somewhat dark, obscure;
short or dim-sighted.
· Calfa
Եւ ահա շլագոյն իցէ արածն։ Եւ ինքն շլագոյն իցէ, սպի այրեցածոյն է։ Շլագոյն իցէ հարածն յետ լուանալոյն զնա. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 6=56։)
Իսկ եթէ փոխադրութիւնն շլագոյն իցէ, ոչ փոխեալ յայլագոյն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Խռովեն, եւ շլագոյն՝ զլոյսնզ սրբութեան ըստ ժամանակի աղօթիցն նմա ցուցանեն. (Եւագր. ՟Ի՟Ե։)
ἁμαυρός obscurus. Թերատեսիլ. թխատեսիլ. մթնագոյն. նսեմագոյն. աղօտ.
guide, escort;
itinerary;
sector-guide;
— օտարականի, cicerone, guide;
— լինել, to guide, to escort, to conduct.
· Calfa
good, just, upright, honest.
· Calfa
Ուղիղ բարուք. լաւաբարոյ. ողջամիտ.
Որ ուղղաբարոյն է, քննէ, թէ յայս իրս կռուակիցն է ուղիղ, եւ յայս ես։ Ուղղաբարոյն ո՛չ այսպէս, այլ ընդ պօղոսի ասէ, ոչինչ գիտեմ զանձին իմոյ, եւ այլն. (Լմբ. առակ.։)
brain-cavity;
skull.
· Calfa
Բոյն ուղղոյ. ուր ուրեք կայ ինչ ծուծ.
Խորշ խորշք մարդոյ մարմին, որպէս անդամք եւ զգայարանք, ուղղաբոյն, աչք, ականջք, սրտին առագաստ, ներքին որովայն. (Մեկն. ծն.։)
swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.
· Calfa
Որովայնն ուռոյց իցէ, հարցափորձեն, եթէ ջե՞րմ է լանջքն, կամ հով. (Փիլ. նխ. ՟ա. յն. περιπληθής oppletus.)
how much, how many, how;
as much as;
որչա՞փ եւս, որչա՞փ եւս առաւել, how much more ?
որչա՞փ անգամ, how many times ?
որչա՞փ ժամանակ, how long ?
— յիսն է, as much as in me lies, my best;
— կարեմ, as much as I can;
— հնար է, as much as possible;
— եւ մեծատուն իցէ, however rich he may be;
այնչափ յարգեմ զնա — զքեզ, I esteem him as much as I do you;
եւ — յառաջ մատչէր, in proportion as he advanced;
զորս — ոք հաւաստագոյն քննեսցէ, the more one sifts or investigates them, the more one;
— ի կենցաղումս կեամ, while I breathe this moral breath;
յ—ից զրկեցեր զանձն քո բարութեանց, of how much you have deprived yourself !
— ծնեալ էր զիս մայր իմ՝ այսպէս հանգիստ եւ անոյշ քուն ոչ է եղեալ, never since my birth did I sleep so well;
— մարդիկ, նոյնչափ կարծիք, as many men, as many minds.
· Calfa
cf. Ուժգին.
· Calfa
Անձրեւ եթէ ուժգնագոյն իցէ։ Ուժգնագոյն բանիւք վարի, եւ այր աւազակաց կոչէ զնա։ Ուժգնագոյն ալիք, կամ գործ, անիրաւութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։ Ճ. ՟Գ.։ Պիտ.։)
Նաբուկոդրոսորոս, որ ուժգնագոյն էր քան զհերակղէս. (Եւս. քր. ՟Ա։ եւ Խոր. ՟Բ. 7։)
Ոչ եթէ վարկպարազի տարակուսանօք, այլ յոյժ ուժգնագունիւք եւ դժուարալուծիւք. (Անյաղթ պորփ.։)
Ուժգնագոյն գելուլ։ Ուժգնագոյնս պատուհասել։ Ուժգնագոյն բառնալ զբեռինս չարչարանաց։ Կակղագոյն կամ ուժգնագոյն. (Նիւս. կազմ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։ Իսիւք.։ Փիլ. բագն.։)
Ուժգնագոյն քան զայլ աւուրցն հարկանիջիք զփողսն. (Եղիշ. յես.։)
σφοδρότερος vehementior ἁλκιμότερος robustior. Կարի ուժգին. սաստիկ յոյժ.
cf. Հասոյք.
· Calfa
Զվախճանին հասոյթս եւ զհանդերձն, եւ զգաւազանն եւ զմիւռոնն տայցեն հայրապետին. (Մխ. դտ.։)
well built, solid, stable.
· Calfa
Հաստակառոյց հիմն, կամ հիմունք, երկիր, գետին, վէմք, քարինք. (Անան. եկեղ.։ Անյաղթ բարձր.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Բ։ Արծր. ՟Ե. 7։ Տօնակ.։)
well nailed or fastened.
· Calfa
Պնդապէս հեղուսեալ. կամ ստուար հեղուսիւք բեւեռեալ. եւ Հաստահիմն. հաստակառոյց.
Հաստահեղոյս երկաթագամ տապան գործել. (Ագաթ.։)
Հաստահեղոյս բեւեռմամբ. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Ի ներքոյ չորից սեանց հաստահեղուսիցն. (Յհ. կթ.։)
Հաստահեղոյս վկայարանս. (անդ։)
Հաստահեղոյս վիմօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Երզն. մտթ.։)
Հաստահեղոյս հիմամբ։ Հիմունք հաստահեղոյսք. (Շ. եդես.։ Տօնակ.։)
Հաստահեղոյս խարսխօք. (Ուռպ.։)
very firm, very solid;
firmly, surely.
· Calfa
Ունիմք հաստատագոյն զբանն մարգարէական. (՟Բ. Պետ. ՟Ա. 19։)
Օրէնս իմն հաստատագոյն թողլով. (Պիտ.։)
Ամուր անառիկ եւ հաստատագոյն կացուցանեն զմեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Ի վերայ հաստատագոյն հիման դնել զգուշութեամբ։ Առաջին այս հաստատագոյն լուծումն. (Իգն.։)
Առ ի հաստատագոյն առնել զոր ասաց նոցա. (Նանայ.։)
Ունիմք զայս հաստատագոյն յաւանդութենէ սրբոց հարց. (Խոսր.։)
βεβαιότερος, -ον firmior, -ius. Առաւել հաստատ. սերտագոյն, պնդագոյն. եւ Հաւատագոյն. ստուգագոյն.
Հաստատագոյն ի բազմացն վկայութենէ հաւատարմասցի. (Բրս. հց.։)
Հաստատագոյն յօրինել, կամ ցուցանել, կամ խօսել, կամ ստուգել. (Արծր.։ Իգն.։ Սարգ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Հաստատագոյն պատմէ քան զայլսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Հաստատագոյնս գիտասջիք. (Ածաբ. յայտն.։)
ՀԱՍՏԱՏԱԳՈՅՆ. մ. παγιώτερον solidius. Հաստա՛տ. հաստատութեամբ, սերտագոյնս. եւ ճշմարտագոյնս. հաւաստագոյնս.
prudent, cautious.
· Calfa
Բառ անստոյգ. իբր Ուժեղակ. զօրաւոր. տոկուն. եւ Զգուշաւոր.
Ոչ յօդ ոտից եւ ի հանդերձս միայն զգուշանալ, այլեւ յամենայն իրս հաստոյժս լինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։ (յն. այլազգ։))
serious, grave, mortal;
— վերք, a deep wound;
տալ — հարուածս, to give the finishing stroke or death-blow, to despatch.
· Calfa
of many pieces, composed.
· Calfa
Եդեալ են ի նմա դրունք հատուածոյ. մանր յօրինուածովք. (Արծր. ՟Ե. 7։)
the south, south side;
on the south side.
· Calfa
Պաղեստինացւոց աշխարհն ի հարաւակոյս պարսից կայ. (Ճ. ՟Գ.։)
Տարածի ի սեփտէէ ի հարաւակոյս. (Խոր. աշխարհ.։)
arrayed, attired or dressed like a bride.
· Calfa
Հարսնապաճոյճ պանծանօք պճնել. (Նար. ՟Ղ՟Գ։ եւ Մաշտ.։)
Հարսնապաճոյճ զարդարեցաւ (եկեղեցի), խաւար չարին նըսեմացաւ. (Տաղ.։)
hopeful.
· Calfa
Մեծայոյս. քաջայոյս.
Արձան յիշատակի հարստայոյս արդեանցն իւրոց. (Ուռպ.։)
cf. Հացկերութիւն.
· Calfa
Սովորութիւն էր, յորժամ մեռանէր ոք՝ հացկերոյթ առնել. (Կիւրղ. օրին.։)
Զոմն իմաստասէր ի հացկերոյթ կոչեցին. (Խոսր.։)
Ի տուն ածէ զհացկերոյթսն. (Նիւս. կազմ. ՟Գ։)
ՀԱՑԿԵՐՈՅԹ ՀԱՑԿԵՐՈՒԹԻՒՆ. ἐστίασις epulatio, convivium. Հաց ուտելն, հացուտունք. կոչունք սեղանոյ. ճաշ. ընթրիք. խրախունք կոչնոց.
likely, probable;
persuasive.
· Calfa
Հաւանագոյն է, որ զխրատսն դէմ յանդիման ընդունի Փիլ. (՟ժ. բան.։)
Նոքա քան զայլսն առաւել հաւանագոյնք էին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Զզարմանսն տեսանելով՝ հաւանագոյնք լինէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Ոչ ցանկանալն չշնալոյն ո՛չ եթէ ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն. (Եզնիկ.։)
Ես ոչ իմաստասիրեցից հաւանագոյն եւ ճշմարիտ. (Առ որս. ՟Է։)
Այլք խորհրդակից լինելով հաւանագոյն հնարէին խափել. (Ճ. ՟Բ.։)
hard-hearted, rude, harsh.
· Calfa
Խակ կամ հում բարուք. տմարդի. եւ անագորոյն.
Զայս խակաբարոյ թագաւորին ծանուցեալ. (Վրք. հց. ձ։)
Զայնպիսի անմարդի եւ զհայհոյիչ բերանն եխից. (Վրք. ոսկ.։)
peacefully assembled.
· Calfa
Խաղաղ եւ անշարժ կացեալ կոյտ, կամ իբրեւ զկոյտ.
Եցոյց նմա զխաղաղակոյտ ոսկերաց բազմաց։ Մարգարէա՛ դու ի վերայ խաղաղակոյտ ոսկերացդ. (Մծբ. ՟Ը։)
Եւ այն լի էր խաղաղակոյտ ոսկերօք մարդկան. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ժողովեալ զխաղաղակոյտս (կամ զխաղաղակոյտս) ոսկերացն, հրամայեաց փոս հատանել, եւ ի միում տեղւոջ թաղել. (Ասող. ՟Գ. 42։)
sheperd
· Calfa
Հովիւս եւ խաշնաբոյծս, որոց ոչինչ փոյթ է զուսմանց. (Սարկ. մարդեղ.։)
broth;
decoction.
· Calfa
ԽԱՇՈՅ ԽԱՇՈՒ. Առաւել ռմկ. որ ըստ գրոց ասի Արգանակ. այն է Պարարտ ջուր մսոյ խաշելոյ. մսի ջուր.
Տու՛ր կերակուր՝ խաշելոյ, որ յուլոյ մսէ։ Կերակուր՝ խաշուի ջուր տալ ի թեթեւ մսէ. (Մխ. բժիշկ.։)
Արգանակ զխաշոյն անուանէ. (Նչ. եզեկ.։) (Չէ պարտ շփոթել ընդ բառդ. Խաւշիւն, որ է վերծանելի Խօշիւն. այսինքն ձայն տերեւոց։)
parti-coloured, variegated.
· Calfa
Բուսանի ծառ ոսկեգոյն, ոսկեթել, ստորմակերպ (կամ ստորակերպ), այսինքն խառնագոյն. եւ կոչի ծառ նէեսայ. (Վանակ. յոբ.։)
composed, prepared, compounded;
seasoned.
· Calfa
Զխունկսն խառնուածոյս. (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Գ. 11։)
Խունկ եւայս խառնուածոյ, անուշահոտ՝ յազնիւ փայտից. (Վրդն. սղ.։)
Որք գեղս ինչ բժշկեկեանս՝ խառնուածոյս եւ դժնդակագոյնս ըմպիցեն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Վասն հանդերձից դարձեալ հրամայէ, եթէ խառնուածոյ մի՛ զգենուցուն. (Եփր. ել.։)
Որ ձայնս խառնուածոյս գեղգեղեալս նուագս նուագս հանէ. (Վեցօր. ՟Դ։)
fire, fire-brand;
live-coal;
pyre, funeral-pile;
— արկանել՝ լուցանել՝ վառել, to light a fire, to set on fire;
— մահահամբոյր, funeral pile.
· Calfa
(արմատն է Խարել կամ Հուր). πυρά, ἁνθρακία pruna. Հուր լուցեալ. կրնկ. կայծակունք հրոյ. փայտ եւ խռիւ կուտակել, եւ վառեալ, բորբոքել.
Երեւէր նոցա ինքանակաց խարոյկ։ Ի ժողովել պօղոսի խռիւ ինչ բազում, եւ դնել ի վերայ խարուկին։ Զայն փայտ զոր եհատն ... զորոյ զկէսն այրեաց ի խարուկի. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 9։ Ես. ՟Խ՟Դ. 16։)
Զփոքր խարոյկն արծարծէ փքովք. (Լմբ. սղ.։)
Առ խարոյկի (կամ խարուկի) անդ ուրացաւ, առ խարոյկի (յետ յարութեան) խոստովանեաց. (Եփր. համաբ.։)
Խարոյկ արկեալ, քանզի ցուրտ էր։ Խարոյկս ի մէջ քաղաքին արկանէին։ Խիտ առ խիտ խարոյկս վառեցին։ Լուցին խարոյկ. (Յհ. ՟Ժ՟Ը. 18։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 28։ Գծ. ՟Ի՟Ը. 2։)
immersed in obscurity, buried in darkness.
· Calfa
Խոր խաւարասոյզ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
flaming, shining, brilliant, resplendent, fulgid, glittering.
· Calfa
Որ նշողէ իբր զղամբար. լուսանշոյլ.
Կանթեղաբորբոք ջահավառ ղամբարանշոյլ լուսով փայլեցոյց. (Նար. խչ.։)
an Indian bird.
· Calfa
«մի տեսակ թռչուն՝ որ լինում է Հնդկաստանում» Ճառընտ.=Վրք. և վկ ա. 543 (այլ ձ. ղուոյ)։
Անուն թռչնոյ.
Ղոյիոն իմն հաւ, որպէս ասեն ժանդագործք, թէ ի հնդկաց. (Ճ. ՟Ա.։)
guide, conductor;
— լինել, to direct, to show or indicate the way, to guide.
· Calfa
Ճանապարհացոյց լինի մեզ, թէ ո՛րպէս պարտ եւ պատշաճ իցէ հաճոյ լինել մեծութեան աստուածութեանն. (Կոչ. ՟Ե։)
cf. Ճառագայթարձակ.
· Calfa
Լուսանշոյլ. պայծառափայլ.
Ճառագայթանշոյլ փեհեզատիպ զգեստուքն պճնեաց. (Նար. խչ.։)
better.
· Calfa
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց։ Զայս առադրելով գաղափար՝ ճարտարագոյնս մովսէս քեզ թէոդորի. (Պիտ.։)
Նոքա ճարտարագոյն գիտեն զբարին քան զձեզ։ Ե՛ւս ճարտարագոյն քան յիս գիտէ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 4։)
insidious, artful, crafty.
· Calfa
Իբր Ճարտարահնար, հնարիմաց, ուր իցէ ճարտարել հնարել՝ առ ի սուզանելոյ եւ ծածկելոյ զիրսն.
Սկսաւ (ագովնիա) սայթաքել՝ ճարտարասոյզ բանիւքն խօսել ընդ յովաբու (առ որսալոյ զնա). (Եփր. թագ.։)
wild, ferocious, savage, inhuman;
boorish, awkward.
· Calfa
ՃԻՒԱՂԱԲԱՐՈՅ կամ ՃՈՒԱՂԱԲԱՐՈՅ. Բարուք նման ճիւաղաց. գազանաբարոյ. դիւանման. վայրենամիտ. անուսումն.
Ժողովեսցեն զվայրենագոյն եւ զճիւաղաբարոյ զաշխարհաբնակն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
Ուսուցիչ ճիւաղաբարոյ ազգին. (Վրդն. աշխարհ.։)
Հրամանատար ճուաղաբարոյ ազգացն այնոցիկ ուտի գաւառի. (Յհ. կթ.։)
the little finger;
կապել զոք ի —ն իւր, to conquer, to overcome.
· Calfa
. ի-ա հլ. «մատներից ամենա-փոքրը» Ոսկ. փիլիպ. 368 (գրծ. ճկութաւ) Ճառընտ. Աթան. հց. էջ 428 (սեռ. ճկութան, որ ենթադրում է ուղ. ճկոյթն ձևը), որից ճկոյթամայր «մատնեմատ» Մաշտ. էջ 119. հնագոյն և ընտիր ձևն է ծկոյթ, ո հլ. Գ. թագ. ժբ. 10=նորագիւտ բ. մնաց. ժ. 10 (նոր թրգմ. փոքր մատն). Եփր. համաբ. 235 (սխալագիր սեռ. ծկոյթոյ). կայ նաև ծկիկ մատն Առաք. պտմ. 384։
= Փոխառեալ է հարաւային Կովկասեան լեզուներից. հմմտ. լազ. ծո՛ւլու քի՛թի «ճը-կոյթ». (բուն նշանակում է «փոքր մատ». կազմուած է ծուլու «փոքրիկ» և քի՛թի «մատ» ռառերից. ծո՛ւլու լազերէնի մէջ սո-վորական ձև է. ինչ. ծո՛ւլու բո՛զօ «փոքրիկ աղջիկ», ծո՛ւլու դա «փոքր քոյր». քի՛թի կայ նաև ուրիշ Կովկասեան լեզուներում. ինչ. վրաց. თითი թի՛թի «մատ»)։ Հյ. ծկոյթ անցած է նախաւոր *ծուլկոյթ>*ծլկոյթ ձևե-րից, որոնց յիշատակը պահում են դեռ Ազա Շմ. և Առլ. իրենց լ ձայնով։-Մեր ծկոյթ և ճկոյթ ձևերի մէջ ծ և ճ ձայների փոխանա-կութիւնը մեկնւում է Կովկասեան լեզուների ձայնաբանական օրէնքներով, ըստ որում ծ. ձ, ց և ճ, ջ, չ կանոնաւորապէս փոխանա-կում են իրար վրացի և լազ լեզուների մէջ։ Առանձնապէս նշանակելի են Ագլ. ծլայգ բիւթ<*ծլիկ բոյթ (իմա՛ ծլիկ մատ) և Շմ. ծկլա մատ, որոնց մէջ Կովկասեան ծո՛ւլու քի՛թի ձևից առաջին բառը միայն փոխառեալ է (ծլիկ, ծկլա ձևով), իսկ երկրորդը թարգ-մանուած է հյ. հոմանիշ բառով։-Աճ.
Հիւնք. գաճաճ բառից։ Վերի մեկնու-թիւնս տե՛ս Բանաս. 1906, էջ 106։ Պա-տահական պէտք է համարել իրանեան բարբառներից եազգ. cəlyagī «ճկոյթ», սար. dzúl, dzúlikik, ռօշ. dzəl, dzlikīk, zələtik «փոքրիկ, չնչին» (JAs. 1916, 261) ձևերի նմանութիւնը։
ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Կր. Մկ. ճկութ, Ալշ. Մշ. ճգութ (սեռ. ճգտի), Սչ. ջգութ, Ոզմ. ճկութ, Վն. ճկոթ, ճկոթիկ, Սեբ. ջգուդ, Սվեդ. ջըգրդ, Զթ. ջիգիթմօդ, ջիզիթմոդ, Տփ. ճկիթկ, Սլմ. ճկոտ, ճիկոտ, Տիգ. չթթիգ (<*ճկթիկ), Ակն, չթիգ, ջթնիւգ, Խրբ. ջթնիգ, չթիգ, Գոր. կծէ՛յ-նո, Ղրբ. ծկէ՛՛նգնը, ծկէ՛նը, կծէ՛ղնը, Ջղ. ծկիկ (որ և գիւղերում ճֆկիթ), Ագլ. ծլայգ՝ բիւթ, Շմ. ծկլա մատ, Մրղ. ճիլտիկ1 (սրա համեմատ նաև ճլտիկ Ազա). ունինք նաև ճկոտիկ Ք., ծծինք Գնձ., ծծիկն Ղրբ. ձևերը, իսկ Ներսէսովիչ, Բառ. լտ.-հյ. 152բ դնում է ճկոյթ կամ կճոյթ։ Միւսներն ունին «պրզ-տիկ մատ, փոքր մատ»։
ՓՈԽ (borrowing) Ն. ասոր. čilt'ik' «ճկոյթ» (Kaлa-шевь, Aисорcко-pусc. cлов.) յառաջացած է նոր գաւառական մի ձևից. հմմտ. ճլտիկ Առա և Մրղ.։
Ծկոյթ. փոքրիկ ի մատունս. ճկութ.
Կտրեցին զճկոյթս նորա, որ է վերջին մատն. (Ճ. ՟Ա.։)
Կապեաց զամենայն սկիտէ ի յայն փոքու ճկոյթն իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Կաթիլ մի ջրոյ ծագիւ ճկութին կարօտանայր. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
ԾԿԻԿ ՄԱՏՆ, ԾԿՈՅԹ ութի, կամ թոյ. գ. որ եւ ՃԿՈՅԹ. ռմկ. ճկութ, ծկութ. (փոքրկութիւն) Փոքրիկն ի մատունս. փոքր մատն.
Աջոյ ձեռաց ծկիկ մատն. (Առաքել պտմ.։)
Ծկոյթ իմ ստուար է քան զմէջ հօր իմոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
հատնել ծկութոյ (կամ ծկոյթոյ) մերոյ. (Եփր. համաբ.։)
cf. Ճշմարիտ.
· Calfa
Առաւել կամ յոյժ ճշմարիտ. ստուգագոյն.
Զճշմարտագոյնսն առաջի եդեալ։ Ոչինչ ճշմարտագոյն ունիմ պատմել։ Ճշմարտագոյնք են սողոմոնեանքն (բանք). (Ագաթ.։ Խոր. ՟Ա. 30։ Արծր. ՟Դ. 2։)
Ընդ խաւար զճշմարտագոյնն շօշափեցեր լոյս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՃՇՄԱՐՏԱԳՈՅՆ, գոյնս. մ. Ճշմարտութեամբ. եւ Ճշդիւ. ճշգրտիւ.
Ճշմարտագոյն ասել, կամ ուսուցանել, կամ մեկնել. (Խոր. ՟Բ. 83։ Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Ճշմարտագոյնս պատմեցին. (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 5։)
Ճշմարտագոյնս ասելով. (Փիլ. իմաստն.։)
Որ եւ ճշմարտագոյնս երեւի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
truthless, that has lost the sight of truth;
far from the truth, false.
· Calfa
Ընդդէմ ճշմարտակորոյս վրիպելոցն. (Վեցօր. ՟Զ։)
to redden, to become red;
— յամօթոյ, to blush, to redden with shame;
— ի սրտմտութենէ, to flush, to colour up, to redden with vexation.
· Calfa
որպէս ոք վասն ամօթոյ կարմրագունի՛, կամ վասն ահի դեղնի. (Դամասկ.։)
to be in want of, to be in needy circumstances, to be indigent or necessitous;
to want, to need;
to desire, to wish, to long or sigh for, to pant after;
չ— իմիք, to want for nothing, to possess in plenty, to revel in abundance, to be in the enjoyment of every good thing;
ոչ եւս — ումեք, to dispense with one's aid or assistance, to do without one;
— հացի, ջրոյ, քնոյ, to be hungry, thirsty, sleepy.
· Calfa
եղիցին կարօտեալք ի հացէ եւ ի ջրոյ. (Եզեկ. ՟Դ. 17։)
Ինքնահալած ի հայրենեացն լինէր գաւառէ. որում յետոյ կարօտեալ՝ եւ տեսութեան անգամ ոչ լինէր արժանի. (Պիտ.։)
Դու որդեակ կարօտիս, եւ կամիս իմանալ զլինելոյն գործ. (անդ. ՟Ժ՟Թ։)
indigence, penury, want, necessity, poverty, misery, destitution;
desire, wish;
անհնարին, ծայրագոյն —, great need of;
extreme poverty, utter destitution;
փղձկիլ կարօտութեամբ, to desire eagerly, to long or sigh for, to pant after;
— կարօտութեամբ ուտել զհաց կամ ըմպել զջուր to fare hard, to live upon bad cheer;
to champ the bit.
· Calfa
Ի սովոյ մեռանէին առ կարօտութեան. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 20։)
Զփափաքումն կարօտութեան անձկոյն լցուցանէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Փղձկիմ կարօտութեամբ մերոյ հօրն. (Խոր. ՟Գ. 68։)
to gnash, to grind;
— զատամունս, to gnash one's teeth;
— ի ցրտոյ, to shake or shiver with cold, to shiver all over.
· Calfa
κροτέω, ἁράσσω crepito, pulso, illido, stridorem edo. Բաբախել. եւ ԿՐՃՏԵԼ զատամունս յերեսաց ցրտոյ. կճրտացնել, ակռա ակռայի զարնել.
to cover, to shut, to close;
— զաչս ուրուք, to close the eyes of;
— զաչս ի լոյս, to shut the eyes against conviction.
· Calfa
Կափուցին զաչս իւրեանց ի լուսոյն ճշմրտութենէ. (Եղիշ. մատն. տն.։ եւս եւ Նար. ՟Ե. ՟Հ՟Բ. ՟Հ՟Ե։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։ Յիսուս որդի.։)
կափուցանէին զվէմն ի բերան ջրհորոյն. (Ծն. ՟Ի՟Թ. 3։)
Կափոյց զխուփն ի վերայ գբին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 19։)
Կափոյց խորխորատն զբերան իւր. այսինքն փակեցա. (Ճ. ՟Բ.։)
Սոքա աչօք կափուցելովք՝ ի լսելոյ եւեթ հաւատային. (Երզն. մտթ.։)
Ի բաց հրաժարրիւր ի պատասխանելոյ, առ բարձրութիւն ասացելոցն կափուցեալ. (այսինքն բերանն փակեցաւ)։ Եթէ ծարաւիք լինիցին, ոչ երբէք կափուցեալ լինին մինչեւ արբցեն. (այսինքն ոչ փակի նոցա աղբիւրն). (Ոսկ. յհ.։)
Ի կատարածի իւրեանց ծառայութեան կափոյց զնոսա ի մէջ հեթանոսաց. (Եփր. համաբ.։)
life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.
· Calfa
Կոչեաց զանուն կնոջ իւրոյ կեանս, զի նա է մայր ամենայն կենդանեաց։ Ծառ կենաց։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Զկեանս եւ զմահ։ Օրհնեցից զտէր ի կեանս իմ։ Ի կեանս իւրում։ Այսու կեանօքս։ Ի կեանսն յաւիտենականս, կամ յաւիտենից։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Ստուէր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր եւ այլն։ Կեանքն կենդանեաց։ Կեանքն կենսատու ծնեալ։ Ամենեցուն կեանք եւ կեցուցիչ։ Կեանք եւ կենդանարար։ Որ զկեանքն անմահարար եւ այլն. (Յճխ. ՟Ա։ Ածաբ.։ Շար.։)
Զայս կեանքս՝ որ ընդ արեգակամբս։ Ի մարմնոյս կեանքն։ Ի կեանքս մարմնոյ։ Կենօք, եւ յետ մահու. (Լմբ.։)
Զամենայն ինչ՝ զոր ունէր՝ արկ, գոյիւ չափ զկեանս իւր. (Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 44։)
ԿԵԱՆՔ. βίος vita, facultates, substantia. Գոյք. ստացուած. ինչք. ապրուստ.
agreement, satisfaction;
accord, approbation, consent, complaisance, acquiescence, compliance;
desire, wish, pleasure, will;
—ք, grace, sweetness, loveliness, amiableness;
առանց քոյին հաճութեան, without your consent, in spite of you;
արա ընդ իս ըստ հաճութեան կամաց քոց, do with me according to your pleasure.
· Calfa
Ի քոյդ հաճութիւն օրհնեալդ կամաց։ Ի հաճութիւն կամաց առաքչին մեռաւ։ Արարեա՛ միշտ յաղթօղ զխաբողին հաճութիւնս. (Նար.։)
Հաճութեամբ հօր եւ կամաւ եղեւ մարդ լինել որդւոյն. (Շ. մտթ.։)
Մակացողութիւնն (այսինքն վարժողութիւնն) ձիոց, ձիոյն հաճութիւնն է. եւ որսորդութիւն՝ շանց հաճութիւն է, եւ մշակութիւնն՝ է եզանց. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Սուտ հաճութիւն, եւ ընդունայն գեղ կնոջ գոյ ի քեզ։ Գնալ ձեզ արժանի տեառն յամենայն հաճութեան. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 28։ Առակ. ՟Լ՟Ա. 30։ Կող. ՟Ա. 10։)
εὑδοκία beneplacitum το ἁρέστον placitum Հաճիլն. հաւանութիւն. բարեհաճութիւն. կամք հաճոյական կամ բարեհամբոյր. հաճոյք.
ՀԱՃՈՒԹԻՒՆ. ἁρέσκεια, εὑχαριστία, θεραπεία gratia (qua placemus aliis), officium Հաճելի կամ ախորժելի գոլն. հաճոյկանութիւն. հաճոյանալն, կամ հաճելն զայլս.
concord, unanimity, agreement, union, consent;
համակամութիւն ընդ կամացն աստուծոյ, obedience to God's will, resignation, trust in God.
· Calfa
Հնչմամբ բարբառոյն զհամակամութիւնն մեծարեաց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ձ՟Ը։)
Զհամակամութիւն եւ զպատիւ ընդ ծնողին ցուցանէ։ Ըստ բնաւորական իշխանութեանն որդւոյ ընդ հօր իւրում, եւ ըստ համակամութեան. (Երզն. մտթ.։ Տօնակ.։)
Դարձեալ ասի զաստուծոյ յարաբերութեամբ առ մարդիկ.
Ասի եւ զմարդոյ առ մարդ.
ὀμοθυμία, ὀμόνοια unanimitas, concordia, consensus. Միութիւն եւ միաբանութիւն կամաց եւ խորհրդոց. կամակցութիւն. սրտակցութիւն. կամակար հաւանութիւն։ Զաստուծոյ ասի, ըստ ինքեան.
born of the same father, consanguineous;
— եղբայր քոյր, half-brother, half-sister, by the father's side.
· Calfa
ὀμόπατρος, ὀμόπατριος eiusdem patris (filius), germanus (frater). Միոյ հօր զաւակ. հարազատք ի նոյն հօրէ. մէկ հօրմէ.
to cough;
անդադար —, to do nothing but cough;
հազաց զգիշերն ողջոյն, he coughed all night.
· Calfa
Եթէ հազայ ի վերայ սեղանոյն ... ի ձգել զխուխ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անհնարին ցաւովք հազելոյ կոտորեալ լինէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ (ըստ յն. եւ Ճ. ՟Գ. գրելի, հազոյ։))
ՀԱԶԱՄ կամ ՀԱԶԵՄ. βήττω, χελόττω tussis. Գրգռիլ փողոյ կամ թոքոց, եւ ի դուրս տալ թնդմամբ զշունչ կամ զխուխ.
generating or causing life, health;
— Կոյս, Mother of Life, Virgin Mary.
· Calfa
Փոխանակ մահառիթ եւ մահածին տնկոյն՝ զկենսածին եւ զկենսացուցիչն բուսուցեր զքրիստոս. (Անան. եկեղ։)
life;
conduct, behaviour, custom, manners;
present life;
world;
սոսկական —, private life;
վարել անփառունակ —, to pass life in obscurity;
վճարել ի կենցաղոյս, to depart this life, to die;
cf. Կեանք.
· Calfa
Կենցաղ պայծառագոյն կամ ուղիղցուցանել։ Զքաջանուաստ կենցաղոյ նորա յայտ առնելով։ Ի գիրս զբաղեսցուք ուղիղ աւանդութեամբ, եւ ստոյգ կենցաղաւ. (Ոսկ. յհ.։)
Այս է առն աստուծոյ կենցաղն։ Բարեպաշտութեամբ եւ բարեգործութեամբ լցեալ կենցաղդ։ Ոչ ախորժեաց ընդ չարագործ կենցաղս բնակեալ մեծութիւն շնորհացդ. (ՃՃ.։)
Յաւուր պատերազմի երկաթ լաւագոյն է քան զոսկի, որպէս ի կենցաղի բան քան զճոխութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Ելոյծ ի կենցաղոյս։ Հաւատ վաճառեալ ընդ սնոտի կենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. եւ 68։)
Յանցաւոր կենցաղոյս։ Ծով կենցաղոյս։ Ի ծովածուփ կենցաղոյս։ Վտրելն մեր զկենցաղս. (Ժմ.։ Շար.։ Խոսր.։ Լմբ. ժղ.։)
Որ է օր վերջին այսմ կենցաղի։ Ի կենցաղիս ծովու։ Այսր կենցաղոյս։ Կենցաղոյս բերումք։ Ի կենցաղոյս ճանապարհի։ Ի կենցաղ աստեացս. (Նար.։)
meat, eatables, nourishment, aliment, subsistence, food, victuals;
repast;
bait, food, provender, pasture;
prey;
fuel;
ունի՞ք ինչ —, have you any thing to eat ? — եւ ըմպելի, eating & drinking;
քաղցր ի —, sweet to eat;
— վատառողջ, misdiet;
առողջարար —, wholesome food;
ազնիւ՝ քաղցրանամ՝ փափուկ —ք, exquisite, delicious, dainty meats;
թշնամիք մեր՝ — մեր են, we can eat up our enemies like bread;
մատնելոց են նոքա ի — ձեզ, they shall be your prey;
— տալ՝ արկանել, to give to eat, to feed;
առնուլ ի —, to take for nourishment;
— առնուլ, to eat, to feed, to take food;
— լինել, to be the prey of;
— սրոյ առնել, to put to the sword;
— լինել հրոյ, to be for fuel to the flames;
—ք որովայնի եւ որովայն — կրոց, meats for the belly the belly for meats;
cf. Զուգեմ.
· Calfa
Պտուղ ի կերակուր։ Խոտ դալար ի կերակուր։ Յամենայն կերակրոց՝զոր ուտիցէք։ Որս նորա կերակուր էր նմա։ Կոկորդ զկերակուրս ճաշակէ։ Ի կերչէ ել կերակուր։ Խնդրեն յաստուծոյ զկերակուրս իւրեանց։ Մրջիւնառիւծն սատանեցաւ առ ի չգոյէ կերակրոյ։ Զազգ անուշակ կերակրոյն։ Կերակուր նորա էր մարախ եւ մեղր վայրենի։ Ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Արժանի՛ է մշակն կերակրոյ իւրում։ Կերակրովք եւ ըմպելեօք։ Ամենեքին զնոյն զհոգեւոր զկերակուրն կերան.եւ այլն։
Ոչ եթէ կերակուրն պտղոյն խիստ էր, այլ ինքն դնել մտացն վասն կերակրոյն. (Եփր. ծն.։)
Եղիցես կերակուր հրոյ. (Եզնիկ. ՟Ի՟Ա. 32։)
Գուցէ կերակուր սրոյ զանձինս մեր առնիցէ. (՟Դ. 12։)
Ինքն որթն լինի կերակուր ի նիւթ հրոյ. (Եփր. աւետար.։)
Ցողուն եւ փայտ ի կարակուր հրոյ ժողովեն. (Սարկ. հանգ.։ անսովոր է հոլովս քերթողական.)
mine;
— ոսկւոյ, երկա թոյ, ածխոյ, gold-mine, iron-mine, coal-mine.
· Calfa
Հանք, բոյսք, կենդանիք. (ըստ արաբ) մայատին, նապաթ, հայվան. (Ոսկիփոր.։)
μέταλλον metallum. Հանածոյք. բրածոյք. հրահալելիք հանեալք ի մետաղաց. եւ մետաղք. բովք. (որպէս եւ ասի ոսկեհանք, երկաթահանք, եւ այլն)
band, bandage, wrapper;
truss;
— մեռելոյ, shroud, winding-sheet, grave-clothes.
· Calfa
Երիզ կամ կտաւ՝ ի պատել զո՜ր եւ է մասն մարմնոյ. փաթթելու լաթ, կապ. սարշը, պաղ. պէսդ.
Ոչ գոյ պատան բեկման նորա. (Եփր. ծն.։)
Յառաջագոյն խնկեաց զմարմին իմ՝ ի նշան պատանաց։ Յօրն պատանաց իմոց պահեսցէ զայդ. (Մրկ. ՟Ժ՟Դ. 8։ Յհ. ՟Ժ՟Բ. 7։)
Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Զի մի՜ հողոյ եւ մի՜ պատանաց յիւրում բնակութեանն աշխարհին արժանի լիցի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Ժ՟Գ. 8։)
ՊԱՏԱՆ, անք. ἑντάφιον, ἑνταφιασμός vestis sepulcralis, quae induitur cadaveri, funeratio ταφή sepultura. Երիզապինդ մեռելոյ. եւ Դիապատութիւն. պատրաստութիւն թաղման. մեռելի պատանք. քէֆին, տէֆին.
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
· Calfa
Պատերազմունք դիւաց, կամ մարմնոյ, ախտից, փորձութեանց, եւ այլն. (Վրք. հց. ստէպ։)
to war, to make war, to combat, to fight;
to be at war with, to be tempted;
— ի վերայ ազատութեան, to defend liberty;
զմահու պատերազմ, to wage a war of extermination;
զբարւոք պատերազմն —, to fight a good fight;
մեծապէս -զմեալք զառաքինութեան զհանդէս, fighting valiantly where virtue is at stake;
առանց զմելոյ, without firing a shot, without striking a blow.
· Calfa
Վարի եւ որպէս կր. ըստ յն. ոճոյ. πολεμοῦμαι, πολεμίζομαι bello afflictor, bellum patior. Կրել պատերազմ, փորձիլ.
to narrate, to relate, to recount, to recite, to tell, to report, to expose, to debit an account, to say by retail;
to publish, to manifest, to announce;
երկինք պատմեն զփառս աստուծոյ, the heavens proclaim the glory of God.
· Calfa
Պատմեն գիրք թագաւորութեանն։ Աստի սկիզբն արասցուք բանցիդ՝ պատմել խոստացելոց։ Պատմեցէ՜ք ինձ։ Պատմեաց ծառայն Իսահակայ զամենայն զխօսսն։ Պատմեաց տակառապետն զերազն իւր Յովսէփայ։ Պատմեցէ՜ք ի հեթանոսս զգործս նորա։ Պատմեցից զամենայն սքանչելիս քո։ Երկինք պատմեն զփառս Աստուծոյ։ Ետես զնա, եւ պատմեաց զնմանէ։ Վասն պատերազմացն պատմէին հեթանոսքն։ Ո՞ պատմեաց քեզ՝ թէ մերկ ես։ Ել պատմեաց երկուց եղբարց իւրոց արտաքոյ։ Պատմեցաւ Աբրաամու։ Պատմեսցեն զիրաւունս քո Յակոբայ։ Պատմէին բանքս այսոքիկ.եւ այլն։
cf. Պատուհասագոյն.
· Calfa
τιμωριτικός pertinens vel tendens ad mulctam, vindictam, incrudelis. Որ ինչ անկ է պատուհասի, այսինքն պատժոյ եւ սպառնալեաց. պատուհասօղ վրէժխնդիր. գին. անխնայ.
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
· Calfa
Զուլենիսն ագոյց ի վերայ մերկապարանոցի նորա։ Լուծցես զլուծ նորա պարանոցէ քումմէ։ Անկաւ ի վերայ պարանոց նորա եւ համբուրեաց զնա։ Արկ մարգրակոցկի ի պարանոց նորա։ Զմանկունսն պարանոցէ մարցն կախէին։ Եթէ դու՞ յանգուցի ձիոյ զօրութիւն, եւ զգեցուցեր զրահ ընդ պարանոցաւ նորա. (Եւն։)
Կորացոյց իսրայել զպարանոց իւրաւջին թշնամեաց իւրոց. (Յես. ՟Է. 24։)
Եւրոպէ ... արձագանքն հերակլեայ, եւ խորքն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանեայ. յորմէ նեզագոյն պոնտոսի, եւ ծովն իւռկանայ. յորմէ նեզագոյն պարանոց ինչ ի պոնտոս անցանի։ իսկ ասիա է յասացեալ պարանոցէդ պանտոսի եւ իւռկանայ ծովուն մինչեւ ցմիւս պարանոցն, Եւն. (Արիստ. աշխ.։)
τράχηλος, αὑχήν collum, ervix. Վիզ. փող. ուլն մարդոյ եւ անասնոյ. ... իմա որպէս ամբողջ բոլորակութիւն ուլան, ի ձայնէս պար, յն. բէրի՛ այսինքն շուրջ, կամ պարան. վասն որոյ խառն ի ստուգաբանութէան հյ. եւ յն. ասի վասն անուանո Պերինոս կամ Բէրինոս։
ՊԱՐԱՆՈՑ. ἡθμός colum, qualus. Կիրճ ծովու երկայնլոյ ըստ նմանութիւն պարանոցի, կամ աղեկատի.
leisure, leisure-time, cessation, respite, vacation;
being without work or employment, want of occupation, rest, having nothing to do, idleness;
convenient time, favourable opportunity;
cf. Պարապորդ;
ժամանակ, օր —ոյ, favourable moment;
vacation, holidays;
—ով, leisurely, at one's leisure or ease;
— առնուլ, to rest, to cease from work, to be unoccupied, at leisure;
to take time, to find a favourable moment;
ի —ս դեգերիլ, to be idle;
—ոյ լինել, to rest, to repose;
— խնդրել, to seek a convenient time, to lose no opportunity;
— բերել, տալ, լինել, — կացուցանել զինքն, to take time to, to occupy oneself with, to give oneself to, to apply oneself to;
— ժամ տալ, to give time;
— ունել, to have time or leisure;
— առնել, to empty;
զի՞ կայք —, why are you idle ?
եթէ իցէ քո —, if you have time.
· Calfa
Ըստ կարի եւ ըստ պարապոյի ճանապարհիդ խաղացից. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 14։)
Ի շաբաթու՝ զի էր օր պարապոյ, ժողովէին լսել զպատգամս մարգարէին. (Իգն.։)
Իբրեւ օր մի լինէր պարապոյ. (Մրկ. ՟Ղ. 21։)
Ժամանակ իւր պարապոյ գտեալ մենեզաւոս. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 32։)
Պարապ առեալ խորհրդոց շապհոյ՝ նիւթէ չարիս ի վերայ մերոյ աշխարհիս։ պարապ առեալ ի պատերազմացն. (Խոր. ՟Բ. 81։ ՟Գ. 25. 34։)
Ոչ առին պարապ գործոյն, մինչ հասուցին յօդն անտես. (Վրդն. պտմ.։)
Որսոց եւ խաղուց պարապ զինքն հաճոյանայր կացուցանել. (Արծր. ՟Ա. 14։)
Ընդդէմ դնելով պարապ կալոյն զգործասիրութիւն. (Յհ. գառն. խր.։)
Ցրուէ զհետամուտսն, եւ տայր պարապ ժամ գնալոյ արշակայ. (Խոր. ՟Գ. 46։)
σχολή, ἁπραγμοσύνη otium, vacuum tempus, vacatio a negotiis. Անգործութիւն. դադարումն, եւ մինգամայն զբաղումն, ըստ որում դատարկ մնալով յայս ինչ գործոյ՝ դիւրաւ լինի դեգերիլ յայլ ինչ
ՊԱՐԱՊՈՎ մ. εὑκαίρως opportune. Ի դէպ ժամու. եւ ժամ պարապոյ գտեալ.
green, verdant;
verdure;
— բացագոյն, sea-green.
· Calfa
Եւ յորթն երեք ուռք կանաչք յոյժ. (Ծն. ՟Խ. 10։)
Կանաչ իմն գոյն է լուսիկն (փոսուռայի). (Շիր.)
Յասպոյ որակութիւն գունոյ կանաչ է, որպէս զմրուխտ։ Զմրուխտ կանաչ է գունովն. (Լմբ. յայտն.։)
Կարմիր կանաջ գոյն զգեցայց. (Շ. եդես.։)
Կանաչն (գոյն՝ նշանակէ) միշտ զմանկականութիւնն, եւ զաճողութիւնն միշտ ի բարիս. (Շ. հրեշտ.։)
ԿԱՆԱՉ. գ. Դալարի. բանջար. խոտ. բոյս. տունկ. եւ Դալարութիւն. կանանչեղէն.
ԿԱՆԱՉ. χλωρός, θάλλων, πράσιος , (որպիսի գոյն) viridis. Գրի եւ ԿԱՆԱՋ. եւ իբր ռմկ. կանանչ, կանանջ. որ եւ յն. բառիւ, ՇԼՈՌՈՍ. Գոյն զուարթ ընդ կապոյտ եւ ըստ դեղին. ունօղ զգոյն դալարիոյ. եւ Դալար.
malt-liquor, beer;
— սեղանոյ, table-beer;
— ընտիր, ale;
զօրաւոր or սեաւ —, porter;
— յոռի, swipes.
· Calfa
Ջուր կասկի, այս ինքն գարւոյ. գարէջուր. գարիի ջուրը կամ քամուքը
Ամենեքեան սոքա ի միոյ իբրեւ ի կասկաջրէ եւ ի համաքամուածէն ընկալեալ մասն արեան. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
moveables, furniture, baggage, equipage;
implements, utensils;
wealth, riches, money;
goods & chattels;
գիր —սւոյ, inventory;
հարեալ ի —սւոջ, covetous, miserly, niggardly.
· Calfa
Անինչ եւ առանց կարասվոյ լինել։ Մեծատունք՝ որ ի կարասւոջն հարեալ են ( այսինքն ընչասերք)։ Կարասի վասն այնորիկ ասի, զի ի կիր ոք արկանիցէ եւ զի ի պէտս ոք ծախիցէ։ Կարասոյ վնաս առաւել սովոր է զայրացուցանել զմարդիկ. (Ոսկ. եւ Փիլիպ.։)
Ոչ իբրեւ զծառայ կամիմ քեզ՝ թէ իցես կարասւոյ. (Կոչ. ՟Ը։)
Սկսաւ պատրել զոմանս կարասեաւ։ Չպատրի մեռեալ ի կարասւոյ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ծառայել ձեզ ոչ միայն կարասոյ ծախիւք։ Կորնչին ամենեւին տամբք եւ կարասեաւ. (Փարպ.։)
Տուժեսցի նա տեառն կարասւոյն. (Եփր. ել.։)
Գնեսցո՛ւք զմարդասիրութիւն աստուծոյ կարասեաւ (այսինքն ողորմութեամբ յընչից). քանզի քրիստոս վաճառէ զարքայութիւն ընդ կարասոյ. (Հ. կիլիկ.։)
Առ գութ կարասոյն ի տուէ եւ ի գիշերի ի գործս ձեռաց զմեզ տագնապես. (Եւագր. ՟Ի՟Բ։)
Տացէ ընկերի իւրում արծաթ, կամ այլ ինչ կարասի զիւր յաւանդ։ Աւասիկ թագուցեալ է ընդ կարասեաւ։ Ընկեցին զկարասին որ էր ի նաւին՝ ի ծով անդր։ Զկարասին ընկեցիկ առնէին։ Ետուն զգիր կարասւոյն (յն. մի բառ, νόμισμα , նոմոս, վճիռ. decretum ) յիշխանս կողմանց։ Զամենայն զկահ եւ զկարասի նոցա գերեցին։ Ամենայն կահիւ կարասեաւ իւրեանց կորեան։ Կահիւ եւ կարասով (բանակին). եւ այլն։
ԿԱՐԱՍԻ, χρήματα opes, pecunia, divitiae, substantia, emolumentum. Ինչք. դրամ. գոյք. ըստակ.
four;
— անգամ, four times;
ի չորս գնալ, to go upon all fours;
բարձեալ ի չորից, borne by four men;
որ օր — էին ամսոյն, on the fourth, on the fourth of the month.
· Calfa
Ի չորս առաջս։ Ամս հարիւր երեսուն եւ չորս։ Չորք թագաւորք։ Ի չորից կանգնոց։ Որ օր չորք էին ամսոյն (ըստ եբր. ուր յն. է՝ չորրորդ). եւ այլն։
ՉՈՐՍ. Դուն ուրեք գտանի իբր ուղղ. հանգոյն ռմկ. չորս.
Յարուցեալ աղեքսանդրոս ի գահոյիցն՝ շիջոյց զճրագն, եւ ի դուրս ելեալ՝ ի չո՛րս գնայր առ գետովն. (ա՛յլ ձ. չորեքյափք գնայր) (Պտմ. աղեքս.։)
եւ նախդրիւ՝ զչորս կամ չորս. ի չորս. ընդ չորս (լծ. եւ նոյն ընդ Քառք. որպէս եւ ընդ պրս. չէհար, չահար, չառ ). τέσσαρες, τέτταρες quatuor չորս. Թիւ՝ միով աւելի քան զերիս. երկիցս երկու.
annihilation;
disappearance;
— խնդրոյ, the knotty point of a question.
· Calfa
Յովհաննէս զչքութիւն խնդրոյ լուծանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
to lessen, to diminish, to decrease, to reduce;
to deduct, to restrict;
— ի միջոյ, to take away, to deprive of life.
· Calfa
Մեծատունն մի՛ յաւելցէ, եւ տնանկն մի՛ պակասեցուսցէ։ Ըստ պակասելոյ ամացն պակասեցուսցէ զստացուածսն իւր. (Ել. լ. 15։ Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 16. եւ այլն։)
Բազում արտասուքն պակասեցուցանէ զլոյս աչացն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Եկա՛յք զսա պակասեցուսցուք ի միջոյ (այսինքն բարձցուք ի կենաց). (Բուզ. ՟Գ. 6։)
Նա Զաքար ի կենացն պակասեցոյց. (Երզն. մտթ.։)
Մի՛ պակասեցուցաներ զաջողուած աջոյս. (Նար. ՟Հ՟Ը։)
overseer, surveyor;
tutor;
cf. Պահայոյզ.
· Calfa
Բառ երկդիմի՝ ի դէպ եկեալ պէսպիսութեան յն. ընթերցուածոյ. τρεφόμενος , որ է Սնուցիչ. դայեակ. դաստիարակ. կամ συστρεφόμενος , որ է Համախմբօղ. գնդապետ.
cf. Պահայոյզ;
cf. Հմայեակ;
—ք, garrison, guard.
· Calfa
Յոլովագոյնք ի պահանորդացն հմուտք գաւառին լինիցին. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ուր եւ բարձրագոյն տեղի իցէ՝ պահանորդացն ընդունող՝ իբրու մանաւանդ ամրագոյն. (անդ. ՟Ը։)
to be exacted, claimed;
դատաստան —, to be compelled to give account of;
հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին, the rich shall suffer great torments.
· Calfa
Յետ սակաւ միոյ ի նոյն երթայ՝ ուստի առաւն, եւ զպարտս ոգւոյ պահանջեալ (յԱստուծոյ)։ Հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 8։ եւ ՟Զ. 7։)
Մի եթէ մեղադրիցէ՞ ծառայն, յորժամ պահանջիցի զաւանդն տեառն իւրոյ. (Իսիւք.։)
Զմեր յանցանաց ի նմա պահանջեցաւ զպարտս (տպ. մեր ... պարտիս)։ Որք առաջի կան դատաւորին, զիւրաքանչիւր գործոց պատասխանիս պահանջին։ Զպտուղ աղօթից յամենայն ժամու պահանջիմք յԱստուծոյ. (Խոսր.։)
Որչափ մեծ է պատիւս՝ որոյ արժանաւորեցաք, նոյնչափ բազում առաքինութիւնս գործոց պահանջիմք. յն. բազում առաքինութեան եմք պարտական։
(կր. իբր հ. հյց. խնդրով) ἁπαιτέομαι, ἐτάζομαι reposcor, expetor, exigor. Հելլենաբանութեամբ ասի՝ Պահանջիմ զայս ինչ, փոխանակ ասելոյ ըստ հայումս՝ Պահանջեն յինէն զայս ինչ.
object serving to contain another or others, trunk, box, case, scrutoire, sheath, scabbard, cover;
*vestry-room;
— նամակի, envelope, cover;
— թղթոյ, pocket-book, portfolio.
· Calfa
Արկեղքն առցին ի քէն. բայց զայս պահարանս (այսինքն զանձն աղքատի՝ յորում գանձես զողորմութիւն, կամ զգանձատունն Աստուծոյ) ոչ մահ կարէ ապականել, եւ ոչ պէտք են մեզ դրանց եւ նգաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Թէ ոք քակտէ զպահարան հոգւոյն զմարմինն, ասէ պարտական լինել դատաստանի. (Երզն. մտթ.։)
Իջոյց ի պահարանէն (զսուրբ Նշանն). (Մամիկ.։)
φυλακή, φρουρά custodia. Տեղի պահելոյ եւ պահեստի, կամ պահպանարան.
to guard, to preserve, to keep;
to protect, to guarantee, to sustain, to defend;
to shield, to screen, to secure or shelter from;
to maintain, to entertain;
— զանձն, to guard, to preserve oneself from;
— ի ցրտոյ, to screen from the cold.
· Calfa
զի պահպանիցիմք հրեշտակաւ Աստուծոյ ի նետից սատանայի։ (Խոսր.։)
worship, adoration, latria, religion;
service, office, ministry;
ceremony, mystery;
service, office;
employment, function, duty, post, place;
— աստուածային, divine worship;
— կռոց, idolatry, the worship of idols;
սնոտի —, superstition;
— ննջեցելոց, burial service;
burial;
— բարի, piety, religion, fear of God;
հասարակաց պաշտամունք, public functions;
—, պաշտամունք, Olympic or public games;
ի պաշտամանէ, by profession;
պաշտօնեայ հասարակաց պաշտամանց, the Minister of Public worship;
— առնել, to pay one's court to, to court, to flatter;
— առնուլ, to be honoured or adored, to be ministered to;
— հարկանել, տանել, to serve;
ի պաշտաման կալ, to be in the ministry;
պաշտել զ—, to exercise one's trade or calling;
— տանել, to serve, to worship, to adore;
ի — առնուլ, to adore;
— մատուցանել, to worship, to perform a service agreeable to God;
աստուածական առնուլ —, to cause oneself to be adored like a god;
ի — մտանել, to enter a person's service;
— կատարել, to fulfil a function;
կորուսանել զ—, to lose one's place;
ունել, ժառանգել զ— ուրուք, to take a person's place, to replace one;
— կատարել վասն հոգւոյ ուրուք, to celebrate a mass for the repose of a person's soul;
—ս երգոց կատարել, to sing psalms, to praise;
— ինչ առնելով, — ինչ առնելոյ վասն, through respect, for regard, by adulation.
· Calfa
Պաշտօն՝ ոչ միայն փառաբանութիւնն Աստուծոյ է, այլեւ բովանդակ նորա ծառայութիւնն. (Խոսր.։)
Բայց թէ ներես սրտիս իմոյ սիրելութեան, եւ տաս կամօք ըզքեզ ձեռացըս պաշտաման (ի թաղել զքեզ). (Լմբ. տաղ.։)
Ոչ սպասեցին հասանելոյ սովոյն. այլ յառաջագոյն առաքեցին զՊօղոս եւ զԲառնաբաս, զի պաշտօն արասցեն Հրէաստանեացն. (Ոսկ. գծ.։)
Չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ, այլ հարկանելոյ. (Եզնիկ.։)
Զի մի՛ ոք այնպէս համարիցի, եթէ պաշտօն ինչ առնելով այնպէս յարգիցէ։ Ոչ պաշտօն ինչ առնելով, եւ ոչ ի ցոյցս ինչ գրեցին զոր գրեցին։ Ոչ միշտ պարտ իցէ պաշտօն ինչ առնելոյ վասն խօսել, մանաւանդ թէ ոչ երբէք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4. 6. 11։ ՟Բ. 5։ եւ եփես. ՟Զ։)
Գտանի եւ՝ պաշտօնս, զպաշտօնս. որ եւ ՊԱՇՏՈՒՄՆ, տման. s. ՊԱՇՏՕՆ որ եւ ՊԱՇՏՈՒՄՆ. λατρεία, σεβασμός, θρησκεία cultus religiosus, veneratio, adoratio λειτουργία , θεραπεία ministerium, officium, servitus, famulatus, obsequium, religio եւ այլն։ Բարեկրօն ծառայութիւն կամ սպասահարկութիւն Աստուծոյ, աստուածպաշտութիւն. պաշտելն զԱստուած երկրպագութեամբ եւ պատարագօք եւ աղօթիւք. կրօնք. կարգ. հանդէս արարողութեանց. եւ ամենայն սպասաւորութիւն կարգեալ ի պաշտօն Աստուծոյ. սէճտէ, իթաաթ, իպատէթ, խզմէթ, զիմմէթ. մանսըպ, փայէ. եբր. ապօտան.
ՊԱՇՏՕՆ. διακονία diaconatus, ministerium ὐπηρέτημα officium եւ այլն. Սարկաւագութիւն. սպասաւորութիւն. սպաս. ժամերգութիւն. եւ ամենայն ծառայութիւն մատուցեալ Աստուծոյ կամ մարդկան.
ՊԱՇՏՕՆ. Գործ հաճոյական. հաճոյք. շնորհուկք. մարդահաճութիւն. χάρις gratia. եւ բայիւ χαρίζομαι, κολακεύω adulor. խաթըր, կեօնիւլ սայմասը՝ պագմասը, գըլընմագ.
dropsy;
— որովայնի, ascites, common dropsy;
— գլխոյ, hydrocephalus;
- աչաց, hydrophthalmia;
— պորաց, hydrophalus;
— սրտակրանաց, hydrocardy;
— փամփշափ, hydrocele;
— կրծից, hydrothorax;
— ականջաց, hydrotite.
· Calfa
ὔδερος, ὔδρωψ, ὐδερίασις hydrops, hydropisis, aqua intercus. որպէս թէ գողութիւն ջրոյ. Ախտ՝ որ գոյաւորէ ընդ մորթով զջուր օտար, ուռուցանէ զհիւանդն իբրեւ զտիկ, եւ տայ պասքիլ ի ծարաւոյ.
drawer of water;
s. mech. pump;
— բազագրեալ, ձգիչ եւ ճնշիչ, lift & force —, sucking & forcing —, double-acting -;
— շնչող, sucking, lifting or drawing -;
— մղիչ, forcincing — set;
— հրդեհի, steam —, engine, fire-engine;
— կեդրոնախոյս զօրութեամբ, centrifugal -;
— կրելի, portable fire-engine;
— հոլովական, rotatory, rotary -;
— սնուցիչ, feed —;
— օդային, air —, pneumatic —.
· Calfa
Որ հանէ զջուր ի գբոյ. ջրուոր. ջուր քաշօղ.
this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
· Calfa
(cf. ՍՈՅՆ, սորին, սոքին, սոցին)) Դերանուն ցուցական՝ գոյական Դերանուն ցուցական՝ գոյական, յայտ արարօղ զառաւել մերձաւորն յերից առաջիկայ եղելոց. սա. ասի ասիկակ. սըիկա
Սա եկն ի վկայութիւն։ Սա է քրիստոսն։ Սոքա են զաւակք օրհնեալք յաստուծոյ.եւ այլն։
Սա՛ աւասիկ թէ մարմնաւոր ինչ ախտս ունէաք՝ զամենայն հնարս հնարէաք առ ի բժշկելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Ապա ուրեմն եւ արտա՛սայց տեսակն քան զսեռն յաւէտ գոյացութիւն է. (Արիստ. գոյաց.։)
Պատահի արտա՛սայց եւ ըզսոյն ստորուսել եւ բացուսել համանգամայն. (Պերիարմ.։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
· Calfa
Սակաւ մի ջուր կամ մեղր։ Աւորք սակաւք։ Մնասջիք թուով սակաւք։ Բաժանեսցեն ի մէջ բազմաց, եւ սակաւուց։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ եւ որ սակաւ. որոյ շատն էր, ոչ յաւելաւ, եւ որոյ սակաւն էր, ոչ պակասեաց։ Սակա՞ւք իցեն (բնակիչկքն), եթէ բազումք։ Եւ յուդա ընդ առաջ նորա սակաւուք։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ. եւ այլն։
Յառաւել սիրոյն զձեզ սակաւ սիրիցեմ։ Սակաւս քան զոր մեղարն տանջեցար։ Սակաւուք գրեցի Ձեզ.եւ այլն։
Այսորիկ ցայսքան ասացեալ ըստ խորհրդոյ սակաւ Մի շատէ բաւականասցի. (Տօնակ.։)
Զոր ի սակաւուց (այսինքն ի կարճոյ, կամ սակաւուք) պարզաբանեսցուք ի պէտս լսողաց. (Ճ. ՟Ա.։)
ԱՌ ՍԱԿԱՒ ՄԻ. մ. Փոքր մի. խուն մի. առ դոյզն ինչ.
Որոյ ոչ եւս առ սակաւ մի թերացեալ էր ի սիրոյն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Թէպէտ ոչ ի բարձրագոյնսն հասանէին, սակայն առ սակաւ սակաւ յառաջադէմ լինէին. (Երզն. մտթ.։)
ԸՍՏ ՍԱԿԱՒ ՍԱԿԱՒ. Նոյն ընդ վ.
Ի ձեռն այսոցիկ ամենայնի իբր դրան բացելոյ՝ ըստ սակաւ սակաւ մտանէ ի բանն, որ վասն յարութեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
ὁλίγος, -η, -ον, μικρός, -ρά, -ρόν paucus, -a, -um ὁλιγοστός perpaucus, paucissimus ἑλάττων, -σσον, ἤττον, ἤσσον minor, minus βραχύς, -χύ brevis, -ve, parum. Որ ինչ է սակով եւ չափով. նուազ. դոյզն. դուզնաքեայ. սուղ.
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
· Calfa
ՍԱԿԱՒԻԿ յորմէ ՍԱԿԱՒԻԿ ԻՆՉ. մ. ՍԱԿԱՒԻԿ ՄԻ. ὁλίγος, -ον, -α paucus, paululum, in paucis, modicus, -um μικρός, -όν parvus, -um. Կարի սակաւ. դոյզն. դոյզն ինչ. խուն մի. փոքր ինչ. փոքր մի. քչիկ քչիկ մը.
on account of, for, by reason of, in order to, for the sake of, with respect to, in consideration of, touching, concerning;
յայն —, that is why, for which reason, for that purpose, on that account, therefore;
յայս —, it is why, for this purpose or reason, on this account, consequently;
— է՞ր, why ? for what reason ?
ի ձեր —, for you, for your sake, on your account, in respect to you;
յո՞յր —, for whose reason ? why ?
յոր or յոյր —, — որոյ, on which account, therefore;
-՝ զի, because.
· Calfa
Քոյինն սակս բանի։ Քակելոյ սակս։ Ոչ դատելոյ սակս, այլ պատմելոյ աղագաւ։ Սակս որոյ։ Սակս (այնորիկ) զի իմ է, գոհանամ. (Նախ. ՟ա. մակ.։ Վրք. հց. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 57։)
Յոլովագոյն գործառութիւն գործ է քան զայն՝ յորոյ ի սակս ասացեալ է. (Պղատ. տիմ.։)
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
· Calfa
Սահմանիցէ ինչ անձին իւրոյ։ Ամենայն սահմանքն՝ զոր սահմանէաց զանձնէ իւրմէ։ Ի ժամանակ սահմանեալ պատրաստեցաւ։ Որ հաստատեաց զերկիր, որ սահմանեաց զնա։ Որդի մարդոյ ըստ սահմանելոյն երթայ.եւ այլն։
Եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ։ Մի՛ ինեւ, այլ քեւ սահմանեսցի ընդարձակութիւն ձեռին քո։ Որ զտրտմական սահմանեաց ծնունդ։ Արծաթասիրութիւնն ոչ եթէ ի բիւր տաղանդս ոսկւոյ սահմանի։ Բազում ինչ խորհիմ յաստուածայինսն, այլ սահմանեմ զանձն իմ, զի ՛մի՛ պարծելով կորնչիցիմ. (Խոր. ՟Ա. 1։ Սարկ. աղ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
illustrious, famous, distinguished, celebrated, renowned;
elegant, magnificent, excellent;
pompous, sumptuous, fine, rich, superb;
proud, haughty, stiff and starched;
— or —ս, proudly, haughtily;
pompously;
— եւ պաճոյճ, richly and magnificently;
—ս խօսել, to speak elegantly.
· Calfa
Պատուեսցեն օտարք պերճք ի խոնարհագոյն բազմեալ մսրի. (Ճ. ՟Գ.։)
Հոյլ ծերունեաց պերճից. (Նար. տաղ.։)
Աթենա իւրովն հարսնացեալն զարդու պերճ եւ պաճոյճ սաղարթանայր զարմիւ, Մագ. (՟Լ՟Դ։)
Կամ Պաճոյճ. զարդարուն.
Զպարծանս մեր ըստ երանելոյն պօղոսի պերճ եւ պաճոյճ պատուասիրաբար զարդու յարմարել յուսով. (Մագ. ՟Խ՟Դ։)
Կնիք՝ պերճ եւ պաճոյճ մակադրեալ. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
(լծ. հյ. բերձ, բարձր, եւ պարծ. պ. պէրծ. ար. պէրզ)Պանծալի. փառացի. սէգ եւ սոնք. շքեղ. ճոխ. երեւելի. մեծ. գեղեցիկ. հոյակապ. նազելի. ... յն. γαυρίων, γαῦρος (լծ. գորոզ). σεμνός եւ այլն. superbus, ut egregius, elegans, gloriosus, spectabilis, gravis եւ այլն.
to quake, shake, shiver or tremble;
— ի ցրտոյ, to shiver with cold, to quake all over.
· Calfa
Սարսռացեալք դողային վասն ցրտութեան ձմերայնոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 6։)
Յորժամ լինի ձմեռն, ո՞չ սարսռոյք։ Ո՛չ սարսռիմք, եւ ոչ տապանամք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Զոգիսդ անտես առնես, եւ վասն օդոյ ոտից այդչափ սարսռես եւ դողաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
ՍԱՐՍՌԱՄ կամ ՍԱՐՍՌԻՄ. τρέμω, τρέω tremo, trepido φρίσσω horreo ῤιγέω rigesco, exhorreo θορύβομαι turbor, commoveor. որ եւ ՍԱՌՍՌԱՄ, ՍԱՌՍՌԵՄ. Սարսուռ կրել. դողալ ի ցրտոյ սառնամանեաց կամ ի տենդէ, եւ յերկիւղէ. դոփալ. զնդալ. սարսիլ բոլորովին. սարսափիլ. սըրսռալ, դողալ դողդղալ, խիստ մրսիլ եւ վախնալ.
to sow, to disseminate, to spread or cast the seed;
to procreate;
— սերմն, to seed;
ժամանակ սերմանելոյ, seed-time or sowing-time.
· Calfa
Ըստ յն. ոճոյ ասի եւ զկենդանւոյ, որպէս Սերել, ծնանել.
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
· Calfa
Տայցէք ոչ նոցա զպէտս մարմնոյ. (Յկ. ՟Բ. 16։)
Ծննդեան եւ մահու յաստուծոյ պէտս ընկալեալ. (Փիլ. բագն.։)
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Լնու զպէտս պիտոյից ամենայն արարածոց. (Յճխ. ՟Դ։)
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
Եկն եւ ասէ ցծերն. (յելս պիտոյիցն է. Վրք. հց. ձ.)
Եթէ զինէն ունիք պէտս, ահա ես ինձէն մատնիմ. թոյլ տուք գոցա երթալ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԻԼ. ըստ յն. ոճոյ. որ ի մեզ ասի, Ինձ պիտոյ է. Ես պէտս ունիմ ի քէն մկրտիլ, եւ դու առ իս գաս. (Ժմ. յն.։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Երկուց պէտք են աստծոյ շնորհին, եւ մեր յոժարութեան. (Մխ. Էրէմ։ Չեն ինչ պէտք բազում բանից. Եւս. քր. ՟Ա։)
ՊԷՏՔ է, Ի ՊԷՏՔ Է, Ի ՊԵՏՍ Է. Նոյն ըստ վ.։
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Իբրեւ ետես դեւն զմանուկն, ասէ եթէ դու աստ գոլով, իմ պէտս ոչ գոյ. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
ՊԷՏՔ. ἁποχώρησις secessus. Կարիք մարմնոյ, թափումն աւելորդաց. հարկաւորութիւն.
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
ՊԷՏՔ ԵՆ. ՉԵՆ ՊԵՏՔ. χρή, δεῖ opus est, necesse est. Գոյ կամ չիք պիտանաւորութիւն, հարկ. պիտոյ է, պիտի. չէ պիտոյ. պետք է.
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
wasp, drone, hornet, ox-fly, gad-fly;
բոյն —աց, wasp's nest.
· Calfa
Ընդէր՞ զպիծական յարուցանես հակառակ հաւատոյս. (Առ որս. ՟Ա։)
to soil, to contaminate, to stain, to spot;
to profane, to pollute, to abuse;
to abhor, to detest, to execrate;
— զկոյս, to violate, to dishonour.
· Calfa
Պահեսջիք զշաբաթս, զի սրբութիւն է այն տեարն եւ ձեզ. պղծեսցէ զնա. մահու մեռցի։ Զձեռին գործին քո մերձեցուցեր ի նա, եւ պղծեալ է ։ Մի պղծեսցես զանուն իմ սուրբ։ զսրբութիւն տեարն պղծեաց։ Մատուցանեք ի սեղան իմ հաց պղծութեան. եւ ասէք. ի՞ր պղծեցաք զնա։ Ամենայն անօթք նոցա պղծեալ էին։ մինչեւ հեթանոսս եւս եմոյծ ի տաճարն եւ պղծեաց զսուրբ տեղիսն։ Որ եւ զտաճարն իսկ կամեցաւ պղծել. եւ այլն։
ո՛չ որ ինչ մտանէ ընդ բերան՝ պղծէ զմարդ, այլ որ ինչ ելանէ ի բերանոյ՝ այն պղծէ զմարդ։ Անլուալ ձեռօք ուտել ոչ պղծէ զմարդ։ Զոր աստուած սրբեաց՝ դու մի պղծեր։ Զպղծեալսն սրբէր առ ի մարմնոյ սրբութենէ.եւ այլն։
βεβηλόω polluo, profano ἁλισγέω contamino եւ այլն. Պիծ առնել. անպատիւ եւ անսուրբ առնել զսրբեալն աստուծոյ. աղտեղել.
ՊՂԾԵԼ, μιαίνω, ἑκμιαίνω polluo, inquino, contamino. Ապականել (զկոյս).
cf. Պնդագոյն.
· Calfa
Պինդ օրինակաւ. պնդութեամբ. պնդագոյնս. սերտիւ. ուժգին. եւ Արիաբար. փութով պնդութեան.
Պնդապէս հաւատով յուսոյն կարծրութեան ընդ քեզ բեւեռել անսայթաքելի։ Զրահեալ պնդապէս սուսերաւ հոգւոյն ... հաստատեսցես կազմել պնդապէս ի կացումն ուղիղ անսասանելի։ Ըմբռնեալ զմարտուցեալն ընդ իւր՝ պնդապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
· Calfa
Մի՛ խզեր զկապ միութեան զընդ քեզ սիրոյ պնդութեան։ Պնդութիւն յատակիս ի ներքոյ աստի հոսեալ սասանի. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Ձ՟Բ։)
Թմբրեցելոյ գլխոյն ի գոլորշեացն, զորս ի խորագոյն ջերմութէանն պնդութեամբ ի վեր առաքի. (Բրս. գոհ.։)
Եւ Հաստատութիւն սրտի եւ մտաց, զօրութիւն. ոյժ. արիութիւն.
Անապակ բռնի ի քուն հարկէ մտանել, եւ զոգւոյն պնտութիւնս թուղացուցանել. (Փիլ. քհ.։)
Զայն ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ. (Ագաթ.։)
Կամ Փոյթ. ջան. ճիգն. երկասիրութիւն.
Բազում պնդութեամբ։ Փութոյ պնդութեամբ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 27։)
Որով ունէր զփոյթ պնդութեան բարեաց դնել ի միտս նոցա. (Իգն.։)
ԵՒ յիշատակ այլոց պնդութեանց եթող մեզ վասն բանից աստուծոյ։ Թէ քանի՞ խօսս ընկալաք մեք ի պնդութէան անտի իրինիոսի. (եւ այլն. Եւս. պտմ.։)