ» Բ. թագ. գ. 34. (տե՛ս և ախաղել Ոսկ. բ. տիմ. 241), ախեալ «փակուած, կողպուած, կոյս» (Ս. Կոյսի համար ասուած՝ ի կուսական ար-զանդէ և յախեալ մօրէ) Յհ. իմ. խոստ. 2 աղխամաղխ (կրկնութեամբ և մ յաւելուա-ծով. հմմտ. արհամարհ) «հակ հուկ ապրանք, բազմութիւն ընչից» ՍԳր. աղխազուր «կոշտ» (գրուած նաև ալխազուր) Խոր. աղխատրոյզ (կամ ախատրոյզ, աղխատրոյժ) «աւազակ» Յհ. կթ. ախատրուզել «կողոպտել» Պտմ. առ Լհ. բազմաղխաղխ «բազմախուսն» Սեբեր. գ. (ինչպէս պէտք է կարդալ ըստ Հիւնք. էջ 182՝ ձեռագիրների բազմախաղաղ ընթեր-ցուածը). «Որք զայսպիսի ինչ բանս և զանուանս և զկարգս ընդ միմեանս խառ-նեալ չզատանիցեն ի միմեանց, բազ-մաղխաղխ ինչ նիւթոց ընդ միմեանս խառնելոց նման են... գտանիցես այ-նուհետև զբազմաղխաղխ նիւթս ընդ մի-մեանս խառնեալ». աղխաղխակոյտ «բեռան հակերի պէս դիզուած» Մծբ. ը (երկիցս), Կոչ, ժղ. Ասող. Գ. խբ. Անան. ժմնկ. էջ 18 (առա-ջինների մէջ գրուած խաղաղակոյտ, վերջին երկուսի մէջ խաղխաղակոյտ. բոլորն էլ ոս-կորների դիզուած կոյտի համար է ասուած. ՆՀԲ մեկնում է «խաղաղ անշարժ մնացած կոյտ», որ յարմար իմաստ չէ. ըստ իս պէտք է ուղղել աղխաղխակոյտ). ճարտարաղխ Ոսկ. Ես. (անստոյգ և սխալ գրչութիւն). աղխաղ-խել «դիզել, կուտել, խռկել» Բ. մակ. ժա. 4. Ոսկ. Վեցօր. 129. աղխեալ գանձ (ուղղել աղ-խաղխեալ գանձ «դիզուած գանձ»՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաքն. էջ 57) Սեբ. էջ 40։ ՆՀԲ լծ. տճկ. հալխա, հալվա «օղակ»։

NBHL (3)

Աղխք երկնից սարսեցին ի նմանէ։ Կոտորեաց զաղխսն մեքենովթացն։ Ընդ աղխս պատենից նորա ո՞ մտանիցէ։ Որոյ նիգք իւր աղխք յաւիտենից. (Յոբ. ՟Ի՟Զ. 13։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 17։ Յոբ. ՟Խ՟Ա. 4։ Յովն. ՟Բ. 7։)

Եւ ոչ զանդունդս աղխիւքն հանդերձ։ Երկակի շրթանցս արժանափակ աղխիւ կարգելոյ. (Նար. ՟Խ՟Թ. ՟Ժ՟Բ։)

Զգերին եւ զաղխն յետոյ տանէին. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)


Աղկիոն, աց

See full entry →

s.

kingfisher;
halcyon.

Etymologies (2)

(սեռ.-ի) «մի տեսակ ծովային թռչուն, ծոված, alcedo hispida, alcedo smyrnensis L» Վեցօր. 169, 170. աղկիոնիդաս աւուրք (յն. αλϰυονίοες ήμεροι, ǰours alcyoniques) «ձմեռային արե-վադարձից 7 օր առաջ և 7 օր յետոյ եղած շրջանը, երբ ծովը խաղաղ է լինում և աղ-կիոնը բոյն է շինում» Վեցօր. 170 (զանա-ղան սխալ գրչութիւններով՝ որ տե՛ս Վար-դանեան ՀԱ 1922, 653)։

-Յն. ἀλϰνων կամ ἀλϰνών, նոյն նշ. որից փոխառեալ են նաև լտ. halcyon, alcyon, ֆր. alcуon (իբր «martin-pècheur ձկնորս ճայ»), վրաց. აღვუნი ալկունի ❇зиморo. докъ, иванокъ»։ Յոյն բառը ժողովրդական ստուգաբանութեամբ մեկնուել է ἅλς ծով-ωέω «յղանալ, ծոցումը կրել» բառերից. գիտական ստուգաբանութեան զանազան փորձեր տե՛ս Boisacq, էջ 45-46։-Հիւբշ. з4ρ.

NBHL (1)

Աղկիովն թռչուն առ ծովեզերբ բնակէ։ Դադարէ ծովն ի խռովութենէ, մինչ տկար թռչունն աղկիոն թխէ զձուս զեօթն օր։ Նաւորդքն զաւուրսն զայնոսիկ յանուն աղկիոն թռչնոյ անուանեն, եւ այսպէս կոչեն, աղկիոնի տեսակ՝ աւուրք. (Վեցօր. ՟Ը։)


Աղուրի, րեաց

See full entry →

s.

cf. Աղուրայ.

Etymologies (1)

(յգ. սեռ. աղուրեաց) «որթի տաշ-տաթաղ անելու ճիւղը» Փիլ. լիւս. 164, որ և աղուրայ Վստկ. 143. ռմկ. յգ. աղուրայնի, ռեռ. աղուրայնոյ Վստկ. 61. նոյն է նաև աղօր «սերունդ, շառաւիղ» Մագ. թղ. էջ 205 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. բ)-

NBHL (2)

ԱՂՈՒՐԱՅ ԱՂՈՒՐԻ. Ուղէշ. շառաւիղ. բարունակ որթոյ. շահ, չըպուգ. տալտըրմա

Վասն աղուրայնոյ, որ զհին այգին նորես։ Քարշէ աղուրայ։ Տար զաղուրայնիդ։ Աղուրայ տար։ Զաղուրայդ գտաք եւ այլն. (Վստկ.։)


Աճառ, աց

See full entry →

s.

cartilage, gristle;
soap;
cf. Օճառ.

Etymologies (6)

. ի-ա և ո հլ. «սապոն կամ այս նը-պատակին ծառայող օշնան խըտո. օճառա խօտ, saponaria officinalis L» ՍԳր. Կոչ. 305 (սեռ. աճառոյ). Լմբ. մատ. 93, 376 (գրծ. ա-ճառաւ, աճառօք, այլ ձ. օնառօք), 136, 167 (գրծ. աճառօվ), Նար. Մխ. Երեմ. որ և օնառ «սապոն» Եսթ. բ. 3. Մաղաք. գ. 2. Դան. ժգ, 17. Եղիշ. հյր. մեր 199. Լծ. ար. կամ ոճառ (գրծ. ոճառաւս) Լմբ. մատ. 500. յաջորդից զանազանելու համար արդի գրականում ըն-դունուած է միայն օճառ ձևը, որից օճառա-խոտ, օճառացում (saponification) նոր բա-ռերը։

ԳՒՌ (dialectal) Ունենք աճառ Եւդ. Սեբ. «բոլորովին նոր, չհնացած, չմաշուած (տուն, շէնք, ըզ-գեստ)». յատկապէս ասում են նոր-աճառ Եւդ. 2. Ասլ. Սեբ. Սվ. «ուժը՝ թարմութիւնը տեղը, աշխոյժ, կայտառ, եռանդուն (մարդ, թև, թիկունք)». որից աճառուտ Զն. «աշխոյժ, կորովի, vigoureux». Զէյթունի բարբառով աաւում է աջօր «նոր (գինի, տիկ ևն)»։ Յայտ-նի չէ թե այս բառերը վերի աճառ ձևի՞ց են, թէ փոխառեալ թուրքերէնից. որովհետև միև-նոյն ժամանակ ունինք պրս. [arabic word] aǰar «թարմ ու դալար», քիրգիզ. [arabic word] aǰar, [arabic word] ažar «դէմքի առողջ և դեղեցիկ գոյն, կտաւի փայլ», [arabic word] aǰarlə «առողջ ու փայլուն ռոյնով»։ Աճառ «աշխոյժ» ձևը վերի բառից եթէ յառաջացած է, այդ պարագային պէտք է դնել հայերէնից իբր փոխառութիւն։

= Պհյ. afčār «գործիք, կարասիք, սարք, կազմած» բառից, որից zēn. afč̌ār «թամբի սարք». նոյնից է պրս. [arabic word] afzar կամ [arabic word] avzar «համեմունք, կերակրի սարք. 2. գոր-ծիք արուեստաւորաց». ծագում է հին իրան-*api-čara -ձևից, որ կազմուած է api-մասնիկով čārā-«միջոց, ճար» բառից։ Այս-պէսով սրանց է կապւում նաև վրաց. აბჯარა աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն»։

ՆՀԲ օճան բառից է հանում։ Կերևայ թէ պէտք է կցել վրաց. აბჯარი աբջարի «զէնք, զրահ, սպառազինութիւն» բառի հետ. բայց նրանց յարաբերութեան կա-պը յայտնի չէ։ Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsbuch 2, 3. բայց միասին է դնում նաև օճառ «սապոն», աճառ «կռճիկ» իբր *a-čarana-, ինչպէս նաև օճան, Այս բառերի միութիւնը ա՛յն ժամանակ ընդունելի կլինի, երբ իրանեանում ա-պացուցուի նոյն նշանակութեանց գո--յութիւնը։ ----︎.

ԳՒՌ (dialectal) Ըստ այսմ նոյն է Զթ. ավջօր «ընդ-հանուր անուն լոբիի, բակլայի, սիսեռի և ոսաի». յատկապէս «լոբի», որոնք առնուած են իբր կերակրի համեմուն»։

«առաստաղ, առիք, ոճոռք» ըստ Լծ. նար. կամ «առաստաղի մանր գերաննե-րը» ըստ ՆՀԲ. բայց աւելի է ճիշտ դնել «տա-նիք», ինչպէս ցոյց է տալիս բառիս միակ վը-կայութիւնը՝ Հց. աթ. էջ 421-2. «... ածես ի վերայ գերանս... զառաստաղս կապեսցես. և ի վերայ աճառս արկանել... և ապա աւար-տել»։ Այս օրինակից յայտնի է որ աճառք առաստաո չէ, այլ նրանից վերև եղած մի ռան, որ է «տանիք». հմմտ. նաև հետևեալ տաղի մէջ «Տաճարն այն ո՞ւմ նման է. ա-հառքն այն ո՞ւմ նման է. մարդակքն այն ո՞ւմ նման է. գերանքն այն ո՞ւմ նման է» (տե՛։ Չօպանեան, Հայ էջեր, էջ 60)։

NBHL (2)

ԱՃԱՌ որպէս ՕՃԱՌ, որ գրի ԱՒՃԱՌ. σμῆγμα, πόα, smegma, pigmentum, herba. Սապոն. օշնան. բոյս, եւ զանգուած իւղախառն՝ փրփրեցուցիչ ջրոյ ի պէտս լուանալոյ. սապուն, չօղան.

Մի՛ զմարմնոյ եւ զաճառաց կարծիցես զլուացումն. (Մխ. երեմ.։)


Ամայի, այւոյ, յեաց

See full entry →

adj.

desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.

Etymologies (2)

(սեռ. ւոյ, եաց) «անշէն, անբնակ» Խոր. Պիտ. Նար. «որբ ու անտէր լքուած» Փիլ. Պիտ. Նար. Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 170-171. «պարապ տեղը. իզուր» Մագ. թղ, 22z առում ենաև ամա ԱԲ, ամայ «ամայի» Ոսկ. յհ. ա. 28. «բարբարական պտտող» Ոսկ. Եփես. 833. «անշնորհք» Բառ. երեմ. էջ 13. որից ամայութիւն «անշէնութիւն» Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. ը. 33. «լքումն, մենակ որբի պէս մը-նալը» Խոր. Ոսկ. յհ. ա. Անկ. Գիրք հին կտ. Ա. էջ 168. ամայական «վայրի (բոյս)» Նար. ամայանալ «անշէն մնալ» Խոր. Լստ. «հեռու-զուրկ մնալ» Խոսր. Փիլ. լիւս. «ճգնիլ, անա-պատ քաշուիլ» Գր. սրկ. «հնանալով մոռա-ցուիլ» Մագ. հին և ընտիր վկայութիւններն են Բուզ. Ե. 44 «Ողորմէր աղքատաց, գերեաց, ամայեաց (լքեալ)» և Ոսկ. ես. «ամայացոյց ի կախարդացն»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ამაო ամառ «ի զուր, պա-րապ, սնոտի, սուտ, սխալ, անհիմն», ამა ամաոդ «ի զուր» (այս իմաստի հետ նոյն է Մագ. ամացի «ի զուր»). ამაოება ամառեբա ռունայնութիւն», ამაოხრებელი ամառխրեբե-լի «աւերիչ» (որ է «ամայի դարձնող»)։ Մառ Tekcm. и Paз. VI, физиол. 1904, էջ xxxI յիշում է վրաց. ამავოა ամավոյ ձևը։

NBHL (2)

Ճանապարհացն ամայի լինել ի չգոյէ մարդկան. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)

Առ պտղոյն բերումն ամայի. (Նար. մծբ.։)


Ամանակ

See full entry →

s.

time;
time or measure in music;
cf. Ժամանակ.

Etymologies (3)

, ի-ա հլ. «ժամանակ» Փիլ. Պիտ. Յհ. իմ. ատ. Նար. որից ամանանան «ժամանակական» Նիւս. կազմ. ամանակեան Փիլ. ամանակութիւն «տարի» Շիր. հինգամա-նակ Թր. քեր. բազմամանակ Մագ. դուզնա-մանակեան Անյ. ստորոգ. հանգէտամանակ Վրդն. ծն. անամանակ Կնիք հաւ. էջ 266. եր-կամանակ Թր. քեր. Մագ. եռամանակ Թր. քեր. Մագ. յոգնամանակ Անյ. ստորոգ. յոգ-նամանակագոյն Պղատ. տիմ. ամանակաւոր (նոր բառ) ևն. արդի գրականում ամանակ նշանակում է միայն «ձայնաւորի կամ վանկի տևողութիւնը կամ չափը»։

= Պրս. [arabic word] amāna «ժամանակ» ձևից. պարսկերէնի մէջ այսպիսի բառ չկայ, բայց կայ [arabic word] amān «ժամանակ, ժամանակամի-ջոց», որի հետ միասին՝ հայերէնի միջոցով՝ ենթադրում եմ և amāna=պհլ. amānak ձևռ. ճիշտ ինչպէս որ հոմանիշ պրս. zamān ձևի հետ միաժամանակ կայ պրս. [arabic word] zamāna= պհլ. zamānak։-Պրս. [arabic word] ︎ amān համարւում է սովորաբար արաբերէն, ճիշտ ինչպես որ [arabic word] zamān «ժամանակ» բառն էլ համար-ւում է արաբերէն (արաբ. անկանոն յգ. լի-նում է [arabic word] azmān և ❇ azmina)։ Սակայն ինչպէս որ պրս. zamān բնիկ պարսկերէն է և ոչ բնաւ արաբերէն, ինչպէս ցոյց է տալիս հյ. ժամանակ բառը (Horn, Grund. § 659), նը-մանապէս և amān բնիկ պարսկերէն է, ինչ-պէս ցոյց է տալիս հյ. ամանակ բառը։ Արա-բերէն համարելու պատճառը եղել է երկու ու-րիշ համանուն բառերի գոյութիւնը արաբերէ-նում. այն է amān [arabic word] ︎ «փող, թմբուկ» և amān «անձնատուութիւն, ապահովութիւն, խնայել, ներում»։ Երեք նոյնահնչիւն բառերը միասին գործածուած են հետևեալ երկտո-ղում. Երբ միահաղոյն թմբուկ, շեփոր ու փող հնչեցին, Քաջերը առանց ժամանակ (կորցնե-լու) անձնատւութեան թուրը քաշեցին։-Աճ.

Հիւբշ. 156 անծանօթ լինելով վերոյիշեալ պրս. ձևին և հյ. ամանակ կցելով ժամա-նակ բառին, չի կարողանում մեկնել այս երկուսի յարաբերութիւնը։ Patrubány SA 1, 311 ժամանակ բառից՝ ժ-ի կրը-ճատմամբ։

NBHL (2)

Զաւուրս եւ զգիշերս, զամիսս եւ զտարիս, եւ միանգամայն առհասարակ ամանակ՝ ո՞ արդեօք եցոյց։ Ասացեալքն ըստ մասանցն ամանակի բաղադրութիւնք։ Բայց ժամանակ ոչ է ամանակի (այս ինքն միջոցի տեւողութեան) լոկ անուն, (այլ՝) հանդերձ վճարելոյ. զի ամանակ է վճարելոյ ուղղութեան ժամանակ. (Փիլ.։)

Ի բազում ամանակի։ Ամանակաց թիւ։ Երկարագոյն ամանակօք. (Պիտ.։)


Ամարանոց, ի, աց

See full entry →

s. adj.

summer-residence, summer-house, summer-quarters.

Etymologies (1)

կամ նաև ամարայնոց «գլուխը ռնելու մի տեսակ կանացի զարդ է». նորա-գիւտ բառ, որ երկու անգամ ունի Անկ. գիրք հին. կտ. էջ 156 և 182. Թագ կապեալ ընդ ծա-մակալովքն և ամարայնոց գլխադրաւ ծած-կեաց զգլուխ իւր. Եւ ամարանոց արկեալ ըզ-գլուխ իւր որպէս զհարսն։ Առաջին օրինակում թէև կարելի է ենթադրել որ լինի ածական, «ամառնային» նշանակութեամբ, բայց երկ-րորդ օրինակից երեւում է որ անկախ գոյա-կան է։ Տե՛ս և ամուրք։

NBHL (1)

ա՛յլ ձ. յամարայնոյ ի վերնատանն. որպէս եւ յն. ի վերնատունն ամառնային։ θερινός. aestivus. եազլըգ քէօշքիւ.


Ամբաստան, աց

See full entry →

s.

accuser, informer, plaintiff, complainant, prosecutor.

Etymologies (1)

, ի-ա հլ. «դատախազ, մէկի դէմ դատ պահանջող, չարախօս. 2. պահան-ջուած դատը, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. որից ամբաստան լինել կամ ամբաստանել «դատարանը գանգատ տալ, չարախօսել» ՍԳր. Ոսկ. ամբաստանութիւն ՍԳր. Եղիշ. Նոր գրականում ամբաստանեալ «դատի կանչուած անձը», ամբաստանագիր, ամբաստանական, ամբաստանիչ ևն։ Կիր. էջ 18 ունի աւելի պարզ մի ձև՝ ամբաստ լինել «ամբաստանել», բայց թուի թէ շինծու է։ (Այլ է Սոկր. 36 ամ-բասացեալ. «Թուիմ ոմանց աստ ամբասա-ցեալ». յոյն բնագիրն ունի ἀπεχβάνεσβαι «ա-տելի լինել», որից յայտնի է՝ որ բառը պէտք է ուղղել բամբասացեալ)։

NBHL (5)

κατήγορος. accusator. Դատախազ, համայն՝ իրաւացի կամ անիրաւ փաստ բերելով յատենի ընդդէմ այլոյ. չարախօս. ոսոխ. տավաճը. շիքեայէթճի. շէքվաճը. խասիմ. գօվլայըճը. զամմազ.

Վասն որոյ մատուցեալ ամբաստանքն՝ եւ ոչ մի ինչ վնաս (այս ինքն փաստ) չարութեան ի մէջ բերէին. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 18։)

Զարիւն մեծին Աստուծոյ ամբաստան իմն իրաւացի առաջի իմ տարածանեն. (Նար. ՟Հ՟Թ։)

Եթէ զքէն ամբաստան լիցին դոքա, դատաստան յիրաւի կալցուք։ Մի՛ ոք իշխեսցէ ամբաստան լինել վասն դորա։ Թէպէտ եւ բազումք էին յանօրինաց անտի ամբաստան զնմանէ։ Վասն սորա ամենայն ժողովք հրէից ամբաստան եցեն ինձ յԵրուսաղէմ։ Ամբաստան լինի Աստուծոյ զԻսրայէլէ։ Ամբաստան եղեն զժողովրդենէն։ Ամբաստան լինէին զնմանէ ընկերքն իւր առ Անտիոքոս։ Զորոց սոքա ամբաստան լինին զինէն. եւ այլն։

Արդ նոքա զայս պատճառս մահապարտ առնելոյ ամբաստան եղեն. (Իգն.։)


Ամբար, ոյ, ոց

See full entry →

s.

provision;
cf. Համբար.

Etymologies (4)

«շտեմարան» Ա. մնաց. իը. 12. «մթերք, մթերած բաները» Նար. Լմբ. սղ. գրուած է նաև ամպար. որից ամբարել Յովէլ, աւ 18. ամրարանոց Խոր. Ասող. ջրամբար Արծր. ամբարապետ Փարպ. հին լեզուի մէջ աւելի գործածական է համբար, ի-ա հլ. «մը-թերանոց. 2. մթերք» (այսպէս Ս. Գրքում 20 անգամ գործածուած է համբար, մէկ անգամ ամբար), յետնաբար ո հլ. (ինչպէս է և ամ-բար), որից համբարանոց Ղկ. ժբ. 24 կամ համբարոց Ագաթ. համբարել ՍԳր. Եւս. քր. խոտահամբար Ագաթ. յոգնահամբար Նար. Սկևռ. աղ. համբարակալ. Եփր. ա. 128 (սխալ է համբարակեալ. տե՛ս վարդանեան ՀԱ 1913, 301-2). համբարածու «պարենավաճառ» Յհ. կթ. բամբարական կամ համբարան «ար-գանդ» Թէոդ. Խչ.-հնագոյն վկայութիւնը գտնում ենք հին հայկական առածի մէջ. Թէ քո Շարայի որկորն է, մեր Շիրակայ ամ-բարքն չեն. Խոր. ա. 11։-Առանձին տե՛ս համբարակ, համբարակապետ, համբարա-պաև։

= Պհլ. պազ. anbār «հաւաքում, պաշար». anbarakpat «համբարակապետ», սրա հնա-գոյն համբար ձևի հետ նոյն է պհլ. hanbār «ատեւեղէնի պաշար». օր. hanbār i zamis-tān «ձմեռուայ պաշար» (Nyberg, Hilfsbuch 2, 99). պրս. [arabic word] anbār «շտեմարան» իրա-նեանից փոխառությամբ նաև թրք. [arabic word] ambar, քրդ. anbār, ասոր, լ. bit ambāre, նյն. ἀμπάρι, ալբան. ambar, chambar, բուլգար. ambar, hambar, սերռ. hambar, ռուս. aмбаръ, լեհ. ambar, imbar, հունգ. hambár, վրաց. ამბარი ամբարի (նաև համբարի), ուտ. համբար և վերջապէս ա-րաբ. [arabic word] anbar «մթերանոց», որ արաբ բառագիրները բնիկ կարծելով համարել են յոգնակի և ենթադրել են եզակի [arabic word] nibr «ամբար» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. բ. 118)։ Այս բոլորի արմատն է սանս. [other alphabet] č par և զնդ. [syriac word] par «լցնել», sam-մաս-նիկով՝ սանս. sampurag-զնդ. hampar-«լցնել». պհլ. anbārīt «լցնում է», պրս. [arabic word] anbāram «լցնում եմ» ևն։ -Հիւբշ. 95, 178։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Lag Symmicta 57, Ger. Abhd. 12 և Ur-gesch, 215։-Muller SWAW 44, 225 և Տէրվ. Նախալ. 96 bhar արմատի տակ՝ պրս. anbardan, ambāštan ևն։ Մորթ-ման, ZDMG 26, 492 պրս. և արաբ. ձևերից դուրս՝ նաև խալդ. khaparit։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սլմ. ամբար, Աւշ. ամբար, անբար, Սչ. ամբար, համբար, Մկ. Ոզմ. ամբmր, Վն. mմբmր, Տիգ. ամբառ, Հմշ. օմբար (սեռ. օմբրի), Զթ. ամբօյ, ամբոր, Հճ. ամբոյ. թւում է թէ այս բոլորը թուրքերէ-նից նոր փոխառութիւն են։ Հին է Նբ. ամրոց «աթարի դէզ», որ ծագում է ամբարոց բառից, միջին ձայնաւորի սղումով և յետոյ միջին բաղաձայնի անկումով (ամբարոց>ամբրոց >ամրոց), ճիշտ ինչպէս ունինք վարդապետ >*վարդպետ >վարպետ։ Միջին ամբրոց ձևը կայ դեռ պահուած արդի բարբառնեռում։

NBHL (2)

Զամբար ցորենոյ իւրոյ յերկիր սփռէ. (Լմբ. սղ.։)

Բազմունակ ծոցոյ անթիւ ամբարոյ. (Նար. խչ.։)


Ամբարիշտ, րշտի, շտաց

See full entry →

adj.

ungodly, impious, irreligious, sacrilegious, unholy, unrighteous, profane, extremely wicked, flagitious.

Etymologies (2)

, ի-ա հլ. «անաստուած չարա-գործ մարդ» ՍԳր. որից ամբարշտել ՍԳր. Եզն. որ և ամբարշտանալ Եզն. ամբարշտու-թիւն ՍԳր. Ագաթ. ամբարշտագոյն Եզն. Ոսկ. Ես. գրուած է նաև ամպարիշտ և անբարիշտ։

Հներից Լմբ. սղ. իէ և լզ. ստուգաբանում է ան-բարի. «Մի՛ համարիր ընդ ամբա-րիշտս զանձն իմ. անբարի նա՞ է՝ որ գիտէ զբարին և ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է որ անմասն է ի բարտոյ, ի հաւատս և ի գործս պիղծ»։ Ուղիղ մեկնեց նախ Սի-մէօն Ջուղայեցի, Քերակ. Պօլիս 1725 էջ 154. «Թարց առաջին վանկին՝ է աա-րիշտ, որ է պաշտօն, զի անպարիշտ է որ ոչ ումեք հաւանի կամ լինի պաշտօնեայ, այլ է անպաշտօն»։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ, Բագրատունի, Քեր. զար-ռաց. 654, 690, Petermann 250, Müller WZKM 5, 186 ևն։

NBHL (5)

Մի՛ համարիր ընդ ամբարիշտս զանձն իմ. անբարի նա՛ է՝ որ գիտէ զբարին, եւ ոչ առնէ։ Ամբարիշտ է՝ որ անմասն է ի բարւոյ, ի հաւատս եւ ի գործս պիղծ։

Բայց որպէս բարեպարիշտն է բարեպաշտ, նոյնպէս եւ ամբարիշտն կամ ամպարիշտն է իբր անպաշտ. այս ինքն պրս. ձայնիս փէրէսթ. զի է յն. ἁσεβής եւ լտ. impius, զայն հաւաստեն այսինքն իբր անկրօն, անօրէն եւ անհաւատ. օտարացեալ յաստուածպաշտութենէ. տինսիզ. քեաֆիր. ֆաճիր. միւնաֆըգ. միւշհիտ. եւ զայս եւս ստուգէ Լմբ. առակ.

Ամբարիշտ է, որ զէութիւն Աստուծոյ անհաւատութեամբ ի կարծիս ձգէ, եւ զդատելն զչարս, եւ զպսակելն զարդարս.

Միթէ կորուսանիցե՞ս զարդարն ընդ ամպարշտին։ Երանեալ է այր՝ որ ոչ գնաց ի խորհուրդս ամպարշտաց։ Ուսուցից անօրինաց զճանապարհս քո, եւ ամբարիշտք առ քեզ դարձցին։ Տեղի դատաստանի, եւ անդ ամպարիշտ։ Դատապարտէ արդար հանգուցեալ զամբարիշտս կենդանիս։ Ի կորստական ամբարշտացն փախուցեալ։ Ամբարիշտք, որք զԱստուծոյ մերոյ շնորհսն դարձուցին յանկարգութիւն. եւ այլն։

Ըստ ամբարիշտ հրամանի նորա։ Զամբարիշտ հայհոյութիւնն Մակեդոնի. (Յհ. կթ.։)


Ամբարտակ, աց

See full entry →

s.

bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.

Etymologies (2)

= Պհլ. *anbārtak ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնը հաստատում է պրս. [arabic word] an-bārda«լցուած, լի. 2. ամբարտաւանութեամբ փքուած». ամբարտակ նշանակում է բուն «հող ու քար լցնելով կազմուած թումբ կամ բլուր». ծագման մանրամասնութիւնը տե՛ս ամբար բառի տակ։-Հիւբշ. 178։

ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ամբառնալ բառիր (համ-բարձեալ ի յատակէ ի վեր)։ Lagarde, Urgesch. 272 իբր հպարտ-ակ, par «լըց-նել» արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 90 պրս. anbārda։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից։

NBHL (3)

Ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ. (Խոր. ՟Ա. 2։)

Զամբարտակ գետոյն մեծամեծ վիմօք շինել՝ անբաւ լայնութեամբ եւ բարձրութեամբ։ Ընդ բազում ասպարէզս անցուցեալ զամբարտակս. (Խոր. ՟Ա. 15։)

Քարինս կոփել չորեքկուսի, եւ չորեքկուսի ի վերայ յարուցանել ամբարտակս՝ սակաւ ինչ բարձրագոյն յերկրէ. (Խոր. ՟Բ. 53։)


Ամբարտաւան, ի, ից

See full entry →

adj. adv.

proud, haughty, stiff, high, arrogant, vain, conceited;
presumptuous;
—ս, haughtily, proudly, highly.

Etymologies (3)

-Պհ. *anbārtavān ձևից, որ ծագում է նոյն an-bār-«լցնել» արմատից՝ որից և ամ-բար, ամբարել, ամբարտակ. ամբարտաւանը նշանակում է բուն «լցեալ, լի հպարտու-թեամբ», ինչպես և պրս. [arabic word] anbārda «լցուած, հպարտութեամբ փքուած, հպարտ» (ըստ JRAs 1894, 443). մասնիկի համար հմմտ. ահլ. xustavān= խոստովան, astuvan «վստահելի, հաւատարիմ» = զնդ. āstavana «խոստովանող»։-Հիւբշ. 178։

Մատթ. եւագր. 130 աւան բառից։ ՆՀԲ ամբարձեալն... արտևանամբք։ Նոյնպէս և ՋԲ։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից Հիւբշ. 178, ծան. 3 կարծում է նաև ամ-պարտ-ա-վան, իբր պարտ արմատից, որից և հպարտ։ Թիրեաքեան, Կարնա-մակ, ծան. 35 ամբարտակ բառի հետ։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Կր. ամբարտավան. Մշ. Ոզմ. ամպարտավան, Շմ. ամբարդավան, Սչ. ամբ'արդավան, Երև. անբարտա՛վան, Մրղ. Սլմ. Վն. ամպառտավան, Խրբ. Ննխ. ամփար-դավան, Սեբ. ամբ'արդըվան, Ասլ. ամփարդը-վա՛ն, Պլ. Ռ. ամփըռդավան. Ակն. անփարդա-վան, Տիգ. mմփmրդmվmն. Ննխ. նաև ամ-բարդըգվան (ժողովրդական ստուգաբանու-թեամբ պարտկուիլ բայից).-տարբեր իմաստ են ստացել Դվ. «շատ մեծ, վիթխարի» (Ինչ ամբարտաւան տուն է). Եւդ. «կօշտ, ան-կիրթ». թրքախօս հայերից Ատն. ամբըրդա-վան «շատակեր» (Արևելք 1888, նոյ. 8-9)։-Հճ. ունի անբ'այդավոն ձևով։

NBHL (3)

Որ առ ի քէն մարմնովն ընկէց զամբարտաւանն յաթոռոյ. (Շար.։ Որպէս եւ զայլոց ասի.)

Նմանեալ ամբարտաւանին առաջնոյ. եւ այլն։

Մի՛ խօսիք զամբարտաւանս։ Ի վերայ Աստուծոյն աստուծոց խօսեսցի ամբարտաւանս. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 3։ Դան. ՟Ժ՟Ա. 36։)


Ամբոխ, ի, ոյ, ից

See full entry →

s. adj.

mob, riotous assembly, bear-garden;
crowd, multitude;
rabble, populace, the vulgar;
riot, tumult;
tumultuous.

Etymologies (1)

ՆՀԲ մեկնում է համօրէն խումբ, բայց և տալիս է առաջին անգամ ուղիղ մեկ-նութիւնը։ Յետոյ Lagarde, Urgesch. 958։

NBHL (4)

Ամբոխիւ հետեւակ զօրաց։ Ամբոխոյն Բելայ։ Սատակեաց զբազմութիւն ամբոխիցն. (Խոր. ՟Ա. 10. 12։)

Ամբոխս մարդկան եւ հոյլս հինից պատրաստեալ. (Յհ. կթ.։)

Ետես զփողարսն, եւ ամբոխ յոյժ։ Տեսանէ ամբոխ յոյժ եւ լալականս։ Յետ դադարելոյ ամբոխին։ Ոչ կարաց գիտել զստոյգն վասն ամբոխին։ Ոչ բազմօք, եւ ոչ ամբոխիւ։ Ի բազմանալ ամբոխին՝ երկուցեալ հազարապետն. եւ այլն։

Ողորմելիք դատեսցին ոչ յաղագս ամբոխիցն։ Ոչ բերելով զդժուարագոյնս իրացն զամբոխ. (Բրս. գոհ. եւ Բրս. չար.։)


Ամբողջ, ից

See full entry →

adj.

entire, complete;
whole, total;
neat, perfect, exact.

Etymologies (2)

= Կազմուած է ողջ բառից՝ ամբ-մասնիկով, որ թէև միայն այս բառի մէջ է գործածուած, բայց սղեալ ըմբ-ձևով գոյութիւն ունի նաև ըմբոստ բառի մէջ։ Համեմատությունները տե՛ս Pokorny 1, 54, Boisacq 58, Walde 33, Ernou-Meillet 40, Traumann 1։ Նախա-ձևն էր ambhō (երկակի), որ կազմուած է ambh + bhō բառերից. առաջինի համար հմմտ. լտ. amb-igō «վարանիլ, կասկածիլ, երկու մտքի վրայ լինել», amb-ulō «երթալ գալ, ման գալ» ևն, իսկ երկրորդի համար՝ գոթ. bai (գերմ. beide. անգլ. both. անգսք, bá ϑá, հհիւս. baϑer կազմուած նոյն բառից որոշեալ յօդով Kluge 46) «երկուսն էլ», որ ցոյց է տալիս թէ հնխ. bhō առանձին էլ նշանակում էր «երկուսն էլ»։ Այս bhō բառն է դարձեալ, որ նախադիրների յաւե-լումով դարձել է լիթ. a-bu, հսլ. o-ba. վեդ. u-bhā, զնդ. u-bā (Ernout-Meillet 40) «երկուսն էլ»։

ՀՀԲ ամենևիմբ ողջ։ Աւետիքեան, Քեր. 1815. էջ 207 ան+բ բացասականներով ողջ բառից։ ՆՀԲ համբուն ողջ, կամ իբր ան-բողջ «ան-պիղծ»։ Էմին, Քերակ. էջ 38 և Հիւնք. ամ-բ-ողջ, ամ ևբ կրկին բացասական մասնիկներով, որոնք իրար են չեզոքացնում, իբր «ոչ-ոչ-ողջ»։ Իրօք էլ կայ ամբողջախոհ, ամբողջախոհագոյն Փիլ. իբր «ողջախոհ, ո՛չ-բղջախոհ». մին-չև անգամ երեք բացասականով՝ ան-ամ-բ-ողջախոն, իբր «բղջախոհ»։ Տէրվ. նախալ. 122 համ+ողջ՝բ յաւելուածով. ինչ. թմրիլ-թմբրիլ, արմաւ-ամբրաւ։ Վե-րի մեկնութիւնը տուաւ հայագէտ Meil-let MSL 8, 236 և 9, 156. որ Հիւբշ. 416 տարբերութեան պատճառով անապա-հով։

NBHL (2)

Որք ի հրէիցն ընկալեալ զօրէնս՝ ամբողջ պահեցին։ Անպակաս ի լրութենէ անբողջ նոյնութեան. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Հ՟Է։)

Զիւրոյ ամուսնին դաշն ամբողջ եւ հաստատուն պահեսցէ։ Պահել զպարկեշտութիւնն ամբողջ. (Պիտ.։)


Ամեթովս

See full entry →

s.

cf. Ամեթիւստոս.

Etymologies (2)

= Յն. αμέϑυστος, որից փոխառեալ են նաև լտ. amethystus, ֆրանս. amé́thyste, գերմ. Amethyst, ռուս. aмeтистъ, վրաց. ამეთ-ვიხჯო ամեթվիստո ևն, բոլորն էլ «սուտակ» նշանակութեամբ։ Յունարէնում բառիս առա-ջին իմաստն է «առանց հարբեցութեան» (կազմուած ծ բացասականով՝ μεმύω «հար-բիլ» բայից). և գործ է ածւում նշանակելու համար մի խոտ՝ որ հարբածութեան դէմ դեղ էր։ Սուտակն էլ համարուելով հին յոյների մօտ հարբածութեան դեմ իբր միջոց՝ ստացել է այս անունը։-Հիւբշ. 340։

Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ (մեղեսիկ բառի տակ), յետոյ ՆՀԲ։

NBHL (2)

ԱՄԵԹՈՎՍ կամ ԱՄԵԹԻՒՍՏՈՍ. Բառ յն. ἁμέθυστος amethystus (իբր ո՛չ արբեցօղ) որ թարգմանի ի մեզ նաեւ ՄԵՂԵՍԻԿ, ՍՈՒՏԱԿ. Ակն պատուական ծիրանագոյն՝ որ եւ ի գոյն գինւոյ եւ մանուշակի հարկանի. թ. ըստ ոմանց՝ լիալ, լեալ. ըստ Մենինսքեայ՝ ճէպէլլէգուն, գըպրըզ էլմասը.

Յերրորդ կարգն՝ լինգիրոն, ակատ, ամեթիւստոս։ Ամեթիւստոս՝ եւ սա ըստ իւրումն ունի շրջաբոլոր բացագոյն թանձրութեամբ, բայց նշոյլ սպիտակ ի միջին գինետեսիլ երեւի. (Տօնակ.։)


Ամեհի, հւոյ, հեաց

See full entry →

adj.

fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.

Etymologies (1)

(-ւոյ, -եաց) «անզուսպ, կատաղի ձի, ալիք, կիրք). 2. անկիրթ (մանկութիւն)» Իմաստ. ժդ. 1. Ոսկ. «3. անմշակ, կորդ (հող)» Եփր. համաբ. 35. որից ամեհամուղ «ամեհին զսպող (սանձ)» Ոսկ. ամեհաբար Եփր. համաբ. 35. Մանդ. ամեհութիւն «վար-րենի բարք» Մագ. Սրգ. Լմբ. գրուած է ամա-հի Ոսկ. ա. տիմ. էջ 15, ամահութիւն Մառ. թղ. 27։-Տե՛ս և ումեկ բառի տակ։

NBHL (1)

Որպէս ձի ամեհի միշտ ի վարժոցս կայցէ։ Սանձք ձիոց ի բերան դիցեն, ոչ յամեհոյ, այլ ի զարդու եւ ի կերպարանաց վասն։ Քան զսանձս ամեհի երիվարացն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. յհ.։)


Ամեն

See full entry →

cf. Ամէն;
cf. Ամենայն.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Ննխ. Տփ. ամէն, Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Հճ. Ղրբ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. ամմէն. Ռ. անմէն. Ոզմ. հա՛մմէն. Հմշ. էմէն. Ակն. էմմէն. Սլմ. ըմմէն. Անտ. է՛մըն. Տիգ. ըմմըն. Մրղ. ըմմըեն, զըմմըին, Ասլ. բամմէն. Մշ. յըմէն, Ալշ. յըմմէն. Մկ. հըմէն. Վն. հըմէն, զըմէն. Ագլ. Գղ. ա՛մման. Ղրդ. օմէն. Մղր. օ՛մմէն սեռ. ումմուզո՛ւն, ումուցո՛ւն. Մժ. ճումմուն։-Ինչպէս շատ բարբառների, նոյն-պէս և գրական լեզուի մէջ ամէն հնչւում է զոյգ մ-ով. այս բանը յառաջ է գալիս արդի հայերէնի այն յատկութիւնից, որով մի բառ աւելի ուժգին արտայայտելու համար երկ-րորդ վանկի առաջին բաղաձայնը կրկնւում է, եթէ 2 ձայնաւորի միջև ընկած լինի. ինչ, բոլլո՜ր, յիմմա՛ր, ապպո՜ւշ ևն. իսկ ամէն բառը միշտ էլ առատութեան հետ կապուած լինելով՝ ամմէն սաստկականը ընդհանուր գործածութիւն ստառաւ։

NBHL (1)

Պա՛րտ է պճնել զբանս ի գործոյն. վասն զի ամենն (կամ ամէն) առանց գործելոյ անկատար եւ կաղ է. (Փիլ. ել. ՟Բ. 110։)


Ամէն, ամենի, ից

See full entry →

adj.

cf. Ամենայն;

Etymologies (3)

, յետնաբար նաև հոլովուած՝ ի հլ. այս բառը խօսքի սկիզբը գրուելով (կըրկ-նեալ կամ ոչ) նշանակում է «ճշմարիտ, ի-րաւամբ, արդարև». Ամէն ամէն ասեմ «ճըշ-մարիտ եմ ասում» (77 անգամ գործածուած Աւետարանում. Ս. Գրքի միւս մասերը չու-նին)։ Խօսքի վերջը դրուելով՝ ամէն նշանա-կում է «այո՛, այդպէս է և այդպէս թո՛ղ լի-նի» (4 անգամ Հին կտակարանում, 36 ան-գամ Նոր կտակարանում, որոնցից մէկը մի-այն Աւետարանում, այն է Մտթ. զ. 13)։ Եր-բեմն էլ թարգմանուած է հյ. եղիցի (կամ կրկնեեալ). ինչ. Օր. իէ. 16=26, Թիւք ե. 22։ Իբր գոյական՝ ամէն նշանակում է «ճշմար-տութիւն». Այսպէս ասէ ամէնն. Յայտ. Գ. 14։

= Եբր. [hebrew word] āmē̄n «ստոյգ, ճշմարիտ. այդպէս եղիցի», որ ծագում է [hebrew word] š amn «հաստատ՝ իրական լինել» արմատից։ Հրէից մէջ սովորութիւն էր՝ որ ամէն հասարակա-կան աղօթքից, մաղթանքից ու անէծքից յե-տոյ ամբողջ ժողովուրդը միաբերան գոչում էր ամէն, այսինքն թէ «այո՛, ճշմարիտ է, թո՛ղ այդպես լինի»։ Եւ այնքան մեծ նշա-նակութիւն էին տալիս այս բառին, որ բուն աղօթքից աւելի զօրաւոր էին համարում. և ասում էին՝ որ եթէ մէկը ամբողջ սրտով «ամէն» գոչէր, երկնքի դռները կբացուէին։ Այս սովորութիւնը հրեաներից անցաւ քրիս-տոնեաներին. եկեղեցիներում մինչև անգամ ևար մի առանձին պաշտօնեայ՝ որ պարտա-կանութիւն ուներ «ամէն» ասելու համար ժո-ղովուրդին նշան տալու։ Երբ աղօթքը վեր-ջանում էր, նա թաշկինակը շարժում էր և ամբողջ ժողովուրդը «ամէն» էր կանչում։ Այս սովորութիւնը տևեց մինչև Ե դար։ Հե-րոնիմոս պատմում է թէ երբ ժողովուրդը միաբերան «ամէն» էր գոչում, որոտման ձայնի նման դղրդում էր եկեղեցին։ Անկար-գութեան տեղիք չտալու համար՝ հետզհետէ վերացուեց այս սովորութիւնը և որոշուեց որ սարկաւագը միայն «ամէն» ասի։ (Տե՛ս Ա. և. տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. էջ 961)։ Եբրայական բառը փոխառութեամբ տարա-ծուեց բոլոր քրիստոնէական, ինչպէս և մահ-մետական ժողովուրդների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] āmīn, յն. ἀμήν, լտ. ֆրանս. ևն amen, ռուս. аминь, վրաց. ამინ ամին ևն։ Մեր բառը տառադարձուած է յունարէնից։ -հիւբշ. էջ 340։

Հներից Խոսր. 10 մեկնում է. «Ամէնն եբրայեցի բարբառով այո՛ և արդարև». դարձեալ էջ 115 «Յեբրայականէն ի մերս ամէնն եղիցի թարգմանի. ասի և է և ստոլգ և ճշմարիտ»։ Լամբրոնացին. Մատ. էջ 182 դնում է յոյնից (տե՛ս վա-րը՝ Պռօսխումէ). բայց բուն նշանակու-թեան ծանօթ է. «Ամէն. այսինքն թարգ-մանեաւ և է. թէ զոր ինչ ասացեր օրհ-նութիւն... այդպէս է ճշմարիտ և է միշտ օրհնութեան արժանի» (անդ՝ էջ 268)։ նորերից ուղիղ մեկնեց նախ Աւետիքեան (տե՛ս վերը), յետոյ ՆՀԲ։ Բառիս վրայ

NBHL (8)

Նոյն ընդ համայն, եւ ամենայն, որ յերկուց անտի ծագէ. πᾶς. omnis, quvis, universus, ὄλος, ὀλόκληρος. totus. ամմէն, բոլոր. հէր. ճիւմլէ. պիւթիւն. գամու. հեմէ. ամմէ.

Զամէն մնացեալսն յանձն առնէր շնորհացն Աստուծոյ. (Կորիւն.։)

Զփայտն զայն՝ զամենայն բարեացն պարունական, որոյ անուն է ամէնն (այս ինքն ամենայն ինչ). (Նիւս. կազմ. ԻԱ։)

Ամենից գոյից, կամ հաստուածոց, եղանակաց, բռնութեանց։ Ամենից հոգւոց։ Ամենից կուսից. (Նար.։)

Ամենումն ի միջոյ էանց։ Յամենում (այս ինքն յամենայնի). (Պիտ.։)

ԱՄԷՆ, կամ ԱՄԷՆԱ. Սկիզբն բարդութեանց, նոյն է ընդ ԱՄԵՆ, կամ ԱՄԵՆԱ. նմին իրի զնոյն բառ ոմանք ի գրչաց՝ է տառիւ գրեն, եւ այլք ե. եւս եւ նոյն գրիչ՝ երբեմն է, եւ երբեմն ե. վասն որոյ եւ զառաջիկայսդ վերածեա՛ յառաջինսն՝ գիտելով եւ զայն, զի առաւել աստ եդաք զայն բարդութիւնս՝ որոց յաջորդ բառն բնիկ ձայնաւորաւ սկսանի, թէպէտեւ ըստ ինքեան ուղիղ եւս է ամեն, քան ամէն, որ է առաւել ռամկական. թո՛ղ զի եւ հոլով սորա է ամենի, ից։

ԱՄԷՆ մ. Որպէս բառ եբր. արաբ. եւ այլն. ամէն, ամին. ἁμήν. amen. Ի վերջն բանից՝ նշանակէ, այո՛ այդպէս է, եւ այդպէս եղիցի. ամմէն. հէմէն՝ օլսուն. հայ հայ, պէլի, եվեթ. որ եւ ստէպ թարգմանի՝ եղիցի՛. եւ կրկնութեամբ ի վերջոյ, եղիցի՛ եղիցի՛։

Զիա՛րդ ասիցէ ի քում գովութեան զամէնն. քանզի զոր ասեսն՝ նա ոչ գիտէ։ Վասն որոյ եւ նովին ամէնն մեօք ի փառս Աստուծոյ. (Ա. Կոր. ԺԴ. 16։ Բ. Կոր. Ա. 20։)


Ամիճ, մճոյ

See full entry →

s.

dainty, daintiness.

Etymologies (2)

, ո հլ. «խորտիկ ի մսոյ կամ յոր-սոյ, ծուծ կենդանեաց» (ՆՀԲ), «փափուկ մասն ինչ երէոց կազմեալ համեմիւք՝ իբր ուտեստ ազնիւ» (ՋԲ), «ուլ, վայրի որսերու ձագ, փափուկ ուտելիք անոնցմէ» (ԱԲ)։ Գոր-ծածուած է միայն երկու անգամ. Եդին ա-ռաջի նորա (Արշակ թագաւորի) միրգ, խըն-ձոր, վարունգ և ամիճ. Բուզ. Ե. 7. Սնեալք էին (հայ ազնուական տիկինները) ուղղովք կուարակաց և ամճովք երէոց. Եղիշ. ը։ Այս օրինակներից երևում է որ ամիճը մի տեսակ փափուկ և ազնուական ուտելիք է. առաջին տեսակ, բայց այս ենթադրութիւնը կասկա-ծելի է դառնում, երբ քիչ յետոյ Բուզանդ ա-ւելացնում է «Ջդանակն... որով զմիրգն կամ զամիճն կամէր ուտել». այս կամը ցոյց է տալիս, որ պտուղ և ամիճ տարբեր բաներ են։ Երկրորդ օրինակից բաւական ճշտւում է իմաստը՝ իբրև երէի մսով պատրաստուած մի տեսակ ուտելիք։ Այս իմաստին համա-պատասխան է նաև ամիճ բառից կառմուած ամճաբեր «խոհարար» բառը. Ոսկ. մ. գ. 17. «յամճաբերացն և խոհակերացն =յն. ὄφοποιός «խոհարար». նոյնը նաև Ոսկ. կող. 532։

գործ չունի սրա հետ։ Lagarde, Ues. Abhd. 12-համեմատեց ասորի ձևի հետ, եսկ Arm. Stud. § 82 հարցնում է, թէ արդեօք յն. αμιβα «մի տեսակ կար-կանդակ» գործ ունի՞ սրա հետ։ (Boi-šacq 53 այս մեկնութիւնը չէ ընդունած և յն. բառը մնում է առանց ստուգաբա-նութեան)։ Հիւնք. ամիկ բառից։ ՀԲուս. § 81 համարում է «միրգ» և գուցէ նոյն ընդ ամլաճ (տե՛ս այս բառը), Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 8 համեմատում է վերի իրանեան ձևերի հետ։ Նորայր ՀԱ 1921, 102 սանս. ամիշա «միս»»

NBHL (1)

(որպէս թէ ամիկ եփեալ, կամ համեղ կերակուր) Խորտիկ ի մսոյ կամ յորսոյ. ծուծ կենդանեաց. (լծ. թ. էմճէք, ծծելի ինչ)


Ամոլ, լոյ, լի, ամլոյ

See full entry →

s.

cf. Ամոլ.

Etymologies (4)

, ի, ի-ա, ռ հլ. (նաև ամոլեաց, որով եզակին լինում է ամոլի) «զոյգ՝ արօրը քա-շող եզների, լայնաբար՝ ձիերի և փխբ. մար-դոց» Ագաթ. Կոչ. (սովորաբար յոգնակի գոր-ծածութեամբ). «լծորդ տառ» Երզն. քեր. ո-րից եզնամոլ կամ եզնամոլի Տօնակ. Ճառ-ընտ. գառնամոլք Ճառընտ. ամոլաջիլ «զոյգ ղեր ի յետոյս» Ծն. լբ. 25, 32։

ՆՀԲ համ+ուլն «վիզ»։ Հիւնք. ամուլ բառից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ 1Ո ամ+ող։ Bugge, Btrg. 22 աոս. hambar (=բելուճ. ambal, օսս. ám-bal) «ընկեր» բառից փոխառեալ։ Ղա-փանցեան ЗВО 23, 352 զնդ. yəma «երկւորեակ»+ ռուս. волъ «եր»։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. Սլմ. Վն. ամոլ, Ալշ. յամոլ, Կր. համօլ, Մկ. Ոզմ. ամուլ, Գնձ. Երև. ա՛մ-բօլ, Ղրբ. ա՛մբուլ, որոնք նշանակում են գութանին լծուած առաջին զոյգը։ Նոր ռա-ռեր են ամոլալուծ (Ղրբ. ըմբլm՛լիւծ). ամո-լակօս, ամոլկորդ, ամոլվար կամ ամոլւոր. ամոլկի (հմմտ. վեցկի)։

ՓՈԽ (borrowing) Թրք. գւռ. Կր. hamol «մի զոյգ եզ» (ըստ Բիւր. 1898, 627)։

NBHL (6)

ԱՄՈԼ մանաւանդ ԱՄՈԼՔ. (ի համ, եւ ուլն) Լծորդ, լծակից. զոյգ արջառոց՝ որք ուլամբք զնոյն լուծ ձգեն, կամ զոյգ ձիոց՝ որ լծին ի մի կառս. եւ նմանութեամբ՝ երկու անձինք գործակիցք իրերաց, որպէս Պետրոս եւ Պօղոս, Լուսաւորիչն եւ Յակոբ Մծբ. Անտոն եւ Կրօնիդէս, եւ այլն. ամոլ, ջուխտակ, ընկեր. չիֆթ. պիր չիֆթ. ξυνωρίς, συνωρίς bijuga, bijuges, par, biga

Բարձ Պօղոս վիրօք զլուծ նորա, զոր ձգէր եզն ամոլոյն (կամ ամլոյն, Պետրոս կամ Ստեփաննոս). (Ագաթ. եւ Ճ. ՟Ա.։)

Ամոլք հաւատոյ այսօր փայլեն. (Շար.։)

Սեանցն եկեղեցւոյ՝ ամոլացն հաւատոյ։ Ածաք եզն ամոլեաց. (Կոչ. ՟Զ։ Շար.։ ՃՃ. պետր. պօղ.։)

Ամոլք ուղղաձիգք եւ հանդարտաքայլք ... Պատարագելի ամոլք գառանց։ Ամոլք կենաց հաւատոյ. (Նար. առաք. եւ Մծբ.։)

Ամոլք հաւատոյ, եւ պարծանք եկեղեցւոյ, եւ հովիւ քաջընթաց. (Շար.։)


Ամուլ, մլոյ, ոց

See full entry →

adj.

steril, barren.

Etymologies (1)

ՆՀԲ լծ. ան-յղի և թրք. (իմա՛ արաբ.) համիլէ օլմայան «որ յղի չէ», իսկ հտ. բ. էջ 11 գ համք «իգական ամօթոյք» բառից է հանում։ Հիւնք. լմել բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 զնդ. apubra «ան-որդի»։ Ղափանցեան ЗВO 23. 3ԲՈ ան բացասականով սանս. mula «արմատ»։ Meillet MSL 22, 55 ան բացասականով հնխ. polo>հյ. ուլ «ձագ» ձևից։ Կայ նաև եբր. [hebrew word] aml արմատը՝ «չորանալ, թառամիլ, ցամաքիլ» նշանակութեամբ։

NBHL (4)

στεῖρα sterilis (լծ. թ. համիլէ օլմայան. հյ. անյղի) Ստերջ կին, կամ արգանդ անկար ի յղանալ. անծնունդ. անզաւակ. ամոյլ, տղայ չբերօղ. գըսըր. ագիմ.

Եւ էր Սարա ամուլ, եւ ոչ ծնանէր։ Մի՛ եղիցի անսերմ (այր), եւ ամուլ (կին) յերկրի քում։ Ամուլն ծնաւ եօթն։ Զի ամլոյն բարի ոչ արար։ Բնակեցուցանէ զամուլն ի տան ուրախամիտ՝ որպէս մայր որդւովք բերկրեալ։ Երանելի է ամուլն անարատ։ Երանի՛ ամլոց եւ այլն։

Ամլոյ արգանդին բանալով. (Խոսր.։)

Յորովայնէ ամլոյն երկրպագելով։ Յամուլ մօրէ զմայրն քո պարգեւեցեր. (Շար.։)


Ամուսին, սնի, սնոյ, աց

See full entry →

s.

consort, husband;
wife, spouse.

Etymologies (3)

, ո հլ. «կնոջ մարդը կամ մարդու կինը» ՍԳր. ածականի պէս գործածուած է երկու տեղ. Ի վերայ առն իւր ամուսնոյ. Յո-վէլ ա. 8. Կին կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ իւրոյ. Եղիշ. 1. «2. հասակակից, ժամանակա-կից» նշանակութեամբ ունի Փիլ. այլաբ. և ել. ա. 1. որից ամուսնանալ «կարգուիլ» ՍԳր. Եզն. «մերձաւորիլ» Օր. իբ. 13. Եդն. ամուս-նակից «մէկի կինը, ամուսինը« Ոսկ. յհ. բ. 17 ամ'ուսնասէր Ագաթ. ամուսնաւոր Եզն Բուզ. Ոսկ. ամուսնութիւն «կարգուիլը» ՍԳր. «զուգաւորութիւն» Ոսկ. Վեցօր. Կոչ. Եզն. վա-ղամուսնիք բարք «կանուխ ամուսնանալը» Եւս. քր. ա։

= Բնիկ հալբառ, որ կազմուած է ամ «համ կից, միասին»+ուս<հնխ. uk'-«վարժուիլ, սովորիլ»+ին մասնիկով։ Կազմութեան կող-մից սրա հետ միակ համեմատելի բառն է լտ. uxor «կին», տր կազմուած է նոյն uk'-ար-մատից՝ ամենահին հնդևրոպական իգակա-նակերտ -sor մասնիկով, որից ունինք նաև հնխ. swè-sor >քոյր բառը և 3, 4 թուա-կանների իգականը։ Հնխ. uk'-ստորին ձայն-դարձն է euk'-արմատի, որից ունինք նաև ուսանիլ (տե՛ս անդ)։ Ըստ այսմ ամուսին նը-նշանակում է բուն «միասին կամ հետը վար-ժուած՝ մեծացած»։

նիլ արմատից)։ Lagarde, Urgesch. Arm. 535 սանս. paç «համաձայնիլ» առմատին է կզում։ Evald, KZ 6, 12 և Müller SWAW 38, 583 ամ=sam(կից) + սանս. vas «բնակիլ»։ Müller, Orient und Occident 3, 347 զնդ. ham-vas = սանս. sam-+vaç «համամիտ, համա-խորհուրդ»։ Lagarde, Baktr. Lex 14 պրս. [arabic word] āmusni (այսպէս նաև Պատկ. Marep. I 7, Հիւնք. և Թիրեա-քեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա 192, Արիահայ բռ. էջ 25). բայց Lagarde ենքը Arm. Stud. § 85 մերժում է։ (Այս պարսիկ բառը գրւում է āmusnī, asni, asi. նշանակութիւնը ԳԴ հետևեալ ձե-վով է բացատրում. «ի Պարսիկս ընդ միով արամբ կանայք երկու կամ երեք՝ զիրեարս ասի կոչեն»։ Այս նշանակու-թիւնը յարմար չէ մեր բառին և հե-աևաբար նմանութիւնը պատահական է)։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 56 իբր հնխ. səm-euk'inā «համաբնակ, ընակակիռ». հմմտ. սանս. ökas «բնակութիւն» և լիւկ. eus «բնակիչ»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 191 ուսանիմ բայի հետ։ Ճիշտ մեկնութիւնը տուաւ Meillet, նախ MSL 9, 50 (հաղորդեց Հայկ Պէրպէրեան. նամակ 21 փետր. 1933) և յետոյ BSL 95, 8, Ernout-Meillet 1100։ Նոյնն են ակնարկում նաև Bugge և Pedersen, տե՛ս վերը։ Այս մասին տե՛ս նաև Ben-veniste BSL, հտ. 35. ж 104, էջ 104։ ԱՄՈՒՏ «լուծ, joug». գիտէ միայն Քա-ջունի, հտ. Գ. էջ 8 բ. նման մի բառ չկայ պարսկերէնում կամ արաբերէնում (չունին ԳԴ և Կամուս). ամոլ բառի սխալ մի ընթերցուա-ծը չէ՞ արդեօք (և կամ խամութ ըստ Աղասի Չթչեանի)։

NBHL (6)

Որդի (Իսահակ) յամուսնէ լինի իմաստնոյն՝ հարազատ եւ սիրելի եւ միայն. (Փիլ. իմաստն.։)

Ողբա՛ առ իս իբրեւ զհարսն քրձազգած ի վերայ առն իւր ամուսնոյ. յն. կուսականի, կամ կուսի. լտ. յարբունս հասակի. (որպէս նոր փեսայ, կամ խօսնայր։) (Յովէլ. ՟Ա. 8.)

Կին կռուեսցի ընդ առն ամուսնոյ իւրոյ։ Իսկ ի գիրս Պիտոյից առաւել դնի վասն կանանց. (Եղիշ. ՟Գ.)

Անցնիւր այր զիւրոյ ամուսնին դաշն պահեսցէ։ Հանդերձ ամուսնաւ։ Յորդորմամբ ամուսնին։ Նմանապէս եւ զամուսնացն։ Ի հարազատն ամուսնաց. եւ այլն։

Այլ եւ ամուսին սրբութեան Բանին Աստուծոյ ասի եկեղեցի սուրբ, եւ այր նորա Քրիստոս բարձրացեալ ի պարծանս խաչին. (Համամ առակ.։)

(Միտք, զգայութիւն, եւ ցանկութիւն) հասակաւ զանազանք առ յիմանալ միայն, իսկ ժամանակաւ ամուսինք եւ զուգահասակք (յն. մի բառ)։ Յառաջնումն գոյացուցանելն ամենայնի՝ յորում եւ զաշխարհ արար, հաստատէ զամենայն ընդ նմին լի իւրեանց պտղովն ամուսին խորհրդոցն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 1։)


Ատակ

See full entry →

adj.

clever, capable;
— լինել, to be capable, cf. Ատակել.

Etymologies (2)

(ի-ա հլ. ըստ ՀՀԲ, անհոլով ըստ ՆՀԲ) «կարող, ընդունակ, ձեռնհաս» Եւս. քր. ա. 65. Սեբեր. բ. գ. Ոսկ. Եբր. է. ոչ էր ա-տակ նմա «ժամանակ չունէր» Պտմ. վր. 73. որից ատակել «կարենալ, ժամանակը բաւել միջոց ունենալ» Փիլ. Խոր. ատիկել նոյն նշ. Վրք. հց. ա. 509. Վրդն. առ. 309. անա-տակ «անկարող, անճարակ» Վրք. հց.։

Հներից Վանակ. հաւատ. արմատը դը-նույմ է ատ. որով հաւատ բառի մեկնու-թեան մէջ ասում է. «Հաւատն լոյս, հաւն սկիզբն, և ատն՝ զօրութիւն գործոյ»։ ՆՀԲ լծ. տոկ, տոկուն և թրք. հաթտ (ի-մա՛ արաբ. hadd «սահման, համառձա-կութիւն»). վերջին համեմատութիւն ռռած է աւօտ բառի տակ։ Goscheς22 հա մեմատում է փռիւգ. Aδαγεοῦ ❇eus Hermaphroditus' աստուածութեան հետ, որի անունը աւանդում է Հեսիքիոս, Go-šche գտնում է, որ «Աստուած նշանա-կութիւնը յարմար է համեմատելու «կա-րող» իմաստի հետ»։ Bötticher, Arica

NBHL (2)

Վասն ոչ լինելոյ ատակ ղաղխեցելոյն կարել փեռեկել մածուածս. (Պիտ.։)

Չեմք ատակ այնպիսի ինչ ճգունս յանձին ունելոյ. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)


Ատոք

See full entry →

adj.

full, fat, abundant, fertile;
— հառկ, eared, an ear (of corn).

Etymologies (1)

arm. 7 ատոք դնելով բուն «ուտելի», կապում է սանս. ad «ուտել», գոթ. itan «ուտեւ» բառերի հետ։ Նոյնը կասկածով նաև Նախալ. 61։ Հիւնք. հանում է ազոխ բառից։ Karst, Յուշարձան, էջ 403 սու-մեր. du «ամբողջապէս», dug «լցուիլ», 408 սումեր. tug'՝ «առատանալ», 417 թա-թար. toq «լի, թանձր, կուշտ», չաղաթ. toq «կուշտ, լի», օսմ. toq «կուշտ», չաղաթ. toq-luk «լիութեւն»։

NBHL (1)

Զնորա պատգամն խօսիմք զքաջաբոյսս եւ զատոքս. (Ագաթ.։)


Արագ, ունք, ագք

See full entry →

adj. adv.

quick, prompt, dexterous, nimble;
rapid, swift;
expeditious;
frequent;
quickly, promptly, adroitly, swiftly, speedily;
արագ արագ, very quickly, very soon, cf. Անյապաղ.

Etymologies (3)

(անհոլով. յոգնակին արագ( կամ արագունք) «շուտ, փութով» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. որից արագագիր Սղ. խտ. 2. արագա-գնաց Եզն. Վեցօր. արագագոյն ՍԳր. Կոչ. արագազերծ Ոսկ. տիմ. արագաթև Ագաթ. արագախաբիկ Ոսկ. ես. արագոտն Առակ։ իդ. 34. Վեցօր. արագընթաց Վեցօր. արագել ՍԳր.-բառի երկրորդ ձևն է երագ «արագ, ՍԳր. Եփր. ծն. և ա. գոր. Ոսկ. մ. ա. 25, ո-րից երագագնաց Վեցօր. Եփր. ծն. երագա-գոյն ՍԳր. երագակատար Ոսկ. ես. երագա-ծագ Վեցօր. երագահալ Վեցօր. երագանցուկ Ոսկ. ես. երագաւել. Ագաթ. երագասլաց Վեց-օր. երազել Ել. լդ. 8։ Արդի լեզուի մէջ երկ. րորդ արմատը և նրանից ծագած բոլոր ձևերը ջնջուած են. գործածական են միայն առա-ջիններից, որոնց վրայ իբրև նոր բառեր աւե-լացել են՝ արազախօսութիւն, արագահոս, արագասլաց. արագասոյր, արագավազ, ա-րագազնել ևն։

= Պհլ. *rag ձևից՝ հայկական ա կամ ե յաւելուածով (հմմտ. երանգ <պրս. rang)։ Իրանեան ձեւը աւանդուած չէ, բայց կան նրա միւս ցեղակիցները. ինչ. զնդ. *raγu-, իգ. rəvī «արագ, աշխոյժ, փոյթ», գերադր. rən-uišta «շատ արագ», rənjyō «արագ», rənǰa-taspa-«արագաձի», rənǰaiti «թէթև կամ արագ է», սանս. raghù-«վազող, թէթև», բարդութեանց մէջ «արագ, փոյթ, աշխոյժ», ra'has-«արազութիւն», laghú-«թէթև, կարճ, փոքր, սակաւ», rághīyas-«թեթևա-կշիռ»։ Արմատի r ձայնը յատուկ է միայն իրանեան լեզուներին, որի դեմ եւրոպական-ները ունին l. հմմտ. յն. έλαφρός «թեթև, արթուն, փոյթ», έλαχύς «փոքր», լտ. levis «թեթև, արագ», լիթ. leñgvas «թեթև», ալբան. l'eh «թեթև», հսլ. līgukù, ռաւս. лerкo «թեթև, հեշտ», գոթ. leihts, գերմ leicht «թեթև, հեշտ», հբգ. lungar «արագ», անգլսք. lungre «արագ, անմիջապես», ան-գլ. light «թեթև», հիռլ. lugu «փոքր, քիչ», կիմր. llei «սակաւ» ևն։ Այս բոլորը ծագում ևն երկու հնխ. ձևերից՝ leghu և lenghu (առաջինը ռնգականով, երկրորդը առանց ռնգականի. հմմտ. Walde 423, Boisacq 238, Berneker 753, Trautmann 158, Kluge 300, Pokorny 2, 426, Ernout-Meillet 514)։ Հա-յերէն ձևը փոխառեալ է իրանեանից, որով. հևտև ընիկ լինելու դէպքում պիտի ունենա-յինք *լեգ, *լենգ, *եղենգ։-Հիւբշ. 122։

Սակայն յետոյ նկատելով, որ r արիա-կան լեզուներին յատուկ է, մինչդեռ եւ-րոպականներն ունին 1, փարատեց իր կասկածը (անձնական. տե՛ս նաև Patru-bány SA 1, 77)։ Scheftelovitz BВ 29, 16 հիտլ. frár «արագ», հբգ. fro «ու-րախ», վեդ. prava «թռչելով» բառերի հետ՝ դնում է հնխ. provo արմատից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. յն. τραχίς «բիրտ» բառի հետ է կցում (էջ 20)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 ար «ոտք» բա-ռից, որ պահում են նաև արագիլ, ար-գել, արահետ։ Karst, Յուշարձան 400 ասուր. arhu «արագ» բառին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] , raq՝ «արագ վազել, շտապել» (Կա-մուս. թրք. թրգմ. Բ. 588)։

NBHL (4)

ԱՐԱԳ (լծ. հյ. առաջ, առ աք. յն. արղի՛ս. թ. թիւկրիւգ) Որ եւ ԵՐԱԳ. ταχύς, ὁξύς celer, citus, acutus, et velox Շոյտ. փո՛յթ, կամ սու՛ր յընթացս եւ յայլ իրս.

Մերձ է ի հասանել օր մովաբու, եւ չարիք նորա արա՛գ են յոյժ. (Երեմ. ՟Խ՟Ը 16։)

Մերձ է օր տեառն մեծն. մերձ է, եւ արագ յոյժ. (Սոփ. ՟Ա 14։)

Արագ արագ հանէր ի գահոյս իւր, եւ համբուրէր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)


Արագիլ, գլաց

See full entry →

s.

stork.

Etymologies (2)

-Պէտք է կցել յն. πελαργός «արագիլ» րառին։ Այս բառը թէև ստուգաբանւում է πελός «սև» +αργός «սպիտակ» բառերից (Boi-sacq 760, Pokorny 2, 53), բայզ դա ան-շուշտ ժողովրդական յարմարանք է։ Բառի հին ձևը պէտք է դնել *περαγλός կամ *πα-ραγλός, որ տեղափոխութեամբ տուել է πε-λαργός. փոքրասիական ծագումով բառ է, և նոյն աղբիւրից է նաև հայերէնը։-Աճ.

սիս 1x81, էջ 202 «թերևս բաղդատի արկիլա ձայնին հետ»։ Հիւնք. առաթինի րառից։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1890, 54 գը-նում է արա «ոաք» (հմմտ. արահետ, որոզայթ)-գիլ, իբր «բարձրոտն, բարձ-սասրան»։ Հալաճեան, Արևելը 1893 նոյ՛՛ 10 արազ խել։ Buqqe I 1, էջ 444, 456 հրղ. chragil «ճոուողող». cihragilōn «շաղփաղփել» բառերի հետ. այս բառերը K. Hildebrand (Deutsch. Wtb. V 1956) և Fick BВ 17, 320 հա-մեմատում են լտ. grāculus «մի տեսակ ագռաւ» բառի հետ, որ ըստ Fiok հնխ. graqló-, graqélo նախաձևից է ծաղում, Walde 349 լտ. և գերմ. բառերին կղոմ է նաև հսլ. grača grakati «կռնչել», grukati «մնչել», իռլ. grāc «կոնչիւն», սերբ. gróchot «բարձր քրքիջ» և ուրիշ բնաձայն բառեր, որոնք բոլորը դնում է հնխ. ger-արմատից։ Halévy (անձ-նական) եբր. [hebrew word] regel, ասոր. [syriac word] reglā, արար. [arabic word] riǰl «ոտք» բառերից, իբր «երկայնոտն»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 17 համեմատում է սանս. krakara «մի տեսակ կաքաւ»։ Patrubány ՀԱ 1908. 188 -իլ համարում է նուազական մասնիկ։ Սագզեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձ. 402 սումեր. arlk-gil-im «մի տեսակ բարձրասրուն թռչուն է»։ Յոյն բառի հետ, ինչպես նշվեց, կցել էր Lagarde։ Առաջարկում եմ վերի մեկնութիւնը, որ ընդունում է նաև Meillet (անձնական)։ Ըստ այսմ պա-տահական նմանութիւն ունին ասոր. raqraqu, laqalaqa, արաբ. laqlaq, թրք. legleg, leylek հոմանիշները։ ևՌ.-Վն. առակել, Ոզմ. առակէղ, Մկ.

NBHL (1)

πελαργός ciconia Թռչուն նման կռնկան կամ խորգոյ՝ երկայն պարանոցաւ, մեծաքիթ, եւ բարձր սուրնիւք, եւ սպիտակ փետրովք. բնակէ ի բարձունս աւերակաց.


Արած, ոց, ից

See full entry →

s.

ulcer, ulceration;
cicatrice;
spot, stain.

Etymologies (3)

(ի, ռ հլ.) «վէրքի, մանաւանդ բորոտութեան նշան, սպի, կեղ, որ երևում է մորթի վրայ՝ հիւանդութիւնից առաջ կամ մնում հեւանդութիւնից յետոյ. 2. հագուս-տի կամ քարի սւ պատի վրայ փտութեան նշան». ՍԳր. «որքիւն հիւանդութիւնը» Գա-ղիան. «սպիաւոր, սպի ձգող (ախտ)» Փիլ, լին. դ. 40. գրուած է նաև առած «վէրք, հա-րուած» հին Մաշտ. Լաստ. որից արածնա-ցաւ «քաղցկեղ» Բրս. մրկ. 86 (չունի ԱԲ). արածադէմ «չեչոտ, պիսակոտ, ծաղկահար» ՓԲ (իր ստեղծած բառն է)։

= Նոյն է արածել «ճարակիլ, խոտ ու-տել» բառի հետ. վարակիչ վէրքերի անուն-ները շատ անգամ ծագում են «ուտել» գա-ղափարից. ինչ. գւռ. կերցաւ, կեր-եարա, մազկեր, ծամկեր, ռուս. костоядь «ոսկորի փտախտ» (բառացի «ոսկրակեր»). յատկա-պէս արած բառի վրայ խօսելով սրա յն. հոմանիշը λειχήν (որից փոխառեալ են լտ. lichen, ֆրանս. lichen, ռուս. лишай) «բո-րոտութիւն. 2. մամուռ» ծագում է յն. λεὶγω «լիզել» բայից։-Աճ.

Հիւնք. դնում է հարած բառից։ Bug-ge, Beitr. 31 յն. γάγγραινα «վէրք», γράστις «կանաչ խոտ» բառերի հետ։ Schcftelowitz BВ 29, 31 նոյն ընդ ա-րատ։ Lidén, Arm. Stud. 35 հլ. արա-ծել բայի հետ՝ ինչպես յն. τρωγω «ա-րածիլ» բայի դէմ τραῦμα «վէրք», τρώω «վիրաւորել»։

NBHL (3)

ἀφή tactus, ictus (leprae), λιχήν impetigo Արատ կեղոյ. հետք բորոյ. գոյն ըսպւոյ եւ պալարի. բիծ որպիսի եւ իցէ. լծ. եւ վէր. էարա. այլ ի բառս Գաղիանոսի դնի եւ որպէս յն. լիխի՛ն. ռմկ. թէմրէկի, գըճըգ

Արած բորոտութեան։ Մազ արածին։ Արած հարածին։ Ըստ ամենայն արածոյ բորոտութեան եւ հարածի։ Արած կանաչացեալ կամ կարմրացեալ ի մորթ կամ ի հանդերձ։ Արած յորմս տանն. եւ այլն։ Ուստի նմանութեամբ ասի.

Զօշաքաղաք եւ մարդահաճոյք, եւ որ այլ եւս են արտաք եւ արածք. (Ոսկիփոր.։)


Արական, ի, աց

See full entry →

adj. gr.

male;
masculine;
—ք, cf. Առականք;
—թիւ, odd;
— or արեկան, jaundice.

Etymologies (1)

= Արաբ. [arabic word] irqān, որ Կամուսի ա-րաբերէն ընդարձակ բառարանը (թրք. թրգմ. Բ. էջ 863) ա՛յսպէս է մեկնում. «Մե տե-սակ կարմիր ծառի անուն է, որ թրք. գըզըլ աղաճ կոչուածն է. նաև նշանակում է հի-նաւ. նաև նշանակում է քրքում. նաև նշա-նակում է աղբերաց արիւն կոչուած դեղը. նաև նշանակում է մի տեսակ հիւանդութիւն՝ ռր բոյսերին է պատահում, նրանց հիւթն է ապականում, դեղնեցնում և անպիտանաց-նում է. և թրք. սաէ «ցորենի դեղնախտ» է կոչւում. այս հիւանգութիւնը մարգոց էլ է պատահում և կոչւում է նաև araqān, iriqan. nrūcān arq. arqān, urāq, yurqan և սա շատ ծանօթ մի բառ է. բժշկութեան մէջ յայտնի է yarqān ձևով և տճկ. կոչւում է սարըլըգ «դալուկ»։-Բառը բնիկ արաբերէն է և թէև Կամուսը վերի հատուածում ❇ arq «ան-քուն մնալ» արմատի տակ է դնում, բայց այս յայտնապէս սխալ է։ Բառը ծագում և ևեմական ❇ [arabic word] yrq «կանաչ» արմատից (ինչպէս ուղղում է յետոյ նաև Կամուսը՝ հտ. Գ. էջ 69), որին պատկանում են նաև ասուր. arāqu «կանաչիլ, դժդունիլ», amur-riqanu «դալուկ», ասոր. [syriac word] mriqanā, եբր. [hebrew word] yeraqōn «դալուկ», արաբ. [arabic word] ︎ irqān «հինա, քրքում» կամ բայական գոր-ծածութեամբ «մազին, միրուսին հինա դնել, քրքում քսել, դեղին ներկել» (տե՛ս Կամուս. թրք. թրգմ. Գ. էջ 639)։-Աճ.

NBHL (2)

ԱՐԱԿԱՆ ԹԻՒ. Ըստ թուաբանից է կոճատ, անզոյ. որպէս եւ իգական կոչի դարն, կամ զոյգն.

Ընծայի իւրմէն արական, որ է մարմնոյն դեղնիլն։ Սեւ իրական կամ արական, որ է դեղնանալն։ Իյարականէն, ի լերդին ցաւոյն, եւ ի կալուածոյն. (Մխ. բժիշկ.։)


Արամազդ

See full entry →

s.

Jupiter, Jove.

Etymologies (1)

= Արամազդ աստուծոյ անունից, որ պարսիկ փոխառութիւն է։-Աճ.

NBHL (1)

Ասէ դնել զաղեղն իւր յամպս. ոմանք կարծեն աղեղն ասել զի յոմանցն կոչեցեալ արամազդայ գօտի, ի ձեւոյն զհաստատուն նշանակն առեալ վասն ծիածանին։ Մրմազդայ գօտիդ է արեգակնային ճառագայթիցն երեւոյթ ի գէջ յամպ։ Ոչն երբէք արամազդայ գօտւոյ ի գիշերի երեւել. (Փիլ. լին. ՟Բ 64։)


Արատ, ոց

See full entry →

s.

spot, stain, blemish;
vice, fault, defect;
sign, natural mark;
blot, disgrace;
յ— հայել, to regard amorously or indecently.

Etymologies (4)

Ասետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313 յար ատելի։ Տէրվիշ. Նախալ. 103 սանս. rad, լտ. radere «քերել, քերթել» բա-ռերի հետ։ Հիւնք. յն. ἂρδα «կեղտ»։ Սարգիսեան տե՛ս արահետ բառի տակ։ Karst, Յուշարձ. էջ 417 ար+հատ. ար=թաթար. ar «մաքուր, լաւ», arik «մաքուր», ari «գեղեցիկ», իսկ հատ «կտրուած» բառն է, որ կրճատուած է ատ ձևով։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 65 ա բացասականով պհլ. rāt «բա-րեբարոյ»։

ԳՒՌ (dialectal) Արատ արմատը կորած է. բայց կայ անարատ բառը. Ախց. Կր. Մրղ. Սլմ. Տփ. անարատ, Երև. անա՛րատ, անա՛րաթ, Ալշ. Ակն. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. անարադ, Ասլ. անարա*, Մկ. mնmրատ, Տիգ. mնm-րmդ, Հճ. անայօդ. մինչև անգամ Կեսարիոյ և էնկիւրիի թրքախօս հայերը պահած են բառս անարադ ձևով։

ՓՈԽ (borrowing) Թուրք գաւառականները տեղ տեղ փոխ են առած այս բառը հայերէնից [arabic word] anarad ձևով. օր. Կեսարիոյ թիւրքմէնները ունին anarad yaγ «անարատ իւղ» (եր-կուսն էլ հայերէնից). տե՛ս Տ. վրդ. Պա-լեան, Բիւր. 1898, 712 և Գազանճեան, Յու-շարձ. էջ 328.-Նոյնպէս Ատանայի թուր-սառ և թրքախօս յունաց բարբառով anaradl (տե՛ս Արևելք 1888, նոյ" 8-9), Սեբաս-տիոյ թուրք բարբառով anaradl (ըստ Գա-բիկեան, անձնական)։

«արագիլ»? անստոյգ նորագիւտ բառ, որի մասին աւելի ընդարձակ տե՛ս Արիովդ։

NBHL (8)

Այր յորում իցէ արատ ... այր կաղ եւ կոյր։ Ի թաթից ոտից իւրոց մինչեւ ի գլուխ ոչ գոյր ի նմա արատ։ Զի մի՛ ունիցի ինչ արատ կամ աղտեղութիւն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա 18։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Դ 25։ Եփես. ՟Ե 27։)

Մեղան, եւ ոչ նմա, որդիք արատոյ. իբր արատաւորք, անարգք. (Օր. ՟Լ՟Բ 5։)

Եդ ի նմա արատ խեղութեան։ Խեղուիթիւնք արատոյ յԱստուծոյ են, եւ մեղք անօրէնութեան ի կամաց են։ Եղեւ ի նմա արատ կաղութեան. (Եփր. ծն. եւ Եփր. ղեւտ.։)

Անաղարտելի եւ յամենայն արատոյ ի բաց վճարեալ վասն Քրիստոսի բան. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)

Ջաղջախեալ եղէդն կարծեմ լինել, որ արատաւ իւիք առնիցէ զպատուիրանս Աստուծոյ. (Բրս. հց.։ Երզն. մտթ.։)

Արատաւ պղծեցին զմիտս։ Շաղախեալքն յիրս կենցաղոյս, եւ յարատոց սորին խարեալքն. (Լմբ. սղ.։)

Ամենայն արատոյ պատճառ զգայութիւնս է. (Ճ. ՟Թ.։)

Ընդդիմանալ եղեւ նա զօրութեան հրեշտակին առանց արատոյ. (Եփր. ծն.։)


Արգաւանդ, աց

See full entry →

adj.

fertile.

Etymologies (1)

Lagarde, Arm. Stud. § 237 յն. οργα-οντ-, իբր ὄργάς «հիւթալի, պարարտ և բարեբեր տեղ. անտառապատ երկիր»։ Տէրվ. Նախալ. 64 արգոյ, արգաւոր, արժել ևն բառերի հետ՝ հնխ. argh «ար-ժել» արմատից։ Հիւնք. արգանդ-ից։ Թւում է թէ բառիս մէջ -ւանդ մաս'իկ է (հմմտ. զնդ. vañt-«-ւէտ») և բուն ար-մատն է արգ՝ իբր «բերք, պտուղ»։ Եւ անշուշտ սրա համար է որ Pedersen, Philologische Wochenschrift 1907, յունվ. 5, թրգմ. ՀԱ 1907, էջ 95 գրում է թէ արգ «արժէք» պարսիկ բառն է՝ ազդուած արգասիք բառի նշանակու-թիւնից։-Karst, Յուշարձան, էջ 406 սումեր. rak «ստեղծել, զաւակ բերել» բառի հետ։ Ղափանցեան ЗВО 23, 353 արգանդ, արգասիք և զարգանալ բա-ռերի հետ՝ arg «պտուղ» արմատից։

NBHL (1)

εὕφορος, γόνιμος fertilis, foecundus Արգասաւոր յոյժ. բերրի. պարարտ. յուռթի. հիւթեղ. արքենի.


Արդիւն

See full entry →

cf. Արդիւնք.

Etymologies (1)

ԳՒՌ (dialectal) Պահուած է միայն արդիւնք գալ «մի բանի ծառայել, պէտք գալ» ոճի մէջ (Տա-րէնտէ). նոյն է նաև արդում Երև. «հողի բեր-քը». օր. «Մնին հարիր արդում տուող հողեր» (Պռօշեան, Յեցեր, էջ 90)։

NBHL (14)

Արար երկիրն յեօթն ամս լիութեանն արդիւնս։ Սերմանեցէ՛ք զերկիրդ, եւ եղիցին արդիւնք դորա։ Բովանդակիցէք զարդիւնս երկրին։ Բերի զպտուղ արդեանց երկրին։ Տարին կատարեցաւ, եւ զարդիւնս ամենայ ի շտեմարանս ձեր ժողովեցէք։ Յիւրմէ անդոյ անտի տուժեսցի ըստ արդեանն։ Ի պարտէզս ընկուզեացն իջի հայել յարդիւնս վտակացն։ Աստուծոյ արդիւն էք, Աստուծոյ շինած էք։ Աճեցուսցէ զարդիւնս արդարութեան ձերոյ. եւ այն։

Նուազ արդիւնն (բերք երկրի) արծածիչ շնչոյ կենդանութեան. (Լաստ. ՟Ա։)

ԱՐԴԻՒՆ. եւ ԱՐԴԻՒՆՔ. ἕργον, πράγμα, ἁπόδειξις. opus, res, demonstratio. Գործ յառաջ եկեալ յի՛նչ եւ է պատճառէ. իր. իրական ինչ. իրօք կատարումն. վաստակ. ներգործութիւն. հանդէս եւ ցուցակութիւն գործոյ. յօրինուած. կազմութիւն. գոյացութիւն. զանգուած. գործք, բան. իշ, ամէլ, ֆիիլ.

Արդիւնքն ի սկզբանէ աշխարհի լեալ էին։ Մի՛ բանիւք եւ լեզուօք սիրեսցուք, այլ արդեամբք եւ ճշմարտութեամբ։ Վեր ի վերոյ բանիւք խնդացին, բայց արդեամբք խորամանկեցին։ Ոչ պատիր բանւք իմաստութեան, այլ արդեամբք հոգւոյն եւ զօրութեամբ. եւ այլն։

Քանզի գործոյ եւ արդեան օրինակ է ձեռնն. (Մեկն. ղեւտ.։)

Ի ցամաքել սիրոյ սպառեսցի ամենայն բարի արդիւն. (Տօնակ.։)

Ըստ կամելոյն զգործն արդեանցն կատարէ. (Եզնիկ.։)

Որ է կերպարան արդեան խմորոյ. (Նար. ՟Զ՟Գ։)

ԱՐԴԻՒՆՔ. ինչք. գոյք. կարասի.

Սկսայ ժողովել զարդիւնս խցին։ Զոր խնդրէր՝ առնոյր, եւ տայր զայն հիւանդաց, եւ ինքեան եւ ոչ մի ինչ արդիւնք առնէր. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Թ։)

Նա յառաջագոյն նկատեաց, սայադիւնս ած զնկատեալն. (Ոսկ. եփես.։)

Ոչ տացէ թոյլ արդիւնս առնուլ սերմանցն. (Խոսր.։)

Ի քեզ իսկ արդեամբք զնոյն հուր ընկալեալ։ Որում ապա եւ արդեամբք իսկ գտաւ ժառանգաւոր։ Եղիցի արդեամբք լսել. (անյաղթ. Բարձր։)

Արդեամբք մեղաւ, զի շնացաւն. եւ բանիւք, զի գրեաց հրովարտակ առ յովաբ սպանանել զուրիա. վասն այսորիկ հալածեցաւ յորդւոյն արդեամբք, եւ նախատեցաւ ի սեմեայ բանիւք. (Կիւրղ. թագ.։)


Արդն, դունք

See full entry →

s.

lance, spear.

Etymologies (1)

Lagarde, Arm. Stud. § 243 ՆՀԲ-ի բե-րանն է դնում յն. άρδίς «նետի սուր ծայրը, խթան» բառի համեմատութիւնը և էջ 167 ընդունում է իբրև ստոյգ։ Այս մեև-նութիւնն ունի նաև Հիւնք։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 11 յն. άρδις բառին աւելաց-նում է նաև հիռլ. aird «ծայր» (այսպէս նաև Boisacq 15), բայց չի ընդունում հայ բառի համեմատութիւնը՝ ձայնական օրէնքների անհամաձայնութեան պատ-ճառով. (սպասելի էր ըստ օրինի *արտ)։ Նոյն հեղինակը իր Arm. Gram աշխա-տութեան մէջ բնաւ չէ իսկ յիշած այս համեմատութիւնը։ Seheftelovitz BВ 29. 29 լտ. radius «գաւազան» բառի հետ։ Թեռեարեան, Կարնամակ, ծանօթ. 19, 132 և Արիահայ բռ. 43 պհլ. արտիշ-տար բառի մէջ ուզում է տեսնել արդ ձևը և բառը մեկնել իբրև «տիգաւոր զօրք», միևնոյն ժամանակ արդն և աշ-տեայ իրար է միացնում։ Petersson KZ 47, 245 լիթ. ardai, ռուս. peль, լտ. assar, assis բառերի հետ, որոնք նշա-նակում են «ձող, գերան, տախտակ ևն»։ Pokorny 1, 84 ընդունում է առաջին համեմատութիւնը, բայց միւսները մեր-ժում. է։

NBHL (1)

Ի պատերազմի յախոյեանէ սո՛ւր արդեանց ի սիրտ առնուցու. (Փիլ. լին. ՟Դ 183։)


Արդու, աց

See full entry →

s.

artabe, epha, (an ancient measure of the capacity of 65 litres).

Etymologies (2)

= Հպրս. ἀρτάβη, որ աւանդել են յոյն մա-տենագիրները և որից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] irdabb կամ ardabb (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 142 համարում է եգիպտա-կան մի մեծ չափ), խպտ. ertōb, յն. ვρτάβη «ნ6 լիտրա», լտ. artaba, հին ֆրանս. ar-deb, վրաց. არდაჟი արտավի «2 փութ= 80 ֆունտ»։ Ըստ Հիւբշ. մեր բառը փոխա-ռեալ է պարսկականից. բայց այն ժամանակ սպասելի էր *արտաւ ձևը։ Ուղղակի լունա-րէնից են արտաբոս կամ արտափ Շիր. որ տե՛ս վարը արտաբոա։-Հիւբշ. 111

Բառիս վրայ ընդարձակ խօսել է նախ Աւգերեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 50-53, ուր տալիս է և վերի համեմատու-թիւնները։ Նրանից յետոյ գալիս են ՆՀԲ Bö̈ttich. Arica 13, Lag. Urgesch. 906 ևն։ -Հիւնք դնում է արդն «նիզակ» բառից։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. Ա. 194 պրս. ❇ ārd «ալիւր» բառից։

NBHL (2)

ἁρτάβη, μέτρον artaba mensura persica, γομόρ, οἵφει gomer, homer Չափ ինչ արմտեաց. պ. իրդէպպ (ի արտ, որ է ալիւր) ըստ եբր. էֆա եւ խօմէր սովորաբար ասի լինել ՟Հ՟Բ քսեստ. այլ վարի ստէպ որպէս հասարակ անուն չափոյ.

Արդու մի ալիւր բաղարջ։ Արդու մի գարւոյ։ Արդուաւ նաշհոյ։ Ա՛ռ զարդու փոխնդոյս։ Որ սերմանցէ արդուս վեց, ժողովեսցէ դրիւս երիս։ Կշիռ ըստ գրուին եւ ըստ արդուին եղիցի։ Զվեցերորդ արդուի ի քոռէ գարւոյ. (Դտ. ՟Զ 19։ Հռութ. ՟Բ 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ա 24։ ՟Ժ՟Է 17։ Ես ՟Ե 10։ Եզեկ. ՟Խ՟Ե 11. 13։)