legitimacy, authenticity, genuineness;
fraternity, brotherhood;
kindred, consanguinity.
ἁδελφότης fraternitas γνησιότης germanitas, sinceritas συγγένεια affinitas եւ այլն. Հարազատ եղբայրութիւն, ազգականութիւն, ազգակցութիւն, որպէս եւ բնութենակցութիւն. հարազատ որդիութիւն. ընդակցութիւն. մտերմութիւն. մերձաւորութիւն. ճշգրիտ նմանութիւն. իսկութիւ, անկեղծութիւն.
cf. Խարամանի.
Ամենայն բարիքս որմզդի է՝ եւ լաւք. եւ չարք եւ դեւք՝ հարամանայ։ Պատերազմ որմզդի ընդ հարամանոյն. (Արծր. ՟Ա. 3։)
south wind;
the south;
արեւելեան —, south east;
արեւմտեան —, south west;
հողմ —ոյ, the south wind;
շնչէ —, it blows from the south.
(իբր Արեւակողմն, կամ կողմն հարեալ եւ այրեալ յարեւէ) νότος (յորմէ եւ ռմկ. լօտօս ). auster, meridies. Կողմն աշխարհի եւ երկնից հանդէպ հիւսիսոյ, միջօրէ ընդ մէջ արեւելից, եւ արեւմտից. եւ հողմն շնչեալ յայնմ կողմանէ ջերմագին.
Ընդ հիւսիսի եւ ընդ հարաւ։ Ըստ հարաւ, եւ առ հարաւով ի թեմանայ։ Դշխոյն հարաւոյ.եւ այլն։
cf. Հարաւակոյս.
Ընդ հարաւակողմ յերկայնութիւն։ Որ իջանէ ի հարաւակողմն։ Քաղաքք որ ընդ հարաւակողմն, եւ այլն։ Բեթղահէմ ի հարաւակողմ կայ երուսաղէմի. (Զքր. կթ.։)
fields, country;
seed or sowing-time, tillage, ploughing.
σπόρος semen եւ ἅρουρα agger. (լծ. ընդ հյ. արօր. արտորայք. եւ յն. ա՛րուրա ) Ցան։ վարուցան. սերմն. եւ արտ. որպէս յն. սփօ՛ռօս.
to pass quickly, to skip, to omit, to pass over in silence.
Յորժամ սիրելի լսեմք, մի՛ հարեւանցցուք ընդ բանս. (Լմբ. սղ.։)
equally stretched, plain, flat.
Հարթ ծաւալեալ, եւ ծաւալմամբ ընդ ամենայն կողմն. համասփիւռ.
Հարթածաւալ ճառագայթից ծագմանն ընդունակ. (Աթ. ի կոյսն.։)
to start with fear, to be scared, to take fright or umbrage at, to start or fly off, to bound away.
ՀԱՐԹՆՈՒՄ ἁναπηδάω resilio. որ լինի եւ ՀԱՐԹՉԻՄ. (լծ. սարտնուլ. շրտնուլ. խրտնուլ, եւ զարթնուլ) Ի վեր ոստնուլ. ընդոստնուլ. առ ահի ի վեր վազել. ահիւ խուսափել. օցտել. դուրս ցաթկել, վախէն վեր ցաթկել, քաշուիլ՝ փախչիլ.
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
σοβέω, ἁποσοβέω abigo, repello. Տալ հարթնուլ. ընդոստուցանել։ երկիւղիւ շրացուցանել. փախուցանել. տալ օցտել. ի բաց փարատել.
Հարթուցեալ զկռուողսն կոչէ, որք պատերազմին ընդ միմեանս. իբր ի կռիւ կաքաւեալս. (Շ. բարձր.։)
centuple, a hundredfold, hundred times as much.
centurion, captain.
to force, to constrain, to oblige.
(Գազանք) ի ձեռն հնարից ընդելեալք լինին եւ հարկադրեալք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Հարող.
Ոչ խստանայ եւ ոչ ընդդէմ դառնայ հարողացն. (Լծ. կոչ.։ Արշ.։)
striker;
knocker;
— ցուլ, a butting or mad bull.
Ոչ խստանայ եւ ոչ ընդդէմ դառնայ հարողացն. (Լծ. կոչ.։ Արշ.։)
exacter, tax gatherer, collector, receiver.
Զընդ լծով կացեալսս՝ լծադիրս բազմաց եւ հարկապահանջս կացոյց։ Ամենեցունց նոցա լծադիր եւ հարկապահանջ լինէր. (Խոր. ՟Ա. 23։ Յհ. կթ.։)
act of paying tribute;
thraldom, servitude.
necessary, important, essential;
intimate;
ministering, serving;
necessaries.
cf. Հարկաւորապէս.
Սուգ առին հարկաւորաբար։ Հարկաւորաբար գամ յայս։ Յորժամ զչար չառնիցեն, հարկաւորաբար զբարին առնիցեն։ Հարկաւորաբար մարգարէս զանհաս բնութիւնն աստուծոյ համեմատէ ընդ տկար արարածոց իւրոց. (Մխ. երեմ.։)
to necessitate, to oblige, to force.
Հարկաւորեալ տակիտոս՝ ընդդէմ արտաշրի գայ զկողմամբք պոնտոսի. (Խոր. ՟Բ. 73։)
necessity, want;
ministry, office, service;
servitude.
Ոչ ոք նմա հրամանատու, եւ ոչ ընդ հարկաւորութեամբ կապեալ. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Մի՛ անիրաւաբար վարիք առ հնազանդեալսդ՝ ծանր եւ դժուարակիր հարկաւորութեամբ, զոր ոչ կարեն բառնալ։ Սիրով եւ հարկաւորութեամբ հատուցանել։ Որ հոգիքդ էք հարկաւորութեան՝ սպասաւորիչք տեառն. (Շ. ընդհ.։ Իգն.։ Շար.։)
cf. Հարկեցուցանեմ.
Հարկել զնա՝ ասել։ Հարկես զիս ի դատ ընդ քեզ մտանել։ Հարկեաց զիս բերել։ Ոչ հարկեմ եւ ոչ բռնադատեմ. (Ոսկ. յհ.։ Մխ. երեմ.։ Ճ. ՟Բ.։ Բրսղ. մրկ.։)
blow, knock, beating, striking, percussion;
bastinado;
slash, cut, wound;
bruise, contusion;
sore;
scourge, blow, chastening, tribulation, misfortune;
repulse, rout, defeat, overthrow, considerable loss;
—ք, — paean;
—ք եգիպտոսի, the plagues of Egypt;
օրհասաբար —, mortal blow;
—ս ածել, to give many blows, to cudgel, to chastise;
հարկանել ի —ս մեծամեծս, to make great slaughter, havoc, carnage, butchery.
Խառնելով զողբ եւ զօրհնութիւնս եւ զհարուածս ընդ երկադուռն մեծավերջից. (անդ։)
blow, beating.
Մոռանալ զընդ միմեանս հարումն. (Յհ. կթ.։)
Ի սաստիկ հարմանէ ընդ միմեանս խաւարեցուցանէ զմիտս. (Վրք. հց. ՟Բ։)
powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.
Հարուստ եւ ուժեղակք ընդդէմ հակառակորդաց հինից գտան. (Յհ. կթ.։)
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
γάμος nuptiae. արաբ. պրս. ասրոսի, հարսոսի. ռմկ. հարսնիք թ. տիւկիւն. Խրախութիւն վասն գալստեան հարսին. հանդէս եւ կոչունք պսակելոյ հարսին ընդ փեսայի.
cf. Հարսանեկան.
Հարսնական զուարճանօք զուարճանայ ընդ փեսային. (Նիւս. կուս.։)
to become a bride, to marry, to wed, to be or get married.
Ամուսնութիւնն ընդ ուղիղ հարսնացեալն սուրբ է, եւ ընդ օտարն՝ պոռնկութիւն. (Լմբ. իմ.։)
to marry, to join in wedlock, to give or take in marriage.
Հաճեցաւ հարսնացուցանել իւր զկաթողիկէ սուրբ զեկեղեցի։ Զեկեղեցի հարսնացուցանէ, եւ ընդ ինքեան միաւորէ. (Զքր. կթ.։ Շ. խոստ.։)
oppression, violence, vexation, exaction, extortion.
Հարստահարութեամբ բազմաւ ընդարձակել զսահմանս, կամ ընդ իւրեւ զոք հնազանդեցուցանել. (Յհ. կթ.։)
Հարստահարութիւն խոկայ ընդդէմ արարչին. (Սահմ. ՟Ը։ Մագ. ՟Խ՟Ը։)
to become powerful, to be predominant, to domineer, to lord it, to rule over, to reign;
to get or grow rich, to prosper, to thrive;
to abound;
— զբարեպաշտութիւն, to be rich in piety, to be very pious.
Հարստանաս մեծապէս ընդ տալն. (Նար. ՟Լ՟Ա։)
to drive in, to thrust down, to push, to fix, to establish, to consolidate;
to tie tight.
Յերկիր զնա հարստէր։ Թափանցանց ընդ թիկունսն յայնկոյս յերկիր հարստէր. (Յհ. կթ.։)
Միաւորեցի զքեզ ընդ իս, եւ ընդ իս հարստեցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. յն. զօդել։)
to ask, to inquire, to interrogate, to question;
— ի տեառնէ, to consult the Lord;
— զողջունէ ուրուք, to ask news of, or about some one;
— զումեքէ ի խաղաղութիւն, to salute with gentle words;
— զոք բանիւք բազմօք, to overload with questions.
Եւ այնպէս ընդդէմ հարցողացն նա առնէր պատասխանի. (Յհ. կթ.։)
to interrogate, to question, to examine, to inquire.
Որք համագոյք են, ոչ ընդ միմեանս հարցափորձին գոյացութեամբ. վասն զի ո ոք ընդ միմեանս հարցափորձէ գոյացութեամբ զպետրոս եւ զպօղոս. (Դամասկ.։)
examination;
interrogation.
certain short Armenian canticles or hymns so called.
ՀԱՐՑՆԱՓԱՌ որ եւ ՓՈՔՐ ՀԱՐՑ կոչի. Փառ, եւ փառեր հարցիցն. որ են ի հին ժամագիրս կամ յերգարանս որպէս համառօտ շարականք ի տեղի այժմու ընդարձակ հարցներոյն. զոր օրինակ.
ammi, bishop's-weed.
ՀԱՑԱԴԵՂ կամ ՀԱՑԻ ԴԵՂ. (որ վրիպակաւ գրի եւ Հասիդեղ. եւ շփոթի ընդ այլ խոտ՝ որ կոչի Հազի դեղ)։ ի բառս Գաղիանոսի, եւ ի Բժշկարան. եւ ի Հին բռ. վարի որպէս Համեմ, կամ հացհամեմ. որ եւ կոչի Ունդ նանխմի, այսինքն սերմն անանխոյ։ որպէս յն. ամոմի, կամ ամմի. ἅμμι, ἁμομίς եւ այլն.
messmate;
guest;
fellow-boarder, table-companion;
— լինել, to eat together.
Ընդ հացակից գազանն, ընդ աթոռակից ժանտն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ե։)
to become bread, to be made into bread.
Հաց լինել կենաց կամ խորհրդաբար. ընդ տեսակաւ հացի լինել եւ ճաշակիլ. որ սեպհական սուրբ մարմնոյն քրիստոսի.
president of the wedding banquet;
bridesman, paranymph.
Ամուսնացաւ կինն սամփսոնի ընդ հացերիցուն նորա, որ էր նորա ընկեր. (Դտ. ՟Ժ՟Դ. 20։)
ash-tree;
հացեաց դրախտ, ash-grove;
— ծառոյ սերմն, cf. Ճնճղկալեզու.
μελία bumelia, fraxinus. Ծառ վայրի անպտուղ՝ մանրատերեւ ըստ ուռւոյ. ... ի ստուերէ նորին խորշի օձ, վասն որոյ եւ Օձատանջ ասի. (ուստի հացի՝ է լծ. ընդ Օձի։) Գաղիան.։ (ուր յն. դնի սփեմգամոս. թերեւս որպէս օֆիօ՛տամոս. իբր օձատանջ։)
bread or dinner giving.
ՀԱՑՏՈՒ ἐστιάτωρ convivator. որ եւ ՀԱՑԱՏՈՒ. Տուօղ զհաց. որպէս աստուած կերակրիչ համայնից. եւ կոչնատէր, որ ի հաց կոչէ, կամ առնէ ընդունելութիւն սեղանոյ.
cf. Հաւադիւթականն.
Ըղձութիւնք եւ հաւադիտութիւնք (կամ հաւագիտութիւնք) եւ երազք ընդունայն են. (Սիր. ՟Լ՟Ա. 5։)
augurial science.
Հաւադիւթականն է, յորժամ երբէք այս ինչ հաւու կամ այլ ինչ, յառաջ կամ զկնի՝ ընդ աջմէ կամ ընդ ահեկէ երեւելով, ասիցեմք՝ թէ զայս ինչ նշանակէ. (Նոննոս.։)
cock-crowing;
cockcrow, day-break;
ի — ի, at cockcrowing, at the peep or break of day.
Յերեկորեա՞յ, եթէ ի մէջ գիշերի, եթէ ի հաւախօսի, եթէ ընդ առաւօտս. (Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 35։)
consentingly, willingly.
Տալ հաւանաբար զլսելիս յունկնդրութիւն։ Հաւանաբար ընդունել, կամ ուսանել եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
likely, probable;
persuasive.
Հաւանագոյն է, որ զխրատսն դէմ յանդիման ընդունի Փիլ. (՟ժ. բան.։)
Ոչ ցանկանալն չշնալոյն ո՛չ եթէ ընդդիմակաց ինչ է, այլ առաւել հաւանագոյն. (Եզնիկ.։)
persuasible, likely, probable, plausible;
— է, չէ —, it is likely;
unlikely.
πεπεισμένος, εὑπειθής persuasus, obsequens. Հաւան. հաւանօղ. ընդունօղ. բարեհաւան. դիւրահաւան. ինքնակամ. մտադիւր. հլու. եւ Հաստատողական. ստորասական.
Զակամայիցն ընդ կամաւորացն, զբռնացելոցն ընդ հաւանականացն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
Աղաւնին միամտութեամբ եւ հաւանականաւն պատարագեալ տեառն. (Բրս. տեառնընդառաջ.։)
ՀԱՒԱՆԱԿԱՆ. πειθανός, πειθός probabilis, acceptus, persuasorius. Հաւանելի, ընդունելի, վասն որոյ եւ հաւանեցուցիչ, համոզիչ, կամ պատիր. հրապուրիչ.
Որ զխաչն ասեն իշխանութիւն ի վերայ ուսոցն յելանելն ի գողգոթայ, որով կալաւ զընդ երկնաւսն, է հաւանական. (Գէ. ես.։)
to persuade, to induce to believe, to convince;
to advise, to induce to do.
Այնու հաւանեցուցեր զթշնամիսն մեր, եթէ դու ես՝ որ փրկես զմեզ։ Հաւանեցո՛ զկինն հեբրայեցի ուտել եւ ըմպել ընդ մեզ։ Հաւանեցուցին զժողովուրդն, զի խնդրեսցեն զբարաբբայ։ Հաւանեցուցանէին զնոսա կալ մնալ ի շնորհսն աստուծոյ.եւ այլն։
Զառաքինի անձն ոչ ոք կարէ հաւանեցուցանել գործել ազնպատշաճս։ Եւ զի՞նչ հաւանեցոյց զնոսա յայս։ Հաւանեցոյց ընդ ինքեամբ. (Շ. մտթ.։)
equally acting.
(Տրդատ ընդ գրիգորի) զուգաբան եւ հաւասարագործ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
companion, fellow, comrade, mate, partner.
(Որդի) հաւասարակից ընդ հօր յէութենէ. (Շար.։)