royal;
— թագաւորութիւն, reign;
— տիկին, queen, royal princess.
Իբր Արքայեան. արքայական.
Արքեան տիկին։ Արքեան թագաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
archbishop, metropolitan.
• , ի-ա հլ. (յգ. -ունք) «մեծ կամ գլխաւոր եպիսկոպոս» Ագաթ. Խոր. Յհ. կթ. Լմբ. պտրգ. Մխ. դտ. յետնա-բար ասւում է նաև արհիեպիսկոպոս, արշի-եպիսկոպոս կամ արհեպիսկոպոս, եպիսկո-պոս արհի, եպիսկոպոս արշի, կրճատմամբ էլ պարզապէս արհի։ Այս բառից են արք-եպիսկոպոսապետ Բուզ. դ. 4. արքեպիսկո-պոսութիւն Յհ. կթ. արքեպիսկոպոսական, արքեպիսկոպոսարան (նոր գրականի մէջ)։
• -Յն. ἀρχιεπισϰοπος «արքեպիսկոպոս» կազմուած ἀρχω «գլխաւոր լինել, վարել», ხρχή «գլուխ, սկիզբ, գլխաւոր» + έπίσϰοπος «եպիսկոպոս» բառերից. նոյնից փոխառեալ ևն նաև լտ. archiepiscopus, իտալ. ar-civescovo, ֆրանս. archevêque, ռուս. ap-xienиcкоnъ, վրաց. არხიეβისკოძოზი ար-խիեպիսկոպոզի ևն հոմանիշները։-Հիւբշ 342։
• Հներից ուղիղ մեկնութեան ծանօթ է Լմբ. մատ. 83 «արքեպիսկոպոսք, որ թարգմանին եպիսկոպոսապետք կամ առաջին եպիսկոպոսք»։ Նորերից ուզիղ մեկ-նեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ ևն։
Բառ յն. արխիէբիսգօբօս ἁρχιεπίσκοπος archiepiscopus Եպիսկոպոսապետ. գլուխ այլոց եպիսկոպոսաց. պատրիարդ. հայրապետ. գիտապետ.
Առանց մեծի արքեպիսկոպոսին կեսարու. (Խոր. ՟Գ. 39։)
Զգլխաւորս արքեպիսկոսացն վրաց եւ աղուանից՝ արքեպիսկոպոս ընդ ձեռամբ նորա կարգեալ։ Յարքեպիսկոպոսէ կոստանդնուպօլսի. (Յհ. կթ.։)
Արքեպիսկոպոսք, որ թարգմանին եպիսկոպոսապետք, կամ առաջին եպիսկոպոսք. եւ գո՛րծ է նոցա ձեռնադրել զմետրապօլիտս. (Լմբ. պտրգ.։ եւ Մխ. դտ.։)
archiepiscopal.
archbishopric
archiepiscopacy.
Եպիսկոպոսութիւն. հայրապետութիւն. կաթողիկոսութիւն.
Ձեռնագրէ յարքեպիսկոպոսութիւն վրաց նահանգին. (Յհ. կթ.։)
archimandrite.
• «աբբայ, վանահայր» Վրք. հց. բ. 56. յետին ձևերն են արշիմանտ-րիտ Վրք. հց. Բ. 334, առշիմանդրիտ Օրբ. հկճռ. ժա. էջ 154. շամանդրիդ Վրդն. պտմ. տպ. Վենետ. էջ 83, որի դէմ հրտր. Էմինի, էջ 113 ունի արշամանդրիտ։
• = Յն. ἀρχιμανδριτης «վանահայր». կազմը-ւած է ἀρχι-«պետ, գլխավոր»+μάνδrα «փա-րախ» բառերից և բուն նշանակում է «փա-րախապետ»։ Սրանից են փոխառեալ նաև լա archimandrita, իտալ. archimandrita, ֆր-րանս. archimandrite, ռուս. арxимандритъ, վրաց. არხიმანდრიტი արխիմանդրիտի ևն հոմանիշները։-Հիւբշ. 342։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ ՀՀԲ և ՆՀԲ.
ԱՐՔԻՆԻ կամ ԱՐՔԻՆ ԱՐՔԻ. Բառ ռմկ. որպէս Արքայենի, արքայական. կամ Յարգի, ազնիւ, ընտիր, լաւ, պատուական։ (Վստկ. ՟Ի՟Ա. ՟Ի՟Գ. ՟Խ՟Զ. ՟Ձ՟Թ. ՟Մ՟Խ՟Ե։)
Ուր եւ գտանի բայ ԱՐՔԻԱՆԱԼ կամ ԱՐՔԻՆԱՆԱԼ. այսինքն Ազնուանալ, լաւ լինել. ՟Ի՟Ը. ՟Մ՟Ձ՟Ը։ Եւ ԱՐՔԻԱՑՆԵԼ. այսինքն Ազնուացուցանել. ՟Ժ՟Ը. ՟Ծ՟Բ։
որ եւ ԱՐՇԻՄԱՆՏՐԻՏ. յն. արխիմադրդիս այսինքն փարախապետ. որպէս Վանահայր. աբբայ. (Վրք. հց. ՟Թ. ՟Ժ՟Զ։)
royal;
— ճանապարհ, great thourougkfare, high-road.
βασιλικός, βασιλικώτατος regius, nimis regius Արքունի. արքայական. թագաւորական.
Զօրէնսն կատարիցէք զարքունականս ըստ գրոց. (Յկ. ՟Բ. 8. (իբր երկնաւոր թագաւորի. տիրական, աստուածային)։)
Արքունական եւ վեհագոյն ամենայն օրինաց՝ սէրն է. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Արքունական թագ, կամ զօրութիւն, ծնունդ. (Եւս. քր. ՟Ա։ Փիլ. ստէպ։)
Արքունական հարսանիք, կառք, տուն, դիւան, սենեակ, ծիրանիք։ Ի վերայ որսոց արքունականաց։ Տանն արքունականի։ Արքունական կերպարան, պէտք, զգեստ, քաղաք, ապարանք, դուռն, պատկեր. եւ այն. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Խոր.։ Պիտ.։ Յհ. կթ. ստէպ։ Նար. ՟Լ՟Գ։)
Կամք արքունականք։ Կոչումն արքունական. այսինքն արքայի. (Յհ. կթ.։)
Արքունական փեսայ. այսինքն արքայ փեսայ եղեալ. (Ագաթ.։)
ԱՐՔՈՒՆԱԿԱՆ ՃԱՆԱՊԱՐՀ կամ ՊՈՂՈՏԱՅ. որ եւ ասի ԱՐՔՈՒՆԻ. cf. Կուռ, եւ ԱՐԱՀԵՏ։ (Ագաթ.։ Կորիւն.։)
ԱՐՔՈՒՆԱԿԱՆՆ. ՟Գ. Արքունի գահ. եւ Իշխան յարքունիս.
Առեալ զնշան պատուի զպսակն թագաւորութեան, յարքունականն մատուցանի. (Ագաթ.։)
Լուեալ զայս թագաւորին, եւ ամենայն արքունականքն. (Ճ. ՟Ա.։)
given by the king or Court.
որ եւ ԱՐՔԱՅԱՏՈՒՐ. Յարքայէ կամ յարքունուստ տւեալ.
Արքունատուր կառք. (Ագաթ.։) (Կորիւն.։)
Արքունատուր պարգեւք. (Լաստ. ՟Ը։)
royal;
aulic;
— ճանապարհ, պողոտայ, high-way, road-way.
Յետադաս անհոլով դնի ստէպ.
βασιλικός regius Արքունական. արքայական. թագաւորական.
Կալանաւորքն արքունի։ Զերկիրն կամ զգործ արքունի։ Պատուհաս արքունի։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Յաթոռոց արքունեաց.եւ այլն։
Մշակութիւն արքունի. (Փարպ.։)
Ի հրապարակ արքունի. (Ագաթ.։)
Յարքունի վաստակ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի վերայ որսոց արքունեաց. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Զարքունի հարկ ողջ արասցեն. (Կանոն.։)
Ի դաւիթ տանն արքունի։ Օրինաց արքունի։ Ի գանձս արքունի։ Գուդքն արքոնի։ Ըստ հրամանին արքունի։ Ի ձեռանէ արքունի.եւ այլն։
Ի մեծ սպասաւորացն արքունի։ Հրամանաւ արքունի։ Զօրացն արքունի։ Իրաց արքունի։ Հարկաց արքունի։ Ի պատուոյ արքունի։ Դրանց արքունի. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Խոր. ՟Բ. 6։ Փարպ.։)
Թէ ոք լուծցէ ինքեամբ ըզմին, փոքր կոչի առ արքունին. իմա՛, յարքայութեան։
ԱՐՔՈՒՆԻ ԳԻՆԻ. իբր Ազնիւ գինի. որ եւ ասի ԹԱՍՈՒՆ. θάσιον այսինքն թասոս կղզւոյ.
Որք զարքունի գինին ըմպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
palace, royal residence;
court, courtier;
յարքունիս առնուլ, գրաւել, to confiscate.
βασίλειον, βασιλικόν, παλάτιον regia, palatium, δημόσιον, ταμεῖον fiscus, aerarium Պալատն. տուն արքայի. որ եւ ԴՈՒՌՆ ԱՐՔՈՒՆԻ. եւ (Գանձ արքունի.)
Կործանեցան արքունիք։ Յարքունիս են. (Նաւում. ՟Ե. 6։ Ղկ. ՟Է. 25։)
Որ պարտիցի ոք ինչ յարքունիս, թողեալ լիցի նմա. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 43։)
Տուն արքունի, որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, թէպէտ եւ փոխեսցի անտի թագաւորն, որ միանգամ յարքունիսն նուիրեցաւ՝ արքունի կոչ. (Սեբեր. ՟Է։)
Վասն արծաթոյն որ պարտէր յովնաթան յարքունիս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 15։)
Նեքտանեբոս անդ էր յարքունիսն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զերանելի հռիփսիմէ տանել յարքունիս. (Ագաթ.։)
Քաղաք եւ արքունիս շինել։ Քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ.։)
Փոխէ ի նա զարքունիս իւր որ ի մեծբին։ Փոխին արքունիքն. (Խոր.։)
Տուն նորա յարքունիս երթիցէ։ Ագաթ. (։)
Անսովոր է եզակի ասել.
Պաղատն ասեն, որ թարգմանի արքունի. (Փարպ.։)
ԱՐՔՈՒՆԻՔ. մերթ՝ Բնակիչք արքունեաց. պալատականք. արքայ եւ ընտանիք եւ մեծձաւորք նորա.
Զառընթերակայ արքունիսն վարդապետէր. (Ագաթ.։)
Մեծարեալ լինէին յարքունեացն եւ յեկեղեցեացն. (անդ։)
Զաժդահակ սպանեալ՝ զարքունիս նորա ի գերութիւն վարէր. (Յհ. կթ.։)
from the Porte of Grand-Seigniors court;
from the public treasure.
ԱՐՔՈՒՆՈՒՍՏ ՅԱՐՔՈՒՆՈՒՍՏ. ἑμ βασιλικοῦ, βασιλικός եւ այլն. եւ այլն. Յարքունեաց. ի թագաւորէն եւ յորոց ըստ նմա. յարքունի դրանէ եւ ի գանձուց. տեվլէթտէն, գափուտան, միրիտէն.
Տացեն նմա յարքոնուստ յամի քսան տաղանդ։ Յարքունուստ լիցի։ Յարքունուստ վճարեսցի։ Տուեալ էր նաժիշտ յարքունուստ։ Վասն կերակրելոյ երկրին նոցա յարքունուստ. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 51։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41. 44. 45։ Եսթ. ՟Բ. 8։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 20։)
Յարքունուստ պարգեւք եւ ապատիւք նոցա լինիցին շնորհեալ։ Անդէն արքունուստ դահաւորակս հասուցանէին. (Ագաթ.։)
Ել հրաման յարքունուստ. (Խոր.։)
Վիշտ հասանէ յարքունուստ. (Եղիշ.։)
Յարքունուստ խաղաղութիւն գտից. (Յհ. կթ.։)
cf. Արքունուստ.
Յարքունուստ պարգեւք եւ պատիւք նոցա լինիցի շնորհեալ։ Առնուլ պարգեւս եւ պատիւս յարքունուստ. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։)
Ռոճկաց կարգելոց յարքունուստ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
bustard.
• (սեռ.-ի) «մի տեսակ ջրային մեծ թռչուն, outarde» Սմբ. պտմ. 92, Ուռհ. տպ. Եմ. 446, տպ. էջմ. էջ 355. Մագ. թղ. 70. Թովմա վրդ. նկր. Կիլիկ. Տաղ. Բառ. ստ. լեհ. (վերջին վկայութիւնները յիշում է Նո-իայր, Հայկ. բառաքնն. էջ 108)։
• ՀՀԲ թերևս արտ կամ արօտ բառից2 ՆՀԲ «թերևս ազգ արօր թռչնոյ»։ Falk-Torp, Etymologisk ordliog over det norske og dct danske sprog, Christiania 1903 -6, հտ. 2, էջ 376 (չեմ տեսած) կցել է հսլ. dropy, ռուս. дрофá, дрохва, ուկր. drófa, dróchva, չեխ. dropfa, drofa, սերբ. drōplja, բուլգ. drópla, մբգ. trap, trappe, հոլլ. trapgans, գերմ. lrappe բառերի հետ, որոնք բոլոր նշանակում են «արօս»։ Մերժում է Berneker 227։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ոզմ. Վն. արօս. Սլմ. լmյլmնգ.-արօս «արագիլ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. haros «արօս» (Բիւր. թ. 1898, էջ 627)։
• «չհերկուած հող, կորդ». ունի միայն ԱԲ՝ առանց վկայութեան. որից արօսանալ «կորդանալ, անմշակ մնալով խոպանանալ» Ոսկ. մ. բ. 24, Մանդ. էջ 47։
• ՆՀԲ արուգ «չոր» բառի հետ՛
• ԳՒՌ.-Ալշ. արօս, Բբ. հարօս «ուժեղանա-լու համար 5-6 տարի անմշակ թողուած կորդ արտ», այս իմաստն ունի նաև արօս Ախք. (տե՛ս Ազգ. հանդ. Գ. 372 և Մալխասեան, Հօրոտ-մօրոտ, հտ. Ա. էջ 87)։
Անուն թռչնոյ. (թերեւս ազգ Արօր թռչնոյ)
Ժողովեցան արագիլք, եւ կռունք, եւ արօսք, եւ կռուեցան ընդ միմեանս. (Ուռհ.։ տե՛ս եւ ԱՐՕՍԻ։)
sorb-tree, beam-tree;
sorb, sorb-apple.
ὁή sorbus, τὰ ὅα sorbum Ծառ, եւ պտուղ. ... (Գաղիան.։)
pasturage, pasture, pasture-ground, herbage.
νομή, βόσκημα pascuum, pastus (ի բայէս Արածել. որպէս յամաչելոյ՝ ամօթ, յաղաչելոյ՝ աղօթք) Ճարակ. բուտ. նիւթ եւ դաշտ արածելի յանասնոց. եւ Արածումն. ճարակումն.
Խնդրել արօտս անասնոց իւրեանց։ Գտին արօտս բազումս եւ բարիս։ Դիտէ զլերինս արօտի իւրոյ։ Յարօտս փափկութեան արածեցից զնոսա, եւ յարօտս պարարտութեան։ Խաչն արօտի քոյ.եւ այլն։
Յարօտ գառինն, եւ ի կոխան եզին։ Եղիցի յարօտս էրէոց։ Զամենայն շաւիղս յարօտս նոցա։ Սպառեաց տէր զարօտս նոցա. եւ այլն։
Զարօտս մեղու եւ կոգւոյ. (Յոբ. ՟Ի. 17.) իմա՛, կամ ճարակ, ուտեստ քաղցր եւ պարարտ, եւ կամ բաշխումն, հոսումն, ըբտ երկդիմի առման։
Եդիր ընդ ցիռս վայրի զարօտ նորա. (Ագաթ.։)
Ցամաքեցան բողբոջք արօտից. (Յհ. կթ.։)
Կանչացուցանօղն հոգւոց ինձ արօտս։ Ի յարօտս մահու ճարակել. (Նար. ՟Ի՟Գ.։ Նար. կ.։)
that pastures, eats grass, at pasture, at feed;
that leads cattle to pasture, herdsman, shepherd;
pasturage.
νομάς in pascuis degens, gregalis, βοσκόμενος pascens, βόσκημα pecus (pecoris) Անասուն՝ որ արածի եւ ճարակի. արծօղ, որ կարծի.
Էշք արօտականք։ Արջառոց արօտականաց։ Երամակ մի խոզից արօտական.եւ այլն։
Ամենայն արօտականքն։ Զկիթս արօտականաց։ Շանց՝ արօտականաց իմոց. եւ այլն։
Զանթիւ արօտականս ընտան իշանց։ Ի տեղի՝ յոր ոչ հասանէր արօտական. (Փարպ.։)
Բազմացան ի նմա արօտականք. (Յհ. կթ.։)
Բազմապատիկ տնկոցն, եւ արօտականացն զանազանութեամբք։ Ըստ նմանութեամբ արօտականացն դալարակեր լինել. (Նիւս. կազմ.։)
ԱՐՕՏԱԿԱՆՔ. νομάδες nomades, numidae Ազգք արաբացւոց եւ սկիւթացւոց՝ խաշնարածք կամ խաշնադարմանք. նումիտացիք.
Ի պարտութիւն մատեցան արօտականքն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Եւ Տեղիք արօտի.
Ընդարձակեալ ունէին սոքա իւրեանց խաչանց արօտականս զգաւառն հաշտենից. (Զենոբ.։)
plough;
— առնեմ, to plough.
• «ջրային մի տեսակ թռչուն՝ բադի նման» Մխ. առակ. ճի։։
• ԳՒՌ.-Վն. արօր, Ոզմ. ա՜րօր. նոր բառեր են արօրիկ Վն. ճշնարօր Մշ. «տճկ. անղուտ թոչունը», արօրկերէն Վն. «մի տեսակ ծած-կալեզու»։
ἅροτρον aratrum (լծ. հյ. վար, վարել. յն. լտ. արօդրօն, արադրում.) ռմկ. հարօր. Փայտակերտ գործի վարելոյ զերկիր հանդերձ խոփով եւ մաճով.
Մաճով արօրոյ. (Դտ. Գ. 51.) յն. արջառոց։
Արօր կազմել, եւ լուծս յօրինել. (Ոսկ. մ. Բ. 27։)
Արօր կառուցանել։ Բուռն հարեալ զմաճոյ արօրոյն. (Սարգ. յկ. Է. եւ Սարգ. ա. պետ. Է։)
Եւ ոչ արօրկշիռ ինչ գործէ առանց մաճակալի. (Նար. ԷԴ։)
Արասցուք դանակ, կամ արկցուք արօր.( Վեցօր. Թ։)
Ակօս պատառեալ սիրտք մեր արօրով աւետարանին. (Լմբ. սղ.։)
Ըղկորդացեալ երկիր բանական բնութեան արօրով բանի պատառեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Արօրաւ խաչին Քրիստսի քրքրել. (Վրդն. սղ.։)
Պատառէ զսիրտ մարդկան տրօրիւ չարութեանն. (Երզն. մտթ.։)
Թռչուն մեծ՝ շառագոյն փետրովք, ըստ իմիք նման բադի. ռմկ. եւս արօր, ճշնարօր կամ ճինշարօր.
Արօր եւ կւիւ ի կղզիս հանեն զձագս. (Մխ. առակ. ՃԽԳ։) (թուի որպէս թ. էապան էօրտէկի)
ploughman, ploughed husbandman;
ploughed up, tilled;
—, արօրաձիգ առնել, to plough up, to till;
— լինել, to be ploughed up or tilled.
ἁροτήρ arator Որ արօղագրէ (որպէս արջառն). արօրաձիգ.
Երկրագործ հանդարտեցուցանէ զարօրադիր եզինսն առ մսուրսն հեշտացուցանելով. (Նիւս. ի Թէոդոր.։)
ԱՐՕՐԱԴԻՐ ԱՌՆԵԼ. ἁροτριάω, ἁροτριάζω aro կր. ԼԻՆԵԼ Արօրով վարել զերկիր, հերկել, կամ պատառել. ակօսաբեկ առնել, իրօք՝ կամ նմանութեամբ. որ եւ ԱՐՕՐԵԼ, ԱՐՕՐԱԴՐԵԼ.
Որք զանպատեհսն արօրադիր առնեն. (Յոբ. ՟Դ. 8։)
Ամենայն լեառնն արօրադիր ակօսաբեկ լիցի։ Սիովն իբրեւ զագարակ արօրադիր լիցի. (Ես. ՟Է. 25։ Երեմ. ՟Ի՟Զ. 18։ Միք. ՟Գ. 12։)
cf. Արօրադիր առնել.
Ըզբոլոր ապառաժուտն արօրադրելով կակղել. (Պիտ.։)
Արօրադրեցին զազգն՝ որ մօտահասք էին. (Ճ. ՟Ա.։)
Որ արօրադրեալ միշտ՝ եւ մշակես զսահմանս հոգւոց։ ըզկարծրացեալ մտացս անդաստան արօրադրեալ հերկեցին. (Նար. ՟Ժ՟Ը. եւ Նար. առաք.։)
Այսպէս պիտոյ է արօրադրիլ ամենայն ոգւոյ. (Խոսր.։)
Արօրադրեալ լիցի հաւատացելոց ի Քրիստոս քաղաքավարութիւն. (Նիւս. ի թէոդոր.։)
tillage, ploughing.
Հերկ. հերկագործութիւն.
Ի յանդոց պտղատոհմաւան արօրադրութեանց մերոց սահմանաց. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
greater, eldest, oldest, senior;
chief, first, noble, nobleman;
prior, superior;
— շաբաթ, holy-week;
— ուրբաթ, good-friday;
— սեղան, խորան, high altar.
• , ի-ա հլ. «մեծ, երևելի, պատուական բարոյապէս և նիւթապէս, թէ՛ անձերի և թէ՛ իրերի համար ասուած)» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես։ և մտթ. Վեցօր. 142. հմմտ. «Ո՛չ տղայոյ ոք աւագ բանս խօսի» Եզն. «Փոքր որ ի նոսա, կե-իակուր է աւագին» Վեցօր. 142։ Որից աւա-գագոյն Եզն. աւագախումբ Բուզ. աւագամե-ծար Գ. մկ. ա. 11. աւագանալ Ոսկ. մ. բ. 21. Բուզ. աւագանի «իշխաններ» Սգր. Ագաթ. աւագափող «մեծ փող» Ես. իէ. 13. աւագո-րեար Բուզ. աւագոյթ «ծերութիւն» Բ. մկ. զ. 23. աւագութիւն «իշխանութիւն» Ա. մկ. բ. 51. Ագաթ. անաւագ «փոքր, տկար, խեղճ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եզն. անաւագակեր «կեղեքող» Վեցօր. 143. անուագիլ «մաշուիլ, տկարա-նալ» Ոսկ. ա. տիմ. ժբ. (կարդա՛ անաւագիլ՝ ինչպէս ունի Յհ. կթ.). գեղջաւագ Կանոն. յի-շոցաւագ «հայհոյողների վրայ հսկող ոստի-կան» Կիր. էջ 171. հեծելաւագ «հեծելազօր-քի գլխաւորը» Ուռհ. 425, 357. հարիւրա-ւագ, հազարաւագ «հարիւրապետ, հաղարա-պետ» Տաթև. ամ. 633 և այլն։
• ՆՀԲ Լծ. հաւակ, ան, բարգաւաճ։ Հիւնք. «մաքուր, յաջողակ, ճարպիկ»։ Patru-bány ՀԱ 1906, 343 աւ «փայլիլ» արմա-տից կրկնուած, իբր աւաւ (տե՛ս առա-ւօտ, որ նոյն աւ արմատից է)։ Նոյն, SA 2. 13 աւ=լն. άπό +ագ=սանս. aghā «անմաքրութիւն», ուրեմն աւագ «ան-աղտ, մաքուր»։ Karst, Յուշարձան 428, չաղաթ. ույգուր. aka, aga, մոնգոլ. axa, aka, թունգուզ. aka մանչ. axun «ե-րէց եղբայր», օսման. [arabic word] aγa «պա-րոն»։
• ԳՒՌ.-Զթ. ավօգ՝, ավոգ՝ «մեծ»։ Այլուր ամէն տեղ կենդանի է միայն Աւագ յատուկ անուան և աւագերէց, աւագ քահանալ, ա-ւագ սարկաւագ բառերի մէջ, որոնք գրակա-նից են փոխառեալ։
μέγας, μείζων magnus, major, μεγιστᾶνες magnates, προέχων primas obtinens ի բարդութիւնս ἁρχί (լծ. հաւակ. եւ աճ, բարգաւաճ). Մեծ. մեծագոյն. երէց, երիցագոյն. մեծապատիւ. երեւելի. իշխան. պետ։ Յոքն. Մեծամեծք. որ եւ ԱՒԱԳԱՆԻ. մենծ, մենծը, մենծերը.
Առն աւագի։ Աւագաց իւրոց։ Ի կողմն մի աւագի հազարապետութեան միոջ. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 11։ ՟Ը. 8։ եւ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 13։)
Ամենայն նախարարացն աւագ դու էիր։ Առն միում յաւագացն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Դ։)
Բազում արք աւագք վասն նորին խնդիրս մեծամեծս արարին. (Եզնիկ.։)
աւագ քահանայք։ Բազումք են աւագ քան զիս եւ գահու եւ աւուրբք։ Կողմանն աջոյ կարգէր աւագ զերանելին մախազ խորէն։ Աւագ որդին սրբոյն հմայեկայ։ Ոչինչ աւագ եմ ժամանակաւ. (Փարպ.։)
Ո՛չ յաւագաց ծնեալն է ազնուական, այլ որ ինքն զինքն աւագ առնիցէ. (Ոսկ. ես.։)
Որ ինչ աւագացն անկ է պատուոյ, զայն տարա՛յք յաւագացն տունս. (Խոսր.։)
Կրտսերն այն աւագ է ի ձեւ կրօնաւորական. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Բարսեղ աւագ վարդապետն այսպէս հրամայեաց. (Տօնակ.։)
ԱՒԱԳ, ասի երբեմն եւ զկենանեաց կամ զձկանց.
Փոքրն՝ որ ի նոսա, կերակուր է աւագին, եւ դարձեալ եթէ աւագն այլում աւագի դիպեսցի, նա նորա լինիցի կերակուր. (Վեցօր. ՟Է։)
Ասի եւ զիրաց.
Եօթներեկաւն զաւագսն եւ զբազմօրեայ տօնս բաշխեալ ետ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։) Ըստ այսմ ասին Աւագ տօնք, աւագ երկուշաբթի, երեքշաբթի եւ այլն. (Տօնաց.։)
Աւագ եւ տէրունի աւուրք (չարչարանաց). (Տօնակ.։)
Աւագ բարեկենդան. (Ոսկ. պտրգ.։)
իշխանութիւնս ինչ յաւագս ելանիցեն. (Ոսկ. մտթ.։)
Եւ ոչ տղայոյոք աւագ բանս խօսի. (Եզնիկ.։)
Տնկի աւագ բազուկն (բարունակն) ցած. (Վստկ. ՟Մ՟Ժ՟Գ։)
ԱՒԱԳ ԱՉՔ. որպէս Տեսութիւն մտաց. աչք հոգւոյ.
Զո՞ր աչս. զմարմնո՞ր. ո՛ր երբէք. այլ զաւագ աչս՝ զմտաց. (Լմբ. սղ.։)
Կարօղ եմք տեսանել աւագ աչօք։ Զամենայն ինչ աւագ աչօք տեսանէ. (Մագ. ՟Ա. ՟Է. եւ այլն։)
Զոր բոլոր բոլորեքումբք պարտ է աւագ աչօք շուրջ հայել դիաել. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
older.
Առաւել աւագ. երիցագոյն. նախապատիւ. մեծամեծք. աւելի մենծը, մենծերը
Զոր այլքն դատիցեն յեղբայրութեանն աւագագոյնքն. (Բրս.)
Եւ ոչ այլքն աւագագոյնք քան զնոսա. (Եզնիկ.։)
Եթէ՛ աւագագոյնք էին, եւ եթէ՛ մանկագոյն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զազգիս մերոյ զաւագագոյն արս եւ զնախնիս. (Խոր. ՟Ա. 18։)
Անհնազանդս աւագագունից. (Շ. ընդհանր.։)
composed of nobility;
— ատեան, assembly of emperors, kings, etc.
Խմբեալ յաւագաց, ի մեծամեծաց.
Աւագախումբ նախարարք. (Բուզ. ՟Գ. 8։)
noble, excellent, much honoured, very estimable.
πανυπέρτατος eminentissimus Գերապատիւ. գերյարգոյ. գերամեծար. վսեմական.
Աւագամեծար տաճար. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
to ennoble ones self.
Մեծանալ, եւ մեծարիլ. յն. մեծ լինել.
Որով առաքեալքն աւագացան, որովք նոքայն մեծացան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Եւ մեծապէս փառաւորեալ աւագանայր ի նմանէն. (Բուզ. ՟Ե. 38։)
court, nobility, grandee.
ԱՒԱԳԱՆԻ. գրի եւ ԱՒԱԳԱՅՆԻ. աւագք. աւագ որեար. մեծամեծք. իշխանք, խորհրդականք արքայի.
Աւագնին՝ որ թշնամութեամբ ոխս պահէին յուդայ։ Մեծամեծ աւագանով. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 11։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 2։)
Մեծամեծք աւագանոյն։ Հանդերձ մերամեծ աւագանովն։ Ամենայն երեւելի աւագանօքն (հին տպ. օգնականօք). (Ագաթ.։)
Ամենայն աւագանեաւ դրանն։ Հանդերձ աւագանեաւն հայոց։ Ամենայն աւագանեօք դրանն. (Փարպ. ստէպ։ Եղիշ. ՟Գ. եւ այլն։)
trombone.
Հարցեն փող աւագափող. ն. փողեսցեն փողով մեծաւ. (յԵս. ՟Ի՟Է. 13։)
Զոր մարգարէն աւագափող զնա անուանէ, այսինքն վերջին եւ մահալոյծ եւ կենսառաք. (ձայն. Յհ. իմ. ատ.։)
Տէրն ինքնին քարոզէր հանդարտ եւ քաղցր աղաղակաւ, որ եւ աւագափողն, ասելով, ապաշխարեցէ՛ք եւ այլն. (Սարկ. քհ.։)
archpriest, parish-priest.
ἁρχιπρεσβύτερος archipresbyter Աւագ երէց կամ քահանայ. գլխաւորն քահանայից.
յաւագերիցւն տունն երթիցեն. (Կանոն.։)
Աւագերիցուն պաշտօն արասցէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Աւագերիցու դաս. (Տօնաց.։)
old age.
Աւագութիւն. երիցութիւն. ծերութիւն.
Ըստ գեղեցիկ ի մանկութէ մինչեւ յաւագոյթ սննգեանն. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 23։)
Ի մանկութենէ մինչեւ յաւագոյթս. (Շ. ատեն.։)
court, nobility.
կամ աւագ որեար. տե՛ս ի բառն ՈՐԵԱՐ։
greatness, excellence, sublimity, dignity, degree, degree of honour, nobility;
majority.
Երիցութիւն. մեծութիւն յո՛ր եւ է կարգի.
Ստացարո՛ւք փառս աւագութեան. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 51։)
Աւագութիւն բարձի եւ պատուոյ. (Ագաթ.։)
Ի մեծութիւն եւ յաւագութիւնս հասուցից զձեզ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ես առից զաւագութիւն կրտսերոյն, եւ տաց ցերէց եղբայրն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Ի մանկութենէ մինչեւ յաւագութիւն. (Վրդն. սղ.։)
lady;
— վանաց, prioress, abbess.
Եզ. Առաջնորդ կուսան կանանց, վանաց տիկինն, կամ մայրն հաւատաւորաց. աբբասուհի։ Յոքն. Գլխաւորքն ի կուսանս. մենծ մայրապետ.
Պատմեաց աւագուհոյն վանացն։ Եւ աւագուհւոյն առեալ զջուր լուացմանն, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Բարեխօս ունելով զաւագուհիսն։ Հաւանեալ աւագուհեացն՝ վանաց տիկինն. (Ճ. ՟Ա.։)
Եւ Իշխանուհի. տիկին քաղաքին.
Կալան եւ զաւագուհի քաղաքին. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ի.։)
there is, here is.
Ահա. ահաւադիկ. որ եւ ասի, ՍԱ ԱՒԱՍԻԿ, ԴԱ ԱՒԱԴԻԿ. եւ այն հասարակօրէն որպէս շաղապ, իսկ. արդ. յն. տէ. որպէս թէ գրեալ էր. ի՛տի (արդէն). իտու՛ (ահա). իղդէ, տէ հա, տէ՛, նա.
Այժմ աւադիկ հաշտեցոյց. (Կող. ՟Ա. 22։)
Ծառայեցէ՛ք ասէ տեառն երկիւղիւ, դուք աւադիկ զուլամբ իմն երթայք եւ զեղխիք. (Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
Որ կանգ աւանդիկ. յն. կացելոցդ այդոցիկ։ (Զաք. ՟Գ. 7։)
Եւ ձեզ քաւութիւն աւադիկ ձերով ապաշխարութեամբ։ Արբոյց եւ ձեզ աւադիկ. (Ագաթ.։)
Ահա յայտ եղեւ աւադիկ. (Եղիշ. ՟Ը. (իբր արդէն, կամ որպէս տեսանէքդ)։)
sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև գրծ. աւ) «ծովի կամ գետի աւազ, լայնաբար՝ հող. փոշի» ՍԳր. Եզն. որից աւազածիր կամ աւա-զադիր Ագաթ. աւազակապ Ագաթ. աւազեղէն Սիր. իբ. 21. աւազին Ագաթ. աւազուտ Սիր. իե. 27. աւազել «աւազով շփել» Վրք. հց. ընդաւազել «աւազի տակ թաղել» Եղիշ. ե. էջ 83. Կաղկանտ. աւազահիմն Յհ. կթ. ևն. նոր բառեր են՝ աւազաքար, աւազաման, աւազային, աւազախառն, շաքարաւազ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որի հետ կաաւամ ևն լտ. sabulum, յն. სαμμος, ἀμμος, μαμοնος, ἄμοϑος, հիսլ. sandr, հրգ. sambt, մրկ. sant, գերմ. և անդլ. sand, հոլլ. zand (դերմա-նականից փոխառեալ ֆինն. santa), որոնք բոլոր նշանակում են «աւազ»։ Ընդհանուր -և ամանաեան ձեր դրւսում է *sanda, նախա-ձևը *samdho-, *samadho-(Kluge 407), որ միանում է յն. φάμαϑος ձևին։ Հալե-րէնը միանում է լատինին, ուր b ծա-գում է bh ձևից, որ տալիս է հյ. ւ։ Ըստ այսմ, մեր բառի առաջին մասի նախաձևն է հնխ. sabh->հյ. աւ-, վերջի մասը անյայտ է։
• Klaproth, Asia polygl. 104 յն. ἀμμος «աւաղ» բառին է կցում։ Bugge, Etr. u Arm. 79 և KZ 32, 38 յն. ἐuαւ︎-«աւազ» և գերմ. Sand «աւազ» բա-ռերին ցեղակից, որոնց նախաձևը դնում է *samadhós։ Հիւնք. էջ 277 սվասիս ձևի՞ց է հանում։ Ա. Խաչաարեան (անձ-նական) մեկնում է apa «ջուր» և al «ածել, բերել» բառերից, իբր «ջրից ռերուած»։ Ուղիղ մեկնեց Meillet (տե՛ս Frnout-Meillet 841). հմմտ. նաև Walde 667, Boisacq 1074, չի հիշում բնաւ Po-korny։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. ավազ. Տիգ. mվmզ, Ղրբ. հա՛վազ։ Նոր բառեր են՝ աւազկոկել «ապիկել, ջնարակ քսել», աւազ-ևուն, աւազնոց, աւազքաղ, աւազոտ. աւա-զարտ։
• (գրուած նաև աւաջ), ո, ի-ա հլ. «ձայն, երգ, մեղմ և քաղցր երգ» Երզն. քեր. Անյ. պորփ. Մարթին. Բրս. մրկ. 68. «լեզու, բարբառ» Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 169. որից աւաչ ասել «երգել», աւաչական «եղանա-կաւոր» Սոկր. 387. աւաչել կամ աւաջել «եր-գել, մրմնջել» Մարթին. Մին. համդ. 56. դիւրաւաչ «քաղցրահնչիւն» Անյ. պորփ.։
• = Պհլ. āvāč «ձայն», որից čarp-āvac «քաղցրախօս», պազենդ. *āwāž, որից du-šāwāžē «չարաձայնութիւն», պրս. [arabic word] a-vaz «ձայն, աղաղակ», ❇ āvāza «բարձ-րաձայն և երգելով կարդալ. 2. հոչակ, համ. բաւ», որից փոխառեալ են նաև աֆղան. բելուճ. քրդ. āvāz «ձայն» (Horn § 54), չաղաթ. [arabic word] avaze «համբաւ», սերբ. ava-zile «գոչելով, բարձրաձայն» (թուրքերէնի միջոցով անցած)։ Իրանեանների արմա-տական ձևերն են զնդ. vāč-«խօսք», պհլ. vač «մտքով աղօթող», պրս. [arabic word] bāǰ, [arabic word] važ «մեղմիկ մըմնջեալ աղօթք. 2. այն լռութիւնն՝ զոր առնեն մոգօն՝ այսինօն կրակապաշտքն, ի լուանալն զանձինս իւրե-անց և յուտելն զկերակուրս» (ԳԴ) -Հիւբշ. 112։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմա-տում է պրս. avāz բառի հետ։ Նոյնը կրկնում են ՆՀԲ, Lag. Urgesch. 347, Հիւնք. ևն։ ՆՀԲ աւելացնում է նաև տճկ. հավա, լտ. vox, իտալ. voce, սանս. vāča։ Հիւնք. նաև յն. έυάζω «վազս առնուլ գոչելով»։
• ԳՒՌ.-Մրշ. էվmչ? Զթ. էվmջ'ք, էվէջ'ք (որից բայաձև ավջ'իլ «երգել») «որ և է աշ-խարհական երգ, խաղ, շարքի, մանի, թիւր-քի»։ Այս բառն է նաև Շլ. աւաչ «ծաղր». օռ. «Սուտ կաղի տալով՝ նրա աւաչն էր անում»։ Այս նշանակութիւնը (եթէ չկայ վրիպակ) լուսաբանում է աւաչ բառի հին մի գործա-ծութիւնը. «Աւաջ, յիշոցք և այլ աղտեղի զը-րոյց... մի՛ լիցին ի բերանս մանկանց» Բրս-մրկ. այստեղ աւաջ անշուշտ չի կարող «երգ, ձայն» նշանակութիւնն ունենալ, այլ պէտք է առնել «ծաղը, ծաղրական երգ» իմաստով։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ავაჯა ավաջա «արտասա-նական երգ»։
ἅμμος, ψάμμος arema Խիճ մանր՝ յափն եւ յատակս ծովու, կամ յանապատս. լայնաբար՝ Հող. փոշի.
Իբրեւ զաւազ ծովու։ Ոչ չափի աւազ ծովու։ Ծածկեաց զնա ընդ աւազով։ Ամենայն ոսկի առ նովաւ իբրեւ սակաւ միաւազ։ Կէսք զաւազն արկանէին.եւ այլն։
Ծով՝ ակար աւազովն պաշարեալ. (Եզնիկ.։)
Ծածկել ընդ աւազաւն. (Արշ. ՟Ժ՟Ը։)
Զաւազոյս փոքու սասանել. (Նար. ՟Ծ՟Է։)
thief, robber, rifler;
assassin, brigand, high-wayman.
• , ի-ա հլ. «յայտնի գող, ճամբի յելուզակ» ՍԳր. որից աւազակել «բռնի յա-փըշտակել» Ա. եզր. դ. 23. Ոսկ. յհ. բ. 14. Եւս. քր. աւազակուտ Եզն. աւազակաբարոյ Կիւրղ. ծն. աւազակապետ Մանդ. Նեղոս. ևն։ Նոր բառեր են՝ աւազակային, աւազակախումբ ևն։
• ՆՀԲ մեկնում է «հէն աւազուտ վայրաց կամ ի վերայ վազող»։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. վազել, վագել, սանս. vah, զնդ. vaz, լտ. veliere ևն բառերի,հետ հնխ. vagh «երթալ» արմատից։ Հիւնք. զո-վող բառից։ Müller WZKM 6, 265 պհլ [hebrew word] ︎ bačak, պրս. ❇ baza «մեդք, յանցանք» բառերից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 346 պրս. [arabic word] varz «գործ» րառից։-Մաս ИАН 1913, 330 Ափ-խազ ազգի անունից։
• ԳՒՌ.-Առ. Ախց. Ջղ. Սլմ. ավազակ, Երև. ավա՛ զակ, ավա՛զագ, Խրբ. Մշ. Ննխ. Սեբ. ավազագ, Պլ. միայն գօղ-ավազագ ձևով պա-հուած, Ասլ. ավազայ, Տիգ. mվmqmգ. Հճ. ա-վազօգ, ավազոգ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ავაზაკი աւազակի «ա-ւազակ», ავაზაკობა ավազակոբա «աւա-զակութիւն», ავაზაკური ավազակուրի «աւազակաբար», საავაზაკო սաավա-զակո «ս ւս զակային», մինզր. ❇აἰაკი ավազակի, ուտ. աբազակ «գող»։
Զօրութիւնք քո իբրեւ զառն աւազակի. իմա՛, հէն ծովու։
Իբր Հէն աւազուտ վայրագ, կան ի վերայ վազօղ. վրացերէն եւս ավազակի. λήστης latro, πειρατής pirata, sive praedo marinus Յելուզակ. յայտնի գող. հուղկահար. կողոպտիչ եւ սպանօղ ուղեւորաց, եւ այլն.
Այրս աւազակաց։ Ածիցես ի վերայ նոցա յանկարծակի աւազակս։ Արք աւազակք հեղուցուն ի քեզ արիւն։ Գողոց, կամ աւազակաց գիշերոյ։ Գող մտցէ առ նա, եւ աւազակ մերկացուսցէ ի ճանապարհս նորա։ Եւ էր բարաբբայն այն աւազակ։ Վիշտս յաւազակաց.եւ այլն։
Ի լեռնախոյզ աւազակաց ի մէջ անցեալ. (Փարպ.։)
Մերկ մարդ յաւազակաց ոչ երկնչի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Երանեալ, կամ աջակողմ աւազակին. (Շար.։)
like brigands.
ԱՒԱԶԱԿԱԲԱՐ. ληστικῶς more praedonum որ եւ ԱՒԱԶԱԿԱՊԷՍ, ԱՒԱԶԱԿՕՐԷՆ. Իբրեւ աւազակ.
Ի վերայ անկանելով աւազակաբար խաբէոթեամբ. (Արշ.։)
Աւազակաբար ի խնդիրս անկանէր. (Վրք. ոսկ.։)
receptacle for thieves.
որ եւ ԱՎ, ԱԲ. Անուն ամսոյ առ ասորիս եւ եբրայեցիս.
Նաւասարդի (Ա. օգոստ. ԺԱ. աւ, ԻԳ։ նաւաս. Գ. օգ. ԺԳ. աւ, ԻԵ. Հ. կիրակ.։)
Ի հին մատեանս գրի որպէս յն. օ միգրօն ο . Որ՛ մեզ փոխադարձի ի ո, եւ այժմ դրոշմի օ. իմա՛ ի մէջ բաղաձայնից, կամ յառաջ քան զբաղաձայն ինչ ի սկզբն բառից. իսկ ի յանգս եւ յառաջ քան զձայնաւորս հնչի որպէս ավ։ cf. Ւ, եւ cf. Օ։ Սորին վասն անխտիր գրի ի ձեռագիրս, ասաւղ կամ ասող. ասաւղք կամ ասողք. պաւլիս, կամ պոլիս, եւ այլն. զոր օրինակ եւ առ եբրայեցիս, արաբացիս եւ այլն, որպէս եւ առ գաղղիացիս, օտառն՝ գրի ա եւ նշանադրօք։
ար եւ ԱՒԱԶԱԿԱՐԱՆ. Բնակութիւն աւազակաց, եւ աւազակուտ.
Աւաղականոց զինքն կազմելոյ՝ հասեալ կալաւ զլեառն. (զոր լինի իմանալ եւ Բո՛ւն աւազակ. որպէս ասի եւ Այր բոզանոց։) Ամայի յինքենէ զաւազականոցն թողլով տեղիս. (Պիտ.։)
bound or confined by sand.
Աւազով կապեալ՝ փակեալ.
Դարձուցեալ զանդունդս աւազակապս. (Ագաթ.։)
Զօրութիւն աւազակապ ծովու. (Պիտ.։)
captain of robbers.
ἁρχιληστής, ληστάρχης, -ος princeps latronum, seu praedonum Պետ եւ գլուխ աւազակաց.
Իբրեւ ապստամբ եւ աւազակապետ խաչեսցիս։ Ոչ իբրեւ աշխարհակալի, այլ իբրեւ աւազակապետի. (Պրմ. աղեքս։)
Առաջնորդ ագահ՝ որ է կռապարիշտ, աւազակապետ է. (Նեղոս.։)
Որդի թագաւորի յորժամ երթայ առ աւազակապետ մի, եւ տայ զինքն ի ծառայութիւն նմա, ապաքէն տէր եւ իշխան է աւազակապետն կենաց եւ մահու նորա. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Աւազակապետն (սատանայ). (Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Աւազակապետաց եւ վնասողաց. (Տօնակ.։)
Աւազակապետ ժանդատեսիլ. (Արշ. ՟Ի՟Բ։)
Աւազակապետն եւ գումարտակք իւր. (Նար. ՟Զ։)
Հանդերձ աւազակապետիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
to assassinate, to plunder, to rob.
ληστεύω praedor, furor, spolio Բռնութեամբ եւ աւազակաբար կողոպտել, յափշտակել.
Աւազակէ եւ գողանայ։ Աւազակեն եւ գողանան. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 23։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Տիւրենացիք զանդր նաւարկեալն աւազակէին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Անզօր լիցի աւազակել եւ կապտել. (Խոսր.։)
Զբազումս աւազակէր ի պարզամհացն ի վիհս կորըստեան. (Վրք. ածաբ.։)
Սնափառութիւն մինչեւ ի վախճան աւազակէ զառաքիութիւն. (Կլիմաք.։)
sandbanks, shelves, quick-sands, downs;
gathered together like sand, numerous.
robbery, depredation, assassination.
ληστεία latrocinium Գործ աւազակի. յափշտակութիւն. յայտնի գողութիւն.
Զաւազակութիւն եւ զմարդադաւութիւն ի բաց քեցել յինքեանց. (Խոր. ՟Բ. 6։)
Ընտրեաց զեփթայի յաւազակութենէ. (Եղիշ. դտ.։)
Վարին յաւազակութիւնս։ Ի վերայ յարձակել աւազակութեամբք. (Պիտ.։)
Ի վերայ բազում աւազակութեանցն զոր առնէր (յւդա), յաւել եւ զտեառն իւրոյ մատնութիւնն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Է։)
full of robbers;
who loves robbery.
Ուր է բազմութիւն կամ յաճախութիւն աւազակաց. աւազականոց (տեղի).
Ընդ աւազակուտ տեղիս դիմեալ. (Եզնիկ.։)
Տեղի ինչ է դժուարին եւ աւազակոտ։ Աւազակուտ անապատ. (Գէ. ես.։)
Եւ Որ յաճախէ յաւազակութիւնս. աւազականոց (ոք).
Համւզել նուաճել զխստապարանոց աւազակուտ մարդիկք աշխարհին. (Յհ. կթ.։)
Աւազակուտ ազանց տոհմին վրաց. (Նար. խչ.։)
built on the sand.
Որոյ հիմն է ի վերայ աւազոյ.
Աւազահիմն տուն, եւ խրատ (կամ խաղ տղայոց). (Յհ. կթ.։ Նիւս. բն. ՟Բ։)
pounce-box, sand-box.
basin of a fountain;
bath, bathing tub;
pool, reservoir of water;
horsepond;
basin;
— մկրտութեան, font, baptistery.
• , ի-ա հլ. «գուռ. 2. ջրշեղջ, հա-վուզ. 3. եկեղեցում մկրտարան» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 7. Եղիշ. Խոր. որից աւազանօրհնէք Կանոն. աւազանազարդ Անան. եկեղ. աւա-զանածին Մխ. երեմ. Տօնակ. աւազանապա-ճոյճ Անան. եկեղ. բոլորն էլ յետին։ (Միջին հյ. ավզալ ըստ Karst, Քերակ. 130)։
• = Փոխառեալ է իրանեանից, բայց սրան ծնունդ տուող մայր ձևը յայտնի չէ. կայ պրս. [arabic word] abzān «փոքր ջրշեղջ» (vullers). 2. «է աման ինչ տապանաձև երկայնաձիգ ըստ հասակի մարդոյ, զոր արարեալ ի պը-ղընձոյ և կամ յերկաթոյ և ի վերայ նորին խուփ ինչ արարեալ և ի միջակի նորին ծակ մի վասն շնչահանութեան կազմեալ, և զո-մանս հիւանդս ի մէջ նորա ընկողմանեցու-ցեալ, դարման մատուցանեն» (ԳԴ)։ Այս բա-ռից են փոխառեալ արաբ. [arabic word] abzan «մէջը ցողանալու աւազան կամ կոնք», [arabic word] bāsān «աւազան, ջրշեղջ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 599), վրաց. აბაზანა աբազանա «լուա-ցուելու մեծ տաշտ»։ Բայց այս պարսիկ բա-ռը չէր կարող տալ հյ. աւազան, որովհետև պրս. [arabic word] abzān ենթադրում է պհլ. *apa-zan, որ կարող էր տալ միայն հյ. *ապազան ձևը։ Սակայն կայ նաև ասոր. [arabic word] avzānā «մկրտութեան աւազան», որ նոյնպէս փո-խառեալ է պարսկերէնից և որի v ձայնր համաձայն է հյ. ւ-ին, բայց վերջաւորութիւ-նը (ā) տարբեր է։-Հիւբշ. 111։
• Հներից Մագ. քեր. 229 արգէն նշանա-կում է պրս. ծագումը. «Իսկ մեր ի Պար-սից բազում ինչ ընտանեբար ուսեալ զգեստս, որպէս դուռա և ռիդէ, մառ. բաբ, աւազան՝ որ է ջրոյ անօթ»։ Աւգե-
• րեան, Բացատր. չփ. և կշռ. էջ 57 պրս. [arabic word] ābdān «ջրաման» բառի հետ։ ՆՀԲ թրք. հաւուզ, հավզ (իմա՛ արաբ. [arabic word] havz) «աւազան» և պրս. ābdān «ջրա-ման»։ Lagarde, Ges. Abhd. 10 պրս. ab-zan, որ տե՛ս վերը։ Հիւնք. իրար է խառ-նում հյ. զովող, ժողով և արաբ. havz։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1907, էջ 934-5 թրք. հավուզ։ Karst, Յուշարձան 428 ոսմ. aγəγ «ծակ» (իմա՛ «բերան»), չա-ղաթ. aguz, agiz (avuz), ալթայ. auz ևն։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն «մկրտութեան աւազան» նշանակութեամբ. այսպէս Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Ննխ. Շմ. Պլ. Սեբ. Սլմ Սչ. Վն. Տփ. ավազան, Ոզմ. ավmզmն, Տիգ. mվmզmն, բոլորն էլ գրաբարից փոխառեալ։ Պաոսկերէնի հետ խառնուելով ձևացած է Ջղ. հավիզարան։ Նոր բառ է աւազանեղ-բայր «ազգակից, կրօնակից»։
• ՓՈԽ.-Հալերէնից փոխառեալ պէտք է կարծել վրաց. ავაზანი ավազանի «ւուա-ցարան, աւազան» (Մառ. Teксть и paзcк. IV յաւել.), մինչդեռ ։ბაზანა աբազանա հոմանիշը ուղղակի պարսկերէնից է, ուտ. avazan «մկրտութեան աւա լան»։-Թուրեան, Բիւր. 1899, 798 հայերէնից փոխառեալ է դնում թրք. գւռ. Տ. avazan «աղբիւր» (օր. avaтana gidelim «աղբիւր երթանք»). բայց ես կասկածում եմ այսպիսի մի բառի գոյութեան վրայ, ըստ որում հալ ռաբռաս-ների մէջ չկայ աւազան բառը՝ այսպիսի գոր-ձածութեամբ։
Ընդունարան ջրոյ, իբր կոնք եւ կուր մեծ. կամ լուացարան. ջրշիղջ. նոյն ընդ թ. հաւուզ, հավզ՝ ապտան. որպէս եւ աւազան փոքր ասի՝ հավղէփ, գուռնա. իսկ յն. պէսպէս բառիւք բացատրի, որպէս լուացարան, լիճ, ջրբուխ, գուբ, ջրարբք, հնձան, սան։ եւ այլն. κολυμβήθρα, λουτήρ, κρήνη , δεξαμενή, λέβης, ποτιστήριον. piscina, cisterna, lavacrum, receptculum, lacus, labes, olla, aquarium եւ այլն. Տե՛ս (Ծն. ՟Ի՟Դ. 20։ ՟Լ. 38։ ՟Ծ՟Թ. 10։ Ել. ՟Բ. 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 38։ Սղ. ՟Ճ՟Է. 10. եւ այլն։)
Արարի ինձ աւազանս ջուրց. (Ժղ. ՟Բ. 6։)
արա՛ աւազան պղնձի. (Ել. լ. 18։)
Զոր մաքրեցեր յաւացանին (ի կոնքն, ի լականն), մաքուր ձեռօք զոտըս նոցին. (Շար.։)
Զթատերցն աւազանէ ասեմ, որպէս նոքա արդ ի լոյզսն զամենեսեան ընկղմեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 7։)
ԱՒԱԶԱՆ ՄԿՐՏՈՒԹԵԱՆ. λουτρόν, lavacrum, βαπτιστήριον, baptisterium. Մկրտարանն ի ձեւ աւազանի նիւթապէս. այլ ստէպ եւս ասի ՍՈՒՐԲ ԱՒԱԶԱՆ՝ որպէս բուն իսկ մկրտութիւն.
Ուղղեցին եւ աւազան, եւ զգիշերն ամենայն մկրտեցին. (Եղիշ. ՟Ե։ Յհ. իմ. ատ. եւ այլն։)
Զի զնա սրբեսցէ սրբութեամբ աւազանին բանիւ. (Եփես. ՟Ե. 26։)
Ի ձեռն աւազանին միւսանգամ ծննդեանն. (Տիտ. ՟Գ. 5։)
դրոշմեալ է աւազանաւն. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Յաւազանէ արթուն կոչեցայ. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Աւս եւ Ապաշխարութիւնն կամ արտասուք զղջման՝ որպէս սրբիչ մեղաց յետ մկրտութեան.
Վերստին առցուք արտասուօք զաւաղանին լուացումնն ի ձեռն հաւատարիմ խոստովանութեանն եւ ապաշխարւոթեանն։ Զհանապազորդ սխալանսն հանապազորդ արտասուօք որպէս աւազանաւ լուանալ։ Արտասուաց աւազանաւն ժառանգաւոր արքայութեանն եղիցին. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Թ։)
Լուա՛ դարձեալ յաւազանին՝ թէ ոչ շնորհօք, այլ արտասուօք. (Շար.։)
like sand, innumerable
Նման աւազոյ. բազմաթիւն. անհամար ի բազմութենէ.
Աւազանման ոդրիքն աբրահամու. (Երզն. քեր. յիշատ.։)
cf. Աւազակոյտ.
cf. Աւազահիմն.
Շինեալ ի վերայ աւազոյ. աւազահիմն. դիւրաւ փլանելի. վաղափուլ. դիւրակործան.
Որպէս աւազաշէն տունն է յիմարին. (Շ. մտթ.։) (Վրդն. սղ.։) (Ի գիրս խոսր.։)
fallen or ruined from having been built on sand.
Որ աւազահիմն գոլով դիւրաւ փլանի. աւազաշէն.
Աւազափուլ շինուածք. (Շար. ՟Խ՟Ը։)
"hair;
—ք, head of hair;
cf. Մազ;
անբոյս ի —աց, bald;
հոպոպիք —աց, curls, ringlets;
հիւսք —աց, tress or lock of hair, tresses, plait of hair;
cf. Հիւսք;
բուսանել —աց, growth of hair;
թափիլ —աց, falling of the hair;
փոքրել, հատանել, խուզել, կտրել զ—ս, to cut the hair;
to crop;
to shave the head;
ճողել, փետել զ—ս առ ցաւոյն or յուսահատութեան, to tear one's hair for grief or despair;
ունել, կալնուլ, ձգել զ—աց, to hold, to pull one by the hair;
զմիմեանց ձգձգել զ—ս, զմիմեանս ձգել զ—աց, to take one another by the hair;
խոպոպել, գանգրել, ծնրել զ—ս, to curl, to put on ringlets, to frizz the hair;
սանտրել զ—ս, to comb one's hair;
ներկել զ—ս, to dye one's hair;
խրձացուցանել, խոզանել, հարթուցանել զ—ս, to cause the hair to stand on end;
to ruffle the hair;
cf. Ծառ;
քստմնիլ, խրձանալ —աց, to bristle, to stand on end;
թափել զ—ս, to destroy hair, to depilate;
—ք նախաբոյսք են քան զմօրուս, the hair grows before the beard;
դեռաբոյս —ք ի ծնօտս տիգեալ, new beard;
—ք ծնրեալ եւ գանգրեալ, —քն ծալ ի ծալ, curly, frizzed hair;
—ք քստմնեալ ի վեր դիզացեալ, with bristling hair;
with hair upstanding;
քստմնեալ դիզանին —ք զգլխով, the hair stood on end;
blood ran cold;
սպիտակին, ծաղկին —ք իմ, my hair grows grey, I begin to grow grey-haired, I begin to get grey."
• (եզ. ո հլ., յգ. ի-ա հլ.) «գլխի մազ» ԱԳր. Եփր. աւետ. որից հերաւոր Ոսկ. ես. հերարձակ Գ. մակ. դ. 6. Ոսկ. մ. ա. տիմ. ես. 292. հերատեալ Բենիկ. հերատուկ «ան-պատկառ՝ լիրբ կին կամ աղջիկ» Ոսկ. մ. բ. 23. հերագործ Նիւս. կազմ. հերատ «ճառառ» Բժշ. հերատուսեալ Շնորհ. վիպ. հերաքարշ Եղիշ. գալ. 355 (չունի ՆՀԲ). դալարահեր Մծբ. գանգրահեր Վեցօր. 119. Սեբեր. դեղ-ձանահեր Սասն. էջ 19. երկայնաճեր Ուռհ. ձաղկահեր Սեբեր. բազմահեր Ոսկիտ. հե-րակալ (նոր բառ) ևն։ Այստեղ է պատկա-նում նաև հերահարութիւն «գլխի մազերին խփելով եղած մի տեսակ կախարդութիւն» Մանդ. (ձեռագիրն ունի հեղահարութիւն, որ ԱԲ մեկնում է «թերևս հեղուկները զարնելով կախարդութիւն ընելը». ըստ իս պէտք է սըր-բագրել հերահարութիւն, քանի որ հեղինակը արդէն քիչ յետոյ բացատրում է «ի հեր գըլ-խոյ» ասելով, տե՛ս Աճառ. Արրտ. 1911, 671)։
• Klaoroth. As. polygl. 161 գերմ. haar բառի հետ։ ՆՀԲ եբր. սէար (իմա [hebrew word] sē'ār) և գերմ. haar «մազ»։ Վերջինիս հետ նաև էմին, Ист. Baрдa-սα էջ 66 և Մորթման ZDMG 30, 418։ Müller, Armen. VI լտ. pilus. Canini, Et. étym. 153 լիթ. eris «բուրդ» և յն. ἔριον «ասր»։ Հիւնք. հեր=յն. εἰρος, ἔριον «ասր», հերատուկ=յն. ἱερόδουλος «պաշտօնեայ մեհենի»։ Scheftelowitz BВ 29. 33 սանս. parša «փունջ, տըր-ցակ» բառի հետ։ Petersson. Ar. [other alphabet] . Arm. Stud. 99 լիթ. purē «ցցունո» և ռուս. топырить, топорщить «մազերը փշաքաղուիլ» բառերի հետ՝ հնխ. per-արմատից։ Պատահական նմանութիւն ունին գերմ. Haar, հիսլ. hār, անգլ. bair հոլլ. haar, հբգ. här, անզսք. hāēr հոմանիշները, որոնք դրւում են հնխ. qesā ձևից (Walde 135 և Kluge, էջ 104).
θριξ, τρίχες crinae, capillus, pilus. Մազ գլխոյ. վարս. գէս.
Հեր գլխոյ։ Հերով կամ ի հերոյ գլխոյ։ Հերով իւրով։ Ի փոքրել զհերս իւր։ Հերք նոցա իբրեւ զհերս կնոջ։ Կալաւ զհերաց նորա։ Ի գիսոյ հերաց իւրոց։ Հերոյ վարսից նոցա.եւ այլն։
Սեռ հերիցն առ մորթն բնաւորեցաւ. (Պղատ. տիմ.։)
Հաւուցն ցեղ փոխայարմար փոխանակ հերիցն թեւս բուսուցանել. (անդ։)
Վարսիւք հերացս. (Լմբ. եկեղ.։)
Հերն անզգայ է, եւ աւելորդ. (Երզն. մտթ.։)
Զգագաթն (այսինքն զարմատն) հերոյն գնացելոցն յանօրէնութեան իւրեանց ջախջախեսցէ տէր։ Գագաթն հերոյ ոչ կատարեալ հեր. (Եփր. աւետար.։)
strong, powerful, mighty, vigorous, valiant;
robust, lusty, stout;
potent, energetic, efficacious;
—ն, —ն երկնից եւ երկրի, the Almighty, Omnipotent;
—ք, the mighty of the earth;
— զօրութեամբ, very strong, most valiant, mighty;
— թեւարկու, a professed or open protector.
• , ի-ա հլ. «շատ զօրաւոր, հուժկու, ուժով» ՍԳր. որից հզօրանալ ՍԳր. հցօրա-ցուցանել Եփր. թգ. հզօրիչ ՍԳր. հզօրեղ Բ. մագ. գ. 26. հզօրագոյն ՍԳր. հզօրապէս Եղիշ. Խոր. անհզօր «տկար» Առակ. զ. 26։
• = Կազմուած է զօր բառից հ-մասնիկով, որ գտնում ենք նաև հլու, հմուտ բառերի մէջ։ Այս մասնիկը կարող է բնիկ հայ լինել, բայց կարող է նաև իրանեանից փոխառեալ լինել. (բաւական ճոխ գործածութիւն ունի իրանեան լեզուների մէջ)։ Վերջին պարագա-ւին՝ յարմարագոյն է ենթադրել, որ բառը ամբողջապէս փոխառեալ լինի պհլ. *hu-zor=զնդ. *huzāvar հոմանիշից։ Բայց նոյն իսկ եթէ հայակերտ կառուցուածք էլ լինի, իրանեան ազդեցութիւնը անհերքելի է (տե՛ս Meillet MSL 21, 187)։-Հիւբշ. 180։
• Peterm. 26 պրս. [arabic word] xzr ձևի հետ, որի ինչ բառ լինելը յայտնի չէ։ Windisch. 22 սանս. sa, sam, sama «հետ, ընդ»+զօր։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 37 զնդ. huzāvarə, նաև իրանեա-նից փոխառեալ արաբ. hizabr «առիւծ»։ ZDMG 1868, 330 համեմատում է պհլ. [arabic word] huzwāreš բառի հետ և փորձում է մեր բառի միջոցով սրա ըն-թերցումը ճշտել։ Պատկ. Խոր. աշևւ 1877, 71 զնդ. huzāvarə։ Տէրվ. Նախալ. 73 և Հիւնք. զօր բառից՝ հ մասնիկով։
• ՓՈԽ.-Կայ արաբ. [arabic word] hazavvar «հր-զօր, ուժեղ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 818), որ եթէ իրանեանից չէ, կարող է հա-յերէնից միայն փոխառեալ լինել։
ἱσχυρός, ἱσχύων, δυνατός, δυνάστης , κραταιός fortis, validus, valens, potens, vehemens եւ այլն. Զօրաւոր. զօրեղ. որ յոյժ զօրէ, ուժեղ. քաջ, կորովի. բուռն. կարօղ. եւ ճոխ. ուժգին. խիստ. սաստիկ. յորդ. ուժով, կտրիճ, կտրուկ, պինտ.
Աստուած հզօր։ Հզօր՝ որ զօրացուցանէ զիս զօրութեամբ։ Բան տեառն հզօր։ Հրեշտակն հզօր։ Այր կամ թագաւոր հզօր։ Ազգ հզօր։ Ոչ կարէ դատել ընդ հզօրին քան զնա։ Զտկարս աշխարհիս ընտրեաց աստուած, զի յամօթ արասցէ զհզօրս։ Մտանել ի տուն հզօրի։ Կապիցէ զհզօրն։ Աղեղունք կամ աւար կամ սեղան կամ ժողովք հզօրաց։ Մանուկ հզօր ուժով։ Զօրու մեծաւ եւ հզօրաւ։ Կորիւն առիւծու հզօր է քան զանասունս։ Հզօր իբրեւ զերկաթ։ Զջուր գետոյն զհզօր եւ զյորդ. (յն. հզօրի։) Զսուրն մեծ եւ զհզօր։ Հզօր ձեռամբ։ Զձեռանէ քումմէ հզօրէ։ Զբազուկս հզօրս։ Զհզօր գործ պատերազմաց նորա։ Քաղաք հզօր։ Իբրեւ զձայն հզօր որոտման։ Զգէրն եւ զհզօրն (ի հօտից)։ Հզօր (կամ բուռն) է իբրեւ զմահ սէր։ Ի դրունս հզօրս, եւ ի նիգս հաստատունս։ Ի պարիսպս ամուր՝ յաշտարակս հզօրաց. (յն. պարսպաւ մեծաւ եւ հզօրաւ, եւ ամուր աշտարակօք). եւ այլն։
Պատեաց պարսպաւ, հզօր պատուարաւ. (Խոր. ՟Բ. 62։)
Աղաղակաւ հզօրաւ։ Աղաղակաւ հզօրիւ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Չի՛ք ինչ հզօր ի կարգաւորել զայր՝ իբրեւ զկին պարկեշտ։ Մեծ է սէր, եւ հզօր է բորբոքումն նորա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 15. 27։)
marauder, rover, robber, brigand;
— ծովու, sea-robber, pirate, free-booter, corsair, sea-rover;
—ք, marauding, plundering;
piracy;
հինից պարապիլ, to become a highwayman, to rob, to plunder;
հինի or հինիւ ելանել, to take to the highway, to over-run or scour, to make incursions;
զի՞նչ քան զայն — եւ աղաղակ կայցէ, what can be more grievous or more barbarous than that ?.
• , ի հլ. «աւազակ, հրոսակ, թշնամի բանակ, յարձակող՝ արշաւող գունդ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. եփես. «ասպատակութիւն, յարձա-կում» Արծր. Խոր. Ղևոնդ. «աղաղակ, գոռում գոչում» Ոսկ. մ. բ. 17. որից հինել «աւա-ռակութիւն անել, թալանել» Եղիշ. չրչր. 264. հինաբար Եղիշ. հինախաղաց Ճառընտ. հի-նական Գէ. ես. հիմնահալած Կաղանկտ. հի-նահար Տօնակ. Վրդն. ծն. ծովահէն (նոր բառ), հինաւանդ «աւերիչ» Ոսկ. ես. 97, հին-աանդութիւն «թալան» Ոսկ. ես. 81 (այս երկուսը կարդալ հինավանդ, հինավանդու-թիւն՝ հին+վանդել բառերից). կայ նաև հե-նախաղաց Պիտ.։
• = Պհլ. hēn «բանակ, թշնամի բանակ. 2. դև, սատանայ», արևել. իրան. hīñi (MSL 18, 90), հպրս. hainā-և զնդ. haenā-«թըշ-նամի բանակ», սանս. sénā «բանակ» (Horn էջ 281)։-Հիւբշ. 180։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Եւրոպա 1849. 2ՈՈ՝ համեմատելով հպրս. հինա, հէնա ձևի հետ։ Böttich. Arica 76, 248 և Lag. Urgesch. 992 սանս. sāinya։ Ուղիղ են նաև Spiegel, Litter. 376, Müller. SW-AW 38, 594, Lag. Btrg. baktr. Lex. 31 Justi, Zendsp. 312 ևն։ Հիւնք. հանել բայից։ Մառ. ИАН 1913, 329 և ЗВО 1925, 677 վրաց. ցխենի «ձի» (վերլու-
• ծելով իբր ց-խենի), յն. *μνισνο ձևե րի հետ. իսկ Cpeд. передвиж. 20 լտ. hinnus «ջորի», յն. ἴννος «ջորի», ὅνος «էշ» և ἰππος «ձի» բառերի հետ։ + ՀԷՆ «հիւսել, հիւսուածք». սրա հէնք ձևը գործածական է արդի գաւառականներում. այս արմատից են բխում հինել «հիւսել» Ոս-կիփ. հինուշ Ոսկ. ղկ. հինուած «հիւսք, հիւ-սուածք» ԱԲ. աւելի հին ձևեր են հենուլ Թղ. պրոկղեայ ՀԱ 1921, 18, Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 39 (որի ռամկականը համարւում է հե-նել Լմբ. սղ.) և հանուլ Յոբ. ժ. 11, Կոչ. 156, 224. ըստ այսմ արմատը ներկայանում է հայերէնի մէջ հէն, հեն, հան ձևերով։
• = Բնիկ հայ բառ. ցեղակիցներից հմմտ. լիթ. pinū, pinti «հիւսել», pántis «տաւարի ոտքը կապելու չուան», լեթթ. pinu, pit «հիւ-սել», հպրուս. panto «տրցակ», հսլ. pet (pina) «լարել», pato «կապոց», չեխ. pnu, pnouti «լարել», ռուս. зa-понъ «գոգնոց». հիսլ. spinna, գոթ. spinnan «մանել, հիւ-սել», հբգ. և անգսք. spannan «լարել», գերմ. spannen, spinnen, անգլ. spin «հիւ-սել, մանել», յն. πά́τος «Հերայի հագուս-տը», թերևս և յն. πένομαι «տաժանագին աշխատիլ, աղքատ ապրիլ, պատրաստել» (անցնելով «*ձգտել, իր ուժերը լարել» նա-խանշանակութիւնից)։-Այս բոլորը տալիս են հնխ. pen-, spen-«մանել» արմատները, որոնք պիտի տային հայերէնում *հին-, հի-նուլ>*հնուլ, ըստ Meillet. Esquisse 32 ու-ի պատճառով դարձած յետոյ հենուլ, որից էլ հէն-ք. -արմատի ստորին թη-ձայնդարձն էլ տալիս է հան-(Boisacq 752, 767, 781, Walde 572, Trautmann 219, Pokorny 2, 660)։-Հիւբշ. 466։
• Տէրվ. Նախալ. 104 հենուլ, հիւել, հեսկ, հիւսկէն ձևերը դնում է հնխ. vi vā արմատից, իբր սանս. vā, հսլ. viti, ւտ. viere ևն։ Հիւնք. արաբ. tann «գի-տութիւն» բառից։ Ուղիղ մեկնեց նախ Müller, Armen. VI, էջ 4։ Հիւբշ. 466 առարկում է թէ հնխ. pen-պիտի տար հյ. *հնուլ, իսկ էջ 520 խնդիր է հանում թէ հնխ. -en-ամէն անգամ հայերէնի մէջ դառնո՞ւմ է -ին-. եթէ այո, ուրեմն
• հենուլ<*հեանուլ կամ *հեսնուլ, ինչպէս զգենուլ։-Karst, Յուշարձան 401, 404 սումեր gin «հիւսել»։
• ԳՒՌ.-Այշ. Հճ. Մշ. հինել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ռ. Սեբ. Տիգ. հինէլ, Ասլ. հինէլ, Զթ. հինիլ, Սվեդ. հինիլ, Հմշ. հինուշ, Խրբ. հէնիլ, Ջղ. Սլմ. Վն. խինել. Մրղ. խինէլ, Մկ. խինիլ. նոր ձևեր են՝ հէնք, հինած, հինուածք, հինութել։
πειρατής pirata, praedo marina πειρατήριον, ληστήριον latronum sedes, agmen Աւազակ. խումբ աւազակաց ի ծովու եւ ի ցամաքի. հուղկահար. ելուզակ. հրոսակ. ասպտակ. ասպատակութիւն.
Ածեր ի վերայ հէն։ Հասին ի վերայ իմ էնք նոցա։ Յապաղումն հինից։ Նետք հինից։ Հէնն եկեալ ի վերայ նոցա։ Գումարեցան ի վերայ հինին։ Գադ (յորմէ գեդդուր) հինի (կամ հինիւ) ելցէ։ Ելցէ հինիւ զհետ նոցա.եւ այլն։
Հինից եւ ասպատակաց պարսպեալք (այսինքն աւազակութեան). (Խոր. ՟Բ. 56։)
Խաղաղացոյց զաշխարհս հայոց յամենայն հինից եւ յարձակմանց. (Ղեւոնդ.։)
Նախ քան զգալ հինին, զոր ի հինէն անցանելոց էր ընդ նոսա՝ հրամայէ առնել, ի ծերպս մտանել թաքչել. զի թէպէտ պաշարէ էն զքաղաք, այլ ակն աստուծոյ զարհուրեցուցանէ զպաշարեալսն. (Գէ. ես.։)
Ապահովանայր ի հինիցն պարսից։ Ի կործանմանէ հինի։ Տեղի ապաստանի ամենայն հինից ի թշնամեաց եկելոց. եւ այլն. (Արծր.։)
Անկան ի հինի բուռն. (Ոսկ. եփես. ՟Զ։)
Զի՞նչ քան զայն էն եւ աղաղակ կայցէ. յն. բարբարոսագոյն ինչ։ Գտանի գրեալ առ յետինս նաեւ Հենից. Հենաց։ (Մեսր. երէց. կամ Հնից. Գանձ.։)
foundation;
base, basis;
foot, bottom;
back, back part;
foundation, establishment;
— աղանալի, salifiable base;
— ի վեր, from top to bottom;
thoroughly, utterly;
— ի յատակ, to its very foundations;
down to the ground, to the bottom;
— or հիմունս արկանել, to lay the foundations of, to found;
— ի վեր առնել, կործանել, տապալել, յատակել, to cast to the earth, to throw, cast or pull down, to overthrow, to overwhelm, to subvert, to demolish, destroy or ruin utterly;
ի հիմանց կործանիլ, to be overthrown;
— լինել իրիք, to be the foundation of;
անկանիլ հիման, to have laid the foundation;
ի վերայ հաստատուն հիման, on a solid foundation.
• , ն հլ. (-ման, -մունք, -մանց) «հիմ, հիմք» ՍԳր. Ագաթ. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 18. որից հիմնանալ Վիպաս. երգ. Ագաթ. Կիւրղ. ծն. հիմնացուցանել Փարպ. կամ հիմնեցու-ցանել Պիտ. հիմնել Խոր. հիմնափոր Մծբ. հիմնարկութիւն Ագաթ. հիմնադրել Յհ. կթ. հիմնայատակ Զենոբ. հաստահիմն Ա. պետ. ե. 10. Կորիւն. անհիմն Ոսկ. յհ. ա. 1. խո-րահիմն Անան. եկեղ. շարժահիմն Ագաթ. ինքնահիմն Շնորհ. եկեղ. -նոր բառեր են՝ հիմնական, հիմնարկու, հիմնովին, հիմնա-ւորապէս, հիմնադրամ ևն։
• ՆՀԲ իմն կամ վէմ բառից։ Boрp, Հմմտ. քերակ. 1, 363 (ֆրանս. թրգմ, 1, 397) սանս. sīman «սահման», որ ծագում է si «կապել» արմատից -man մասնիկով։ Նոյնը յիշում է Müiler SW-AW 44, 561։ Բագրատունի. Քերակ. զարգաց. էջ 74 հի «իր, առարկայ» բա-ռից՝ -մն մասնիկով. ըստ այսմ բառս ճշտիւ նոյն է գալիս իմն ձևի հետ. lusti, Zendspr. 324 զնդ. hi, սանս. si «կապել» արմատից։ Հիւնք. հիմէն «հարսանեաց դիք» ձևից։ Բ. Խալաթ-եանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. temenu հռ-մանիշից։ Meillet, Esguisse 3 խօսելով այն հանգամանքի վրայ, որ հիման սե-ռականի մէջ ի պահուած է, սրա պատ-ճառը համարում է հ բաղաձայնի տկա-ռութիւնո. ռայս JAs. 1904 499 մերժե-լով այս կարծիքը, գտնում է որ առհա-սարակ ի, ու ձայնաւորները յաջորդ նգ խմբի մօտ՝ մնում են. սրանից հետևում է՝ որ հիմն բառի նախաձևը պիտի լի-նի *հինմն<*հինգմն։ Pederssen, Նը-
• պաստ 19 հի մասնիկով մնալ բառից իսկ Հայ. դր. լեզ. էջ 140 հենում բայի հետ, ինչպէս հսլ. osnova «հիմ» ծա-գում է snuti «առէջները պրկել» բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 212 հնխ. se-«ար-կանել, սերմանել» արմատից, ինչ. լտ. semen «սերմն»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Զթ. Մշ. Սեբ. Տիգ. հիմ, Ագլ. Ախց. Կր. Հճ. Տփ. հիմք, Սվեդ. հէմ, Սլմ. Մկ. Վն. խիմ (սեռ. Մկ. Վն. խման), Ոզմ. խէ՛մ, Ջղ. խեմք. -Ատանայի թրքախօս հայերն ունին հիմ ձևը.-Խրբ. կայ հիմնա-հադագ ըլլիս անէծքը։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xim «հիմ. քարա-կոյտ» (Justi, Dict. Kurde էջ 168), Ս. Գրքի քրդերէն թարգմանութեան մէջ՝ հիմ. ինչ. Հի-մէ ուի լը սէր գէվըր տանի (Եդ հիմն ի վե-րայ վիմի). Չըմա քօ հիմէ ուի լը սէր գէվըր ռավի պու (Զի հաստատեալ էր հիմնն ի վե-րայ վիմի). Ղուկ. զ. 48. Լր սէր արտէ պէ հիմ մալ ջէ տքm (Շինիցէ տուն ի վերայ հողոյ առանց հիման). Ղուկ. զ. 49.-Թրք. գւռ. Եւդ. Տ. Ատն. ինչպէս նաև Երևանի՝ [arabic word] him «հիմ», ❇ evīn himi «տան հիմը» (այսպէս նաև Ատանայի թրքա-խօս յոյների մօտ. Բիւր. 1899, էջ 798 և Յուշարձան 329).-ն. ասոր. xim «հիմ» (տե՛ս Kалащевъ, Aисорско-pусcк. cлов. էջ 389)։
θεμέλιος, θεμέλιον fundamentum. որպէս թէ Իմն՝ որ դնի ի սկիզբն շինուածոյ, կամ Վէմն եւ ներքին մասն՝ յոյր վերայ կառուցանի տունն։ Նմանութեամբ՝ Յատակ. խորք. սկիզբն. պատուանդան. հաստատութիւն. ամրութիւն. գլխաւոր. հաւակ. հիմ.
Բերին վէմս մեծամեծս ի հիմն տանն։ Վէմ հիմանց։ Եդ հիմն ի վերայ վիմի։ Արկանիցէ հիմն (աշտարակին)։ Հիմունք լերանց, կամ աշխարհի։ Հաստատեաց զհիմունս սիովնի։ Հիմն այլ ոք ոչ կարասցէ դնել քան զեդեալն, որ է յիսուս քրիստոս։ Շինեալք ի վերայ հիման առաքելոց եւ մարգարէից.եւ այլն։
Զերանելին զպետրոս գլուխ սուրբ հաւատոյ, հիմն եկեղեցւոյ. (Շար.։)
Զվէմն՝ զոր հայր եդ հիմն նոր սիոնի, զծայր անկեան՝ զոր եդ որդի հիմն եկեղեցւոյ, եհան ի լեառնն, զի դիցէ զվէմն ի վերայ գլխոյ նրա (Մեկն. ղկ.։)
Աղօթք՝ ի հիմն հաւատոյ, խարիսխ յուսոյ։ Հի՞մ ոչ զայնպիսի դնէ հիմն՝ զաղաչեսցուքն. (Խոսր.։)
Հիմն եւ արմատ ամենայն բարեգործութեանց խոնարհութիւն է. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ե։)
Զհիմն ճշմարտութեան. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
Հիմն յօրինել զբանս. (Կիւրղ. գանձ.։)
ՀԻՄՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. եւ ձ, ԱՆԿԱՆԻԼ. θεμελιόω fundo, fundamentum facio. Հիմնել. հիմն դնել։ Տե՛ս (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 37։ ՟Ժ՟Զ. 34։ ՟Բ. Եզր. ՟Գ. 6. 10։)
Ո՞ւր էիր, մինչ ես հիմունս արկանէի երկրի. (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 4։)
Յօրէ յայդմանէ, յորում անկաւ (այսինքն արկաւ) հիմն տաճարիդ տեառն. (Անգ. ՟Բ. 19։)
Անկան (այսինքն արկան) հիմունք տանն տեառն. (՟Բ. Եզր. ՟Գ. 11։)
ՀԻՄՆ Ի ՎԵՐ. մ. Ի հիմանց եւ ի վեր. ցյատակն. հարթայատակ. իսպառ. տակնուվրայ ընելով.
Խլել քակել, հիմն ի վեր ջանայր առնել. (Ագաթ.։)
Հիմն ի վեր տապալել. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Բ. 1։)
Հիմն ի վեր կործանեցաւ (տաճարն). (ՃՃ.։)
Քաղաքն հիմն ի վեր յատակիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 18։ Երզն. մտթ.։)
Եւ ըզքաղաքըս քո յաւեր՝ զերդ զերիքովըն հիմն ի վեր. (Շ. եդես.։)
Առնեն աւերակ ... քակեն հիմն ի յատակ. (Շ. եդես.։)
old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.
• , ո հլ. «հին, մաշած, հնացած, վա-ղեմի, հին ժամանակի» ՍԳր. .Եւս. քր. Եզն. որից ի հնումն Ոսկ. յհ. ա. 41. Յհ. իմ. ի հնմէ Ածաբ. Երզն. քեր. հնանալ ՍԳր. Եզն. հնացուցանել ՍԳր. հնական Ագաթ. հնութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. հնամի Ագաթ. հնս-տի Վրք. հց. հնագոյն Նոնն. հնախօս Խոր. ևն. նոր բառեր են՝ հնակարկատ, հնավա-հառ, հնադարան, հնադարեան, հնահաւատ, ճնահաւաք, հնագլուխ, հնաբանութիւն, հնա-նէր, հնաւանդ, հինէակաբանութիւն, հնաձև, հնաւուրց, հնածէս ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. seno-ձևից. ցե-ղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] sána-«հին», sanaká «հնաւուրց, վաղեմի», զնդ. hanē «հին, ծեր», hana «ծեր կին», պհլ. hān, յն. ενος «հին», ενη «նոր լուսնի նախորդ օրը, որ է հին ամսի վերջին օրը», լտ. sen-ex, հյց. senem «ծեր», senior «երիցագոյն», se-natus «ծերակոյտ», գոթ. sin-eigs «երէց», šinista «երիցագոյն», լիթ. sēnas «հին». se. niai «ի հնուց, վաղուց», լեթթ. sens «ծեր», sen «վաղուց», հիռլ. sen, sinin, կիմր. կորն. hēn, բրըտ. hen «հին, ծեր» (Walde 698, Boisacq 257, Ernout-Meillet 882, Iraut-mann 256, Pokorny 2, 494)։ Հայերէնի մէջ նախաձայն s ընկնելով՝ հնխ. seno-տուել է նախ *ին, բայց պարթևական շրջանին ազ-դուելով իրանեան ձևերից՝ խաչաձեման օ-րէնքով ստացել է նրանցից՝ նախաձայն հ (ըստ Meillet MSL 21, 187). հմմտ. հում։-Հիւբշ. 467։
• Windisch 22 san արմատից, նաև լտ. senex։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Arica 17 (այստեղ յիշուած է նաև բա-բել. σινάγην, σεμνήν ըստ Հիսիւքո-սի). Lag. Urgesch. 445, Müller SW-AW 38, էջ 583, Justi, Zendsp. 319բ, Հիւբշ. KZ 23, 15, Տէրվ. Նախալ. 110 ևն։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նդյ" 16 սանս. hā, hīna։ Müller WZKM 10, 276 հանի բառի հետ իրանեանից փոխառեալ է համարում, նախաձայն հ-ի պատճա-ռով։ Մերժում է Հիւբշ. 467, որովհետև փոխառութեան պարագային պիտի ու-նենայինք *հան ձևը։ Հիւնք. յն. οἰνος «գինի» բառից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. հին, Սվեդ. հէն, Ագլ. հայն, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խին, Ոզմ. խէ՛ն.-նոր բառեր են հինծիսնակ, հինօրէնք, հինկեկ, հնամաշ, հինութ, հինումին, հինուստական, հինուց, հնօք, շորահին։
παλαιός . (լծ. վաղեմի) vetus, vetustus, antiquus ἁρχαῖος (լծ. առաջին). pristinus. Անցեալ կանխաւ. վաղեմի. եղեալն երբեմն՝ երկար ժամանակաւ յառաջ. մաշեալ, կամ արմատացեալ. առաջին. նախնի.
Կապերտս հինս, եւ պարանս հինս։ Հին տիկ, կամ գինի, կամ խմոր։ Հին առասպելն։ Հին ջրմուղ կամ ճանապարհ։ Հին հաւանութիւնք։ Հին մատեանք։ Հին պատուիրան։ Հին մարդ։ Հին բնակիչք։ Հին կտակարանք։ Ի հնոց ժամանակաց հետէ.եւ այլն։
Ի հին ժամանակաց։ Ի հնոց պատմութեանց. (Ճ.։)
Ըստ հնոյ աւանդութեան։ Ըստ նորոյ եւ կամ հնոյ լուսնին. (Շ. բարձր. եւ Շ. մտթ.։)
Զհին եւ զնոր լուսնին։ Ի նոր եւ ի հին լուսնին. (Կանոն.։)
Եթէ դիպեսցի ժամանակ լուսնին կամ ի լրմունս, կամ ի միջոցի, կամ մերձ ի հինսն (այսինքն ի մաշումն). (Շիր.։)
Սիրէր լնա ի հին ծանօթութենէ. (Ոսկիփոր.։)
Ըստ հնում պաշտամանն. (Բրս. սղ.։)
Հին շինուած (հռովմայ, այսինքն առաջին)։ Հին եւ առաջին գտանի հռովմ քան զտրովացւոց ժամանակսն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՀԻՆ. իբր գ. Հին ինչ. անցեալն. եւ Նախնիք.
Կերիջի՛ք զհին արդեանցն։ Կերիջիք հինի ի հնոյ։ Զհին, եւ զհնոյ հին։ Զնոր առ հնով պահեցի քեզ։ Զհինն մի՛ ածէք զմտաւ.եւ այլն։
Զհնոցն (այսինքն զնախնեացն) գրովք եկեալք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՀԻՆՆ. Ի ՀՆՈՒՄՆ. գ. Հին կտարակարան. հին օրէնք. եւ Ժամանակ նախնեաց.
Ի հնումն ընդ մովսէսի հարցանէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
Վասն կերակրոց ե՛ւ ի հնումն ե՛ւ ի նորումս գտանեմք, զի յաստուծոյ տուեալ են ի դարման։ Ի հնումն եւ ի նորումս զնոյն սպառնալիս եւ զնոյն խոստմունս բարութեանց գտանեմք։ Մի տուիչ է հնոյն եւ նորոյս. (Եզնիկ.։)
Ի հնումն եւ ի նորումս կամք եղեն աստուծոյ։ Ի նորումս յաւէտ քան ի հնումն. (Յհ. իմ. պաւլ.։ Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Դու բարկացար, եւ մեք մեղաք, ասէ ոմն ի հնումն. (Յն. ոմն ի հնոց. Ածաբ. կարկտ.։)
Ասաց ոմն ի հնումն. մահ ոչ իմացեալ՝ մահ է. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԻՆ ԱՒՈՒՐՑ (այսինքն աւուրբք). Ծեր. ալեւոր, բազմաժամանակեայ. եւ զաստուծոյ՝ իբր անժամանակ.
Ծեր եւ հին աւուրց. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 10։)
Հին աւուրցն նստէր։ Հասանէր մինչեւ ի հին աւուրցն. (Դան. ՟Է. 9. 13. 22։)
Հին աւուրց մանուկն, որ ի խանձարուրս պատեցաւ. (Եփր. տեառնընդառաջ.։)
Եւ զհինաւուրցըդ ծերունին՝ տըղայ գգուէր ի սուրբ գրկին. (Յիսուս որդի.։)
Զայրն ծեր եւ զհին աւուրց եղիազար. (Մծբ. ՟Ե։)
Ի ՀՆՄԷ. այսինքն Ի հնոյ, կամ ի հնութենէ. (որպէս լինի՝ յայլմէ, ի միւսմէ) հինէն.
Ի նորն ադամ գալ ի հնմէն։ Ի հնմէն եւ ի քացախուտ չարութենէն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. պասք.։)
Տամ զսա ձեզ նոր տառ՝ ի հնմէ զլաւսն առեալ. (Երզն. քեր.։)
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
• , ո հլ. «քուքուրդ» ՍԳր. Յհ. կթ. գրուած է նաև ծծում Մեկն. ղկ. Իրեն. ցոյցք 33, Վրք. և վկ. Ա. 650. Կնիք հաւ. էջ Չ ბրծում Ճառընտ. որից ծծմբաբեր (գը-րուած ծծմաբեր) Շնորհ. Եդես. ծծմբախառն Նչ. եզեկ. (գրուած ծծմախառն Եփր. խոստ. Արծր.), ծծմբածին Յս. որդի. ბծմբահամ Մխ. երեմ. ծծմբաքար Վրդն. ծն. ծծմբեայ, Մագ.-նոր բառեր են ծծմբահոտ, ծծմբա-յին, ծծմբափոշի, ծծմբաթթու, ծծմբատ ևն։-Երեք ձևերից հնագոյնը կարծում եմ ծծում, որի վրայ ետոյ աւելացել էբ, ինչպէս բեմբ, պատշգամբ բառերի մէջ։
• Տէրվ. Նախալ. 89 սանս. dhu, յն. ϑύω, սանս. dhuma, լտ. fumus «ծուխ», ւն, ϑέειον «ծծումբ» ձևերի հետ կը-ցում է հյ. ծուխ և ծծումբ. (վերջինը իբր կրկնուած ծում արմատից՝ բ յաւե-
• լուածով). բոլորը միասին հանում է հնխ. dhu «փչել, ծխել» արմատից։ Հիւնք. մեկնում է ծծ-ող և ըմպ-ող։ Ե-րեմեան, Բազմ. 1900, 104 սանս. çul-vari, լտ. sulphur «ծծումբ» բառերի հէյր)
• ՓՈԽ.-Վրաց. წუმწუმა ծումծումա, წუმ-წუბა ծումծուբա, წუნწუბა ծունծուբա Ածծումբ. 2. լուցկի»։ (Այս ձևերը յիշում է նախ Brosset, JAs. 1834, էջ 369 ևն)։
ԾԾՈՒՄԲ գրի եւ որպէս ռմկ. ԾԾՈՒՄ, ԾՐԾՈՒՄ. θεῖον sulphor հանք դեղին՝ գարշահոտ, լուցկիք հրոյ, դիւրաւառ, եւ դժնդակ բոցով. ... եբր. կաֆրիթ.
Ծծումբ եւ հուր։ Զծըծուոմբն եւ զաղն այրեցեալ։ Իբրեւ զձոր լի ծծմբով բորբոքեալ։ Հրդեհեալս ծծմբով։ Ի լիճ հրոյ այրեցելոյ դիւրաշունչ հողմոյ. (Յհ. կթ.։)
տիրեաց նա ի վերայ նոցա իբրեւ զծծումբ, որ սպիտակացուցանէ։ Արկցէ զնա տէր ի հուր ծծմոյ, ուր էր գազանն. (Մեկն. ղկ.։)
Ծծումբ սպիտակ հոռոմ. ասի ի բառս Գաղիանոսի, որպէս յն. թիօն աբիրոն, այսինքն ծծումբ անփորձ։
fast, fasting, abstinence;
— կարգալ, to ordain a fast;
— ունել, to fast, to abstain from food;
լուծանել զ—ն, to break one's fast.
• (յետնաբար ո հլ. հմմտ. Կանոն. էջ 86 ծոմօցն) «օրական մէկ անգամ միայն ուտելով պահք» Ա. մակ. գ. 47. Մծբ. Եփր. համաբ. որից ծոմել «ծոմ պահել» Եփր. դտ. 347. Թագ. 439. որ և ծոմանալ Զքր. կթ. Տօնակ. Ոսկիփ. ծոմական Յհ. իմ. ատ. ծո-մատահք Մծբ. ծոմապահութիւն Շնորհ թղթ. ծոմաջան Մանդ. Եփր. Սիւն. Գնձ. ծո-մացուցանել Կանոն. Տօնակ։-Առհասարակ Ս. Գրքի մէջ թարգմանուած է պահք և միայն մէկ անգամ գործածուած է ծոմ ձևը։
• = Ասոր. [other alphabet] sōm, [syriac word] saumā կամ somā, եբր. [hebrew word] sōm, արամ. sōm, արաբ. [arabic word] saum կամ [arabic word] siyām, եթովպ. [hebrew word] soma. ն. ասոր. somā, որոնք բոլոր նշանա-կում են «ծոմ»։ -Հիսբշ. 306։
• Ամէնից առաջ Schroder, Thesaur. 45 դրաւ եբրայեցերէնից փոխառեալ։ ՆՀԲ. եբր. ձօմ, ասոր. սաւմ և արաբ. սէվմ ձևերի հետ։ Եբր. ձևից են ռնում նաև Peterm. 23, 38, Lag. Prov. 26, 8, Müller SWAW 41, 12 (կասկածով) և Հիւնք։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Վն. ծոմ, Կր. ծօմ, Խրբ. Հճ. Պլ. Ռ. Սեբ. ձօմ, Զթ. ձօմ, ձոմ, Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջր. Սլմ. Տփ. ծում, Ննխ. Սչ. Հմշ. Տիգ. ձում, Ասլ. ձրմ.-Անգորայի թրրախօս հա-յերն ունին զօմ ձևով (Բիւր. 1898, 789)։ Նոր բառեր են՝ ծոմբաց, ծոմչէք, ծոմապաս։
եբր. ձօմ. ասոր. սաւմ. արաբ. սէզմ. νοστεία jejunium. Պահք խիստ եւ անսուաղ՝ միանգամ ճաշակելով յաւուրն. որ ի սուրբ գիրս հասարակօրէն թարգմանի ի մեզ Պահք. ծոմ, մէկ ժում ուտելը.
Ծոմ կարդացին, քրձազգած լինէին. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 47։)
Բազումք են պահպանութիւնք ծո՛մ պահոց (կամծոմապահոց). (Մծբ. ՟Գ։)
Յաղօթս կալով, եւ ծոմ պահօք. (Եփր. համաբ.) ( Լմբ. լոկ գրէ, պահօք։)
sea;
lake;
the molten sea in the Temple;
—ն լայնասփիւռ, the main sea, the deep, the high or open sea;
անդունդք ծովու, the depths of ocean, the mighty deep;
ի խորս ծովու, far out at sea;
կապուտակն ծովուց, sea-green;
ջուր —ու, sea-water;
հէն ծովու, sea-rover, pirate;
ընտել ծովու, accustomed to the sea;
ընդ ծով եւ ընդ զամաք, by sea & land;
գնալ ընդ —, to go to sea, to put to sea, to sail;
անցանել ընդ —, to go over or across, to cross the sea;
զեփիւռ ծովու, sea-breeze;
հողմախաղաղ —, հարթածաւալ —, calm sea, as smooth as glass;
կապուտակային՝ անշարժ՝ խաղաղաւէտ՝ ընդարձակ՝ անհուն —, blue, still, quiet, vast, immense ocean;
մոլեգնութիւն ծովու, the raging or fury of the sea, the roughness of the waters;
ալեկոծ՝ յուզեալ է —ն, the sea is turbulent, swelling, rolling;
ալեկոծի, փրփրէ ծովն, the sea runs high, foams, froths;
մրրկալից՝ մոլեգին՝ զայրագին՝ փրփրադէզ՝ ահեղագոչ՝ անսանձ՝ սպառնալից՝ անգութ —, stormy or tempestuous, dreadful or furious, angry or raging, foaming, thundering or roaring, unruly or ungovernable, threatening, pitiless ocean;
— աչեր, blue of sea-green eyes.
— հեշտութեանց՝ ցաւոց, a sea of delights, of griefs or sorrows.
• . ու հւ. «ծով. 2. ջրի մեծ աւազան. 3. Արևմուտք. (Միջերկրական ծովի աատճա-ռաւ՝ որ Պաղեստինի արևմուտքն է գտնը-ւում)» ՍԳր. որից ծովագոյն Դան. ժ 6. Ոսկ. յհ. ա. 11. ծովալիճ Եւս. քր. Ոսկ. մ. բ. 12. ծովախըր Ագաթ. ծովակ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ծովակալ Եւս. քր. ծովական Սեբեր. Եզն. ծովածածուկ «ծովի տակ ծածկուած (քար)» Ոսկ. բ. տիմ. 264 (չունի ՆՀԲ). ծո-վակողմն ՍԳր. ծովակուլ Ոսկ. մ. ա. 20. ծովացուլ Եզն. ծովափնեայ. Ես. ժթ. 5. ծո-վեզր ՍԳր. Եւս. քր. ծովեզերեայ ՍԳր. ծո-վընկեցիկ. Սեբեր. երկծով Գծ. իէ. 41. լճա-ծով Եփր. ծն. էջ 5. մեծածով Փիլ։ Նոր բա-ռեր են ծովածոց, ծովախորշ, ծովահէն, ծովա-մայր, ծովանկար, ծովանկարիչ, ծովանկար-չութիւն, ծովակալութիւն, ծովաստղ, ծո-վախտ, ծովեգրաբնակ, ծովասպատակ, ծո-վափ, ծովափրփուր, ընդծովեայ ևն։
• Klaoroth, Asia pol. էջ 103 և 117 վրաց. sgwa «ծով»։ ՆՀԲ վրաց. զղվա, հյ. ժողով բառերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 367 և Arica 35, 27 փռիւգ. ζευμάν «աղբիւր», սանս. yavyā. Mul-ler, Benfeys Drient u.Occ. 2, 580 փր-ռիւգերէն ζευμάν, նաև սանս. ǰu, լն։ ζέω «եփիլ, եռալ»։ A. Fick BVS. 7, 377 սրանց հետ նաև զնդ. jaiwi «խոր», սանս. fabh «բացուիլ, ճեղքուիլ» ար-մատից։ Հիւբշ. KZ 23, 23 սանս. ǰamb-ha, ǰambhā «ծնօտ, երախ», զնդ. za-fan «բերան», աֆղան. žāmah «ծնօտ» ևն։ Տէրվ. Նախալ. 77 հայ. ծաւի, ծափ բառերի հետ՝ կցում է յն. čάώ «ծով», βάπτω «մխրճիլ», հհիւս. kaf, «ծով» բառերին, բոլորը միասին հանելով հնխ. gap «խորունկ լինել, վիհ բա-ցուիլ» արմատից։ Karolides, Iλ. συγ. 84 կպդվ. ζ'οοβαῖδι (կարդա՛ ցուվայ-դի) «վտակ», լիթ. szaunūs «ուժգին», յն. σεύω «վարել, քշել» ևն։ Հիւնք. ժո-
• ղով բառից։ Patrubány SA 1, 4 վեռ. jáva «շտապ, արագութիւն» ձևին է կցում. նշանակութեան տարբերութեան համար յիշում է զնդ. zrayah, հպրս. draya «ծով» և սանս. jrayas «ընթացք, վազք»։ Ատիլ, Բիւր. 1899, էջ 492 յի. շում է Լէման բևեռագէտի կարծիքը՝ իբր խալդ. ձույ կամ սույ բառից. իր կողմից էլ հարց է տալիս թէ անգլ. sea «ծով» բառի հետ կապ ունի՞։ Stokes IF 12, 191 կցում է իռլ. go «ծով» բա-ռին։ Scheftelovitz BВ 29, 15 Տէրվի-շեանի նման հիսլ. kaf «ծով», kyefia «ծովանալ», յն. βάπτω «մխրճել»։ Այս մեկնութիւնը մերժում է Pedersen KZ 40 (1906) 207 և ընդունում է Stokes-ի մեկնութիւնը։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. ag'e «ածել» արմատից. հմմտ. հիռլ. go «ծով»։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 409 սումեր. zuab «ովկիանոս», 420, 426 թթր. su, sub, suv «ջուր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 50 նոյն ընդ հով, զով և հռոմ։ Թէև շատ մերձաւոր են հնչում, բայց երևի պատահական պէտք է համարել վրաց. զղուա, զղվա, մինգ. զղվա, լազ. զուղա, զղվա, սվան. ձուղա «ծով». նաև կայ. զավ, ձավ, ակու. խիւր. ձավ «անձրև», ինչպէս նկատում է Bugge KZ 32, 84։ Պատահական է նաև արաբ. ❇ zaub «հոսիլ», ❇ Zab «մի քա-նի նշանաւոր գետերի անուններ» (ևա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 156)։
• ԳՒՌ.-Վն. ծով, Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Տփ. ծօվ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Հմշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձօվ, Ասլ. ձէօ'վ։ Նոր բառեր են ծովա-տակ, ծովջուր, ծովծվան, ծովառ, ծովեղէն, ծովիան, ծովինար, «փայլակ» (մեկնում է ծով բառից՝ Աբեղեան, Arm. Volksglaube 85)։
θάλασσα, -ττα mare. վր. զզվա. Ժողով աղի ջուրց, մեծ կամ փոքր, ճեմարան լողակաց. ովկիանոս, եւ այլ եւ այլ մասունք նորա պէսպէս կոչմամբ. լայնաբար եւ լիճք, լճկանք, ջրշիղջք անոյշ ջրոց, եւ այլոց հիւթոց.
Զժողովս ջուրցն կոչեաց ծովս (որ եւ լծ. ընդ ժողով)։ Ի վերայ ամենայն ձկանց ծովու։ Ետուր եւ ի ծովու ճանապարհ։ Ի կարմիր ծովուն։ Զծով ի ցամաք, ե զցամաք ի ծով փոփոխեալ։ Ի ծովն աղի, որ է ծով աղից. եւ այլն։
Անբաւութիւնք ծովուց։ Իսպառ տագնապմամբ ի ծովին. (Նար.։)
Ծով սեբաստիոյ. (Շար.։)
Ծով բորակի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
ԾՈՎ կոչի ի սուրբ գիրս եւ Արեւմուտք, զի միջերկրականն ծով է յարեւմտից կուսէ պաղեստինու. Տե՛ս (Ծն. ՟ժգ. 14։ ՟գ. թգ. ՟է. 25։ Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 18։ Դան. ՟Ը. 4։ Այլ ի Սղ. ՟Ճ՟Ղ. 3.) դնի փոխանակ հարաւոյ. զի ի հարաւակողմն հրէաստանի անկանի կարմիր ծովն, մեռեալ ծովն, եւ օվկիանոսն գլխովին.
Յարեւելից եւ յարեւմտից, ի հիւսիսոյ եւ ի ծովէ. (Շ. յար.։)
ԾՈՎ կոչի եւ Աւազանն ջրոյ, կամ տաշտ եւ կոնք մեծ.
Արար զծովն ձուլածոյ տասն կանգուն շրթանէ ի շուրթն։ Երկոտասան եզն (պղնձի) ի ներքոյ ծովուն. (՟Գ. Թագ. ՟Է. 23. 25։ եւ ՟Ժ՟Ը. 32. 35։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 2. եւ 5։)
Աւազան մեծ պղնձի՝ վասն մեծութեանն ծով կոչեցաւ. (Կիւրղ. թագ.։)
Նմանութեամբ մեծութեան ծովու ասի.
Ի յանսահման ծովէն հօր գթութգեանց բղխմունք։ Ելանել ի ծովն կենդանի, եւ անտի հոսեալ ի ձեզ զվտակս քարոզութեան. (Շար.։ Ագաթ.։)
Եւ նմանութեամբ ծովու ծփելոյ ասի.
Ծով կենցաղոյս։ Ի ծովէ աշխարհիս. (Շար.։)
Յերկրային ծովուս։ Ի մարմինս ծովու։ Ծով է ինձ ծփանաց՝ կենցաղոյս բերմունք. (Նար.։)
ԾՈՎՈՒ ԾԻՐԱՆԻ. ըստ յն. Ծիրանի ծովային. πορφύρα θαλάσσια purpura marina. cf. ԾԻՐԱՆԻ.
Զկապուտակ, զծովու ծիրանիս. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 23։)
ԾՈՎ ԱՉԵՐ. Բառ ռմկ. որպէս Ծովանման աչք.
Զայդ քո կերպարանդ, զայդ լոյս երեսդ, զայդ ծո՛վ աչերդ. (Ոսկիփոր.։)
smoke;
fume, vapor, exhalation;
tobacco;
սիւն, ստեղն ծխոյ, — ծառացեալ, pillar of smoke;
մրրիկ ծխոյ, clouds or masses of smoke;
ընդ — գալ, to be in tbe smoke;
—ս արձակել, to emit smoke;
— ծխել, ձգել զ—, to smoke tobacco;
— որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի, unpleasantness or discord engendered between step-mother & step-children.
family, hearth, home.
• , ո հլ. «մուխ. 2. գոլորշի, շոգի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2. Եզն. որից ծխել, ծխիլ ՍԳր. ծխալից Եփր. օրին. էջ 265. ծխա-խառն Ագաթ. ծխահանք Սիր. ժդ. 24. ծխան Վիպաս. (առ Մագ.). ծխհելոյզ Հին բռ. ծխո-տիլ Եղիշ. ծխաշունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. ბխանե-լիք «խունկ, կնդրուկ ևն» Պտմ. վր.-ծուխ նշանակում է նաև «տուն, երդ» (հմմտ. պհլ. dūtak=պրս. [arabic word] dūda «ծխնելոյզ. 2. գերդաստան», պրս. [arabic word] dūd «ծուխ». dud-mān «ընտանիք, ազգատոհմ» Horn § 597 և Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 20), որից ծխատէր կամ ծխակեր «ժողովրդապետ» Մաշտ. ջահկ.-հետաքրքրական ձև է ծխո-յել «պատուհան» Բառ. երեմ. էջ 150 (եռռ ծխոյ-ել՝ ծուխը դուրս ելնելու տեղ)։-Նոր բառեր են ծխախոտ, ծխաձուկ, ծխամորճ, ծխափայտ, ծխաքարշ, ծխաբաժանութիւն. ծխահամար, ծխատուփ, ծխավաճառ, ծխա-փող, ծխական, անծուխ ևն։
• = Փոխառեալ է կովկասեան *ծուխ ար-մատից, որ նշանակում է «մուր, ծուխ, մութ»։ Նոյն արմատի ժառանգներն են վը-րաց. წუხვა ծուխվա «ցաւ, տրտմութիւն» (իբր սրտի ծուխ. հմմտ. պրս. [arabic word] dūd «ծուխ, տրտմութիւն»), მომδუხარება մոմ-ծուխարեբա «տխրիլ, տրտմիլ», მომწუხრება մոմծուխրեբա «երեկոյանալ», მწუხრი մը-ծուխրի «աղջամուղջ, երեկոյ», შემ-წუხრება շեմծուխրեբա «երեկոյեան մութը», წუხე-ლის ծուխելիս «երէկ» (իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հյ. երեկ և երէկ. ռուս. вецepь «երեկոյ» և вцepa «երեկ»)։-Բա-ռիս բուն հայերէնն է մուխ, որ հնդևրոպա-կան ծագում ունի։-Աճ,
• Klaproth, Asia pol. 104 արաբ dāchch, սլ. duch «ոգի»։ ՆՀԲ թուխ
• բառի՞ց։ Muiller, Kuhns u. Schleich. Btrg. 5, 383 արաբ. [arabic word] duxan «ծուխ. ծխախոտ» ձևի հետ է համեմա-տում և կարծում է թէ արաբ. բառն էլ հնդևրոպականից է փոխառեալ։ Տէրվ. Նախալ. 89 հնխ. dhu «փչել, ծխել» արմատից է դնում հյ. ծուխ, ծծումբ, ւն. Սόւϑ. սանս. dhu, dhuma, լտ. fa-mus «ծուխ», յն. ϑέειον «ծծումբ»։ Մաα ЗВО 7, 73 պրս. [arabic word] dūd «ծուխ» բառից։ Հիւնք. ածուխ բառից։ Գ. Փառ-նակ, Անահիտ 1903, 130 սանս. dhu, յն. მόω բառերի հետ։ Patrubány ՀԱ 1908, 247 հնխ. ag'e «բերել» արմա-տից։ Karst, Յուշարձան 425 թրք. թթր. tong «մթութիւն»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 83 հնխ. g'eu-արմատից, որից նաև սանս. ǰválati «բոցավառիլ, փայլիլ», ǰvala-«բոց», ǰvāla «լոյս, բոց, ջահ», պալի jaro «ջերմ», հյ. ծա-րաւ ևն։ Պատահական նմանութիւն ու-նին արաբ. [arabic word] daxx, duxx «ծխա-խոտ», [arabic word] duxān «ծխախոտ», [arabic word] daxdaxa «ծուխը վանել», [arabic word] duxxax «ծխագոյն, թուխ գոյնով» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 5401։
• ԳՒՌ.-Այշ. Երև. Կր. Մշ. Մրղ. Շմ. Սլմ. բուխ, Սեբ. Տիգ. ձուխ, Գոր. Ղրբ. ծօխ, Ագլ. ծօհ «մուխ». ծածկալեզուով՝ Պլ. ձուխ և Ոզմ. ծօւխ «ծխախոտ».-բայական ձևով ու-նինք Ոզմ. ծխիլ, Տիգ. ձխխmլ.-հետաքրքը-ռական ձև է Ագլ. ծհա՛մած «ծխահամած».. բոլոր բարբառներում էլ կայ ծուխ «քահա-նայի երդ, հովուելիք տունը». այսպէս են՝ Ախց. Տփ. ծուխ, Ննխ. Պլ. Ռ. ձուխ ևն. Նոր բառեր են ծխախեղդ, ծխահամ, ծխա-համիլ, ծխահարիլ, ծխահարկ, ծխաման, ծխերդիս, ծխրտալ ևն։
ել ծուխ ի բարկութենէ նորա. (Սղ. ՟Ժ՟Է. 9։)
Եւ քրիստոնեայք եւս ի ծուխ բարկութեան հեթանոսաց թմբրեալք. (Յհ. կթ.։)
καπνός fumus. Թուխ եւ թանձր գոլորշիք նիւթոց խանձողելոց ի հրոյ. եւ Շոգի. մուխ.
Ծուխ հնոցի։ Սիւն ծխոյ։ Ստեղն ծխոյ։ Մրրիկ ծխոյ։ Ծուխ խնկոյ։ Որպէս ազոխ ատամանցն վնասակար է, եւ ծուխ աչաց.եւ այլն։
Եւ են ի միասին ամենայն հոտք՝ ծուխ, եւ կամ մրրիկ. եւ ի սոցանէ այն՝ որ յօդոյ ի ջուր հասանի, մրրիկ է. եւ այն՝ որ ի ջրոյ յօդ, ծուխ. (Պղատ. տիմ.։)
Չտեսանե՞ս եւ զմարմնոց իսկ զաչս, յորժամ հանապազ ընդ ծուխ գայցեն, այտօսր բերեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Ծխոյ աղտեղութեամբ ներկանի. (Պիտ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Սրտի այրեցելոյ է ծուխ կրկնաբանութիւնս. (Լմբ. սղ.։)
crooked, bent, distorted, oblique;
— առնուլ, to wind round many times.
• , ո հլ. «ո՛չ-ուղիղ, թիւր, կոր» Եւագր. Վեցօր. 144 (սեռ. ծռոց), Ոսկ. յհ, բ. 9. որից ունինք ծռել Սիր. իէ, 26. Կոչ. Ոսկ. մ. բ. 19 և յհ. բ. 8. ծռութիւն Առակ. ը. 8. Ոսկ. յհ. ա. 27. ծամածուռ Պտմ. աղէքս. ծա-մածռել Յհ. իմ. պաւլ. ծեքածուռ Ճառընտ. ծուռքիթ «քիթը ծուռ» ԱԲ. ծովիզ «վիզը ծուռ» Սմբ. պտմ. տպ. 1856, էջ 30 (չունի ՆՀԲ, բայց կայ ծռավիզ ԱԲ). ոճով ասւում է օձի համար ծուռ առնուլ «գալարիլ» Ոս-կիփ. կրկնութեամբ՝ ծուռումուռ Տաթև. ձմ. իդ։
• = Ընիկ հայ բառ՝ հնխ. g'uro-ձևիր. հմմտ. յն. γυρός «կոլոր, կորացած», γῦρος «շրջանակ, բոլորակ, ծիր», [other alphabet] «ծռել, կորացնել»։ Հայերէնից և յունարէնից դուրս ուրիշ տեղ պահուած չէ։ Հայերենում ռ ձայ-նը յառաջ է եկել նախաւոր ծուռն ձևի պատ-ճառաւ. որ թէև հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած չէ, բայց պահուած է նոր գա-ւառականներում (տե՛ս Pokorny 1, 557. համարում է հնխ. geu-«ծռել» պարզաևա-նից՝ r մասնիկով)։-Հիւբշ. 457։
• ՆՀԲ լծ. սանս. dur, լտ. curvus «ծուռ»։ Brosset JAs. 1834, 389 և Pe-term. 62 լծ. հյ. թիւր։ Հիւնք. ծիր ռա-ռից։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 ա-րաբ. [arabic word] zar', zur'։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Meillet MSL 7, 165 և Esquisse, էջ 34։ Müller, Armen. VI. 3 սրանց է կցում նաև հյ. ծիր, որ Հիւբշ. 457 չի ընդունում։ Patrubány ՀԱ 1906, 367 մերժելով γυτός ձևը, կցում է ծեր բառին։ Lidén, Arm. Stud. 121 նոյնպէս մերժում է համեմատել յն. γορός ձևի հետ, որովհետև՝ հա-կառակ ուրիշ հնդևրուագէտների. այս յն. բառի նախաձայն γ համա-րում է <հնխ. g' և ո՛չ թէ g. յն. γορός ձևին կցում է հյ. կոր, կորի, կորիզ, կուռն, կրուկն ևն, իսև ծուռ համեմատում է ծիր և կամ ծառայ բա-ռի հետ, իբր հնխ. g'ers-«դառնալ» միջև տատանւում են Boisacq 159, Trautmann 80, Berneker 363.-Pe-tersson. KZ 47. 257 ընդունելով Li-dén-ի մեկնութիւնը, ծուռ դնում է հնխ. g'orso-)։ Patrubány ՀԱ 1908. 215 հյ. ծառ և հանգլ. čerran «դառնալ» բառերի հետ։ Karst, Յուշարձ. 425 թթր. ter, tir, օսմ. ters «հակառակ, հակադարձ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] savar «ծռիլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 941)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. ծուռն, Տփ. ծուրը, Երև. ծու-ոը, ծուռն (տե՛ս Աբովեանի երկերը, էջ 232, տող 2 և էջ 306, տող 5), Ալշ. Ախզ. Կր. Մշ. Մրղ. Մկ. Շմ. Սլմ. Վն. ծուռ (որոնցից Ալշ. Մկ. Վն., ինչպէս նաև ուրիշ գաւառա-կաններում, ծուռ «խենթ, յիմար, գիժ». ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. պրս. [arabic word] xul «թիւր, ծուռ», որ Թեհրանի արդի բարբառում դարձել է xol «խև, խենթ, խօլ. յիմար»). Խրբ. Ակն. Զթ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ձուռ, Հճ. ձուր, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Ոզմ. ծօռ, Ասլ. ձիւռ, նոր բառեռ են՝ ծուո-աչքանի, ծուռբերան, ծռուկ, ծուռիկ, ծռա-զատիկ, ծռանց, ծռատօն, ծռմռել, ծռոտիլ, ծռմռկել, ծռմռատել, ծռմշտկել, ծուռտիկ ևն։ Յատևապէս ծուռն ձևից են ծագում ծուռնումուռ Կր., ծուռնիծուռը Ակն., ծռնու-թիւն Երև. Տփ., ծուռնի Ննխ., ծուռնիմուռնի Աժտ., ծռներես Երև։ Անգորայի թրքախօս հայերն ունին zur «ծուռ», zradun «ծռան-ղամ, խեղանդամ» (Բիւր. 1898, էջ 789)։-Ննխ. Պլ. Ռ. զռազադիգ<ծռազատիկ (վկա-ւուած Լծ. պրպմ. 607, 612) յառաջացած է զ-ի ազդեցութեամբ նախաձայն ծ-ի վրայ. ինչպէս ծառզարղար> զառզարթար։
καμπύλος, ἁγκύλος curvus, obliquus. Թիւր. կոր. (լծ. սանս, տուռ. լտ. գոռվուս)
Ուղիղն եւ ծուռն գոլ։ Ուղիղս գոլ կամ թիւրս։ Ասի գիծն ուղիղ եւ կամ ծուռ. (Արիստ.։ եւ Անյաղթ որակ.։)
Աղեղն ծուռ ոչ դիպեցուցանէ էրէոց. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ։)
Ընդ երկիր սողայ որպէս զօձ, գալարուն է եւ ծուռ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Օձն հինգ ծուռ առնու. (Ոսկիփոր.)
Զխեղս եւ զծուռս (ոտիւք կամ սրունիւք) կատարեալ անշփոթ յօրինակաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9։)
Փախիցու՛ք ի ծուռ բարոյից ծռոցն. (Վեցօր. ՟Է։)
Չարք էին ւ ծուռք. (Աթ. հց.։)
fluctuation, undulation, wave, billow, surge;
agitation, trouble, vacillation, wavering;
care, anxiety, torment;
examination, question;
ընդ ծուփս մկանանց, on the surface of the waves;
ի ծուփս լինել, to be agitated;
ծուփ ի մտի դնել, to care, to be concerned, thoughtful;
ի ծուփս տարակուսանաց ընկղմել, to be in great perplexity, to be uncertain or undetermined what course to take, to remain in suspense.
• «ջրերի տատանիլ ալեկոծուիլը. 2, փխբ. հոգս, ներքին շփոթութիւն, սրտի ան-հանգստութիւն. 3. խուզարկութիւն, քննու-թիւն» Առակ. իզ. 10. Ժող. ժ. 13. Եփր. ծն. և Եբր. 194. Ոսկ. յհ. ա. 6. որից ծփիլ Սգր ծփել Օր. ժա. 4. «մարմնին ջուր զարնելով լուալ» Վստկ. 206. ծփեցուցանել Ժող. է. 8 ծփալ «ջրերի տատանիլը» Երզն. մտթ. «մի բարձր տեղից ջրի մէջ ցատկել ևամ նե-տուիլ» Յայսմ. սեպտ. 6. ծփանք «ծովի տա-տանիլը» Ագաթ. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. «մտահո-գութիւն» Ժող. է. 26. Բ. մակ. ժդ. 8. ի ծփա-նի կալ «ծփալ» Վեցօր. ծփալի Մանդ. ծփա-լից Ոսկ. ղկ. ծփական Յհ. իմ. եկեղ. ծփին Կոչ. ծփումն Փարպ. ծփոց «խնոցի» Հին բռ. անծուփ Ոսկ. մ. ա. 11. բազմածուփ Փարպ. գեղածփիլ Թէոդ. կոյսն. երկրածուփ Նար. առաք. ծովածուփ Ոսկ. մ. բ. 25, Գ. 4, յարածուփ Ոսկ. Ա. կոր. հեղեղածուփ Արծր ծովածփանք Ոսկ. Եբր. գրուած է նաև ծուպ, որից ծուպ ի ծուպ «ալիք ալիք, վէտ ի վէտ» Եփր. թգ. էջ 432։
• ՆՀԲ «ի ձայնէ ջուրց շարժլելոց ա-ռեալ»։ Հիւնք. ծով բառից։ Karst, Յու-շարձան 425 թթր. tob «դէզ, կոլոր»։ Պատահաեան նմանութիւն ունին եբր. [hebrew word] suf, արամ. [hebrew word] tuf «հոսիլ, լո-ղալ»։
• ԳՒՌ.-Զթ. ձէօփ «ծփանք», Ոզմ. ծփալ, Մրղ. ծպպալ, Խրբ. ձփալ «ծփալ», ձփէլ «հարել» (այս իմաստից է գրբ. ծփոց «խնո-ցի»), Ակն. «զարնել», Ակն. Պլ. «խմել, ևոն-ծել», Պլ. ձփալ «մի հեղուկի երեսին լողալ», որից փխբ. Պլ. «վխտալ», Արբ. Կր. Պլ. «մաքրութիւնից փայլիլ». այս իմաստով նաև Ռ. ձփալ.-իբրև բնաձայն և կրկնու-թեամբ՝ Պլ. ձը՛փ-ձը՛փ ձփալ «մաքրութիւ-նից փայլիլ», Երև. Ղրբ. Սլմ. ծփծփալ=Ալշ. Մշ. ծփալ «ծուփ ի ծուփ, տատանիլ», Ախց. ծփծփալ «մաքրութիւնից փայլիլ»։-Հմմտ. նաև Դրնղ. 184՝ «Իբրև զփայլակն կու ծփայ կու փայլատակէ»։
χεῖμα tempestas περιφέρεια circumlatio. Արմատ Ծփելոյ, ի ձայնէ ջուրց շարելոց առեալ. Ծփումն ալեաց կամ որպէս յերեսաց ալեաց. ալէկոծումն. տատանումն. մրրիկ. բուք. հոգ. վարանք. զբոսանք այսինքն զբաղանք. յոյզք.
Ծով ռահինախռով նաւակառոյց ծուփ միջնալեաց. (Սիւն. տաղ խչ.։)
Բազում ծուփս (կամ մրրկօք) ծփին ամենայն մարմինք անզգամաց. (Առակ. ՟Ի՟Զ. 10։)
Վախճան նորա ծուփ խորհրդոց. (Եփր. ծն.։)
Ծուփս մարմնաւորս, կամ աշխարհականս, կամ ի կենցաղս մեր. (Յճխ. ՟Զ։ Ոսկ. յհ.։ Խոր. պտմ. հռիփս.։)
ամենայն ծուփք մեծութեան պատեն զնա, եթէ որով հնարիւք զինչսն աճեցուցանել մրթասցէ. (Մանդ. ՟Դ։)
Ի ծուփս բազմավտանգս ալէտանջ հողմոյ. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Ծովն միշտ հանապազ ի ծուփ է, եւ յալէտանջ լինել. (Լմբ. սղ.։)
Զի եւ մարմնոյն ոչինչ դիւրութիւն է ոխակալ լինել, այլ բազում ծուփք, եւ բազում դժնդակութիւն, եւ բազում տրտմութիւն. (Հ. կիլիկ.։)
ԾՈՒՓ. Խնդիր. Յուզումն խնդրոց. քննութիւն. Խուզարկութիւն. ուշ.
Ծուփ եւ խնդիր անկաւ մեզ, գիտել ճանաչել թէ վասն է՞ր եւ այլն. (Եփր. եբր.։)
Բայց զի՛նչ այսպիսի ի ծուփ եւ ի խնդիր ծախել զժամանակն վարդապետութեան. (Շ. բարձր.։)
Ծուփ ի մտիդիցուք ճշմարտութեամբ վասն ժպրհութեան մերոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6.) (յն. խորհեսցուք։)
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
• , ո հլ. «երկու անգամ, երկրորդ անգամ, դարձեալ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. յհ. որից կրկնել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. յհ. բ. 18. կրկնաբուղխ Եւագր. կրկնապարիսպ Եւագր. կրկնարօր Սեբեր. կրկնաւոր Կորիւն կրկնակի «կրկին անգամ, երկիցս» Յես. ե 2 Ոսկ. ես. «վերարկու» Կոչ. կրկնոց «վե-րարկու» ՍԳր. (հմմտ. յն. διτλοίς «man-teau qu'on met en double»). կրկնոցակ «խեղճ վերարկու» Կոչ. 258. կրկնուած Ոսկ. ես. կրկնամեռ Յուդ. 12. բազմակրկին Ա-սող. չորեքկրկին Լմբ. պտրգ. կրկնակօշիկ, կրկնամկրտութիւն, կրկնապակի, կրկնատա-տուաստ, կրկնատոմար, կրկներևոյթ (նոր բառեր)։
• ge, Beitr. 42 դնում է *կուր-կին «երկ-կին» նախաձևից, որ կազմուած է *kփ (հնխ. dwo «երկու») բառից+-ro+ + կին մասնիկներով. հմմտ. (եր)-կու։ -Նոյն, Etr. u. Arm. 121 և IF 1 452 դնում է *կիր-կին. հմմտ. եր-կիր «եր-կիցս»։ Հիւնք. կրկէս բառից։ Մ. Ս. Դա-ւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. cylchen, ն. արմօր. kelch, հբրըտ. circhinn «շուրջ, շրջան», լտ. circinus։
• ԳՒՌ.-Կրկին անել Երև., կրկնել Ղրբ. «հիւանդութիւնը յետ դառնալ», կրկնել Խրբ. «շապիկի թևը կամ զգեստի քղանցքը վերև քաշել», Տփ. «շնչասպառ լինել, խեղդուիլ»։
διπλόος, διπλοῦς, διπλάσιος , δισσός duplex, duplus, geminus. Երկպատիկ. երկրորդեալ. երկրորդ. երկեակ. զոյգ. որ ինչ դարձ առնէ կամ շրջան առնու. դարձեալ, նորոգեալ. յաւելեալ. յաճախ.
Արծաթ կրկին առէ՛ք ի ձեռս ձեր։ Կրկին պատմուճանս։ Կրկին շրթայիւք։ Կրկին պատուոյ արժանի եղիցին։ Տացէ ինձ զայրն կրկին։ Առ կրկնով այրիւն։ Ի կրկնումն այրի. (այսինքն այր ի մէջ այրի. կամ կրկնայարկ։) Եղիցի կրկին քան զայն, կամ քան զքոյն։ Կրկին գործեաց զտախտակն։ Եղիցի կրկին ոգիդ քո ի վերայ իմ։ կրկին բեկմամբ բե՛կ զնոսա, եւ այլն։
Իսկ (Առակ. ՟Ի. 23.)
Պիղծ է առաջի տեառն չափ կրկին. իմա՛ կրկնադիմի, մեծ եւ փոքր։ Կրկին հարուածով։ Կրկին ողորմելի։ Կրկին աշխար։ Կրկին սկաւառակք։ Կրկին ճոխութեամբ։ Զկրկին խաղաղութիւն։ Յոյսս կրկինս. (Նար.։)
Կրկին բարեփոխութիւն, ամբաստանութիւն, արդարութիւն. (եւ այլն. Պիտ.։)
կրկին կենաց խոստմամբք յորդորէ։ Մատնելով կրկին մահու։ Ի կրկին աղքատութեանց զերծանիցի. (Նախ. առակ.։)
Կրկին աչս ստացեալ ունին. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ի կրկնումն թագաւորեալ ամ մի. այսինքն յերկրորդում նուագի. (Խոր. ՟Գ. 5։)
Կրկին էր, ոչ այլ եւ այլ ոք, այլ՝ նոյն ինքն աստուած գոլով, եւ մարդ նիանգամայն. (Սարկ. հանգ.։)
տասն կրկին գան արբցէ։ Քառասուն կրկին գան արբցեն. (Կանոն. այսինքն քսան, եւ ութսուն։)
ԿՐԿԻՆ. մ. διπλή, -λοῦν, -λᾶ, διχῆ dupliciter, duplum. Կրկին չափով. կրկնապատիկ. կրկնակի. երկպատկաբար. երկու խաթ.
Կրկին տուժեսցի։ Հատուցի կրկին։ Ընկալաւ կրկին։ Խառնեցէ՛ք դմա կրկին. եւ այլն։ cf. ԿԱՐՄԻՐ, cf. ԿՐԿԻՆ։
Եթէ շփոթ առնիցէ, մեղաւ կրկին. (Սիր. ՟Ի՟Գ. 13։)
Կրկին գործեն ի մեզ զվնասն. (Իգն.։)
Կրկին շահիս. (Ոսկ. յհ.։)
Որպէս լաւքն կրկին պսակին. զի անձանց եւ այլոց բարիք եղեն, չարիքն կրկին պատժին. (Տօնակ.։)
Եւ մանաւանդ՝ δίς bis δεύτερον, ἑκ δευτέρου secundo. Երկիցս. երկրորդ անգամ. միւսանգամ. վերստին. դարձեալ. անդրէն. երկու անգամ, մէյմալ, նորէն, նորանց.
Կրկին երգմնեցուցանել, կամ խնդրել զնոյն վրեժխնդրութիւն։ Կրկին չափել (զնոյն տեղի)։ Կրկին լուասցի։ Հարցի կրկին։ Կրկին հաւ խօսեցաւ։ Կրկին մտանել եւ ծնանել.եւ այլն։
Կրկին հանդիսանայ զնոյն ճառել։ Կրկին երկրորդել։ Ո՛չ միանգամ ասէ, այլ կրկին՝ վասն հաստատուն լինելոյ. (Ոսկ. հռ.։ Եւս. քր. ՟Ա։ Շ. մտթ.։)
կամ ածակ. Որպէս եւ առընթեր բայանուանց՝ իբր մ. կամ ածակ.
Կրկին ստացումն։ Կրկին տեղացմանց։ Կրկին սատակման. (Նար.։)
կրկին կոչմամբն դիւրահաւատան ձգեսցէ առ ինքն. (Շ. մտթ.։)
ԿՐԿԻՆ ԱՆԳԱՄ. Նոյո ընդ վ. δεύτερον, ἑκ δευτέρου secundo. Երկրորդ անգամ. միւսանգամ. եինէ.
Աղաչեցի կրկին անգամ իբրեւ զառաջինն։ Եղեւ բան տեառն առ իս կրկին անգամ։ Զատուցանել, կամ պատասխանի տալ, կամ կոչել կրկին անգամ։ Ձայն եղեւ առ նա կրկին անգամ.եւ այլն։
Գրեալ առ նոսա կրկին անգամ. (Շ. թղթ.։)
interval, space, bar, division;
difference, distinction;
objection, resistance, embarrassment, let, hinderance, obstacle, hitch;
ի — մեծ արկ զանձն, to bring oneself into trouble, into a scrape, to be in an intricate, embarrassed or entangled state.
• «խտրոց, տարբե-րութիւն, արգելք, խափանիչ պատճառ» Ոսկ. մ ա. 25. 18 և լհ. ա. 13 և Եբր. Եփր. հո. 22, Եփես. էջ 143, Եւս. պտմ. 66. գրուած է կճրիմ Ոսկ. ա. տիմ. ժե. էջ 143 և Վեցօր, էջ 6, 15։
ԿՐՃԻՄ ԿՐՃԻՄՔ ԿՐՃԻՄՆ. μέσον spatium διάφορον discrimen διάστημα intervallum κώλυμα obstaculum μεσότοιχα medium murum. (որպէս կիրճ իմն) Ընդ մէջ անկեալ ինչ իբր խափան կամ որոշիչ. միջնորմն. անջրպետ. խտրոց. խտիր. տարբերութիւն. արգելք. խոչ ընդ ոտն. դժուարութիւն.
Բազում կրճիմ ի միջի ընդ այս եւ ընդ այն ոգի կայ։ Կրճիմքն ի միջոյ բարձրեալ։ Ոչինչ այնչափ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ պատուիրանացն կայ, որչափ ինչ կրճիմ ի մէջ իցէ երեսացն եւ երեսաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. 5. 18։)
Բազում կրճիմն կայ ի մէջ այսոցիկ (ընդ շնորհս եւ ընդ օրէնս, ընդ քրիստոս եւ ընդ մովսէս). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 13։)
Արիւնն լինէր կրճիմն ընդ նոսա եւ ընդ եգիպտացիսն, եւ ընդ սատակիչն. (Ոսկ. եբր.։)
զանիծսն բարձեր զկրճիմն. (Պտրգ.։)
Կրճիմն եւ ցանդ եդաւ։ Կրճիմն խաղաղութեան մեղքն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Առ ի կռոցն կրճիմն ընդ մէջ արկանելոյ, որ ոչ էին աստուածք. (Բրսղ. մրկ.։)
boot;
shoe;
drink-money;
ներկել՝ մաքրել զ—, to black, to polish or clean boots or shoes;
ագանել —ս , to put on one's boots or shoes;
հանել զ—ս, to take or pull off one's boots.
• , ի-ա հլ. «ոտնաման» ՍԳր. վե-զօր. 197. որից կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. կօշկագործութիւն Ոսկ. բ. կոր. պնդակօշիկ (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. 12 կօշկակարոց «կօշկակարների շուկայ» Արձ. 1251 թ. (Վիմ. տար. 95). նոր բառեր են կիսակօշիկ, կրկնակօշիկ, կօշկակարանոց ևն. սխալ գրչութիւն է կոշիկ։
• = Պհլ. kafšīk հոմանիշ ձևից, որ հաս-տատում են պհլ. kafšak և պրս. [arabic word] kafs «կօշիկ», որից փոխառեալ են նաև բելուճ. kaus, քրդ. [arabic word] kevš, արաբ. [arabic word] qafš «հողաթափ» (Կամուս. թրք թրգմ. Բ. 347), արևել. թրք. [arabic word] kaus կամ [arabic word] kais, թուշ. კოϑ քօշ, վը-րաց. ჭომი քոշի «կօշիկ»։ Պարսիկ բառիր են ծագում [arabic word] kaisgar «կօշիկ շինող» և [arabic word] kaiš̌duz «կօշիկ կարոռ». ա-ռաջինից փոխառեալ է թրք. košgčr «կօշ-կակար», իսկ երկրորդից թարգմանաբար շինուած է հյ. կօշկակար։-Հիւբշ. 174։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. քէֆշ. որից յե-տոյ նոյնը Bottich. Arica 36, Lag. Ur-gesch. 842, Muller SWAW 45, էջ 274։-3. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. էջ 16 յիշում է ճապոն. կուց։
• ԳՒՌ.-Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. գօշիգ, Հճ. գու-շիգ, Զթ. գուշիք, իսկ Տփ. քօշ, քօշի, Ղրբ. քօշ, Ագլ. քօ՛շար «կօշիկ» նոր փոխառու-թիւններ են։ Բառս Ննխ. յատուկ է միայն «այր մարդկանց երկար կօշիկներին, այն է՝ մոյգ, չիզմէ», իսկ Հճ. ընդհակառակը «կանանց երկար կարմիր կօշիկն է»։-Հյ. կօշկակար ձևից սղուած է կօշկար Զթ. Լեհ. Աչ., որի հին վկայութիւններն են. «Զերդ կօշ-ևարի չուան և այնպէս քարշեա՛» Վստկ. էջ 182. «Այր ոմն կօշկար. եւ էր արուեստեւ կօշկար» Նոր վկ. 437, 490 (Ժէ դար)։
• «վարձք, վարձատրութիւն» (անե-զաբար գործածուած) Ա. թագ. ժբ. 3. Բուզ. ե. լը և 2. ը։
• = Արդեօք վերի կօշիկ բառի՞ց է՝ նշանա-կութեան զարգացմամբ. հմմտ. ռուս. нa čanожкn «վարձատրութիւն, նաչայ», բուն «կօշկի համար»։-Աճ.
• Հիւնք. Բուզ. Զ. ը. հատուածի մէջ ուղ-ղում է կաշառք, կարծելով թէ բառս ուրիշ տեղ գործածուած չէ։
ὐπόδημα, σανδάλιον calceus, calceamen, calceamentum, sandalium, solea. (գրի Կաւշիկ. եւ դուն ուրեք Կոշիկ) Կաշեղէն ագանելիք ոտից, մեծ եւ փոքր, արձակ, եւ խրացիւք՝ որպէս տրեխ. փապուճ, փօստալ, լիզմէ, շալըգ, քեշֆ.
Մինչեւ ի խրատս մի կօշկաց։ Լո՛յծ զկոշիկս քո յոտից քոց։ Հանցէ (յն. լուծցէ) զկօշիկ մի յոտանէ նորա։ Գեղեցկացան գնացք քո կօշկօք։ Ագանէր կօշիկս ոսկեզօծս. եւ այլն։
Պատսպարութեամբ ամրավերարկու օդիցս կօշկաց. (Նար. ՟Խ՟Է։)
Է՞ր վասն որոշեցաք ի մարդկանէ ... եւ զգեստուք եւ կօշկօք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ոտին եւ կօշիկն պահապան է. (Վրդն. ծն.։)
Կօշիկ աստուածութեան է մարմինն աստուածազգեստ, որով ի վերայ ել մարդկայնոցս. (Բրս. սղ.։)
Կօշկաւ բազում ինչ աղտեղի իրս կոխէ մարդ։ (Կիւրղ. յես.։)
side, rib, flank;
part;
woman;
wife;
ընդ կողաց, aside, awry, sidelong;
առ ի —, cf. Զառ՞՞՞ի՞՞՞կող;
անդէն ի —ի, directly, at once, forthwith;
ի — լինել, to stretch or lay oneself down, to lie down, to go to bed;
—ք գրեանց, cover or binding of a book.
• , ի հլ. (Բ. թագ. ժզ. 13 կայ կո-դաց. յետնաբար ս հլ. կայ նաև Եզեկ. լդ. 21 կողամբք, Զքր. կթ. կողունս, որոնք են-թադրում են *կողն ուղղականը) «կուշտը, ռնակուշտ» ՍԳր. «մի տեղի կամ մի բանի մօտը, քովը, լեռան լանջը ևն» Բ. թագ. ժզ. 13. Ա. մակ. ժգ. 29. Բուզ. դ. 18. «ան-կեան մի կողմը» Եւկլիդ. «կին, ամուսին, կողակից» Եփր. դտ. Վրդ. պտմ. էջ 90. որից զառիկող, զառիկողեալ «շեղ, զառիվայր» Պիտ. Նիւս. ի կողի «կռացած, մինչև կողր կախուած (լուացուելու ժամանակ)» Բուզ. 132. կողաքակ «կուսակցութիւնից բաժա-նուած» Բուզ. կողակից «ամուսինը, կինը» (այսպիսի կազմութեամբ է նաև պրս. [arabic word] hampahlū հոմանիշը) Վրք. հց. (որի երկ-րորդ ձևն է կողաբաղ՝ բաղ «կից» բառից Անյ. քեր. Երզն. նչ.). կողահերձ Նար. կո-ղահոս Շար. Սարգ. կողամայր «մի տեսակ ձուկ» Վրդն. ծն. հարստակող Փիլ. Պիտ. մի-ջակող Նիւս. բն. պատկողանոց «նաւի ներ-քին կողափայտերը» Ոսկ. կողոս. կողեդ «ուժով կողեր ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 196. Հարց. 276. կողոսկր, կո-ղիկ (նոր բառեր)։-Կողն հնագոյն ձևից պահուած է՝ բացի գըծ. կողամբք և հյց. կո-դունս ձևերից, նաև սեռ. կողին, որից կազ-մուած են՝ կողինաւոր «կողը զրահապատ» Ոսկ. մ. գ. էջ 66 (Հացունի, Պատմ. տարա-զին 154 արմատը դնում է կողէնք, իբր յն. ϰόλλησις «զօդ, կապ», և համարում է «մի տեսակ զրահ»). անկողին (որ և գրուած է ընկողին, ընգողին, անգողին) «պառկելու տեղ» ՍԳր. և բայաձև ընկողնիլ «պառկիլ» Ոսկ. եբր. որ և կողնիլ «պառկիլ» ԱԲ. (ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. ի կող լինել (>Շտ. կողլել) «պառկիլ, ընկողմա-նիլ» ԱԲ. և կողմն բառից՝ ընկողմանիլ «պառկիլ» Փիլ. (երկուսը կողք կողքի գոր-ծածուած ունի Բուզ. դ. 10. «Եւ ինքն ի նիստ եղեալ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն»)։ Անկողին բառից է գետնանկողին «գետինը փռուած անկողին» Եղիշ. է. էջ 97։-Նոյն արմատից -մն մասնիկով կազմուած է
• = Բնիկ հայ բառ, որի նախաձևն է հնխ։ gol-. ցեղակիցներից ունինք միայն Թոխար. kalymi «կողմ» հոմանիշը։
• Böttich. Arica 73, 181 սանս. kulya «ոսկոր»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 կողք և կողր կցում է սանս. valka, valkala բառերի հետ։ Մառ ЗВO 5. 317 զնդ. karana, պհլ. և պրս. kanar «եզերք»։ Հիւնք. կողմն բառից։ Bugge KZ 32, 10 համեմատում է կապադովկ. ϰϰχε «կող» բառի հետ։ Seheftelovitz BВ 28, 303 հ. անգլ. heal «անկիւն», սերբ. klánac «կիրճ» ևն։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 հնխ. gol-«պառկիլ» ար-մատից. հմմտ. յն. γωλεός, լիթ. gն lis «որջ»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 կող, անկողին և գւռ. կողինք կը-ցում է գալլ. cilcet, արմօր. golched, իռլ. colcait, լտ. culcita «պաստառ» բառերին։ Petersson LDA 1915, 35 (չեմ տեսած) լտ. vola «բուռ», հյ. կա-լում, յն. γὸαλον «փոս» ևն բառերի հետ (տե՛ս Pokorny 1, 640)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 17, 204 (ծանօթ.)։
• ԳՒՌ.-Այշ. Մշ. Ջղ. Վն. կող, Սլմ. կող, կոխք, Հճ. գող, Ախց. Կր. կօղ, Խրբ. գօղ. Սչ. գօղ, գօխք, Գոր. Ղրբ. կօխք, Երև. Շմ. կօխկ, Պլ. գօխգ, Սեբ. գէօղ, Ասլ. գէօ՞ղք, Մկ. Ոզմ. կուղ, Ագլ. Տփ. կուխկ, Զթ. գիւղ.-նոր բառեր են առիկող կամ առկող, կողա-ռար. կողախառն, կողել, կողայրեաց, կո-ղինայ, կողկուշտ, կողքալեղ, կողքահան, կողքաճաղ, կողքապինդ, կողքափայտ, կող-քափիչ. կողանոց։-Իսկ անկողին և կողմն բառերի գաւառական ձևերը տե՛ս նոյն բա-ռերի տակ։
• ՓՈԽ.-Karolides, Iλ. σ-ϰρ. 88 կապա-ռովկ. ϰάχε «կող, չորս կողմը» բառի հետ կցում է հյ. կող, կողմ.. սակայն ձայնաւորի տարբերութիւնը կասկածելի է դարձնում այս համեմատութիւնը։
(յորմէ կողմն) πλευρά, πλευρόν costa (լծ. կուշտ), latus Կողմանք լանջաց կամ միջաց կենդանւոյ. ոսկերք աղխաղխեալք վանդակակերպ ըստ թիկնամէջս եւ ընդ կուրծս. կող, կողեր, քովեր, կուշտ.
Մի ի կողից նորա։ Զկողն՝ զոր առ յադամայ։ Նետք ի կողս ձեր։ Սուր ի կողս ընկերի իւրոյ։ Անցցէ սուր զօրաց իմոց ընդ կողս քո։ Առնուցուն զանկողինս քո՝ որ ըստ կողիւք քովք կայցեն։ Տիգաւ խոցեաց զկողս նորա։ Մխեա՛ ի կողս իմ։ Ճշմարտութեամբ պատեալ զկողս իւր։ Խթեաց զկողսն պետրոսի.եւ այլն։
Թարտ եկ պատշաճ էր կողն ընդ կողոյն։ Եբաց գեղարդեամբ զկող մի ի կողիցն. (Զքր. կթ.։)
Ի կողէ անտի ադամայ մահ, եւ ի կողէ անտի տեառն մերոյ կեանք. (Եփր. համաբ.։)
Կենարար կողիդ։ Տէգ զինու մխելոյն ի կող ստեղծչին ադամայ. (Նար.։)
Կողք երեք ի բերան նորա ի մէջ ժանեաց նորա. (Դան. ՟Է. 5։)
կողամբք (կամ կողամբք) եւ ուսովք ձերովքգըրթցէիք. (Եզեկ. ՟Լ՟Դ. 21։)
Զօրէն պաղմինիդեան շան, որ ի կամուրջն ելեալ, եւ կոչ ի բերանն իւր կալեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
ԿՈՂ. որպէս Կողմն տեղեաց եւ իրաց. կողմ, քովը. քովերը.
Երթայր ընդ կողաց լերին. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
Եդ զկոզիւք վանդակին. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 29։)
անդէն ի կողի սպանանէին զնա. որ եւ կոչի անդ, ունջ բերդին. (Բուզ. ՟Դ. 18։)
Ի տիկսն փչեալ ուռուցեալ հեռաւորէ զկողունսն. (Զքր. կթ. աւագ ՟Բ՟Զ. (գրածն, զկողունձն)։)
ԿՈՂ. որպէս Կողմն անկիւնաւոր ձեւոց ըստ երկրաչափից.
Եւ որ զերիսն ունին կոյս. է՛ ի նոցանէ՝ որ երեք կողքն հաւասար են ... Եւ ի մոյն ձեւս՝ որ երիս ունին կողս, կայ երեք անկիւն. եւ այլն. (Եւկղիդ.։)
ԿՈՂ. որպէս Կողակից, լծակից, ամուսին. կին. մանաւանդ Եւայ՝ որ ի կողէն ադամայ.
Կողիւն վիրաւորեալ նախահայրն։ Կողին պատրանօք. (Շար.։)
Զկողին պարտակից. (Նար. խչ.։)
Պարտաւորեցաւ ի ձեռն կողին. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Բարեպարիշտ կողն իւր խոսրովանոյշ. (Վրդն. պտմ.։)
Ի ձեռն զածած կողին (այսինքն տկար կնոջ) սատակեաց աստուած զսիսարա. (Եփր. դտ.։)
ԱՌ Ի ԿՈՂ. cf. ԶԱՌ Ի ԿՈՂ. եւ (առ ի) ԿՈՂԵԱԼ։
flank, side;
side, part, party;
climate;
confine, quarter, canton;
country, soil, region, land;
հակառակ —, the wrong side;
the opposite party;
տկար —, weak side;
ի մի —, aside, apart;
առ ի —, slantingly, awry, sideways, laterally;
ի մի — թողուլ, to set apart, to lay aside;
ի — լինել, անկանիլ, to lean on one's side, to lay oneself down, to repose;
ի — առնել ի վերայ մահճաց, to place in bed, to put to bed;
— տալ, to recede, to retreat, to draw back;
ի — ելանել, to retire from, to withdraw oneself, to stand aside;
ունել զ— ուրուք, to take up the cudgels for, to take one's part, to range oneself on the side of, to side with one;
երկոցուն իսկ կողմանց հաճոյ լինել, to run with the hare hold with the hounds, to contrive, to stand well with opposite parties;
ոչ միում յերկոցունց կողմանցն լինել ձեռնտու, to preserve neutrality, to remain neutral;
նստաւ ի կողմանէ նորա, he sate near him;
յայսմ կողմանէ, on this side;
ի միւս կողմանէ, on the other side;
յերկոցունց կողմանց, on both sides;
ի կողմանց կողմանց, from different parts;
ի միոյ կողմանէ զմիւսն, from one side to the other;
through through, right through;
յամենայն կողմանց, on all sides or hands;
from all quarters, everywhere;
յինէն կաղմանէ, on my side;
on my part, as for me;
ի ձէնջ կողմանէ, from you;
in your name.
• , ն հլ. (-ման, -մանք, -մանց) «կողմ, գաւառ, երկիր, կող, կողքին, եզեր-քը» ՍԳր. Եփր. ծն. Սեբեր. Եւս. քր. ածանց-ման մէջ մտնում է երեք ձևով. կռղման-. հնադոյն ձևն է, որից կողմանոց «շէնքի կողմնական մասը» ՍԳր. կողմանիլ «պառ-կիլ» Ես. կե. 4. Ոսկ. մտթ. էջ 133. Տիմոթ. կուղ, էջ 218, 227, 235 (հմմտ. ի կողմն լի-նել կամ անկանիլ «պառկիլ» Բուզ. դ. 10 և ննջել ի կողմն «պառկիլ» Եզեկ. դ. 9). կող-մանեցուցանել Դ. թագ. դ. 32. ընկողմանիլ Փիլ. ընկողմանեցուցանել Բ. մն. ժզ. 14 միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. Ոսկ. ես ևն։-Կողմճ, միջին շրջանի ձևն է, որից կողմնիլ «պառկիլ» էր ընդ եղբ. 51, «մէկ կողմ ծռուիլ», յետս կողմնիլ «յետ քաշուիլ» Պտրգ. 577. կողմնապահ Բ. մակ. ժբ. 32, կողմնակի Կոչ. կողմնափակ Ագաթ. կողմ-նեցուցանել Դ. թագ. դ. 21, Բարուք. զ. 26. ընկողմնեցուցանել Կանոն. կողմնակալ Խոր. կողմնառիլ «մէկ կողմը ամբողջ բռնուիլ՝ գօ-սանալ» Եփր. վկ. արև. 3. կողմնացոյց, անկողմնակալ, անկողմնապահ (նոր բառ).-միակ ձևն է՝ որ կարող է գտնուիլ բառավեր-ջին. ինչպ. լեռնակողմն ՍԳր. միակողմն Մծբ. արևելակողմն Եզեկ. խր. 1, 2. Եւս. քր. նարաւակողմն Վեցօր. լերդակողմն Առակ. է. 23. լանջակողմն Փարպ. ծովակողմն ՍԳր. դաշտակողմն Յուդթ. ժե. 3. Եփր. ծն. գա-ւառակողմն Բուզ. խոնարհակողմն Եփր. յետ ևն։ (Այստեղ է պատկանում նաև կողման տալ նորագիւտ ոճը, որ մէկ ագամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. էջ 21 «Իսկ Ան-գոկայ 1700 արամբք ընտրելովք, ժիր և քաջ տաճիկ նժուգօք զինքն կողման տուեալ, և ապա զզօրսն աստ և անդ նկանախոր դաւաճանութեամբ թաքուցեալ շուրջ զար-քայանիստ շահաստանաւն Տիսբոնիւ»։ Ոճիս իմաստը երևան է գալիս Կղնկտ. Բ. ա. գլխից, որ նոյնպէս ունի Անդոկ Սիւնու պատմութիւնը և համապատասխան տեղում գրում է. «Իսկ Անդոկայ չար խորհեալ ան-ձին և աշխարհի իւրում՝ խրամ հատանէր տանն արքունի դաւաճանել զօրօքն իւրովք 12Ո0 արամբք, ժիր և քաջագնաց երիվարօք հառանէո ի քաղաքն Տիզբոն և զօրսն թա-զուցանէր արտաքոյ քաղաքին»։ Այստեղ կողման տուեալ ձևի դէմ իբրև համապա-տասխան գալիս է խրամ հատանել, որով նրա իմաստը կլինի «ապստամբիլ, բանա-ևեց ինքնագլուխ կերպով բաժանուիլ հեռա-նալ»։ Ճիշտ այս իմաստով է գործածուած նաև նոյնարմատ կողմնիլ բառը՝ Թովմա Արծրունու Պատմութեան մէջ, մէկ անգամ. «Սիրտք իւրեանց հեռացեալ մեկուսի են յի-նէն և կողմնեալք ի սիրոյ աստուածու-թեանն» (հրտր. Պատկ. էջ 157)։-Կողմ արծր. ձախակողմեան Փարպ. աջակողմեան Վրք. հցր
• = Կառմուած է կող արմատից՝ -մն մաս նիկով, հմմտ. ջեր և ջերմն, սերիլ և սերմն. մինչև այսօր էլ Նոր-Ջուղայի բարբառում կող գործածւում է թէ՛ «կող» և թէ «կողմ» նշանակութեամբ. ինչ. Կողս զաւում ա. ին կողից յեկավ։ Նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ֆրանս. čóte «կողքը, կող», coté «կողմ», արաբ. [arabic word] janib «կող» և «կողմ»։-Հիւբշ. 422։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ (կող բառի տակ). Justi, Dict. Kurde 351 կցում է քրդ. kulimek «ազդր», որ բնաւ կապ չու-նի։ Ուղիղ է մեկնում նաև Bugge IF, I. 442։ Հիւնք. հողմ բառից։ Պատահական նմանութիւն ունի թրք. [arabic word] qol «թև, կողմ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. կողմ, Երև. Կր. կօղմ, Սչ Տիգ. գօղմ, Խրբ. գօղմ (ասւում է օր. կողմը փոխել «հիւանդի՝ մի կողմից միւսը դառ-նալը անկողնում), Ոզմ. կուղմ, Տփ. տե՛ս կոյս բառի տակ.-նո՞յն է արդեօք Ագլ. չուրք կումունը «չորս կողմը», ղ ձայնի կըր-ճատմամբ՝ Բ գօմ «կողմ, 2. կող, կողքը»։
ԿՈՂՄՆ կամ ԿՈՂՄ. κλίτος latus. Որ ասի եւ ԿՈՂ. եւ ԿՈՅՍ. (յորմէ ռմկ. քով, քովը. պ. գույ, գըյ ). մասն եւ դիրք տեղեաց, աշխարհաց, եւ իրաց. մասնաւոր վայր, կամ բաժին. կողմն կողից. որ ինչ անկանի յաջ կամ յահեակ, յառաջոյ կամ զկնի դիտողին.
Անկցին ի կողմանէ քումմէ Հազարք։ Ընդ չորս կողմանս սրահին։ Յաջմէ կողմանէ տաճարին։ Ի կողմն արեւելից։ Յարեւելից կողմանէ։ Ընդ կողմն հիւսիսի։ Ի հարաւոյ կողմանէ։ Ի չորեցունց կողմանց նորա։ Ի կողմանս տապանակին.եւ այլն։
Ոչ հպէին նոքա բնաւ ընդ կողմն ծառոյն. (Եփր. ծն.։)
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. գլի՛մա, կամ կլիմա. κλίμα regio, tractus.
Ի կողմանցն ծուրայ։ Ի կողմանս յայսոսիկ։ Ի կողմանս աքայեցւոց։ Եկի ի կողմանս ասորւոց եւ կիւլիկեցւոց.եւ այլն։
Կողմանք ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. ՟Դ. ՟Զ.) յն. Κοιλή Συρία, Κοιλοσύρια . նոյն է՝ որ այլուր Ստորին ասորիք դնի, կամ Կլեսուր։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. մէ՛րօս (ուստի թ. միրաս ). μέρος pars, portio. (լծ. թ. փարչի, փարէ ). Մասն, բաժին.
Յամենայն կողմանց շուրջանակի։ Գնաց ի կողմանս գալիլեյացւոց։ Հասին ի կողմն փիւնիկեցւոց։ Շրջեալ զվերին կողմամբքն։ Ի ստորին կողմ երկրի։ Ի չորեսին կողմանս իւրեանց գնային։ Ի կողմանէ փեղկին։ զայս կողմն լերինն, զայն կողմն լերինն.եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. որպէս Գաւառ շրջակայ. περὶ χωράς, περίχωρον circumjacens regio.
իշխանկողմանցն, կամ կիսոյ կողմանն։ յամենայն կողմանս յորդանանու.եւ այլն։
Որպէս ադամն. զի առաւ կինն ի կողմանէ անտի նորա. (Եփր. համաբ.։)
Առ կողմամբ լերինն։ Ի կողմանէ իկողմ։ Յերեկոցունց կողմանց սեղանոյն.եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. որպէս յն. πλάγιον . իբր Խոտորնակ կողմն. կողմն մի.
Զդուրս տապանին ի կողմանէ արասցես։ Ի կողմանց սեղանոյն։ Ի կողմանէ խորանին կամ տապանակին։ Նստաւ ի կողմանէ հնձողացն, կամ սաւուղայ։ Ի կողմանց դրանն։ Քարինս ի կողմանէ նոցա ընկենոյր, եւ այլն։
ԿՈՂՄՆ. Ընտիր հայկաբանութեամբ դնի ի մեզ, ուր ի յն. չիք. զոր օրինակ՞
նոքա կողմանքն երկոքին։ Անկան ի կողմանցն նիկանովրայ։ Ի կողմ հարաւոյ։ Յոր կողմ եւ յուսացեալ իցէ։ Յո՛ր կողմն դիմէր հողմն։ Ոչ ինչ հոգայ ի տանէ կողմանէ այր նորա։ Եղիցի յինէն կողմանէ այոն այո, աւ ոչն ոչ։ Ի ձեր կողմն է։ Դարձեալ ի կինն կողմն։ Ամպ մեծ ի կողման նմա (կամ նորա)։ Որք ոչ ի տեառն կողմն լինէին.եւ այլն։
Նոյնպիսի ոճով ասին եւ յայլ գիրս.
Զամենայն անձն քո փոխեա՛ ի տէր կողմ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ի թշնամեաց կողմ եղիցին. (Ճ. ՟Բ.։)
Յերից կողմանց ազգակցութեան, ի վեր, ի խոնարհ, եւ յառ ի կողմ. (Նախ. ղեւտ.։)
Յամենայն իսկ կողմանց յայտ է. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Որք ի կորճէից, եւ որք ի մերմէս կողմանէ. (Խոր. ՟Բ. 64։)
Ի կողմանց կողմանց քրիստոնեայքն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ի խոնարհ կողմ երկրի ձգտէին (այսինքն ի վայր կոյս). (Փարպ.։)
Առ պատուանդանիս, այսինքն ի ներքին կողմ, ի խոնարհ տեղին. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Ի պարգեւականէն զրկեցեալ՝ յողորմութեանն կողմն նայիմ. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
Յոր կողմ եւ միտեմք կամովք, նորին լինիմք ընդունակք. (Լմբ. սղ.։)
Արգամայ առեալ զբազմութիւն հետեւակացն ի կողմ ելանէր. այսինքն ի միւս կողմն անցանէր, կամ կուսակից լինէր. (Խոր. ՟Բ. 43։)
Ի ԿՈՂՄՆ ԼԻՆԵԼ, կամ ԱՆԿԱՆԻԼ. Որպէս Կողմնիլ, ընկողմանիլ. պառկիլ.
նստեալ ի վերայ անկողնոյն, եւ կամէր լինել ի կողմն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի կողմն եղեալ՝ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յոտն կալ ոչ կարէր վասն դիւացն հարուածոց, այլ ի կողմ անկեալ կայր. (Աթ. անտ.)
cf. Խարիսխ.
• (սեռ. -այ, յգ. -սց, -ից) «խարիսխ, մոյթ, պատուանդան, նեցուկ» Գ. թգ. է. 27-43, Դ. թագ. ժզ. 17, իե. 16, Բ. մնաց. գ. 14, Երեմ. իէ. 19. Նորագիւտ բ. մնաց. դ. 14. որից Մխ. դտ. մեքենովթ՝ էջ 238 և մեքենովթեայ՝ էջ 239 (երկիքս).-Բռ. երեմ. էջ 210 վերի իմաստներից դուրս դնում է նաև «խորու տեղ կամ կարաս» նշանա-կութիւնները։
• = Եբր. [hebrew word] məkōnōϑ «տեղ, խա-րիսխ, պատուանդան» բառից, որ յոգնակի ձևն է [hebrew word] məkōnā բառի (արմատը [hebrew word] kvn «հաստատուիլ»=արաբ. [arabic word] kan «լինել»). գործածուած է բնագրի նոյն հա-մառներում և անցած է մեզ յոյն թարգմա-նութեան μεχωνωϑ (Sophocles 756) տառա-դարձութեան վրայից. հայերէնը ենթադրում է յն. *μεχενωϑ տարբերակը։
Բառ եբր. քէն, մէքօնա, այսինքն Խարիսխ. մոյթ. պատուանդան. նեցուկ. ամրութիւն։ (՟Գ. Թագ. ՟Է։)
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
ընդ —, by halves;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mḗdyos ձևից. միւս գառանոներն են սանս. mādhya-, má̄dhyam, գնչ. maǰaš, զնդ. maiδya-, maiδyana-առս. պհլ. miyān, քրդ. maiyān, զազա mуāni, աֆղան. manǰ, miyan), բելուճ. niyām, օսս. medag, midāg, յն. μέσσος, μέσος, τὸ μέσον, ւտ. medius. medium, գոթ. midǰis, հբգ. mit-ti, գերմ. Mitte, հհիւս. miδr, անգսք. midd, անգլ. mid-, հսլ. mežda, meždu, հռուս. мe-жи, ռուս. между, գւռ. ռուս. мeжу, գաւ-medio-, կիմր. mewn, հիռլ. mcdón ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «մէջ, միջև, մէջ-տեղը» (Pokorny 2, 261, Walde 472, Boi-sacq 629, Trautmann 173, Ernout-Meille։ 570, Horn § 1004, Kluge 333)։-Հիւբշ. 474.
• Klaproth. Asia pol. 103 գերմ. mitte ևն բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ ՆՀԲ ւծ. հյ. մէտ, յն. ωέσος լտ. medium ևն։ Peterm. 22, 35 աֆղան. miyanὶ, սանս. madhya։ Windisch. 10, 23, 39 սանս. madhya, պրակր. maǰja, լտ. medius։ Սրանց համեմատ են նաև Böttich., Mü̈ller. Justi, Bopp ևն։ Karolides Γ︎. συγϰρ. 93 միջուկ կցում է յն. μιϰρός «փոքրիկ», կապադովկ. μίτςιϰο «փոք-րիկ» և լտ. mica «փշրանք» բառերին։ Սրմագաշեան, Արմէնիա միջոց բառը համեմատում է ռում. mуloc հոմանիշի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. maš «կէս, կտրել, բաժանել»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. մէջ՝, Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մէչ, Ասլ. մէչ, մէշ, Ոզմ. մեչ, Սվեդ. միչ, Հւր. մէօջ, Ղրբ. մաչ, Ագլ. մաջ, մանջ.-2. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Ննխ. Վն. Տիգ. մէչք (սեռ. Տիգ. միչmց, Վն. մէճmց, Զթ. մօչօց, մօ-չոց), Ջղ. մէչկ, Տփ. մէչկ, մէճկ, Սչ. մէչգ՝, Ոզմ. մեչք, Մշ. մէճկ, Սվեդ. միչք, Ռ. մէշք, Խրբ. Պլ. Սեբ. մէշգ, Ասլ. մէշգ, մէշ*՝, Գոր. Երև. Շմ. մէշկ, Մրղ. Սլմ. մէշկ', Ագլ. Ղրբ. մաշկ, Հմշ. մէչ (եզակի ձևով. ինչ. մէչս ցաւի կու «մէջքս ցաւում է»).-3. Ազլ. մ'աժ-նակ «միջնակ», ինչպէս և Ղրբ. մա՛ժղօլ «մէջի կողմը», մինչդեռ մա՛շկիւս «մէջ կոյս, մէջը»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք Ատն մուօջուգ «հացի միջուկ»։-Նոր բառեր են մէջալի, մէջալուծ, մէջակալել, մէջաւոր, մէջ-կապ, մէջքացաւ, մէջքատել, միջաբեր, միջա-մատիկ, մատնամիջի, միջան, միջանոց, մի-ջացու, միջհան, միջնակ, միջնառ, միջնաքար, միջնոց, միջտանք, միջքալեղ, շէնամէջ, գիւ ղամէջ, մարդամէջ, տնամէջ, մշնղուռ, մի-ջուկ ևն, ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։
ի միջի. ՄԷՋՔ միջաց, կամ ջոց, ովք կամ օք) - ՄԷՋ ՄԷՋՔ. լծ. հյ. մէտ. յն. μέσος . լտ. medium, mediocritas. դաղմ. մէծ, մէ՛ծտու. Զուգաչափ հեռաւորութիւն կամ հեռաւորն ի ծայրից. խտիր եւ անջրպետ ընդ սկիզբն եւ ընդ կատարած, տեղւոյ, ժամանակի, թուոյ. միջին վայր. խոր եւ ներքսագոյն կողմն՝ առ համեմատութեամբ արտաքին մասանց. մէջ տեղը.
Եղիցի հաստատութիւն ի մէջ ջրոցդ։ Ի մէջ դրախտին։ Յօշեաց զնոսա ընդ մէջ։ Արձակեաց ի միջոյ կործանմանն։ Կոչեաց ի միջոյ ամպոյն։ Առէ՛ք ի միջոյ յորդանանու։ Բնակեցայց ի միջի քում։ Ի միջի ձերում կայ։ Արի՛ ա՛նց ի մէջ։ Յարուցեալ քահանայապետն ի մէջ՝ հարցանէր.եւ այլն։
Մէջ լսի, որ միաչափ հեռակցութիւն (կամ հեռակացութիւն) ունի ի ծայրից եւ յեզերաց. (Խոր. աշխարհ.։)
Ըստ երկարութեանց ելեա մէջ առ միջոյ ... մէջ միջաւ շարամանեալ պատշաճէր. (Պղատ. տիմ.։)
Շարժութեանց՝ որ ի միում բերելով միշտ առ մէջն ինչ, եւ այլն. (Պղատ. օրին. ժ։)
Յովկիանոսի յորձանացան ելանէ արեգակն, եւ յերկնից ի մէջ վերանայ (ասէ հոմերոս). (Կիւրղ. ծն.։)
Զմէջս գետոցն. այսինքն զմիջագետս. (Բրս. սղ.։)
Երեքն կատարեալ է, ունելով սկիզբն, մէջ, եւ աւարտ. (Խոսր.։)
Թուլանալոյ, եւ առաւել պնդութեանն՝ ամենայն ուստեք ոք զմէջն առնլով, զառաքինութիւնն ի չարութենէն ընտրեսցէ. (Նիւս. կուս.։)
ՄԷՋ ԳԻՇԵՐՈՅ. μεσονύκτιον media nox. Հասարակածն գիշերի, այսինքն հասարակ գիշեր. կէս գիշեր .... տե՛ս (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 3։ Սաղ. ՟ՃԺԸ. 63։ Մրկ. ՟Ժ՟Գ. 35։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 5։ Գծ. ՟Ժ՟Զ. 25։ ՟Ի. 7։)
ՄԷՋ ԿԱՄ ՄԷՋՔ մարդոյ, եւ կենդանւոյ. ὁσφύς lumbus γαστήρ venter, uterus μηρός ile, ilium, ilia. Տեղին գօտւոյ՝ շուրջ զպորտով եւ զորովայնիւ. եւ Որովայն. փոր. երանք. զիստ.
Քուրձ զգեցաւ ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Գօտիք ձեր ընդ մէջս։ Միջով կամ միջովք չափ։ Ի միջոյն եւ ի խոնարհ։ Պնդեա՛ իբրեւ այր զմէջ քո։ Ձեռք իւր ի վերայ միջոյ իւրոյ։ Յերկիր կցեցան մէջք մեր։ Ա՛ծ զսուր ընդ մէջ քո հզօր։ Զաղտն ելեալ ի միջոյ իւրմէ.եւ այլն։
Ասէ աստուաթ ցաբրահամ. որդի տաց քեզ ի միջոյ քումմէ. քանզի այր ի միջոյ իւրմէ ծնանի, եւ կին յորովայնէ իւրմէ. (Պիտառ.։)
Յղենայ զմեզ մկրտութիւնն, եւ սուրբս յանօրէնութենէ ծնանի զմեզ ի միջոյ իւրմէ։ Սքանչելապէս ի մէջ կուսին յղացաւ տէրն, եւ զարմանապէս ի մէջ կնոջ առանց առն ստեղծաւ նա. (Եփր. համաբ.։)
Աննա քանզի զառաջին պտուղն (զսամուէլ) աստուծոյ նուիրեաց, վասն այսորիկ եղեւ բերրի մէջն. (Ոսկ. եփես.։)
Ընծայեն զպտուղ միջոց իւրեանց տեառն. (Վրդն. երգ.։)
Յովհաննու՝ որ էր ի սուգ վասն յանցանաց նոցա, եւ ի մէջս իւր կրէր զմեռելուծիւն նոցա (մաշկեղէն գօտւով). (Մեկն. ղկ.։)
Եհար նիզակաւ ի վերայ միջոյն եւ շեշտակի հանէր ի միւս կողմն. (Պտմ. վր.։)
ՄԷՋ. ա. μέσος medius. Միջին. միջակ. միջական. հասարակ. կէս. ներքին.
Կատարեալք, մէջք, տկարք. (Վրք. հց. ձ։)
Մինչեւ ի մէջ գիշերի։ Ի մէջ գետին անցեալ. (Ագաթ.։)
Ընդ մէջ հերձնուլ, կտրել։ Ընդ մէջ անցանել։ Անցանել ընդ մէջ նոցա։ Խաղաղութիւն կամ խտիր է ընդ մէջ նոցա.եւ այլն։
Ընդ մէջ բանից մի՛ անկանիր. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Սպանէր ընդ մէջ տաճարին մահու եւ ընդ այժմու կենացս. (Իսիւք.։) cf. ԸՆԴ։
Այսպիսեացս է իմն ընդ մէջ։ Ընդ մէջ ասեմ այսոցիկ, որոց իբր պատահումն։ Ոչ միայն զընդմէջսն, այլ եւ ոչ զներհականն ընկալցի ոխ. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Պետրոս զյիսուս ընդ մէջ յովհաննու կամէր հարցանել. իմա՛, միջնորդութեամբ, ի ձեռն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 26։)
Մտանել կամ անցանել ի մէջ։ Ի մէջ բերել, ածել, առնուլ։ Էր խաղաղութիւն ի մէջ նոցա։ Ի մէջ մեր։ Ի մէջ երկուց զինուորաց կամ աւազակաց։ Ի մէջ ծովու կամ տան.եւ այլն։
Ուր աստուած հաշտ իցէ, եւ ի հրոյ մէջ ցօղ լինի. (Ոսկ. ես.։)
Օդն՝ որ ի մէջ տաճարին. իմա՛ ըստ յն. միջավայր բացօթեայ կամ վայրագաւիթ. որ եւ Միջոց, եւ Միջօդ ասի. αἵθριον locus subdialis.
Այլ (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 12.)
Զբագինսն՝ որ ի մէջ քաղաքին էին. իմա՛ ի հրապարակի. ἁγορά forum, platea
Ի ՄԻՋԻ. Նոյն ընդ վ. ներգոյ. զի նոյն է ասել՝ Ի միջի մերում, եւ Ի մէջ մեր.
Այս բան ընդ այս եւ ընդ այն բան ի միջի կայ. (Կիւրղ. ել.։)
Ի ՄԻՋՈՅ. բացառ. միշտ է անուն, թէ եւ մկ. կամ նախադր. կարծեսցի. ἑκ μέσου e medio.
Ելանել կամ բառնալ ի միջոյ։ Հանել կամ փախչել ի միջոյ բաբելոնի։ Ի միջոյ մեղաւորաց փոխեցաւ.եւ այլն։
Քանզի թարգման կայր ի միջոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
ՄԻՋԱՒ որպէս ռմկ. միջուկով. այսինքն Միջին մասամբ.
Լուասցէ զձեռս իւր փշրանօք՝ հացի միջաւ, եւ ջուրբ. (Մաշտ. ջահկ.։)
index of scales;
weight, heaviness;
moment, instant;
oscillation;
inclination, propensity;
inclined or prone to, bent on;
— առ —, — ի —, oscillating, balancing;
undulating, floating;
— ի — խոնարհել, to float, to undulate, to wave;
— լինել, to be inclined, prone, to bend, to tend towards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը, կայութեան) «կշիռքի միջին կէտո» (ոսա ՆՀԲ) կամ «հաւասար նժարների վրայ աւե-լացուած դոյզն ինչ ծանրութիւնը» (ըստ ՋԲ) ՍԳր. Մծբ. 294. Ոսկ. եփես. 695. «կշռի նը-ժար կամ թաթ» Վանակ. յոբ. «հակած, յօ-ժար» Ոսկ. Սեբեր. «հարիւր լիտր» Բառ. ե-րեմ. էջ 210.-«փոշու մի հատիկ, որ ամե-նափոքր կշիռն է» Վրք. և վկ. Բ. 150 (Իբրև մէտ մի փոշւոյ համարեալ է). այսպէս է հասկանում նաև Զքր. սարկ. Ա. 67 (Կշռեցին և կշիռն նորա որպէս և ասաց Շահղուլի Բէկն, մէտ մի ո՛չ աւելի և ոչ պակաս)։ Այս արմատից ունինք մէտ ի մէտ «ճօճելով» Ա-գաթ. կամ մէտ առ մէտ Քեր. քերթ. միտել «հակել, մէկ կողմ ծռել» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. «կցել, միացնել» Հին բռ. Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 366), «խօսքը յատկապէս մէկին ուղղել» Ոսկ. մ. գ. 112 (Առ Պետրոս զբանն միտէ), «հաւանութեան գալ, խոնար-հիլ» Մագ. թղ. 237 (Աճառ. ՀԱ 1923, 254). որ և գրուած է մետել Ոսկ. մ. բ. էջ 706. միտագոյն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 12. միտութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. դիւրամէտ Սեբեր. հակամէս Փիլ. Յհ. կթ. զուգամէտ ԱԲ. միտումնաւոր (նոր բառ). նոյն են նաև մետ «մէջտեղը» Պիտ? մետական «հասարակ բայ» (ըստ. յն. «միջակ») Հին քեր.։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 130 պրս. մէհէթ, մէհթ(?)։ Brosset JAs. 1834, 377 (որից և Չուբինով) վրաց. մե-տեբա «չխնայել, աճիլ, աւելանալ», մե-տի «աւելի, աւելորդ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. մէջ։ Lag. Urgesch. 136 mā արմատից։ Պատկ. Շիր. 28 յն. μέτρον «չափ» բառի հետ։ Müller, Armen. VI զնդ. mit «կը-ցել, մերձենալ» կամ սանս. m'ira «բա-րեկամ»։ Հիւնք. միտք բառից։-Kluge MSL 16, 335 վրաց. մետի «աւելորդ, յաւելուած, ուժեղ»։
• ԳՒՌ.-Ունինք մէտ Զն. «հակեալ դիրքով, ծուռ, շեղ», շփոթելով նետ բառի հետ՝ ձևա-ցել է Զթ. նիդ «կշռի սլաքը».-նո՞յն է ար-դեօք նաև Ատն. (Հայոց, Յունաց և Թրքաց մէջ գործածական) միտ «ցատկելու և նման խաղի ժամանակ որոշուած մի կէտ, ուր կո-խում են և ցատկում», որից էլ մէտմէտ խա-ղալ Սվ.։
ῤοπή libramentum, momentum, punctum. (յորմէ Միտեալ) Միջին կէտ կշռոց, որ դոյզն իրօք միտէ՝ այսինքն հակի ի մի կողմն. չափ. կշիռ. եւ Միտումն ինչ դուզնաքեայ. ... (յն. րօբի՛. որ եւ րոպէ. վայրկեան. դոյզն շարժումն)
Մէտ կշռոյ է արդարութիւն ի տեառնէ։ Իբրեւ զմէտ մի ի նժարից կշռոց է ամենայն աշխարհս առաջի քո։ Իբրեւ զմէտ մի ի կշռոց համարեցան. (Առակ. ՟Ժ՟Զ. 11։ Իմ. ՟Ժ՟Ա. 23։ Ես. խ. 15։)
Մէտ սրտմտութեան (կամ ցասման) նորա կործանումն նմին. (Սիրաք. հին ՟Ա. 28։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ժ՟Է. եւ Բրսղ. մրկ.։ (իսկ նոր Սիրաք. շիթ։))
Զմէտս (յն. զչափս) կշռոց ոնցա՝ զոսկւոյ եւ զարծաթոյ ետ նմա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 14։)
Այս չնչին մէտ կշռոց յաղթեաց նմին. (Լմբ. պտրգ.։)
Սաղապելով ի սոյն մէտ՝ երանեսցին. կամ է չափ, եւ կամ նպատակ. յն. է ա՛նդր եւ այլն։
Հաւատք անձին ի մէտ սակաւու ինչ (կամ յանձին ի մէտ սակաւ ինչ) զթռչունս ընդ իւրեւ դարմանէ (որպէս զտունկ մանանխոյ). յն. ի սրաթռիչ րոպէի մեծամեծս ուղղէ։
Մերթ որպէս Նժար կամ թաթ կշռոց.
Ինձ պիտոյ են աստուծոյ վկայութիւնքն, զի դիցէ զգործս ի մի մէտն, եւ զձեր գործսդ ի միւս մէտն, եւ ինքն ստուգութիւնն բարձցէ զլծակսն, եւ ապա գիտասցուք՝ թէ ո՛ր կողմն հակիցէ. (Վանակ. յոբ.։)
ՄԷՏ. ա. εὑκολώτερος facilior ἑπιρρεπής pronus, inclinatus. Միտեալ, հակեալ. դիւրամէտ. յօժար.
Մանկունքն քան զծերսն դիւրաւ իմն եւ մէտ են ի մեղանչել։ Մէտ եւ յօժար ի բարերարութիւնսն է, եւ չախորժէ զտանջանսն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. եւ Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 22։)
Առ նոքօք ճարտարեաց, որ մէտ ի պատրանսն էին մտօք. (Սեբեր. ՟Դ։)
ՄԷՏ ԱՌ ՄԷՏ. ՄԵՏ Ի ՄԷՏ. մ. Այսր անդր ստէպ միտելով, ճօճելով, ճեպելով որպէս զմէտ կշռոյ. զմիմեամբք ելեալ. ելեւեջս առնելով.
Մէտ առ մէտ ճեպով փութայ ունել զտեղին. (Քեր. քերթ.։)
Բարկացայտ ալիքն լեռնաձեւ կուտակին, մէտ ի մէտ խոնարհին. (Ագաթ.։)
mass, heap, pile, accumulation;
provision, store, hoard;
remainder;
filth, dirt;
— առ —, in a heap, like a heap, in quantity.
• , ի հլ. «դիզուած բան, համբարա-նոց» ՍԳր. Եփր. բ. կոր. 103. Ոսկ. մ. ա. 5. -որից մթեր առ մթեր «կոյտ կոյտ» Վեցօր. 165. մթերել Ա. մակ. զ. 53. Եսթ. թ. 25. Ագաթ. Եփր. թագ. մթերածոյ Մծբ. մթերա-նոց Խոր. մթերումն Պիտ. բազմամթեր Վեց-օր. Եղիշ. բ. էջ 36, առաք. 346. ռազմամը-թերք (նոր բառ)։
• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 311 մի թեր, իբր «մէկդի գրած, մի կողմ
• դրած, պահած բան»։ ՆՀԲ հանում է մութ բառից, իբր «մթին սենեակ, համ-բարանոց»։
• ՓՈԽ.-Kraelitz-Greifenhorst հայերէնից փոխառեալ է դնում Ատրպտ. թրք. [arabic word] me-քek «շտեմարան ցորենոյ. վաճառատուն», որից յետ է առնուած հյ. մարագ (ՀԱ 1911, 259)։-Անճիշտ է. որովհետև մթերք բառը հայ. գաւառականների մէջ գործածական ձև չէ. թրք. merek փոխառեալ է հյ. մարագ բա-ռից։
Որպէս Մթար. ռմկ. մութեր, մութ ու աղտոտ՝ պղտոր բաներ. կամ աղտ մթերեալ.
Զամենայն աշխարհական հոյլս մթերից պղտորութեան մաքրիցէ ի սրտէ։ Եթէ ոչ նախ զբիժ եւ զմթեր աչացն մաքրիցեն, ոչ կարեն զճառագայթս արեգականն նկատել. (Ճ. ՟Գ.։)
Սրբի ի մթերից մեղացն։ Հալէ զմթերս աղտեղութեան. (Յճխ. ՟Թ։)
Մթերք հոգոց եւ աղջամուղջք տրտմութեան դիզեալ ի վերայ իմ կուտին. (Մանդ. ՟Ժ։)
ՄԹԵՐ. գ. (որպէս արմատ Մթերելոյ) ἁποθήκη repositorium, reconditorium περισσεύων abundantia χρεία usus, utilitas λῆμμα sumtio, lucrum. Ամբարք իրաց հաւաքելո, որպէս մթին սենեակ. համբարանոց. շտեմարան. եւ Իրք համբարեալք. կոյտ եւ պահեստ ո՛ր եւ է իրաց.
Շտեմարանացն, եւ մթերից սրբութեանցն։ Ի մթերից ընչից։ Ի մթերից իւրեանց արկին յընծայսն աստուծոյ։ Զամենայն մթեր՝ զոր նոքա ոչ կարէին լնուլ, յարքունուստ լիցի։ Բազում մթերս ի վերայ դնէին։ Հասցեն ի մթերս մեղաց իւրեանց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 12։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 15։ ՟Ի՟Ա. 4։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 26։ Իմ. ՟Դ. 20։)
Մթերս ոսկւոյ եւ արծաթոյ եւ քարանց պատուականաց, եւ զգեստուց բազմացոյց. (Խոր. ՟Ա. 29։)
Նաւաստին եթէ ոչ զգործւեացն եւ զմեքենայիցն ունիցի մթերս, խորասոյզ եղեալ կորնչի. (Պիտ.։)
Ուռուցեալ հերձար ընդ մէջ, եւ հեղաւ յերկիր մթերք որովայնի քո։ Յաւարի եհար զամենայն մթերս սատանայի. (Զքր. կթ.։)
Որովայն պարպատեալ՝ ոչ ասէ շատ ի մթերս իւր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Որ ինչ ձեր յայտնի մթերն է, լցցէ զնոցա զանցաւոր պակասութիւնն, եւ նոցա մթերն՝ որ առանց անցանելոյ է, զցցէ զծածուկ պակասութիւնդ ձեր. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Բազում աւուրցն մթերից. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
ՄԹԵՐ ԱՌ ՄԹԵՐ. իբր մ. Կոյտս կոյտս. շեղջս շեղջս. դէզ առ դէզ.
Յորժամ յաճախեալ բազմասցի մեղրն խաւ խաւ, եւ մթեր առ մթեր ժողովեալ կուտիցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
one;
first, firstly, in the first place;
մի աստուած, one God, one only God;
ի մի, in one, together;
առ մի սիւնակ, at, or by each column;
առ այր մի, to each person, a-head, a-man;
մի առ մի, մի ըստ միոջէ, one by one, successively, from hand to hand;
bit by bit, piece by piece, in detail, minutely, exactly;
particularly, specifically, individually, distinctly;
մի ըստ միոջէ ասել, նշանակել, to specify, to go into detail;
ժողովել ի մի, to collect, assemble or unite together;
մի ոմն, one, one person;
մին ի նոցանէ, one of them;
մին կամ միւսն, either, either one or the either;
մէն մի նոցանէ, every one of them;
ոչ մին եւ միւսն, neither;
neither one nor the other;
ընդ մի, ընդ մի համար, conjointly with, together, at once;
in one, like on and the same thing;
մի եւ նոյն, the same;
մի զմիոյ կնի, one after the other;
մի՛ զի կոյր էր եւ մի or երկրորդ զի աղքատ էր, in the first place he was blind, in the next poor;
մի մի, միոյ միոյ, միում միում, each;
every one;
one another;
one by one;
ըստ միոյ միոյ ամսոյ, monthly, month by month;
մի առ միոջ, one after another, one on the other;
մի զմիով, with emulation, surpassing one another, outvying;
մի մի տարի, annually, every year, year by year;
մի ընդ միով, one under another, in a subordinate state;
մի մի իշխան մի մի օր մատուսցէն զընծայս, all the chiefs make daily offerings;
մի ըստ միոջէ, cf. Մի.
• ՛ «մի՛, ո՛չ, չ, չլինի թէ». (սովորա-բար գործածւում է հրամայականի հետ և կազմում է արգելական. գործածւում է նաև ուրիշ եղանակների հետ. ինչ. Յոբ. իա. 2 ևն). ոճով ասւում է մի՛գուցէ, մի՛ արդեօք, մի՛ երբեք, մի՛ եղիցի, քաւ և մի՛ լիցի ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mē ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] mā, զնդ. ❇ mā, հպրս. mā. պազ. պրս. [arabic word] mā, քրդ. me, աֆղան. օսս. ma-, գնչ. ma, բոշայ. մա՛, յն. μή «մի», իսկ թոխար. mā «չ (իբր ընդհանուր բացասա-կան մասնիկ)», ալբան. mos (Pokorny 2, 236, Boisacq 631 Horn § 998։ -Հիւբշ. 474։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ma ձևի հետ։ ՆՀԲ սանս. mā, յն. μη և արաբ. մա «ոչ»։ Պատկ. Из-cлъд. 6 սանս. mā, պրս. ma ևն։ Տէրվ. Altarm. 31, Նախալ. 121, Lag, Arm. Stud. § 1499 ևն վերինների հետ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 549 բևեռ. ma։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. mia։ Karst, Յու-շարձան 421 թրք. բացասական -me մասնիկի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ mei2 «ոչ, չէ»։
• ԳՒՌ.-Ասլ. Խրբ. Գոր. Հմշ. Մրղ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մի՛, Զթ. Մշ. Ռ. Հճ. Սլմ. Վն. մի՛, մ', Ննխ. մի՛, մը՛, Պլ. մի՝, մը, մ', Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. մի՛, մի՛ք (երկրորդը յոգ-նակիում), Ալշ. Մկ. Ոզմ. Սչ. մը՝, Ղրբ. մըէ՛ր (յգ. մրէ՛ք), Յղ. մm, Ագլ. Մղր. մm՛ն.-Թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. մըխըսի՛ր «մի՛ խօսիր, լռի՛ր»։
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։
• Հներից Մագ. թղ. 95 միտև համա-րում է յունարէնից փոխառեալ. «Միակդ յոյն բարբառով նշանակէ առաջին և փո-խանակ մեր միակին ասէին առաջին». (այսինքն թէ բուն հայ ձևն է առա-ջին)։-Յն. μία բառի հետ են համե-մատում Peterm. 151 Windisch. 29 Capelletti, Armen. թրգմ. Արշ. արրտ. 1842, 108։-Müller SWAW 35, 19l -199 անտեղի է գտնում որ մեր բա-ռը ներկայացնէ յունարէնի իգականը. ուստի մ դնելով յառաջացած v-ից, մի
• կը գցել է, իսկ մինո՝ վերջին վանկը. մինո-ից յառաջացաւ միո և յետոյ մի. ամէնից աւելի կտրատուածն է մու, որ manāka բառի առաջին վանկը միայն պահել է՝ ձայնաւորն էլ շրջելով ու. թւում է թէ յն. μία ազգական է հա-յերէնի։-Յն. μία ձևով են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 13, Տէրվ. երկրա-գունտ Ա 17, Լեզու 166 և Նախալ. 131 ևն։ Canini, Et. etym. 241 մի կցում է ամերիկեան այմարա լեզւով maia բա-ռի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 23 և 123 միակ=ետր. max հոմանիշի հետ. (այսպէս էր արել նաև K. Ellis, The Asiatic affin. of the old Ital. 51)։ Են. սէն դնում է հաթ. mi(á) «մի, միայն» ձևից։ Deecke BВ 14 (1889), էջ 210 հյ. մու=լիւկ. mo-։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. mevk'os ձևից. հմմտ. լտ. mu-to։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 51 լիւկ. mupuim-«պարզ» բառի մէջ և 2, 47 miyedi բա-ռի մէջ գտնում է լիւկ. mi= «մի», որ ինքը մերժում է 2, 110, համարելով լիւկ. mi «վերաբերեալ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37 միաս-ին բառի մէջ գըտ-նում է մի բառի յգ. հյց. ձևը՝ -ին մաս-նիկով։ Patrubány IF 14, 58 մին «մէկ» ո՛չ թէ մի բառից է, այլ մնամ բայից։ Հացունի, Պատմ. տարազին 142 մեկնոց մեկնում է «մեկնելու. տնից դուրս գա-յու ժամանակ հագած զգեստ»։
• ԳՒՌ.-Մի ձևը պահում են Երև. մի և Ակն. մի (յետադաս, իբրև անորոշ յօդ). -այս մի ձևից են սղուած Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մը, որոնք իբրև անորոշ յօդ են ռործածւում և ձայնաւորի մօտ դառնում են մ'.-նոյնը Ախց. Կր. -ըմ. 2. Մին ձևին են կապւում Ղրբ. Շմ. Ջղ. մին, Գոր. մըն, Պլ. մըն, Ագլ. մույն? 3. Միակ>մէկ ձևն են ներ-կայացնում Ոզմ. մեկ, Ախց. Կր. Մկ. Վն. մէկ, Ալշ. Ակն. Երև. Զթ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մէգ, Մրղ. Սլմ. մէկ՝, Ասլ. մէգ, մէյ, Պլ. մէգ, մէյ մը, Անտ. մեք, Խրբ. մէք, Սվեդ. միգ, միյ մը, Ախց. Մրղ. Սլմ. Տփ. մէ (կրկնութեամբ Տփ. մէմէկ, ինչպէս և Պլ. մէյմէգ). երկու ձևերի գումարն է Ախց. մtv<մէկ մը<միակ մի։ 4. Մէն ձևից է Սչ. մէնը «միայնակ»։ 5. Միայնակ բառի հետ նոյն են Սլմ. Տփ. մէնակ, Ննխ. մէյնագ (գիւ-ղերը նաև փէյնագ, փայնագ), Ղրբ. մի՛նակ, Ալշ. Ակն. Մշ. Պլ. Սեբ. մինագ, Ասլ. մինագ, մինայ, Մկ. Ոզմ. մնակ, Ջղ. մինէկ, Ագլ. մm՛նmկ, Շմ. մmնmգ', Ագլ. մէնճmկ. նոր -ուկ մասնիկի յաւելումով Մշ. մինգուգ=Պլ. մինագուգ. 6. Մեկն ձևն ունի Ջղ. մեկն «շի-տակ». ինչ. Գ'իրքը մեկն բռնել։-Կրճատ ու մաշուած ձևեր են ներկայացնում մէտի Տփ. (մէկտեղ), մէփշու, մէշու, մէշոլ Նբ. (մէկ փշուր), մէտօմը Ննխ. (մէկ կտոր մը), մէ-քամ Ննխ. (մէկ հատ մը), միկա Ղրբ. (մի կաթ), մուխրէկ Ղրբ. (մի խրեկ, մի քիչ.-արդեօք մու «մի» ձևի ներկայացուզի՞չն է)։-Նոր բառեր են մէկալ (հնագոյն վկայու-թիւնն ունի Սոկր. 26 մեկայլ ձևով), մե-նակակեր, մէկանոց, մէկանց, մէկդի, մէ-կէն, մէկէն ի մեկ, մէկուճար, մէկսալ, մէկ-տեղ, մետակ, մետակել, միքարանի, միա-ժում, միաչէն, մինամ, մինեկ, մինուճար, մինումէջ ևն ևն։-Տաճկախօս հայոց մէջ՝ Ատն. մէգնութին «մեկնութիւն, բացատրու-թիւն»։
• ՓՈԽ.-Բառս մը, մ' ձևով ճոխ գործածու-թիւն ունի հայ բոշայերէնի թուականների կազմութեան մէջ. այսպէս՝ աթ մը «հինգ» (բուն նշանակում է «ձեռք մը»), աթ-մ'ուակ «վեց» (5+1), աթ-մ'ու-լուի «եօթը» (5+2) աթ-մ'ու-լուի-ակ «ութը» (5+2+1), աթ-մը-աք-մը-լասը «վաթսուն» (5+1x։0), լա-նtն-աք-մը-նաթ «ինը» (10-1), լաս-մը-տք-մը «11» (10+1) ևն. (տե՛ս իմ յօդուածս Արարատ 1899, 241 և Finck, Die Spr. d. Arm. Zigeuner, ЗАН 1907, էջ 117 ևն)։
ՄԻ ՈՄՆ, կամ ՄԻ ՈՔ. ՄԻ ԻՆՉ. ԻՆՉ ՄԻ. cf. ՈՄՆ, ՈՔ, ԻՆՉ։
Տ. ՄԻԱԶԳ կամ ՄԻ ԱԶԳ.
εἶς, μία, ἔν unus, una, unum. Սկիզբն թուոյ, առաջին ի թիւս. մին, մէն. մեկին, միակ. մու. եզ. եզական. անհատ. ոմն. ոք. եւ իմն, ինչ. մէկ, մը.
Օր մի։ Ի ժողով մի։ Անուն միումն փիսովն։ Առ մի ի կողից նորա։ Ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Առն միոջ էին երկու որդիք։ Արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան.եւ այլն։
Քանակ է ժողով միոց. զի մին ոչ ասի քանակութիւն, այլ սկիզբն քանակութեան. (Դամասկ.։)
Ո՛չ է բազմութիւն առանց միոյն, բայց մինն է առանց բազմութեան. (Վրդն. պտմ.։)
Լա՛ւ է մի, որ առնէ զկամս աստուծոյ, քան զբիւր անօրէն. (Գէ. ես.։)
Մի եկեղեցի ասէ զբոլոր կաթողիկէն՝ որ ընդ տիեզերս. ըստ այնմ, թէ ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ. (անդ։)
Մի՛ ինչ ի մի իրս ուրեք դնիցէք գայթագղութիւն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
ՄԻ. մ. ԵՒ ՄԻ. Նախ, եւ երկրորդ՝ կամ միւս եւս. մէյ մը որ, մէյ մալ որ.
Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)
Կրկին տանջանք առնին մեղաւորաց. մի՝ զի միշտ այրին եւ խորովին, եւ միւս եւս՝ զի յայնպիսի փառաց վրիպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
Մի՝ զի զնորայսն վայելեցաք, եւ մի՝ զի ի հատուցումն ապերախտ գտաք. (Երզն. մտթ.։)
ԸՆԴ ՄԻ, կամ ԸՆԴ ՄԻ ՀԱՄԱՐ. συνημμένως coninucte, conjunctim. Միանգամայն. եւ Իբրեւ մի.
Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն, եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. (Սկեւռ. յար.։)
Ի հեբրայեցւոց գրոց երկոքեան սոքա ընդ մի համար (կամ համարի) են. (Սղ. ՟Բ. վերնագր։)
Ո՛չ ընդ մի համարի է՝ զօրավարի ուրուք ի թիկունս հասանել յասպարիսի, եւ թագաւորի. (Սկեւռ. յար.։)
ԱՌ ՄԻ (ոմն, կամ ինչ). ἁνά singuli, -lae, -la. Ըստ գլխոյ. ըստ մարդաթուի. առ իւրաքանչիւր ինչ.
Տալ արքային ասորեստանեայց յիսուկ սիկղ արծաթոյ առ այր մի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զչորրորդ դորակի գինւոյ՝ նուէր առ մի գառնն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 19։ ՟Ի՟Թ. 40։)
ՄԻ ՄԻ, միոյ միոյ, զմի մի, եւ այլն. ἔν, καθ’ ἐαυτό, ἔνα, ἔκαστον unusquisque, singuli եւ այլն. Մէն մի, իւրաքանչիւր. մէկ մէկ, ամեն մէկը.
Մի մի իշխան մի մի օր մատուսցեն զընծայս։ Գինդս ոսկիս՝ մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Չորից կենդանեացն էին միոյ միոյ ի նոցանէ վեղ թեւք։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին.եւ այլն։
Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց յօրինին ի տեառնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի միոջէ միոջէ լուիցես։ Միում միում նոցա շնորհէր։ Միում միում կաշառ գաղտ խթէր։ Զմի մի ի նոցանէ ի ծածուկ քաջալերէր։ Առ մի մի ձիղ՝ հազար սպառազէնք. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե. ՟Զ։)
Զմի մի անդամ. զմի մի զգայարան. (Նար. երգ.։)
Ասաց եւ զթիւ զօրուն՝ միոջ միոջ. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Յինքեանց մի մի տարի ընտրէին նահապետ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իբրեւ յանտառի, կամ իբրեւ միոյ միոյ լերանց. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. յն. ի միում ի լերանց։)
Բազում մեծք եղեն ի հարանց եւ ի քաջ կրօնաւորութեան, բայց ի նուրբ խնդիրս՝ մի մի ոք. իմա՛ սակաւք ոմանք. այս ոք եւ այն. գուն ուրեք. մէկ քանի մը։
ՄԻ ՄԻ, մի զմի, մի առ մի. եւ այլն. ἔτερος πρὸς τὸν ἔτερον, ἅλλος ἅλλῳ alter ad alterum ἁνὰ μέσον vicissim, alternis vicibus եւ այլն. Միմեանց, զմիմեանս. իրերաց, զիրեարս. եւ Հետզհետէ. մէկ մէկու, մեկզմէկ. ... եւ այլն.
Աղաղակէին մի առ մի. (Ես. ՟Զ. 3։)
Մի զմի իջեսցուք։ Մի՛ զմիով ելեալք։ Մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Մի զմիոյ հետ ստիպէր փութալ։ Փութացոյց դեսպանս մի զմիոյ կնի։ Մի զմի կնի (իբր զմիոյ). (Արծր. ՟Դ. 7. 10։)
Աղաղակէին մի ցմի, եւ ասէին. (Ոսկ. ես.։ (որ է ոճ յն. եւ լտ. զի չունին զբառքս՝ միմեանց, կամ իրերաց։))
Մի ընդ միով երեւեալ ահաւորք եւ շքեղք. (Ասող. ՟Բ. 5։)
Զայս աղօթականս միմեանց տային՝ մի միոջ հրամայելով. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Վիշտ՝ մի ի միոյ վերայ հասանէին։ Ոչ միանգամ, այլ երկիցս անգամ մի ի վերայ միոյ դարձ արարեալ. (Ոսկ. ես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (որպէս ռմկ. իրարու վրայ՝ կամ ետեւ։))
ՄԻ ՄԻ. մ. ἱδίᾳ singulatim, singillatim. Մի առ մի. մի ըստ միոջէ. ուրոյն ուրոյն. մեկիկ մեկիկ.
Եւ զի՞ մի մի ասիցեմ, միանգամայն ասացից. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ոչ մի մի, այլ միանգամայն կշռելով։ Ոչ մի մի, այլ միանգամայն եկին առ յովբ. (Իսիւք.։)
ՄԻ ԸՍՏ ՄԻՈՋԷ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
ԸՍՏՄԻՈՋԷՔ. Մնացեալքն մի ըստ միոջէ. այլքն եւս որ զկնի. եւ այլն որ ի կարգի.
Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)
Եւ որ ըստմիոջէքն ամենայն. (Շ. ատեն.։)
Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. եւ ըստմիոջէքն. (Արծր. ՟Բ. 2։)
no, not, none;
մի՛ ասեր ինչ, say nothing about it;
մի՛ արդեօք, is it not ?
մի՛ արդեօք դու իցես եգիպտացին, art not thou that Egyptian ? is it not you ?
մի՛ գուցէ, lest, for fear that;
that it may not;
մի՛ երբեք, մի՛ բնա, never, not at all;
մի՛ եւ մի՛ or մի՛ եւ մի՛ իւիք, beware ! not at all, by no means, never;
մի՛ եւս, never, not again, no more;
մի՛ եւս առներ, take care not to do so again;
մի՛ իւիք, by no means;
մի՛ եղիցի, մի՛ լիցի, may it never be ! God forbid ! never;
մի՛ ոք, nobody;
մի՛ perhaps ?
կերիցէ մի՛, neither should he eat;
մի՛, մի՛ վշտացուցանէք զիս, no, no, do not afflict me.
• ՛ «մի՛, ո՛չ, չ, չլինի թէ». (սովորա-բար գործածւում է հրամայականի հետ և կազմում է արգելական. գործածւում է նաև ուրիշ եղանակների հետ. ինչ. Յոբ. իա. 2 ևն). ոճով ասւում է մի՛գուցէ, մի՛ արդեօք, մի՛ երբեք, մի՛ եղիցի, քաւ և մի՛ լիցի ևն։
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mē ձևից. հմմտ. սանս. [other alphabet] mā, զնդ. ❇ mā, հպրս. mā. պազ. պրս. [arabic word] mā, քրդ. me, աֆղան. օսս. ma-, գնչ. ma, բոշայ. մա՛, յն. μή «մի», իսկ թոխար. mā «չ (իբր ընդհանուր բացասա-կան մասնիկ)», ալբան. mos (Pokorny 2, 236, Boisacq 631 Horn § 998։ -Հիւբշ. 474։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ma ձևի հետ։ ՆՀԲ սանս. mā, յն. μη և արաբ. մա «ոչ»։ Պատկ. Из-cлъд. 6 սանս. mā, պրս. ma ևն։ Տէրվ. Altarm. 31, Նախալ. 121, Lag, Arm. Stud. § 1499 ևն վերինների հետ։ Մորթ-ման ZDMG 26, 549 բևեռ. ma։ Ենսէն ՀԱ 1904, 271 հաթ. mia։ Karst, Յու-շարձան 421 թրք. բացասական -me մասնիկի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունի չին. ❇ mei2 «ոչ, չէ»։
• ԳՒՌ.-Ասլ. Խրբ. Գոր. Հմշ. Մրղ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մի՛, Զթ. Մշ. Ռ. Հճ. Սլմ. Վն. մի՛, մ', Ննխ. մի՛, մը՛, Պլ. մի՝, մը, մ', Ախց. Երև. Կր. Շմ. Տփ. մի՛, մի՛ք (երկրորդը յոգ-նակիում), Ալշ. Մկ. Ոզմ. Սչ. մը՝, Ղրբ. մըէ՛ր (յգ. մրէ՛ք), Յղ. մm, Ագլ. Մղր. մm՛ն.-Թրքախօս հայոց մէջ կայ Ատն. մըխըսի՛ր «մի՛ խօսիր, լռի՛ր»։
• , ո հլ. (նաև միոջ, միում, ի միոջէ) «մի, մէկ». գործածւում է իբր թուական, իբր անորոշ յօդ կամ անորոշ ածական. այլ և այլ ձևերով ասւում է՝ մի մի, մի առ մի, առ մի, ընդ մի, մի ըստ միոջէ, մի ոմն, մի ոք, մի ինչ, ինչ մի ևն. ՍԳր. Ոսկ. Եփր. Եւս. քր. ևն ածանցման մէջ ներկայանում է հետևեա։ ձևերով. ՄԻ, որից միաբան ՍԳր. Եւս. քբ. միագոյն Կոչ. Բուզ. Ագաթ. միագործ Վե-ցօր. միագունդ ՍԳր. Վեցօր. Եփր. թգ. միա-զօր Եւագր. միամիտ Մտթ. ժ. 16. Եւս. քը. և պտմ. Եփր. թգ. միահաղոյն Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. յհ. ա. 37. միականի ՍԳր. Բուզ. միա-լարի (նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 748. մհա-կին «մինակ» (-կին մասնիկով) Ոսկ. հերոդ. միական Եւագր. Նանայ. միանալ «միանալ» Ա. եզր. դ. 21. Խոր. «սրտումը տպաւորուիլ» Փարպ. 20, 181, Թղթ. 200, Պտրգ. 230. մեա-ցուցանել «միացնել» Պարպմ. Յճխ. «սրր-տումը տպաւորել» Փարպ. 35 (այս նորա-գիւտ նշանակութիւնները դնում է Գաթըր-ճեան, Պտրգ. 230). ի միասին ՍԳր. Եզն. միաւոր ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Եւագր. միանգամ. միանգամայն ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. անմի Բուռ. Մծբ. էջ 335 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748). նոր բառեր են միակին, միահատոր, միանձ-նոմի, միասապատ, միացում, միդասեան ևն.-ՄԵ-, որ գտնւում է բարդութեանց սկիզբը, երբ երկրորդ եզրը բաղաձայնով է սկսում, և յառաջացած է հին միա-ձևից. (մի բառի ի ձայնաւորը միանալով ա յօդա-կապի հետ՝ տալիս է ըստ օրինի ե. հմմտ. *այգիակութ>այգեկութ, գարիահաց>գա-հեհաց). այսպէս են՝ մետասան ՍԳը. մեկու-սի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. Ոսկ. Սեբեր. մեկողմանի Կոչ. մեկին «մէկ, միակ» Կոչ. «պարզ, յայտնի» Եւս. պտմ. Սեբեր. Վեցօր. «լոկ, միայն, ևեթ» Ոսկ. Եւս. պտմ. (կազ-մուած է -կին մասնիկով, ինչ. կր-կին, երեք-ւով՝ մէկին, մեկն «պարզ» Լմբ. ներբ. համբ. 1865, էջ 269), որից էլ մեկնել «բաժանել, ջոկել, զատել» ՍԳր. «պարզաբանել, բա-ցատրել, պարզել» ՍԳր. «պարզել, տարա-ծել, սփռել» Բրս. մրկ. Վստկ. առմեկնել «բաժանել» Կոչ. 366. մեկնեցուցանել Ծն. լ. 36. մեկնոց «վերարկու» Եզեկ. ե. Յ. Հռութ. գ. 15. Եփր. թգ. 374. Բուզ. մեկնակ Վեցօր. Կոչ. Եւս. պտմ. «վերարկու» (նորագիւտ բառ) Լմբ. մատ. էջ 84, մեկնակազէն ՍԳր. անմեկն ԱԲ. մեկնակէտ (նոր բառ) ևն. այս ձևերը իրապէս արժեն *միատասան, *միա-կուսի ևն. ինչպէս որ ունինք էլ միակուսե-ցուցանել Մծբ. միակողմանի Մտթ. ժե. 30, 31. միակին Ոսկ. հերոդ.-ՄՈՒ (սեռ. մոյր, տր. մում) «մէկ». յունաբան դպրոցի հնա-րած ձևն է՝ իբրև իգական, մինչդեռ մի չե-զոք է, և եզ՝ արական. հմմտ. Եփես. դ. 5. «եզ Տէր, մու հաւատ, մի մկրտութիւն» ըստ թարգմանութեան Տիմոթ. կուզի, էջ 213, 256 (յն, εἰς ϰόριος, μία πίστις, ἔν βάπτιομα.) -ՄԻԱԿ. ի-ա հլ. «մէկ» Փիլ. Խոր. կազմուաձ է մի բառից՝ -ակ մասնիկով. որից միակօրէն Փիլ. իմաստ. և սղմամբ մէկ, որի հնագոյն վկայութիւններն ունին Պղատ. օրին. գ. Մխ. դտ. Տօնակ. հիմայ տարածուած է գրեթէ բոլոր գաւառականներում։-ՄԻԱՅՆ, ո հլ. «մինակ, առանձին, լոկ» ՍԳր. Ոսկ. Եւս քր. որից միայնանալ ՍԳր. միայնուկ Մծբ. Եփր. թգ. միայնեակ Փիլ. միայնակ Խոր. միայնաւորական Ագաթ. միայնաստան Ա-գաթ. միայնանոց «մենաստան» Փիլ. միայ-նագործ Կորիւն. միայնակեաց Կոչ. Եւագր. Ագաթ. կազմուած է -այն մասնիկով. ինչ. գիշերայն, զճանապարհայն, ամենայն, մի-անգամայն ևն.-ՄԵՆ-. գործածւում է պ-ծանցների սկիզբը. ինչ. մենամարտ Եւս. քր. մենաւոր Կոչ. մենաստան Ագաթ. մենակեաց Բուզ. Վեցօր. մենանալ Ողբ. ա. 1. Ա. տիմ. և 5. մենանոց Եղիշ. մենութիւն Ոսկ. ա տիմ. Ագաթ. մենաշնորհ, մենավաճառ, մե-նավաճառութիւն (նոր բառեր). առանձին գործածուած պարագային դառնում է մէն Սիր. ը. 19, Կոչ. 191, Ագաթ. մէն մի ՍԳը. Ագաթ. Բուզ. որին հետևելով և սխալ գըր-չութեամբ՝ նախորդներն էլ գրւում են նաև մէնամարտ, մէնաւոր ևն, որոնք չեն ընդուն-ուած մեր գրական ուղղագրութեան մէջ, մեն-կամ մէն գալիս է միայն ձևից՝ եա ռառնա-լով ե կամ է (միայն>*մեյն>մեն, մէն). ուստի վերի ձևերը իսկապէս արժեն միայ-նամարտ, միայնաւոր, միայնակեազ ևն, ինչ-պէս որ իրօք էլ գործածուած են մատենա-ռի էր ունեցած Ոսկեդարից էլ առաջ, այնպէս որ Ե դարուն գործածւում էր իբրև գաւառա-կան ձև.-ՄԻՆ «մէկ» Լմբ. Նար. Առ որս. ծագում է մի բառից՝ ն յօդի կցմամբ. ունինք նաև մինաւոր Ագաթ. Եւթաղ. 116. Ոսկիփ. Մաշտ. մինութիւն Սեբեր. 196. Վրք. հց. որոնք կարող են թէ՛ մէն ձևից ածանցեալ լինել և թէ մին բառից ձևացած՝ առանց սղման.-ՄԻՄԵԱՆՔ. գործածական է միայն հոլովեալ ձևով. սեռ. տր. միմեանց «իրա-րի», հյց. զմիմեանս «իրար», բցռ. ի մի-մեանց, գրծ. միմեամբք (հին և ընտիր). ածանցների մէջ ունինք զմիմեանսզրկու-թիւն. Բուզ. միմեանցասէր Ոսկ. յհ. ա. 9. ընդմիմեանսհարութիւն Փիլ. ել. ի միմեան-սայար Փիլ. քհ. ևն. կազմուած է մի բառի կրկնութեամբ, ճիշտ այնպէս, ինչպէս ունինք գւռ. մէկզմէկ, մէկմէկու, մէկզմէկու, մէկմէ-կէ, մեկզմէկե, թրք. biribirimiz «մենք իրար մեք զմիմեանս» ևն. հին լեզուի մէջ է։ ու-նինք Եզեկ. լգ. 30. Եւ ասեն մի ցմի (փո-խանակ ասելու ցմիմեանս).-ՄԻՒՍ, ո հլ. (հնագոյն գրչութեամբ մեւս) «մէկէլ» ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. որից միւս ևս Եփր. միւսան-գամ ՍԳր. կազմուած է մի+ևս բառերից։ Ճիշտ այնպէս, ինչպէս աշխ. մէկ-ալ, մէկ-ել «միւս» (որ և հմմտ. թրք. obir «միւս», բուն 5-bir «ա՛յն մէկ»)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. smio-ձևից։-Սրա պարզական արմատն է հնխ. sem-., որ նշանակում էր «մի» և «ամբողջ, մի ամբող-ջութիւն» (ամբողջը իբրև մի միութիւն ըմ-բըռնելով)։ Զանազան ձայնդարձներով sem-ստանում էր som-, sm-, sm-, som-. smm-ձևեոր, որոնցից յառաջացած են յն. ար. εiς (գորդ. ἔνς, դոր. ῆς < έμ-ς), իգ. μία, չեզ. ἔν «մի, մէկ», ὄμός «նման», ἅμα «միա-սին», ἅ-πας «մէկ անգամ». ἀ-πλώος «պարզ». ἐ-xατόν «մի հարիւր», սանս. sama «նոյն, միևնոյն», ça-cvant «իւրաքանչիւր», saha «միասին», satra «միասին», sa-k(t «միան-գամ», sa-hasram «մի հազար», զնդ. hama «նոյն», haδa «միշտ, միասին», haβrā «մի-ասին», ba-kərət «միանգամ», hazafira-«մի հազար», քուչ. seme «մէկ», լտ. similis «նման». semel «մի անգամ», sīm-plex «պարզ», sin-guli «ամէն մի», sem-per «շա-րունակ», mille (*smi g'zhlī) «մի հազար» գոթ. sama «նոյն», sums «մէկը», simle «էր երբեմն, մի ժամանակ», հսլ. samu «նոյն», sa-sšdü «հարևան, միասին նստող», հիռլ. samail «նմանութիւն», som «ինքը» ևն (տե՛ս Walde 697, Boisacq 231 և մանաւանդ Po-korny 2, 488-492 դրուած բառերի երկար ցանկը)։ Այս բոլորի մէջ միայն յունարէնն ու հայերէնն են, որ պահել են այս ձևը իբ-րև թուական անուն, ար. sem-s, իգ. smia, լեզ. sem ձևով (հմմտ. նաև քուչ. seme «մի, մէկ»). իսկ միւս եւրոպական լեզուները, ի-տալականից մինչև սլաւականը՝ այս թուա-կանի տեղ գործածում են oino-«միայն, ա-ռանձին» բառը. լտ. unus, իռլ. oen, գոթ. ains, հպրուս. ains, հսլ. inu (Meillet, Esq. lat. 45)։ Հայերէնի մէջ մի ձևը կա՛մ իբրև հնխ. smia նախապէս իգական էր և յետոյ անցաւ նաև արական ու չեզոք սեռերին էլ, և կամ կազմուած է -io-մասնիկով՝ sem, արմատից, իբր smio-։-Հիւբշ. 474։
• Հներից Մագ. թղ. 95 միտև համա-րում է յունարէնից փոխառեալ. «Միակդ յոյն բարբառով նշանակէ առաջին և փո-խանակ մեր միակին ասէին առաջին». (այսինքն թէ բուն հայ ձևն է առա-ջին)։-Յն. μία բառի հետ են համե-մատում Peterm. 151 Windisch. 29 Capelletti, Armen. թրգմ. Արշ. արրտ. 1842, 108։-Müller SWAW 35, 19l -199 անտեղի է գտնում որ մեր բա-ռը ներկայացնէ յունարէնի իգականը. ուստի մ դնելով յառաջացած v-ից, մի
• կը գցել է, իսկ մինո՝ վերջին վանկը. մինո-ից յառաջացաւ միո և յետոյ մի. ամէնից աւելի կտրատուածն է մու, որ manāka բառի առաջին վանկը միայն պահել է՝ ձայնաւորն էլ շրջելով ու. թւում է թէ յն. μία ազգական է հա-յերէնի։-Յն. μία ձևով են մեկնում նաև Հիւբշ. Arm. Stud. 13, Տէրվ. երկրա-գունտ Ա 17, Լեզու 166 և Նախալ. 131 ևն։ Canini, Et. etym. 241 մի կցում է ամերիկեան այմարա լեզւով maia բա-ռի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 23 և 123 միակ=ետր. max հոմանիշի հետ. (այսպէս էր արել նաև K. Ellis, The Asiatic affin. of the old Ital. 51)։ Են. սէն դնում է հաթ. mi(á) «մի, միայն» ձևից։ Deecke BВ 14 (1889), էջ 210 հյ. մու=լիւկ. mo-։ Patrubány SA 1, 193 հնխ. mevk'os ձևից. հմմտ. լտ. mu-to։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 51 լիւկ. mupuim-«պարզ» բառի մէջ և 2, 47 miyedi բա-ռի մէջ գտնում է լիւկ. mi= «մի», որ ինքը մերժում է 2, 110, համարելով լիւկ. mi «վերաբերեալ»։ Pedersen, Յուց. դեր. 37 միաս-ին բառի մէջ գըտ-նում է մի բառի յգ. հյց. ձևը՝ -ին մաս-նիկով։ Patrubány IF 14, 58 մին «մէկ» ո՛չ թէ մի բառից է, այլ մնամ բայից։ Հացունի, Պատմ. տարազին 142 մեկնոց մեկնում է «մեկնելու. տնից դուրս գա-յու ժամանակ հագած զգեստ»։
• ԳՒՌ.-Մի ձևը պահում են Երև. մի և Ակն. մի (յետադաս, իբրև անորոշ յօդ). -այս մի ձևից են սղուած Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. մը, որոնք իբրև անորոշ յօդ են ռործածւում և ձայնաւորի մօտ դառնում են մ'.-նոյնը Ախց. Կր. -ըմ. 2. Մին ձևին են կապւում Ղրբ. Շմ. Ջղ. մին, Գոր. մըն, Պլ. մըն, Ագլ. մույն? 3. Միակ>մէկ ձևն են ներ-կայացնում Ոզմ. մեկ, Ախց. Կր. Մկ. Վն. մէկ, Ալշ. Ակն. Երև. Զթ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. մէգ, Մրղ. Սլմ. մէկ՝, Ասլ. մէգ, մէյ, Պլ. մէգ, մէյ մը, Անտ. մեք, Խրբ. մէք, Սվեդ. միգ, միյ մը, Ախց. Մրղ. Սլմ. Տփ. մէ (կրկնութեամբ Տփ. մէմէկ, ինչպէս և Պլ. մէյմէգ). երկու ձևերի գումարն է Ախց. մtv<մէկ մը<միակ մի։ 4. Մէն ձևից է Սչ. մէնը «միայնակ»։ 5. Միայնակ բառի հետ նոյն են Սլմ. Տփ. մէնակ, Ննխ. մէյնագ (գիւ-ղերը նաև փէյնագ, փայնագ), Ղրբ. մի՛նակ, Ալշ. Ակն. Մշ. Պլ. Սեբ. մինագ, Ասլ. մինագ, մինայ, Մկ. Ոզմ. մնակ, Ջղ. մինէկ, Ագլ. մm՛նmկ, Շմ. մmնmգ', Ագլ. մէնճmկ. նոր -ուկ մասնիկի յաւելումով Մշ. մինգուգ=Պլ. մինագուգ. 6. Մեկն ձևն ունի Ջղ. մեկն «շի-տակ». ինչ. Գ'իրքը մեկն բռնել։-Կրճատ ու մաշուած ձևեր են ներկայացնում մէտի Տփ. (մէկտեղ), մէփշու, մէշու, մէշոլ Նբ. (մէկ փշուր), մէտօմը Ննխ. (մէկ կտոր մը), մէ-քամ Ննխ. (մէկ հատ մը), միկա Ղրբ. (մի կաթ), մուխրէկ Ղրբ. (մի խրեկ, մի քիչ.-արդեօք մու «մի» ձևի ներկայացուզի՞չն է)։-Նոր բառեր են մէկալ (հնագոյն վկայու-թիւնն ունի Սոկր. 26 մեկայլ ձևով), մե-նակակեր, մէկանոց, մէկանց, մէկդի, մէ-կէն, մէկէն ի մեկ, մէկուճար, մէկսալ, մէկ-տեղ, մետակ, մետակել, միքարանի, միա-ժում, միաչէն, մինամ, մինեկ, մինուճար, մինումէջ ևն ևն։-Տաճկախօս հայոց մէջ՝ Ատն. մէգնութին «մեկնութիւն, բացատրու-թիւն»։
• ՓՈԽ.-Բառս մը, մ' ձևով ճոխ գործածու-թիւն ունի հայ բոշայերէնի թուականների կազմութեան մէջ. այսպէս՝ աթ մը «հինգ» (բուն նշանակում է «ձեռք մը»), աթ-մ'ուակ «վեց» (5+1), աթ-մ'ու-լուի «եօթը» (5+2) աթ-մ'ու-լուի-ակ «ութը» (5+2+1), աթ-մը-աք-մը-լասը «վաթսուն» (5+1x։0), լա-նtն-աք-մը-նաթ «ինը» (10-1), լաս-մը-տք-մը «11» (10+1) ևն. (տե՛ս իմ յօդուածս Արարատ 1899, 241 և Finck, Die Spr. d. Arm. Zigeuner, ЗАН 1907, էջ 117 ևն)։
ՄԻ՛ ԵԹԷ. իբր Մի՛ գուցէ. մի՛ արդեօք. գուցէ. թերեւս.
ՄԻ ՈՄՆ, կամ ՄԻ ՈՔ. ՄԻ ԻՆՉ. ԻՆՉ ՄԻ. cf. ՈՄՆ, ՈՔ, ԻՆՉ։
Տ. ՄԻԱԶԳ կամ ՄԻ ԱԶԳ.
εἶς, μία, ἔν unus, una, unum. Սկիզբն թուոյ, առաջին ի թիւս. մին, մէն. մեկին, միակ. մու. եզ. եզական. անհատ. ոմն. ոք. եւ իմն, ինչ. մէկ, մը.
Օր մի։ Ի ժողով մի։ Անուն միումն փիսովն։ Առ մի ի կողից նորա։ Ահա ադամ եղեւ իբրեւ զմի ի մէնջ։ Առն միոջ էին երկու որդիք։ Արար ի միոջէ արենէ զամենայն ազգս մարդկան.եւ այլն։
Քանակ է ժողով միոց. զի մին ոչ ասի քանակութիւն, այլ սկիզբն քանակութեան. (Դամասկ.։)
Ո՛չ է բազմութիւն առանց միոյն, բայց մինն է առանց բազմութեան. (Վրդն. պտմ.։)
Լա՛ւ է մի, որ առնէ զկամս աստուծոյ, քան զբիւր անօրէն. (Գէ. ես.։)
Մի եկեղեցի ասէ զբոլոր կաթողիկէն՝ որ ընդ տիեզերս. ըստ այնմ, թէ ի վերայ այդր վիմի շինեցից զեկեղեցի իմ. (անդ։)
Մի՛ ինչ ի մի իրս ուրեք դնիցէք գայթագղութիւն. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
ՄԻ. մ. ԵՒ ՄԻ. Նախ, եւ երկրորդ՝ կամ միւս եւս. մէյ մը որ, մէյ մալ որ.
Զիա՞րդ հրեշտակք՝ ընկեր (մեր) կոչին. մի՝ զի յարարչէն եմք գոյացեալ, որ եւ նոքայն. երկրորդ՝ զի ոչ էաք հեռի ի հրեշտակաց փառաց։ Աղաւնի. մի՝ զի մարդասէր է. եւ մի՝ զի եթէ բազում անգամ բարձցէ ոք զձու կամ զձագս աղաւնոյն, ոչ երկմտեալ թողու զտեղի բունոյ իւրոյ երբէք. (Նար. երգ.։)
Կրկին տանջանք առնին մեղաւորաց. մի՝ զի միշտ այրին եւ խորովին, եւ միւս եւս՝ զի յայնպիսի փառաց վրիպեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
Մի՝ զի զնորայսն վայելեցաք, եւ մի՝ զի ի հատուցումն ապերախտ գտաք. (Երզն. մտթ.։)
ԸՆԴ ՄԻ, կամ ԸՆԴ ՄԻ ՀԱՄԱՐ. συνημμένως coninucte, conjunctim. Միանգամայն. եւ Իբրեւ մի.
Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն, եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. (Սկեւռ. յար.։)
Ի հեբրայեցւոց գրոց երկոքեան սոքա ընդ մի համար (կամ համարի) են. (Սղ. ՟Բ. վերնագր։)
Ո՛չ ընդ մի համարի է՝ զօրավարի ուրուք ի թիկունս հասանել յասպարիսի, եւ թագաւորի. (Սկեւռ. յար.։)
ԱՌ ՄԻ (ոմն, կամ ինչ). ἁνά singuli, -lae, -la. Ըստ գլխոյ. ըստ մարդաթուի. առ իւրաքանչիւր ինչ.
Տալ արքային ասորեստանեայց յիսուկ սիկղ արծաթոյ առ այր մի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 20։)
Երկու խարիսխք առ մի սիւն։ Զչորրորդ դորակի գինւոյ՝ նուէր առ մի գառնն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 19։ ՟Ի՟Թ. 40։)
ՄԻ ՄԻ, միոյ միոյ, զմի մի, եւ այլն. ἔν, καθ’ ἐαυτό, ἔνα, ἔκαστον unusquisque, singuli եւ այլն. Մէն մի, իւրաքանչիւր. մէկ մէկ, ամեն մէկը.
Մի մի իշխան մի մի օր մատուսցեն զընծայս։ Գինդս ոսկիս՝ մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ։ Տանէին մի մի ի նոցանէ մարս երկուս կամ երիս։ Չորից կենդանեացն էին միոյ միոյ ի նոցանէ վեղ թեւք։ Ըստ միոյ միոյ ամսոյ տային զպտուղս իւրեանց։ Մի առ միոջ դիաթաւալ կացուցանէին.եւ այլն։
Ըստ միոյ միոյ առաքինութեան եւ պսակքն փառաց յօրինին ի տեառնէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ը։)
Ի միոջէ միոջէ լուիցես։ Միում միում նոցա շնորհէր։ Միում միում կաշառ գաղտ խթէր։ Զմի մի ի նոցանէ ի ծածուկ քաջալերէր։ Առ մի մի ձիղ՝ հազար սպառազէնք. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե. ՟Զ։)
Զմի մի անդամ. զմի մի զգայարան. (Նար. երգ.։)
Ասաց եւ զթիւ զօրուն՝ միոջ միոջ. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Յինքեանց մի մի տարի ընտրէին նահապետ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իբրեւ յանտառի, կամ իբրեւ միոյ միոյ լերանց. (՟Ա. Մակ. ՟Դ. 38. յն. ի միում ի լերանց։)
Բազում մեծք եղեն ի հարանց եւ ի քաջ կրօնաւորութեան, բայց ի նուրբ խնդիրս՝ մի մի ոք. իմա՛ սակաւք ոմանք. այս ոք եւ այն. գուն ուրեք. մէկ քանի մը։
ՄԻ ՄԻ, մի զմի, մի առ մի. եւ այլն. ἔτερος πρὸς τὸν ἔτερον, ἅλλος ἅλλῳ alter ad alterum ἁνὰ μέσον vicissim, alternis vicibus եւ այլն. Միմեանց, զմիմեանս. իրերաց, զիրեարս. եւ Հետզհետէ. մէկ մէկու, մեկզմէկ. ... եւ այլն.
Աղաղակէին մի առ մի. (Ես. ՟Զ. 3։)
Մի զմի իջեսցուք։ Մի՛ զմիով ելեալք։ Մի զմիով ելեւելս առնելոյ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Նար. ՟Ի՟Ե։)
Մի զմիոյ հետ ստիպէր փութալ։ Փութացոյց դեսպանս մի զմիոյ կնի։ Մի զմի կնի (իբր զմիոյ). (Արծր. ՟Դ. 7. 10։)
Աղաղակէին մի ցմի, եւ ասէին. (Ոսկ. ես.։ (որ է ոճ յն. եւ լտ. զի չունին զբառքս՝ միմեանց, կամ իրերաց։))
Մի ընդ միով երեւեալ ահաւորք եւ շքեղք. (Ասող. ՟Բ. 5։)
Զայս աղօթականս միմեանց տային՝ մի միոջ հրամայելով. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Վիշտ՝ մի ի միոյ վերայ հասանէին։ Ոչ միանգամ, այլ երկիցս անգամ մի ի վերայ միոյ դարձ արարեալ. (Ոսկ. ես.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (որպէս ռմկ. իրարու վրայ՝ կամ ետեւ։))
ՄԻ ՄԻ. մ. ἱδίᾳ singulatim, singillatim. Մի առ մի. մի ըստ միոջէ. ուրոյն ուրոյն. մեկիկ մեկիկ.
Եւ զի՞ մի մի ասիցեմ, միանգամայն ասացից. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ոչ մի մի, այլ միանգամայն կշռելով։ Ոչ մի մի, այլ միանգամայն եկին առ յովբ. (Իսիւք.։)
ՄԻ ԸՍՏ ՄԻՈՋԷ. Տե՛ս զկնի ի կարգին։
ԸՍՏՄԻՈՋԷՔ. Մնացեալքն մի ըստ միոջէ. այլքն եւս որ զկնի. եւ այլն որ ի կարգի.
Նաեւ ըստմիոջէքդ ամենայն մինչեւ ի բուն ծայր երգոյս ոչինչ անյար. (Անյաղթ բարձր.։)
Եւ որ ըստմիոջէքն ամենայն. (Շ. ատեն.։)
Ամենայն ազգք շրջեցան զինեւ, եւ անուամբ Տեառն վանեցի զնոսա. եւ ըստմիոջէքն. (Արծր. ՟Բ. 2։)
ՄԻ՛. Նշանակ արգելման եւ զգուշութեան. որ ըստ թրակացւոյն կոչի մակբայ ապասութեան. սանս. մա. եւ յն. μή . նոյն ընդ հյ. մի՛. եւ οὑ, οὑκ, οὑχ . նոյն ընդ հյ. ոչ. եւ թ. էօգ. որպէս եւ արաբ. մա՛ է ոչ, եւ լա՛ է մի՛. ne noli.
Մի՛ երկնչիր. մի՛ երկնչիք. մի՛ տայք. մի՛ համարիք։ Մի՛ ուտիցէք ի նմանէ, եւ մի՛ հուպ լինիցիք։ Ասէ ցոսա, մի՛. գուցէ մինչ քաղիցէք, եւ այլն.
որ եւ ռմկ. մի՛. մը՛. մ՛. (մի՛ տար, մը՛սեր, մա՛սեր). պ. մէ՛. թ. յետադաս՝ մէ՛, մա՛ (..). Ասի եւ ի մեզ յետադասութեամբ.
Որ ոչն կամիցի գործեալ, եւ կերիցէ՛ մի. (՟Բ. Թես. ՟Գ. 10։)
Որպէս եւ կրկնութեամբ.
Մի՛ աղաչեմ, մի՛ այսպէս չարաչար խորհեսցուք. (Դիոն. թղթ.։)
Մի՛ դու ա՛րքայ, եւ մի՛ դու զայդ բանդ այլ առ մեզ ասեր. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՄԻ՛. Դուն ուրեք վարի որպէս լոկ բացասութիւն. Ո՛չ. չ. իբրու հելլենաբանութեամբ.
Երանի՛ թէ մի՛ լինէր ի ձէնջ այդ մխիթարութիւն. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 2։)
Եղիցի այնպէս. ապա թէ ոչ՝ մի՛ եղիցի։ Որք մի՛ ճաշակեսցեն զմահ։ Մի՛ թողուլ։ Մի՛ գնալ. եւ այլն։
Խնդրէ մի՛ գալ։ Պա՛րտ էր մի՛ աւելիս գոչել, եւ մի՛ ստէպ ստէպ հեծել. (Իսիւք.։)
Մի՛ երկնչիք, դուք մի՛ մեռանիք. (Հ=Յ. փետր. ՟Ժ՟Ը.։)
ՄԻ՛ ԵՂԻՑԻ. ՄԻ՛ ԼԻՑԻ. μὴ γένοιτο ne fiat, absit. ... իբր Քա՛ւ լիցի.
Զի՞նչ ասաց վասն քո՝ որ վնասեաց զքեզ. մի՛ եղիցի. ո՛չ վնասեաց, այլ եւս առաւել սրբեաց զքեզ։ Ո՛չ հա՛յր, մի՛ եղիցի։ Ասէ ցնա ծերն. ո՛չ մի՛ լիցի։ Մ՛չ, մի՛ եղիցի տէր ա՛յլ առնել զայդպիսիդ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ե. ՟Ժ՟Դ։)
ՄԻ՛ ԵՒ ՄԻ՛ ԻՒԻՔ. որպէս եւ Մի՛ եւս. մի՛ ինչ. մի՛ ոք. մի՛ երբէք. մի՛ արդեօք. մի՛ գուցէ. զի մի՛. եւ այլն։ cf. ի բառն ԻՄՆ կամ ԻՆՉ, ԻՒԻՔ. ՈՔ. ԵՐԲԷՔ. ԱՐԴԵՕՔ. ԳՈՒՑԷ. ԶԻ. եւ այլն։
Մի՞ անկա՞ր է առաջի աստուծոյ բանս։ Մի՞ փոխանակ աստուծոյ եմ ես. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Մի՞, զոր սիրեաց անձն իմ, տեսէ՞ք. (Նիւս. երգ.։)
Մի՞ ամենեքեան առաքեա՞լք, մի՛ ամենեքին մարգարէ՞ք։ Մատո՛ ինձ ասէ. (մի՞ քահանա՞յ հրամայես լինել. Առ որս. ՟Ա. ՟Դ։)
Մի՞ ազատ զերծանե՞լ կարասցեն. եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)
Զի՞նչ արդեօք. մի՞ եւ ատեցեա՞լ եղեր իմ մէնջ. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
Մի՞ եթէ ձրի՞ պաշտէ յովբ զտէր. (Իսիւք.։)
Մի՛ եթէ իբրեւ ի հարեւանցի ինչ նայեցար ընդ մեծ ճգնողն. (Իսիւք.։)
շ. ՄԻ՛ ԱՐԴԵՕՔ. շ. οὑκ ἅρα; nonne? Մի՛ գուցէ. ո՞չ ապաքէն. չըլլայ թէ, որ կայ նե. ...
Մի՛ արդեօք դու իցես եգահտացին եւ այլն. (Գծ. ՟Ի՟Ա. 38։)
ՄԻ՛ ԵՐԲԷՔ. մ. Մի՛ լիցի երբէք. բնաւին մի. μηδαμῶς nunquam. բնաւ ամենեւին չ
Զի մի՛ երբէք հարցես զքարի զոտն քո։ Զի մի՛ երբէք դարձցին, եւ թողցի նոցա.եւ այլն։
Կամ որպէս՝ Մի արդեօք, մի՛ գուցէ. μή ποτε ne forte չըլլայ թէ
Մի՛ երբէք վայրենի ձիթենի իցէ, եւ կարծիցես՝ թէ ընտանի իցէ. մի՛ երբէք գայլ իցէ, եւ կարծիցես մարդ. (Ոսկ. ղկ.։)
ՄԻ ԸՍՏ ՄԻՈՋԷ. մ. Մի զկնի միոյ՝ յաջորդաբար եւ նմանօրինակ. հետզհետէ նոյնպէս. մի առ մի ըստ կարգի կամ կարգաւ. ուրոյն ուրոյն հետեւաբար. մէկ մէկու ետեւ, մէկիկ մէկիկ՝ նոյն կերպով, զատ զատ՝ որոշ որոշ.
Սատակեցաք զամենայն քաղաքս նորա մի ըստ միոջէ։ Ամենայն ծառայք նորա մի ըստ միոջէ անցանէին առ նովաւ։ Սկսան տրտմել, եւ ասել մի ըստ միոջէ։ Ելանէին մի ըստ միոջէ.եւ այլն։
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
• , ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. med-արմատից. հմմտ. յն. μῆδος, յգ. μήδεα «հոգ, խնամք, մտածմունք, մտադրութիւն», μήδομαι «խո-կալ, մտածել, ենթադրել», μήστωρ «խո-հեմ», μέδομαι «խորհրդածել, մի բանի մա-սին մտածել, հոգ տանիլ, զբաղուիլ, մաղ-թել», լտ. meditāri, meditor «մտածել, խո-կալ, ուսումնասիրել», meditātio «խոկմունք. մտածմունք», moderare «չափաւոռեւ». mo-destus «համեստ», modus «չափ, քանակ, կերպ, եղանակ», գոթ. mitan «չափել», mi-tōn «դատել», us-mēt «վարմունք», հբգ. mezzōn «չափել, մտածել», māza «չափաւռ-րութիւն», մբգ. māz «չափ, եղանակ», գերմ. messen «չափել», Mass «չափ», անգսք. me-tan, հոլլ. meten «չափել», հհիւս. mát «գնա-հատութիւն», moetr «նկատելի, արժէքա-ւռո», իոլ. midiur, ro midar «մտածել, կար-ծել», mod «կշիռ», կիմր. meddwl «հոգի, միտք» ևն։ Այս բառերի մի մասը պատկա-նում է med-արմատին, միւսները՝ երկար mēd-կամ միջին mod-ձևին։ Հայերէնը պա-հում է միայն mēd-ձևը։ Արմատի իմաստն է «չափել, կշռել և այստեղից էլ՝ դատել, խորհրդածել»։ Ունեցել է նաև. «բժշկել» ի-մաստը, ընդունելով բժիշկը իբրև իմաստուն. որից էլ ծագում են զնդ. vī-mad-«բժիշկ», լտ. medeor «բժշկել», medicus «բժիշկ», յն. Wῆδος, Mῆδη «Բժշկութեան աստուած» ևն (Pokorny 2, 259, Boisacq 619, Walde 471, Ernout-Meillet 568, Kluge 329)։-Հիւբշ. էջ 474։
• ՆՀԲ լծ. հյ. մէտ, մուտ, լտ. mens, ետալ. mente, սանս. mati, manas,-Windisch. 23 կա՛մ սանս. manas, լտ. mentis և կամ յն. μῆδος, μήδομαι, μήτις բառերի հետ։ Gosche 26 սանս. mid, mith, mēdh, meth, զնդ. miϑ, նոյնպէս և փռիւգ. Midas, Mida, իգ. Midia յա-տուկ անունները։ Böttich. ZDMG 1850, 358 զնդ. mati կամ սանս. miti, զնդ. miti «չափ» և կամ սանս. mith։ Lag. Urgesch. 438 զնդ. maiti, լտ. mens. ինչպէս և զնդ. upamaiti=պրս. ummēd «յոյս» ձևերի հետ՝ man արմատիցս Müller SWAW 42, 250 զնդ. maiti, սանս. mati։-Justi, Zendsp. 219 զնդ. maiti ձևի տակ։ Lag. Beitr. baktr. Lex 45 զնդ. maiti ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 34 եւ-րոպական menti-արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 203 մերժելով սանս. ma-ti «միտք», զնդ. maiti, լտ. mens (men--ti-s), գոթ. ga-munds, լիթ. at-minti-e, հսլ. pa-meti ձևերը, որոնց նախաձևը mn-ti-s համապատասխան չէ հյ. միտ բառին, տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Canini, Et. étym. 39 միտք=յն. μῆδος։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. ma, man ար-մատի տակ՝ հնդ. զնդ. հպրս. man, յն. μαντις, μέμονα, լտ. memini, mens, գոթ. ga-mun-an, գերմ. meinen և հյ. իմա-նալ, իմացայ, իմաստ ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. μήτις, μήτις, զնդ. մատ, սանս. մաթիս, լտ. meditatio։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. միտկ, Երև. միտ, միտկ, Տփ. միտ, միթկ, Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Տիգ. միթք, Սլմ. միթք, Վն. միրկ, Մրղ. միթկ1, Պլ. միթգ (բայց միթս է, միթն է), Սչ. միդգ՝, Ակն. միրգ, միքգ, Ասլ. մի*գ, մի*, Ոզմ. մէ՛տկ, Սվեդ. մէդք, Գոր. Ղրբ. մըէտկ, մըէննը, Հւր. Շմ. մըթկ, Զթ. մը'դք, Յղ. մէյտ, Ագլ. մայտ, մայտք։ Նոր բառեր են՝ անմտածել, մտահան, մտա-մոլոր, մտաջոկիլ, մտացիկ, մտացք. մտա-փոխ, մտիկ անել, մտմտալ, մտմտուք, մտո-րել, մտքել, մտքամոլոր, մտքարարի ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ ունինք էնկ. xəžmə-dank «խղճմտանք» (Բիւր. 1898, 789), Ատն. xəγjmədank «խեղճ», mədig qoуmaq «մտիկ ընել», muzmunq «մտածմունք»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მეამიტი մեամիտի «միա-միտ», მეამიტობა մեամիտոբա «միամտու-թիւն». այս բառերը չունի Չուբինովի բա-ռարանը, բայց գործածական են Վրաց նոր գրականութեան մէջ. ինչ. օր. Վ. Կոտետիշ-վիլի, Պատմ. վրաց ԺԹ դարու գրականու-թեան, էջ 189։ (Այս տեղեկութիւնը հաղորդեց Գ Ասատուր. Վրաց լեզուի և գրականու-թեան պատմութեան դասախօս՝ Երևանի հա-մալսարանում)։
ԸՆԴ ՄԻՏՍ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. Անցանել ընդ միտս քննութեամբ. բովանդակիլ մտօք.
Կարդային ինձ, եւ ես ոչ դնէի միտ. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՄԻՏՔ մտաց, մտօք - ՄԻՏ ՄԻՏՔ. νοῦς mens διάνοια , ἕννοια, νόημα cogitatio, intellectus φρήν ingenium ἑνθύμησις φρόνησις intellectio, consilium. Իմացական եւ էական զօրութիւն հոգւոյ՝ ծնօղ ներքին բանի. վարի եւ իբր հոգի. խորհուրդ. սիրտ. կամք. հանճար. ուշ. իմաստ, դիտաւորութիւն. հաճոյք. կարծիք. (լծ. հյ. մէտ. մուտ. եւ լտ. իտ. մէնս, մէնդէ. սանս. մաթի, մանաս) ռմկ. միտք. խելք.
Մինչ չեւ իմ կատարեալ զխօսս ի մտի իմում։ Ասէր եսաւ ի մտի իւրում։ Ասէր ընդ միտս իւր։ Ասէ ընդ միտս իւր։ Խօսեցաւ ըստ մտաց կուսին։ Զարմացաւ ի միտս իւր յակոբ։ Հայիցիս ի նա մտօք։ Որ գիտեսդ զմիտս մարդկան։ Կուրացան միտք նոցա։ Գերեմք զամենայն միտս ի հնազանդութիւն քրիստոսի.եւ այլն։
Զորս ոչ էր կարողութիւն առանց գրոյ ի մտի պահել. (Նախ. ծն.։)
Որ յիւր միտս չէ, եւ սպանանէ զանձն. (Կանոն.։)
Բանք չկարիցեն ի մտէ հանել (զսովորութիւնն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Այս է միտ բանիս՝ որ զկնի. (Համամ առակ.։)
Եթէ ջերմագոյն ոք ի միտն (բանիս) կամիցի նայել, զօրինացն խնամոց ասէ. (Ոսկ. ես.։)
Զիա՞րդ միով բանիւն այնչափ միտք թարգմանէին։ Ոչ կարաց ողջ բերել զմիտս բանին։ Երկու միտք են բանիս. (Կիւրղ. ծն.։ Կիւրղ. ել.։)
Ի գործ արկեալ (մեկնեալ) զմիտս բանին. (Սեբեր. ՟Բ։)
Մի՛ վայրապար եւ խառնիխուռն զմիտս ածիցէք, եւ չիմանայցէք զազգի ազգի դէմս մտաց բանիցն եւ զիրաց. (Սեբեր. ՟Գ։)
ՄԻՏ ԱՌՆԵԼ. Ուռ առնել. միտ դնել. միտք ընել, ուշ դնել.
Յուդա կարկառեալ զձեռն իւր՝ եւ մխեցաւ ի սկաւառակն, եւ ոչ արարին միտ աշակերտքն. (Զքր. կթ.։)
ՄԻՏ ԴՆԵԼ. καταμανθάνω, κατανοέω, συνίημι, προσέχω considero, animadverto, contemplor, attendo եւ այլն. Ուշ ունել. դիտել ուշով. ունկն դնել արթուն կամ սրտի մտօք. աղէկ նայիլ, ուշ դնել, խելք տալ.
Եւ այր միտ դնէր նմա։ Միտ եդեալ ճանապարհին։ Եւ ես միտ (կամ ի մտի) դնէի։ Մի՛տ դիր ընթերցուածոց.եւ այլն։
Մի՛տ դիր յովբայ՝ զի՛նչ ասէ։ Սովփարայ մի՛տ դիր։ Որ ընթանայ ընդ կենցաղս միտ դնելով, ոչ երբէք ելանէ առանց շահի. (Իսիւք.։)
Մի՛տ դիր գեղեցիկ կարգի ասացելոցս. (Խոսր.։)
Ոչինչ քաղցրագոյն քան զդնել միտ պատուիրանաց տեառն. (Սիր. ՟Ի՟Գ. 37։)
ՄԻՏՍ ԴՆԵԼ. νουθετέω, παιδεύω admoneo, edoceo. Խրատել. ազդել. խելք սորվեցնել, խելքը խօթել.
Չէ՛ պարտ նախատել, այլ խրատել եւ միտս դնել։ Ունկնդրացն միտս եդ՝ մի՛ ի բազմացն բարեկեցութիւնս հայել, այլ ի սակաւուցն վաստակս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։)
Ամենեցուն միտս դնէ՝ որ ի կենցաղումս. (յն. օրինադրէ) (Բրս. գոհ.։)
Միտս դնէ նոցա, որ շուրջն կային. (Սեբեր. ՟Բ։)
Ի ՄՏԻ ԴՆԵԼ. ἕχω κατὰ νοῦν, κρίνω judico, statuo. Հաստատել եւ վճռել ի միտս. յառաջադրել. լաւ վարկանել. դատել. խելամտել. յիշել. եւ Միտ դնել. միտքը դնել՝ բերել.
Դնել ի մտի իւրում հասանել ինքն ի վերայ քաղաքաց։ Արդ եդի ի մտի՝ զնա ածել կենաց կցորդ. Զի ի մտի եդեալ էր պօղոսի նաւել առ եփեսեաւ. եւ այլն։
Ոչ գիտացին իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէն, եւ ոչ եդին ի մտի. յն. յոգւոջ կամ ի սրտի. (Ես. ՟Խ՟Բ. 25։)
Ի ՄԻՏ ԱՌՆՈՒԼ. νοέω, κατανοέω, συνίημι, καταλαμβάνω intelligo, comprehendo, cognosco, cogito, considero, animadverto . Իմանալ. ըմբռնել մտօք. տասու լինել. միտ դնել. ուսանել. իմաստասիրել. քաջ խորհել. խելամուտ լինել. հասկընալ, միտք առնել, խելքը հասնիլ, գիտնալ, մտածել.
Ի միտ առնուլ զարդարութիւն, կամ զառակս եւ զբանս իորինս, կամ զհանճար։ Լուարո՛ւք, եւ ի մի՛տ առէք։ Յայնժամ ի միտ առին։ Ի միտ առից, եւ զարհուրեցայց ի նմանէ։ Զգործս ձեռաց նորա ոչ առնուն ի միտ։ Զյանցուածս իւր ո՞վ կարէ առնուլ ի միտ։ Ի մի՛տ առ զաղաղակ իմ.եւ այլն։
Աստուած ինքեան բնութեամբն, ամենայն որ ինչ գոյ հնար ի միտ առնուլ բարի. ա՛յն է. տի՛նա անդր եւս է քան զնոսա. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ը։)
ԶՄՏԱՒ ԱԾԵԼ, կամ ԱԾԵԼ ԶՄՏԱՒ. εὑνοέω, ἑνθυμέομαι, νομίζω, ὐπολαμβάνω cogito, inmente agito, considero, existimo եւ այլն. Խորհել, յածել ընդ միտս. խոկալ. որոճել. իմանալ. եւ Կարծել, համարել, դնել ի մտի.
Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Պետրոս զմտաւ ածէր վասն տեսլեանն։ Զմտաւ ածէր՝ թէ իմասցին եղբայրք նորա։ Մինչդեռ նա զայս ածէր զմտաւ։ Իսկ նա ոչ այսպէս ած զմտաւ։ Այդպէս ածէ՛ք զմտաւ։ Ա՛ծ զմտաւ զբանդ, եւ ի մի՛տ առ զտեսիլդ.եւ այլն։
Ի ՄԻՏՍ ԳԱԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. (յն. պէսպէս ոփոջ) Յինքն գալ. զգաստանալ. զգալ անձին. խորհել, եւ զօրանալ. ինքնիրեն գալ, խելաբերիլ.
Եկեալ ի միտս իւր ասէ։ Պետրոս իբրեւ ի միտս եղեւ։ Եւ լեալ ի միտս ասէ. (Ղկ. ՟Ժ՟Ե. 17։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 11. 12։)
Մի՛ երկնչիր դանիէլ, ի միտս քո լե՛ր, յո՛տս կաց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ՄՏԱՑ ԱՆԿԱՆԻԼ. Ի ՄՏԱՑ ԵԼԱՆԵԼ. Մատթափ լիենլ։ ցնորիլ.
Եւագորաս ի մտաց անկաւ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ոգիք ըմբռնեալ ի չարիս՝ եւ ի մտաց եւս անկանին. (Ոսկ. մտթ.։)
Յանկարծակի սկսաւ ելանել ի մտաց իւրոց. (Եւս. պտմ. ՟Է. 16։)
Զի այնպիսի ոք կին եւ ի մտէ իմն սովոր է ելանել. (Ոսկ. ես.։)
Ի ՄՏԱՑ ԱՍԵԼ. որպէս Ըստ մտի եւ ըստ հաճոյս խօսել. իր խելքէն՝ իր քովէն ըսել.
Եթէ ի մտաց ինչ ասիցեմք, մի՛ հաւատար. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ի ՄԻՏ ԱՐԿԱՆԵԼ. որպէս Զմտաւ ածել.
Ի միտ արկեալ զբանս հրեշտակին՝ մրրկաւ անյուսութեան ծփէր. (Բրսղ. մրկ.։)
Աստուած՝ ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի. (Եղիշ. ՟Բ.) (որ եւ ասի, չանկանիլ ընդ մտօք. ռմկ. խելքէ մտքէ չանցնիր. մտքի կամ խելքի մէջ չիսղմիր։)
ԸՆԴ ՄԻՏ ՄՏԱՆԵԼ. ԸՍՏ ՄՏԻ ԱՅԼՈՅ ԼԻՆԵԼ. Հաճոյանալ. մարդահաճել. հաճել զայլս կամ զմիտս այլոց. գողանալ զմիտս. աչք մտնալ, հաճոյ ըլլալ, ուրշի քեֆը ընել.
Կամէր ընտանեբար ընդ միտ մտանել անօրինին։ Նաեւ առն այնպիսի իսկ ընդ միտ մտանիցես։ Ոչ խաբէութեամբ ընդ միտ ինչ մտից մեծին։ Ապրեցուցին զյովնաթան, զի ընդ միտ մտցեն հօր նորա։ Ընդ միտ մտանել աստուծոյ։ Աւետաբերն կարծեաց, եթէ ընդ միտ ինչ մտանիցէ դաւթի. (Եղիշ. ՟Դ։ Ոսկ. եբր.։ Եփր. թագ. ստէպ։)
Հաճեաց զմիտս նորա. եւ եղեւ նա ըստ մտի լինել՝ բարեաց եւ չարաց. (Սարգ. յկ. ՟Զ.)
ԸՍՏ ՄՏԻ անձինն. Ըստ հաճոյս իւր. ըստ կամի. ըստ քմաց.
Հանգստեամբ վայելել, եւ ըստ մտի շրջել։ Եւ ոչ զայսոսիկ ըստ մտի ունիմք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Զ։)
Ամենայն ինչ ըստ մտի էր սորա. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
ՍՐՏԻ ՄՏՕՔ. cf. ՍԻՐՏ. որպէս եւ զայլ բազում ոճս առընթեր այլոց բառից կամ բայից։
chief, commander;
— վարժից, master;
— հարց, patriarch;
— մարց, abbess;
— գաւառաց, prefect, governor.
• , ի-ա հլ. «գլխաւոր, մեծաւոր, իշ-խան» ՍԳր. Ագաթ. «սկիզբ» Մաքս. դիոն, որից պետութիւն «տէրութիւն, իշխանա-թիւն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. պետագոյն Կիւրղ. ծն. մարդպետ Բուզ. հայրապետ ՍԳր. քա-հանայապետ ՍԳր. հազարապետ ՍԳր. դահ-նապետ ՍԳր. զօրապետ Ոսկ. յհ. ա. 18. գա-ւառապետ ՍԳր. տիեզերապետ Մծբ. նոր բա-ռեր են արարողապետ, գրադարանապետ, մատենադարանապետ, հասարակապետու-թիւն, հանրապետութիւն, մեծապետական, նահանռաաետ. արհեստապետ, ոսկերչա-պետ, խմբապետ, խմբագրապետ, պետակա-նացում, պետականացնել ևն։
• = Հիւս. պհլ. *pet ձևից, որ հաստատում է մանիք. պհլ. -byd (կարդա՛ bed) (MSL 17, 249). իրանեան միւս լեզուները ցոյց են տալիս a. ինչ. պհլ. pat, յգ. patān, զնդ. ❇ paiti-, սանս. [other alphabet] páti-միջին պրս. (Պրոկոպիոսից տառադարձուած)-βαδης -βέδης, պրս. [arabic word] bad, bud, բոլորն էլ նշանա-կում են «պետ, տէր» և գտնւում են սովորա-բար բարդութեանց ծայրը. ինչ. զնդ. aeϑra-paiti-, zantupaiti-, danhupaiti-, nmano-paiti-, vīspaiti-, baēvarəpaiti-, պհլ. magu-pat, spāhpat, hazārpat, Պրոկոպիոսի մօտ Ἀσπεβέδης, պրս. sipahbad, mōbad, hērbud, հլ. բիւրապետ, հազարապետ, մոգպետ, աս-պահապետ, սպարապետ (տե՛ս առանձին ա-ռանձին), և մինչև անգամ քուչ. (իրանեա-նից փոխառութեամբ) tanāpate «տանու-տէր»։-Այս բոլորը պատկանում են հնխ. poti-«տէր, փեսայ» արմատին. հմմտ. այլ ժառանգ ձևերից՝ սանս. pátyatē «իշխել, տիրել, մասնակից լինել», pátnti, «տիրուհի, հարս», զնդ. paϑnī. «տիրուհի», xvaē-pati «նա ինքն», յն. πόσις «փեսայ», πότυια «տի-ռուհի», δεσ-πότης «տանուտեր» δεσ-ποω օտանտիրուհի», լտ. potis «կարող», potes. las «կարողութիւն», potens «կարող», potior «լաւագոյն, աւելի ուժեղ», potissimus «ա-մենալաւ, գլխաւոր», potissime «գերազան-զապէս», utpote «ըստ որում, իբր այն», hospes, -pitis «հիւր կամ հիւրընկալ» (<*hosti-potis), հլտ. potis sum>possum «կարող եմ», čompos «մասնակից», գոթ. brūp-faps «նշանած, խօսեցեալ», hunda-faps «հարիւրապետ», լիթ. patis, pats «փե-սայ, ինքն», vèsz-patis «ինքնագլուխ տէր», vèszpatni «տիրուհի», լեթթ. päts «ինքն», bati «տնտեսուհի, տանտիկին», հպռուս waispattin «կին, տիկին», pattiniskun «ա-մուսնութիւն», հսլ. gospodi=սլով. gospód = յգ. ռուս. гоcподa «տէր», բրըտ. ozech «տանուտէր», ալբան. pata, patše «ունէի» (=տէր էի) ևն։ Հայ լեզուի մէջ այս արմա-տը չի աւանդուած. (պիտի լինէր *հեյ, *հոյ ձևով՝). առաջ կարծում էին թէ այստեղ է պատկանում հայ ազգի անունը, իբրև «տէր» (նուաճուած ժողովուրդների համար), սա-կայն այժմ այս կարծիքը չի ընդունւում (Po-korny 2, 77, Walde 605, 370, Boisacq 806, 808, 179, Trautmann 208 Berneker 336).-Հիւբշ. 229։
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. bud ձևի հետ։ ՆՀԲ լիշում է սանս. փաթի և ա-րաբ. պէտ, պէտի «սկսիլ»։ Սանս. և զնդ. կամ պրս. ձևերի հետ հպմեմա-տում են Peterm. 17 (նաև յն. πόσις), Windisch, II, 15, Böttich. ZDMG 1850, 360, 218, Arica 80, 346, Lag. Urgesch. 121, Justi, Zendsp. 176, Mü̈l-ler SWAW 41, 9 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 499 սրանց հետ նաև բևեռ. patu, 592 badinini, 602 bidiadibat=աետա-պետ, 608 tiuripauiti=տիրապետ, 566 abidaiaina=պետ։ Bugge BVS 1, 152 պրս. և սանս. ձևերի հետ յիշում է նաև գնչ. beddo ևն։ Տէրվ. Նախալ. 91 յն. πόσις, լտ. potis, գոթ. fathis ևն ձևերի հետ՝ իբրև բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. պէտ, զնդ. պիւթ, պայիտ և հպրս. պիւտ, պայ-իտն
• ՓՈԽ.-Վրաղ. Յეტობა պետոբա «գրխաւռ. րութիւն, իշխանութիւն» (Մառ, Иппoл. 66). -մայրապետ բառի գւռ. մարապետ ձևից է քրդ. marabet «կրօնաւորուհի» (որ ի զուր Justi, Dict. Kurde 392 ուզում է հանել ա-րաբ. [arabic word] marabit «կապեալ» բառից)։
ἠγούμενος, ἅρχων, ὔπαρχος priceps, dux. Գլուխ կամ գլխաւորն ի բազմութեան. առաջնորդ. իշխան. Պէկ, սէր,
Մի՛ պակասեսցէ իշխան յուդայ, եւ մի՛ պետ յերանաց նորա։ Իշխանք եւ պետք տոհմիցն։ Զպետս եւ զբռնաւորս. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 10։ ՟Ա. Մնաց. ՟Է. 40։ Դան. ՟Գ. 2։)
Զպետս եւ զիշխանս իւրոյ տէրութեան. (Ագաթ.։)
Այսոքիկ՝ պետք են գլխաւորութեանց. (Նար. ՟Ղ։)
Գլուխ եկեղեցւոյ եւ վէմ՝ հիմն անշարժելի, պետ ընտրեալ դասուն. (Շ. տաղ.։)
Պետըն քրովբէից (հրեշտակապետն) սրբափայլ զգեստաւորեալ, ի գոյն արփւոյն պճնեալ ի պատիւ սուրբ յարութեան. (Յկ. տաղ. յար։)
Եթէ զօրական ոք յասպարիսին խնդրէ զմարտի վրէժ, պետաւ նավաւկրթեսցի. (Սկեւռ. ի լմբ.։ Որպէս հարց սրբոց պետ վերակոչիմ) (այսինքն հայրապետ). (Շ. ատեն.։)
Պետ վարժից կոցեցայ (այսինքն վարժապետ)՝ յանձինս դատախազ. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Ընդ մարցդ պետին կամիմ խօսել։ Ինքն մարց պետն է առ։ Պետ մարցն հրամայեաց (այսինքն մայրպետն) . (Վրք. հց. ձ։)
ՊԵՏ. Տէր եւ իշխան առանձին տեղւոյ.
Զպետս գաւառաց. (Ժմ.։)
ՊԵՏ. Առաջին՝ յոր եւ իցէ կարգի. սկիզբն. (որ եւ արաբ. պէտ, պէտի ).
Գերակատար է եւ կատարողապետ՝ որդի, որպէս պետ ամենայն կատարելութեան։ Ամենայն տեսակագործութեան արարչագործ, եւ պետ ամենայն տեսակի. (Մաքս. ի դիոն.։)
illustrious, famous, distinguished, celebrated, renowned;
elegant, magnificent, excellent;
pompous, sumptuous, fine, rich, superb;
proud, haughty, stiff and starched;
— or —ս, proudly, haughtily;
pompously;
— եւ պաճոյճ, richly and magnificently;
—ս խօսել, to speak elegantly.
• , ի հլ. «փառաւոր, շքեղ, զարդա-րուն» Խոր. Ճառընտ. Յհ. կթ. Մադ. որիզ պերճանալ «հպարտանալ, ճոխանալ» ՍԳր. պլերճութիւն Յոբ. դ. 10. ժդ. 12. Բարուք դ. 34. պերճանք Ոսկ. ես. և փիլիպ. պերճա-Սանահն. պերնապատիւ Հայել. էջ 212 (նո-րագիստ բառ). նոր բառեր են պերճախօս, պերճախօսութիւն, պերճափայլ, պերճաշուք ևն։
• ԳԴ պրս. varǰ «արժանապատւաւ-թիւն»։ ՆՀԲ լծ. հյ. բարձր, բերձ, պարծ, պրս. պէրժ, արաբ պէրզ։ Հիւնք. պարծ բառից։ Փառնակ, Անահիտ 1903, 130 եբը բնիկ հայ՝ սանս. bhrag, զնդ. ba-rag «շողալ» ևն բառերի հետ։ Մառ ИАН 1909, էջ 1155 հասկանալով «փայլուն»՝ կցում է սեմ. brq «փայլիլ», վրայ. բրկիալի, պրկիալի, բրճղիալի «փայլուն» բառերին. հայերէնը փոխա-ռեալ է վրացական մի լեզուից։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 կըր-կընում է Հիւնք.։
(լծ. հյ. բերձ, բարձր, եւ պարծ. պ. պէրծ. ար. պէրզ)Պանծալի. փառացի. սէգ եւ սոնք. շքեղ. ճոխ. երեւելի. մեծ. գեղեցիկ. հոյակապ. նազելի. ... յն. γαυρίων, γαῦρος (լծ. գորոզ). σεμνός եւ այլն. superbus, ut egregius, elegans, gloriosus, spectabilis, gravis եւ այլն.
Պատուեսցեն օտարք պերճք ի խոնարհագոյն բազմեալ մսրի. (Ճ. ՟Գ.։)
Պերճքն եւ գլխաւորքն ի նոցանէ. (Խոր. ՟Ա. 22։)
Հոյլ ծերունեաց պերճից. (Նար. տաղ.։)
Պերճ եւ պանծալի հզօր թագաւորութանդ. (Յհ. կթ.։)
Աթենա իւրովն հարսնացեալն զարդու պերճ եւ պաճոյճ սաղարթանայր զարմիւ, Մագ. (՟Լ՟Դ։)
Կամ Պաճոյճ. զարդարուն.
Ոչ պերճ. հանդիսիւ պճնալ. (Կանոն.։)
Զպարծանս մեր ըստ երանելոյն պօղոսի պերճ եւ պաճոյճ պատուասիրաբար զարդու յարմարել յուսով. (Մագ. ՟Խ՟Դ։)
Եւ այսոքիկ պերճ եւ պայծառ՝ պղատոնականքն իբր եղանիլ բանք. (Խոր. ՟Ա. 1։)
ՊԵՐՃ, ՊԵՐՃՍ. մ. Պանծալի օրինակաւ. ճոխաբար.
Երեք են՝ որ պարծ եւ պերճ շրջին. (Տօնակ.։)
Կնիք՝ պերճ եւ պաճոյճ մակադրեալ. (Մագ. ՟Խ՟Է։)
Դուք պերճս խօսիք, եւ մոլորեալս բարբառիք. (Իսիւք.։)
Սողովմոն արքայն մեծ՝ քերական պերճիւք յարդարեալ զսա (զտաճարն). (Նար. տաղ.։)
as, like;
— գունակ, as;
— զայս օրինակ, thus, in this manner or way;
almost, nearly.
• «իբր, հանգոյն, նման» Ոսկ. փիլ. ժ, ժե. և մ. բ. 23. Վեցօր. (իբր նախադրութիւն առանձին հազուագիւտ է հների մօտ. յետին-ների մէջ բաւական առատ, արևմտեան գրա-կանում միակ գործածականն է, իսկ արևե-լեան գրականում մրցում է նման բառի հետ). որից այսպէս, այդպէս, այնպէս, որ-պէս, նոյնպէս, այսպիսի, այդպիսի, այնպի-նի, որպիսի ՍԳր. Ագաթ. զինչպիսի Փարպ. Խոր. դոյնպէս Խոր. պէսգունակ Ասող. պէս զայս օրինակ Եւս. քր. պէսպէս ՍԳր. որպի-սութիւն Փիլ. աւելի գործածական է իբր. մասնիկ, ինչ. խստապէս Ոսկ. ա. կոր։ Փարպ. խաչապէս, զուգապէս, վերջապէս, քաջապէս, ընդհանրապէս, այլապէս ևն ևն։
• = Պհլ. *pēs ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց հմմտ. ոնռ. paesa-, paesah-«ձև, կերա եղանակ, զարդարանք». գտնւում է մանա-ւանդ բարդութեանց ծայրը. ինչ. vispopae-sah-«ամենազգի, ամէն տեսակ», stəhrpaē-sah-«աստեղազարդ, աստեղանման» ևն. սանս. péças «կերպարանք, ձև, գույն» ևն։ Այս բառերը պատկանում են հնխ. peik'-«զարդարել, նկարել, նախշել» արմատին, որի ժառանգներն են նաև սանս. pimcáti «զարդարել, ձևել, գրել», զնդ. paes-«ռու-նաւորել, զարդարել», հպրս. ni-pištanaiy «գրեցի», niyapaisam «գրեցի», պհլ. nipiš-tan. պոս. nivistan, քրդ. nəvīsin, օաս. fins-sun «գրել», քուչ. piñkam «գրում է», paiy-katsi «գրել», paykalhe «գրութիւն» (MS։ 18, 422), յն. ποιϰίλος «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», գոթ. (filu-)fai'is «(բազմա)պիսի», հբգ. fēh, անգսք. iah, fā, «գոյնզգոյն», լիթ. pèsziu, pèszti «ածուխի կտորով գծեր քա-շել, նկարել, գրել», հպրուս. peisāt, հսլ. pisati «գրել», p'istru «գոյնզգոյն», ռուս. пи-caть, nишy «գրել», necтрьи «խայտաբը-ղէտ», լեհ. pstry «խայտաբղետ», բուլգար. bismó=ռուս. nисьмo «նամակ» ևն։ Հնխ. peik'-արմատի հետ կար նաև * peig-, որից յառաջանում են լտ. pingo, pictum «նկա-րել», pictor «նկարիչ» ևն (Pokorny 2, 9 Tτautտann 21l Boisacq 800, Walde 583, Horn § 1051)։ Եթէ բառը բնիկ լինէր հայե-րէնի մէջ՝ պիտի ունենար հէս ձևը, ուստի պէտք է ընդունիլ որ փոխառեալ է իրանեա-նից, թէև ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ պարս-կերէնի մէջ չէ պահուած (բացի ni-նախա-մասնկաւոր ձևերից)։-Հիւբշ. էջ 230։
• ԳԴ պրս. վէս, վիյս «կերպ, պես»։ ՆՀԲ պրս. վէշ, ֆէշ։ Böttich. Arica 80, 258, Lag. Urgesch. 541 և Btrg. bktr. Lex. 52 սնս. pēças և զնդ. paesah-ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. էջ 182 պրս. ves, waihi։ Տէրվ. Նախալ. 93 իբր բնիկ հայ կցում է վերի բառերին և հա-նում է հնխ. piç «ձևել, պճնել» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συ լϰρ. 96 կապադվկ. πες «միայն»։ Հիւնք. պրս. պէս, պէզ «կերպ, օրինակ», պէսան «որպէս»։ Karst, Յուշարձան 424 ալթայ. bic, bis, bit, bes «նշան, գիր, երևոյթ, զարդ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պէս, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Հմշ. Սեբ. Սչ. բէս, Ասլ. բէ՞ս, Ղրդ. տէս. հետաօրքրական ձևեր են Ագլ. ատպէստ «այդպէս», Դվ. ի՞նչպէստ «ինչպէս», Ննխ. բէս, բէսնագ, բէսնայիգ, բէսնարիգ «պէս, նման». ինչէ՞ս «ինչպէ՞ս»։
• ՓՈԽ.-Հայ. բոշա պէս «պէս» (տե՛ս Finck ЗАН 1907, էջ 119)։
(Նախընթաց խնդրով, հանգոյն ռմկ). Որպէս, ըստ. իբրեւ, հանգոյն. պէս.
Մի քո ընկերին պէս կալ ի հակառակուի. (Ճ. ՟Ա.։)
Իսրայէլցւոցն պէս. (Պիտ.։)
Գետոյ պէս սահի անցանէ։ Աղօթս առնէ ի վերայ նոցա՝ աղքատաց պէս։ Ոչ վասն այսորիկ ետ մեզ ոտս՝ զի անճահս աքստոտեմսք եւ ուղտուց պէս անհեթեթս վազիցեմք. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ծ. ՟Ծ՟Է։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Ի չար հոգւոյն յօրանչեցի, եւ աղեղան պէս ձգեցի (այսինքն ձգտեցի զբերան). (Ոսկիփոր.։)
Մարդք բարեգործք (առ ծնօղս)՝ կոչին ճայից պէս պատուադիրք. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ձկանց պէս կեան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Եւ զայլսն սոցա պէս կարգաւ խնդրել պարտ է. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Եկն այր մի աստուածապաշտ՝ քո պէսդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ՊԷՍ ԳՈՒՆԱԿ. Նոյն ընդ վ. Տե՛ս ի բառն գունակ.
Սա՝ պէս գունակ բաբելոնի. զի եւ ընդ սորա մէջն անցանէ գետն կինդոս. (Ասող. ՟Գ. 42։)
ՊԷՍ ԶԱՅՍ ՕՐԻՆԱԿ. մ. Այսպէս. ըստ այսմ օրինակի. կամ գրեթէ այսպէս.
Սոյն այր եւ եւ զսենեքերիբայ յիշատակէ՝ պէս զայս օրինակ։ Յօրինեալ կարգէ պէս զայս օրինակ։ Որ եւ գրէ իսկ պէս զայս օրինակ բանից։ կարգեցից՝ պէս զայս օրինակ. (Եւս. քր. ՟Ա. 53=64։)
Քանզի լսելիք՝ հեղգագոյն իմն պէս, եւ իգագոյն քան զտեսանելիս. (Փիլ. իմաստն.։)
Ունին զորութիւն այլեւ այլ պէս. (Պիտառ.։) (զոր եւ մարթ է առնուլ որպէս մասնիկ մակբայից կազմելոց յածական եւ ի գոյական բառից)։ 2
cf. Պէտք;
— առնել, to take care, to care, to do the needful or necessary;
— լինել, to be necessary;
ո եւ — whoever, whosoever;
որչափ —, as much as you will or wish;
— է, it must be, it is necessary;
չէ —, it need not be, it is unnecessary;
չեն ինչ ինձ — աղօթք, I do not want prayers;
ինձ ոչ է — զայնմանէ, I care not about.
• «հարկաւորութիւն, կարիք», անհոլով և անեզական գործածութեամբ ունին ՍԳր. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. եզակի ձևով ունին Փիլ. լին. Գնձ. Ոսկ. գծ. այս արմատից են պէտ առնել «հոգ տանիլ, խնամք ունենալ» Սեբեր. Խոր. Լաստ. պէտ է «հարկաւոր է, պէտք է» Ոսկ. ա. թես. թէ պէտ իցէ «եթէ աէտք է» Բուզ. Դ. 51. ո՛չ է պէտ «փոյթ չէ» Ագաթ. որչափ պէտ «որչափ ուզես, ուզածիդ չափ» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. ո և պէտ «որևէ մէ կը, ինչ լինի լինի» Ղև. ռ և պէտ իսկ ոք՝ նոյն նշ. Ոսկ. եբր. ումպէտ «փուճ, անպի-տան» Ագաթ. յումպէտս «զուր, ի զուր» (ար-դի գրականի մէջ), յուպէտ Եւս. քր. զինչպէտ Կոչ. 304. Փարպ. զինչպիտութիւն Ագաթ. զիարդուպէտ Ոսկ. մ. ա. 6. թեպէտ, թեպէտ և ՍԳր. որպէտ Շիր. Կանոն. չպէտք Ոսկ. մ. բ. 24. չպիտոյ Ոսկ. մ. գ. 6. պիտանի ՍԳռ. Եզն. պիտանութիւն Եզն. Կոչ. Ոսկ. համա-պիտան «ամէնքին էլ պէտք եկող» (նորա-գիւտ բառ) Յիշատ. (Տաշեան, Յուց. 425բ), պիտոյ, պիտոյք, պիտոյ է ՍԳր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. պիտոյանալ, Կոչ. անպէտ Գ մկ. գ. 19 անպիտան ՍԳր. սակաւապէտ Փիլ. պիտակ Սեբեր. պիտակութիւն Սեբեր. պիտառ «վը-կայ» Կղնկտ. Անան. եկեղ. պիտառել «վկա-յել» (թրգմ. յն. χρηματίζω «բանակցիլ, խոր հուրդի դնել, պատասխան տալ, երկնային յայտնութեամբ իմանալ ևն») Թէոդ. մայ-րագ. Անան. եկեղ. Նանայ. պիտի «պէտք է, Բ. թագ. իա. 4. Ագաթ. Ոսկ. պիտևան «պի-տանի» (չունի ԱԲ) Կոստ. Երզն. 149 ևն։
• = Իրան *upaita ձևից, ինչպէս և պի-տակ<իրան. *upaita-ka ձևից. հմմտ. պհլ. apētāk «պարտադիր, ստիպողական, աատ-շաճ», apāyet, apāyīt «հարկատր, անհրա-ժեշտ է, պէտք է», պրս. bāyistan, bāyad «պէտք է». այս ձևերը գալիս են upa-մաս-նիկով i «երթալ» արմատից։ Հյ. բառը այն ժամանակ է փոխառեալ, երբ դեռ իրան. նա-խաձայն ս չէր վերածուած a և նախաձայն u հայերէնի մէջ ընկնում է։
• Այսպէս մեկնեց Nyberg, Hilfsb. 2, 18։
• Lag. Btrg. bktr. Lex. 54 զնդ. paiϑva «տէրութիւն, պաշտպանութիւն»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 544 բևեռ. biduni «պի-տանի կամ պատանի»։ Bugge, Beitr. 33 իբր բնիկ հայ՝ լեթթ. špeede «պէտք», špeedu «ճնշել» բառերի հետ. Հիւնք. պոյտն կամ պտուկ բառից։ Patrubany SA 1, 311, ՀԱ 1906. 312 իբր բնիկ հայ կցում է հսլ. beda «վը-տանգ», bediti «ստիպել», գոթ. ga-baidjan, հբգ. ge-beiten «ստիպել. բռնադատել», սանս. bādhatē «նեղը լը-ծել» բառերին. հայերէն պէտ գալիս է հնխ. bheidos-ից, որ դարձած է նախ *բէտ և յետոյ՝ պետ բառի ազդեցու-թեամբ պէտ։ Թիրեաքեան, Ատրաատ-էջ 26 պրս. bāyad «պէտք է» (անորոշն է [arabic word] bayistan, որ է պհլ. apa-yistan=պազ. awāyastan Horn § 179, ուստի շատ հեռու հայերէնից)։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 պարտ բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Վն. պէտք, Սլմ. պէտք՝, Ալշ. Երև. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պէտկ, Մրղ. պէտկ', Ղրբ. պրէթք, Զթ. Ննխ Ռ. բէթք, Խրբ. Հճ. Տիգ. բէդք, Պլ. բէթգ, բէթգը (օր. բէթգը չէ «պէտք չէ»), Սեբ. բէդգ, Սչ. րէղգ՝, Ասլ. բէ՞գը, Սվեդ. բիղք, Ադլ. պայթք. -Հմշ. բէդ ընիմ «սպասեմ», Ակն. բիննալ «պէտք գալ».-նոյն բառն է որ գաւառա-կանների և արդի գրական լեզուի մէջ դար-ձած է ապառնիի մասնիկ՝ պիտի և կրճատ պիտ՝, տի, պի, տ, պ ևն ձևերով. այսպէս են նաև Գոր. Ղրբ. բէ՛դըմա, Ագլ. մm'տm-մm, մm՛տmլm, Մղր. մէ՛տիլ, որոնք նշա նակում են «պիտի»։ Նոր բառեր են անպի-տու, պիտուական, պիտուանի, պիտանացու, պիտենալ (>Ակն. բիննալ), պիտևան, պիտ-նալ «սիրտը ուզել», պէտիչ, պէտքութիւն, պէտքական, պէտքարան «արտաքնոց» (սրա համար հմմտ. հնից՝ ելք պիտոյից «արտաք-նոզ» Վրք. հց. բ. 60), պէտքը (Հմշ. Տր. բէթգը) «լաւ, գեղեցիկ», տեառնպիտոյ Պրտ. ծծկ. «էշ» (Մտթ. իա. 3, Մրկ. ժա. 3, Ղկ. ժթ. 31, 34 «Տեառն իւրեանց պիտոյ են, Տեառն իւրում պիտոյ է» խօսքերի ակնար-կութեամբ, որոնք էշի համար են ասուած)
Մասն այնոցիկ՝ որ ի պէտ մարդկան պարգեւեսցան ի բնութենէս. (Փիլ. լին. ՟Բ. 80։)
Գայ ի յորդանան՝ տէրն առ իւր ծառայն՝ ի պէտ լուացման. (Գանձ.։)
Զի՞նչ է հանդերձեալն (ելանել յերուսաղեմ). այսինքն զիրս ճանապարհորդութեան եւ զպէտ առեալք. (Ոսկ. գծ.։)
ՊԷՏ ԱՌՆԵԼ. Փոյթ առնել. հոգ եւ խնամ տանել. պէտ ընել
Պտղոմեոսն որ եւ եղբայրասէրն, պէտ արարեալ զամենայն ազգաց զմատեանս եւ զվէպսի ի յոյն լազու փոխարկել. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Կամ ի գեհենէն երկիր, կամ զարքայութենէն պէտ արա. (Սեբեր. ՟Թ։)
Լցաւ աւարաւ, զոր նոքա ոչ կարացին պէտ առնել, այլ ի ցրտոյն վարանսն էին. (Լաստ. ՟Դ։)
դիմազ. ՊԷՏ Է. եղեւ դիմազ. Պիտոյ է. պետք է.
Ուր զմեղս թողուլ պէտ եւ ժամանակ է, հեզութիւն յառաջեսցէ. (Ոսկ. գծ.։)
Բազում անգամ չէ պէտ մեկնել. (Նար. երգ.։)
Հասումն գիտութեան, որում պէտ եղեւ գոլ արուեստից սկիզբն. (Փիլ. լիւս.։)
Պողոս չասաց թէ չեմ կարօտ աղօթից. եւ դու ասես թէ չեն ինչ ինձ պէտ աղօթք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Կամ որպէս փոյթ է.
Ինձ ոչ է փոյթ զայնմանէ ... ինձ ոչ է պէտ զայնմանէ. (Ագաթ.։)
ՊԷՏ ԼԻՆԵԼ. որպէս Փութալ. աճապարել.
Ասաց, եղիցին երկինք եւ երկիր. եւ անդէն պէտ եղեալ շեշտակի գոյացան հանդերձ ամենայն զարդուք. (Սանահն.։)
ՈՐՉԱՓ ՊԷՏ. իբրու՝ Որչափ կամք իցեն կամ ցորչափ պիտոյ թուեսցի.
Որչափ պէտ ժամանակս յամիջիր անգ . յն. որչափ ժամանակ կամիս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ծ՟Է։)
ՊԷՏ cf. Ո 2. Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ. կամ Ո՛ ԵՒ ՊԷՏ ՈՔ. Ո՛ ոք եւ իցէ. ո՛ ոք եւ դիպեսցի. տե՛ս եւ ումպէտ.
Ո՛չ զո՛ եւ պէտ թարգմանս յուզել եւ նստուցանել, զի ի բաց բարձցեն ի գրենոյն՝ զո՛ր բան կամիցին, եւ յաւելցեն՝ զոր ախորժեսցեն. (Ղեւոնդ.)
Զնոսա (զարտաքին զոհս) ո՛ եւ պէտ իսկ ոք կարէ մատուցանել, եւ զսոսա (զներքինս) սակաւք.որչափ քան զոչխար լաւ է մարդ, նոյնչափ քան զնա այս պատարագ. (Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Պարենիկ.
• «ոռեպահիկ, պաշար, պարէն, ուտե-լիք» Եւս. պտմ. 161. Իրեն. հերձ. 89. (Հին բռ. մեկնում է պիհ «վզինակ կամ մռտի-կոն», իսկ Բառ. երեմ. էջ 271 «վզինակ կամ մռտինակ», որով հասկացւում է «վնաս, թշնամութիւն»). սրանից է օրապիհ «օրա-պահիկ» Եփր. կձուրդք (ըստ պատուական սրբագրութեան Վարդանեանի, Բառաք. դիտ. Գ. 30)։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] bih «բարի» բառից, իմաստի տարբերութեան համար հմմտ. հյ. բարիք։ (Բայց պրս. bih բառի հինն է պհլ. vēh, որ տալիս է հյ. վեհ, ուստի այլ ևս պիհ ձևի հետ գործ չունե)։ Մ. Ա Դաւեթ-Բէկ, Յուշարձան 398 իռլ biuth, biith, biad «սնունդ», հբրըտ. bit «կեր, սնունդ», յն. βίοτος «կեանք, կեն-սամթերք»։
ἑφόδιον commeatus. Ոգեպահիկ պաշար. պախրէիկ. նպարակ թոշակ.
Յափշտակէին զպիհ զանձանց տառապելոց. (Եւս. պտմ. ՟Գ.. 6։)
Պիհ. վզինակ, կամ մռտիկոն ։
impure, unclean, profane;
filthy, foul, dirty, abominable, detestable, execrable;
— առնել, cf. Պղծեմ.
• , ո հլ. «անմաքուր, գարշելի, կեղ-տոտ» ՍԳր. Կիւրղ. Գնձ. «կեղծ, նենգեալ (դրամ)» Գէ. ես. որից պղծել ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. պղծաբան Ոսկ. մ. գ. 8. Եփր. բ. տիմ. պղծագործ Ագաթ. Կոչ. 235. պղծալից Բ. պետ. բ. 10. Եզեկ. ե. 11. Ագաթ. Եփր. ծն. Կիւրղ. ղկ. պղծախօս Ոսկ. ես. եղծա-պիղծ Կղնկտ. պղծաշուրթն Ես. զ. 5. մկ՛նա-պիղծ Շնորհ. ընդհ. չարապիղծ Վրք. ոսկ. ևն։ Գրուած է նաև պեղծ Անսիզք 29, պիւղծ Ոսկ. ես. 351, 388, պիւծ։
• -Պարը ձևն է *պիղտ, որ պահուած է պղտոր ձևի մէջ. ծ-տ աճման համար հմմտ. պարծ-հպարտ, աղտ-աղծեալ և այլն։
• Տէրվ. Նախալ. 93 ղ մասնիկով պիծ արմատից (պիծղ>պիղծ). որ փիծ բա-ռի հետ հանում է հնխ. pig «ներկել» արմատից, իբր սանս. pinj «ներկել», pingala «գորշ», լտ. pingere «ներկել»։ Bugge, Btrg. 33 իբր բնիկ հայ՝ յն σπίλος «կեղտ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. էջ 109 փոխառեալ սեմակա-նից. հմմտ. հր. և ասոր. bis, արաբ. baisa։ Վերի ձևով մեկնեց Pedersen (տե՛ս Պղտոր)։ Հիւնք. հանում է կեղծ
• բառից։ Karst Յոտարձան 422 արմատը դնում է պիղ, տե՛ս պղտոր։-Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, էջ 339 բիծ, պի-ս(ակ), սպի, փիծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. pis «կեղտոտ» բառին։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին մի կողմիզ ա-րաբ. [arabic word] badγ «ապականուիլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 701) և միւս կողմից հսլ. brudū, ուկր. չեխ. լեհ. brud «կեղտ» (Berneker 88)։
• ԳՒՌ.-Մշ. պիղձ, պեղձ, Մկ. պէղծ, Սեբ. բիղձ. իսկ Տփ. պիխծ «կղկղանք. 2. կեղ-տոտ».-բայական ձևով ունինք Սլմ. պրղ-ծել, Ախց. պղծէլ, Շմ. պղձիլ, Սեբ. բղձէլ, Խրբ. բղձիլ, Ջղ. պխծել և թրքախօս հայե-րից՝ Ատն. պղծէլ էթմէք «պղծել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მილწი պիլծի, ბილწი բիլծի «կեղտ, կեղտոտութիւն, մորութիւն», სიბილწე սիպիլծե, სიბილწე սիբիլծե «պրղ-ծութիւն, աղտեղութիւն», ბილწვბა բիլծե-բա «կեղտոտութիւն, աղտեղութիւն, պղծու-թիւն, բոզութիւն, շնութիւն» (վերջինների հետ հմմտ. հյ. պղծել զկոյս, կուսապղծու-թիւն)։-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեա-ներն էլ ունին pəxs «պիղծ» (Բիւր. 1899, 116)։ Նոյն է նաև ուտ. պիրծ «ծիրտ», պիր-ծmլ «ծրտոտ»։
ՊԻՂԾ (գրի եւ ՊԵՂԾ, եւ ՊԻՒՂԾ). ἁκάθαρτος , ἁνόσιος, βέβηλος, βδέλιγμα, μιαρός, κοινός immundus, impurus, foedus, abominandus, profanus, communis. Անսուրբ. գարշ. զազիր. աղտեղի. խառնակ ըստ խտրանաց հրէից. միւրտտար, նափաք, մէքրուհ. որպէս Պիղծ ըստ խտրանաց, ասի.
Որ մերձեսցի ի պիղծ ինչ, կամ ի մեռելոտիս անասնոց պղծոց, կամ ի մեռելոտիս սողնոց պղծոց։ Զատել ի մէջ սրբոց եւ պղծոց։ Ի բարին եւ ի չարն, ի սրբումն եւ ի պղծում։ Ոչ եմուտ ի բերան իմ ամենայն միս պիղծ.եւ այլն։
Ի սոյն բերի ասելն.
Ոչ կայ հաց պիղծ ՟Ը ձեռամբ իմով . (այսինքն հասարակ հաց, այլ հաց սրբութեան նուիրեալ աստծոյ վասն քահանայից. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 4։)
Ոչ ինչ է պիղծ նովաւ. բայց այնմ՝ որ համարիցի ոք ինչ պիղծ, նմա է պիղծ. (Հռ. ՟Ծ՟Դ. 14։)
ՊԻՂԾ ասի տիրապէս Անսուրբն առաջի աստուծոյ. որպէս մեղաւորն, եւ մեղքն. եւ Որ ինչ միանգամ ըստ ինքեան է գարշելի.
Պիղծ է առաջի տեառն ամենայն անօրէն։ Պիղծ եւ անօրէն իշխանդ իսրայելի։ Պիղծ՝ վատ արանց. (Առակ. ՟Գ. 32։ Օր. ՟Ժ՟Ը. 12։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 25։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 36. եւ այլն։)
Լաւագոյն ասեն ուրեմն քան զպիղծ արիանոսսն հրէայք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Առ ի յանդիմանութիւն նեռինն պղծի։ Մինչեւ պատկեր ի պղծին յանունն կանգնել։ Ոչ ծանուցեալ պղծին յուդայի. (Նար. յովէդ.։)
ՊԻՂԾ. որպէս Խարդախեալն ի դրամս.
Իբրեւ հմուտ սեղանաւոր՝ զօգտակարն ընդունի, եւ զանօգուտն խոտէ՝ իբրեւ զպիղծ դահեկան. (Գէ. ես.։)
ՊԻՂԾ ԱՌՆԵԼ. βδελύσσομαι abominor. Գարշելի համարել. գարշիլ. տես եւ ՊՂԾԵԼ.
Զայր արիւնահեղ եւ զնենգաւոր պիղծ առնես դու տէր. (Սղ. ՟Բ. 7։)
Զբանս սուրբս՝ պիղծս արարին. (Ամովս. ՟Է. 10։)
copper;
coppercoin;
— ծխեալ, yellow copper, brass, bronze, tombac;
— հրաքարային, copper pyrites, yellow copper-ore;
— երփներանգ, variegated copper-ore, phillipsite.
• . ո հյ. «պղինձ մետաղը» ՍԳր. «ստակ, դրամ, փող» ՍԳր. «կաթսայ» Երզն. երկն. զ. Վստկ. 81, 161. որից պղնձի ՍԳր. պղնձագործ Իմ. ժե. 9. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 20. Ագաթ. պղնձահատ Եւս. պտմ. և քր. պղրն-ձաձոյլ Ագաթ. պղնձատ «պղնձէ դրամ» Բրս. մրկ. 168 (նորագիւտ բառ) (Այրին որ զեր-արկ երկու պղնձի փող. անդ՝ էջ 235). պղըն-ձանիգ Գ. թագ. դ. 13. պղնձապատ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 16. պղնձուր (նորագիւտ բառ) «պղնձագոյն» Զենոն. իմաստ. (ըստ Հ. Ա-կիսեանի հաղորդագրութեան). անագապը-ղինձ, պղնձամորթ (նոր բառեր) և այլն։
• = Իրանեանից փոխառեալ բառ. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ birinj կամ [arabic word] pirinǰ «արոյր, պղինձ», որի հին ձևերը յայտնի չեն. յաւա-նի չէ նաև բառիս ծագումը (Horn § 208 bis), որովհետև պատահական նմանութիւն միայն ունի bronze, որ յառաջանում է ստ. լտ. aes Brundisinum ձևից և նշանակում է «Բրինդիզոյ պղինձ» (Kluge 74)։ Պարսկե-րէնից են փոխառեալ նաև քրդ. birinj, pirin-ǰok «արոյր», բելուճ. brinj, թրք. [arabic word] pirinǰ վրաց. ბრინჯაო բրինջաօ, աբազ. prinj-žeš «արոյր», ասոր. [syriac word] parnog «պղինձ»։ Հայերէնի ձ ձայնի համար հմմտ. բրինձ< պրս. birinǰ։-Հիւբշ. 231։
• Ուղիղ մեկնեցին նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 153, Klaproth, Asia pol. էջ 102։ ՆՀԲ լծ. իտալ. bron-zo, թրք. փիրինճ։ Lag. Urgesch. 8II Müller SWAW 38, 588, Diefenbach KZ 12, 76, Պատկ. Изслeд. 10 զնդ. berejya. պրս. birinǰ։ Justi, Zendsp. 187 զնդ. parō-berejya ձևի տակ՝ պրս. և քրդ. ձևերի հետ, ասելով թէ ըստ Pott ZKM 4, 264 բառս արևմտեան ծագում պէտք է ունենայ։ (Զնդ. bərəjya կար-ծեօք միայն «պղինձ» է նշանակում. իսկ պրս. birinj բառի հետ համեմատութիւ-նը համարւում է շատ անապահով՝ ըստ Horn § 208.-Bartholomae, Altir Wört. 958 զնդ. bərəjya-մեկնում է «աստուածութեան մի անուն», իսկ էջ 859 parō. bərəjya-թողնում է անլայտ իմաստով)։ Պատկ. Истор Монг. 72 և Հիւնք. թրք. pirinյ։ Խ. Ուղուրիկեան. Ամէն. տարեց. 1908, էջ 36 կզում է bronze բառին! Յ. Գ. Մ. Պատմ. դրակ. էջ 15 եբր. պըտիլ։ Մառ, O полож. aб-xaз. 7 յաբեթական hpil, spil առմա-տից, որից և ափխազ. bγ «պղինձ»ս
• ԳՒՌ.-Պահուած է «պղինձ (մետաղը) կամ կաթսայ» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Ալշ. Երև. Մկ. Մղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. պղինձ և Ախց. պղինծ «մետաղը և կաթսայ», Տփ. պղինձ, Կր. պղինծ, Մրղ. պիղինձ «կաթսայ». Ռ. Սեբ. բղինձ «մետաղը», Ակն. Խրբ. Հմշ. Սչ. Տիգ. բղինձ «կաթսայ», Գոր. Ղրբ. պր-ղէնձ «մետաղը», Սվեդ. բղէնձ «կաթսայ». Ագլ. պղայնձ «մետաղը», Հճ. բmղինձ «մեծ կաթսայ» (նշանակութեան զարգացման հա-մար հմմտ. գւռ. խալկին «կաթսայ»<յն. γαλϰίον «կաթսայ»՝ χαλϰός «պղինձ (մետա-ղը)» բառից)։ Նոր բառեր են պղնձի «սուր ականջով», պղնձահամ, պղնձահոտ, պղնձա-ռեխ, պղնձկալ, պղնձկալք կամ պղնձկարգ, պղնձեղէն «բոլոր պղնձէ ամանները միա-սին» (-եղեն հաւաքական մասնիկով. ինչ. քարեղէն, ոսկեղէն, արծաթեղէն, երկաթե-ղէն, փայտեղէն ևն)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბილენძი պիլենձի կամ სἀილენძი սպիլենձի, սվան. სბილენძսպի-լենձ, ուտ. պիլինջ, թուշ. სგილენძ սպիլենձ «պղինձ մետաղը»։
χαλκός aes. իտ. rame եւ ottone եւ bronzo (որ է լծ. ընդ հյ. եւ թ). Հրաշալի շառագոյն, որ դեղին կամ ոսկեգոյն լինի՝ յորժամ բաղադրեսցի ընդ զինկ անուանեալ կիսամետաղին, եւ յայնժամ Արոյր եւս կոչի առ մեզ. եւ մթնագոյն է չեւ բոլորովին զտեալն.
Էր ճարտարապետ դարբին պղնձոյ եւ երկաթոյ։ ոսկի եւ արծաթ, եւ պղինձ։ Պատեսցես զնա պղնձով։ Իբրեւ զտեսիլ փայլուն պղնձու եւ այլն։
ՊՂԻՆՁ ԾԽԵԱԼ. χαλκολίβανον orichalcum, electri genus auro pretiosius. Ազգ հրահալելեաց կամ պղնձոյ՝ հաւասար ոսկւոյ՝ կամ ազնուագոյն եւս համարեալ յոմանց.
Ոտք նորա նմանեալ պղնձի ծխելոյ ի մէջ հնոցի՝ հրաշէկ. (Յայտ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 18։)
ՊՂԻՆՁ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ. լտ. talcum, lapis specularis. ըստ բժշկարանի Տալղուն. Ազգ քարի՝ գտեալ ի հանքս գաճի՝ թափանցիկ, եւ հանեալ ի թերթս թերթս.
ՊՂԻՆՁ. χαλκός aes κέρμα numulus. որպէս պղձի դրամ, կամ փող. ըստակ.
Մի ստանայք ոսկի, եւ մի արծաթ, եւ մի պղինձ ի գօտիս։ Արկանէր պղինձ ի գանձանակն։ Զպղինձս հատավաճառացն ցրուեաց. (Մտթ. ՟Ժ. 9։ Մրկ. ՟Ղ. 8։ ՟Ժ՟Բ. 41։ Յհ. ՟Բ. 15։)
pepper;
— լոսեալ, ground or pounded -;
համեմել —աւ, to -.
• (գրուած նաև պղպիղ) «տաքդեղ» Սահմ. Ճառընտ. Խոր. աշխ. 615. որից պրղ-պեղիկ «մի տեսակ բոյս. piperitis sili-quastrum, lepidium latifolium» Ռոշք. հմմտ. նաև կոճապղպեղ, դարապղպեղ։
• = Պհլ. *pilpil հոմանիշից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. պրս. [arabic word] pilpil հոմանիշը։ Սա հնդկական մի բառ է, որ հետզհետէ արև-մուտք յառաջանալով՝ տարածուած է բոլոր լեզուների մէջ. ինչ. սանս. pippalī, քուչ. pippāl, յն. πέπερι (Boisacq 768) >լտ. pi-per, նյն. πιπερι, թրք. [arabic word] biber, հսլ. pipru, գերմ. Pfeffer (Kluge 365), հոլլ. peper, իսլ. piparr, անգլ. pepper, իտալ. pepe, pe-vere, ֆրանս. poivre և յատկապէս պարսիկ ձևից յառաջացած՝ վրաց. მილმილი պիլ-պիլի, արաբ. [arabic word] fulful, ասոր. [arabic word] telfəlā «պղպեղ»), ուտ. pimpil «պդպեղ» (տարանմանութեամբ փխ. *pilpil)։-Հիւբշ. էջ 231։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ։
• ԳՒՌ.-Ջնջուած է. փոխարէն գրրծածւում է տաքդեղ (թրք. isotə=«տաք խոտ») և կամ նոր փոխառութեամբ թուրքերէնից՝ բիբառ, բիբէռ։
ՊՂՊԵՂ. գրի եւ ՊՂՊԻՂ. նոյն բառ է եւ յայլ լեզուս. թ. պիպէր. πέπερι, πέπερις piper. իտ. pepe, pevere. Համեմ կծու եւ ջերմ յոյժ՝ ի գոյն սեաւ, եւս եւ սպիտակ՝ ի չափ գնձոյ՝ ողկուղօրէն բերեալ ի վերայ փոքրիկ ծառոյ յարեւելեան հնդիկս. իսկ յայլ տեղիս պղպեղ է բերք դոյզն բուսոյ՝ ի սկզբան կանաչ պատճով, որ յետոյ կարմրանայ. տաքդեղ.
Զսպիտակ պղպեղ եւ զսեաւ՝ նմանս միմեանց ասեմք գոլ ըստ ջերմայնոյն. քանզի երկոքին ջերմինք են, այլ ըստ առաւելութեան եւ նուազութեան. քանզի սեաւն առաւել ջերմային է, իսկ սպիտակն նուազ. (Սահմ. ՟Ծ։)
Հնդկային աշխարհն, ուստի գային պղպեղ եւ մետաքս. (Ճ. ՟Ա.։)
ի հնդիկս՝ լինի եւ պղպիղ, եւ սնգրուեղ. (Խոր. աշխարհ.։)
this, that, be, self, the same;
զսոյն հետայն, cf. Այսուհետեւ, cf. Յայսմ հետէ;
զ— հետայն, afterwards, soon, shortly, directly;
ի —, immediately;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• (հուոմւում է սորին, սմին, սովին կամ սովիմբ, սոքին, սոցին, սոցուն կամ սոցունց, սոքիմբք, սոքումբք կամ սովիմբք) «նոյն այս, էլի այս» Եւս. քր. Խոր. Եղիշ. որից սոյնպէս ՍԳր. սոյն օրին «այսօր իսկ» Հռութ. գ. 18. սոյն օրինակ Գ. մկ. զ. 24. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ. Բուզ. զսոյն հետայն Նիւս. բն. Դիոն. ածաւ.։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ սա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական սո-<հնխ. և'σ ձև ւով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։
• Բառիս ընդարձակ քննութիւնը տե՛ս Meillet MSL 10, 241-271, յատկապէս էջ 257-8, Pedersen, Հայ. ցուց. դեր.։
դերան. ա. αὑτός, αὑτή ipse, ipsa, idem եւ այլն. որ եւ Դոյն կամ Նոյն ոք եւ ինչ. Այս. իբր առաւել մերձաւոր ընդ նախընթաց բանս.
Առաւել քան զսոյնս։ Սովին հաւատովք։ Հայր սորուն սողովմոնի։ Ասէ սովիմբ մարգարէիւ. (Եղիշ.։ Նար. երգ.։)
Զսոյն զայս առնէ (այսինքն վասն սորին առն)։ Զսմին աւուրբք (այսինքն յաւուրս յայսոսիկ)։ Առ սոյնս եւ զայլոցն. (Նանայ.։ Խոր. ՟Բ։ 25։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Սոյն գունակի (այսինքն սոյնպէս) իմացարուք եւ զայլ եւս բազմազան առաքինութիւն նորա. (Ստեփ. սեւան.։)
ԶՍՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. ա.մ. ἐξῆς, τὰ ἐξῆς deinceps, ex ordine, quae sequuntur. Այսուհետեւ. յայսմ ետէ. ըստ սմանէ. յառաջիկայս. չառաջիկայ. հետագայ. մոտաւոր. ի մօտոյ. կարգաւ. Զսոյն հետայն է ասել։ Զսոյն հետայն սահմանեսցուք։ Զսոյնս հետայն ճառելով։ Գտցէ զսոյն հետայն մերձ. (Նիւս. բն. ՟Բ։ Դիոն. ածայ.։ Մաքս. ի դիոն.։)
ՍՄԻՆ ԻՐԻ ՍՄԻՆ ՎԱՍՆ մ. Վասն սորին իրի. վասն այսորիկ.
Սմին իրի ասէ. (Ոսկ.։ եւ Սարգ. ստէպ։)
Սմին վասն ոչ տայ նոցա վիճակ, զի տէր է բաժին նոցա. (Նախ. թուոց.։)
Սմին վասն պատժեաց զնոսա։ Սմին վասն ասէ. (Ոսկ. գծ. ստէպ։)
ՍՈՅՆՕՐԻՆ. մ. σήνμερον hodie. Այսօր, ի սմին աւուր.
Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։ 4)
cf. Արջնդեղ.
• «արջնդեղ, լտ. nigella sativa L, ֆր. gerzeau կամ nielle, տճկ. չէօրէկ օթի» Գաղիան. Գէ. ես. Բժշ. Վստկ. 223. որ և շոնիզ (գրուած սոնի՞ր՝ Վստկ. 219)։
• -Պհյ. *sōnīč ձևից, որ թէև չէ ասան-դուած, բայց հմմտ. պրս. ❇sōnīz կամ [arabic word] suniz «արջնդեղ», սանս. canija «սև պղպեղ», և պրս. ձևից փոխառութեամբ քրդ. šuniz, արաբ. ❇ šūnīz «արջնդեղ». վերջին ձևից է հյ. շոնիզ։-Հիւբշ. 273։
• Նախ ՆՀԲ յիշում է պրս. սիւնիզ։ Lag Arm. Stud. § 1707 աւելացնում է նաև արաբ. ձևը։
• ԳՒՌ.-Մշ. սոնիջ, Երև. սէվասօնիճ, Կր. սէվսօնին, Վն. սեվսունիճ, Ագլ. սէվսm՛նին, սէվշm՛նիճ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სონჯი սոնջի, სოლინჯი սո-լինջի (<*սոնիջի>*սոնինջի), სოინჯი սո-ինջի «цepнуxa, nigella» եթէ միջին պահլա-ւերէնից չէ փոխառեալ, այն դէպքում հայե-րէնից է։
Սերմանէ արջնգեղ, որ է սոնիճ։ Գաւազանաւ թափի սոնիճ. (Գէ. ես.։)
Սոնիճ. (սեւ հնդիկ, հնտիկ կամ գնտիկ. Բժշկարան.։)
Հոռոմ սոնիճ. ըստ Գաղիան. որպէս յն. մելանթիօն.
paste, glue, lip-glue;
— ձկան, isinglass, ichthyocolla, fish-glue.
• , ռ հլ. «կպցնելու մի նիւթ է. տճկ. թութխալ» Ես. խդ. 13. Փիլ. Յայսմ. որից սռսնձեալ Մեկն. ղկ. սոսնձմունք Պիտ. սո-սընձային, սոսնձանման (նոր բառեր)։
• Patrubány ՀԱ 1908, 343 հնխ. ek'oi «ուտել»>սինձ բառից կրկնութեամբ, Տե՛ս և սինձ։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սոսինջ (ձ>ջ ձայնափոխու-թեան համար կարելի է համեմատել Երև սպիտակուջ<սպիտակուց, դ'եղնուջ<դեղ-նուց, Պլ. անթամալու<անդամալոյծ)։
Մածոյց զնա սոսնձով։ Պնդել սոսնձով. (Ես. ՟Խ՟Դ. 13։ Հ=Յ. օգոստ. ՟Գ.։ Բրսղ. մրկ.։)
Ամենայն որ սոսընձով ըմբռնեալ լինի։ Սոսինձ եւ յարմարութիւն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 4։ ՟Դ. 20։)
Ունիս զսոսինձն քաջահաս (զկին յոբայ), որով մածնուն թեւք արծուեաց. (Վանակ. յոբ.։)
Ջուր ծառանց զերդ սոսնաձ լինի դարձեալ. (Վստկ. ՟Խ՟Թ։)
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
• , ռ հլ. «սուգ» ՍԳր. Եփր. բ. Կոր. Եղիշ. որից սգալ ՍԳր. Եփր. մն. և թգ. Ոսկ. ես. սգաւոր Ես. կա. 2. Ել. լգ. 4. Մտթ. է. 4. որումն Յուդթ. ժզ. 21. սգաւրութիւն Եփր. օրին. սգազգած Վեցօր. մեծասուգ Պիտ. ևն։ Նոր բառեր են սգակիր, սգահանդէս, սգատխուր, սգերթ, սգազգեստ, սգահար սգալի, ևն։ Գրուած է նաև զգալ. ինչ. Յայսմ. փետր. 29, մրտ. 1, մայ. 15 (էջ 528 ա, 533 ա, 748 ա), որի համար հմմտ. տակը Ննխ. զուք «սուր».
• = Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։
• Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
• նը, Arica 74, 207 սանս. çōka, պրս. sōk, յն. ϰυϰαν «խառնել». բոլորի ար-մատը դնում է çuč։ Lag. Urgesch. 339 և Müller SWAW 38 576 սանս. և պրս. ձևեռո։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 21 նաև զնդ. saoka «հրդեհ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 254 դնում է բնիկ հայ բառ։ Bar-tbolomae Stud. 2, 17 և Meillet MSL 7, 58 համարում են իրանեան փոխա-ռութիւն. իսկ Հիւբշ. Arm. Gram. 491 առարկելով որ այս պարագային *սոյկ, սոկ ձևը պիտի ունենայինք, համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uko'-ձևից։ Սակայն ինքն էլ է կասկածում թէ հնխ. k կարո՞ղ էր տալ հյ'. գ։ Սրա վրայ աւելացնենք նաև բառի նշանա-կութիւնը, որ արիական մասնաւորում է. բուն նախնական իմաստը, որ է «այ-րել», չկայ հայերէնի մէջ։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sig «ցաւալի, վիշտ», 424 չաղաթ. sagu «սուգ», sā gun «տխուր», ույգուր. sakinmak «ցա-ւիլ, հոգալ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։
Նոյն եւ պ. սուք, սուկ. πένθος, luctus. Տխրութիւն ներքին եւ արտաքին. արտաքին նշանակք ներքին ցաւոյ. կոծ ողբումն. լալիւն. աշխար. եաս.
Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։
Յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան։ Սգոյ հանդերձ ադանի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
Զինչ ողբալի քան զայս, եւ սուգ. իմա, սգալի, արժանի սգոյ։
ՍՈՒԳ ԱՌՆՈՒԼ. ՍՈՒԳ ՈՒՆԵԼ. cf. Սգալ. πενθέω, lugeo. (Ծն. ԻԳ. 2։ ԼԷ. 33։ Թուոց. ԺԴ. 39։ Ա. թգ. եւ այլն. ստէպ)
Սուգ առին երկինք ի վերայ ձեր. (Եղիշ. ՟Գ։)
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
"an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
• (ի հլ. յետնաբար) «քիչ. համառօտ. կարճ» Ոսկ. մ. բ. 15. Եփր. դատաստ. Խոր. Փիլ. «թանկագին» Ճառընտ. որից ունինք սուղ ինչ կամ սուղ մի «մի քիչ» Խոր. Պիտ. Մագ. սուղական «պարզական» (տպագիրն ունի հակառակ ձեռագրին սուզական) Եզն. սուղասակաւ Եւս. պտմ. (որ Վարռանեան ՀԱ 1914, 643 սրբագրում է սուղ սակաւ), սուղմասնեայ (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 248. նղագոյն Պիտ. Բրս. հց. սղանալ «բարակիլ, կարճանալ» Երզն. քր. սղավաճառ «թանկ գնով ծախող» Ոսկիփ. սղութիւն Կիր. Յայսմ. սղագիր, սղագրական, սղագրութիւն (նոր բառեր). առանձին տե՛ս նաև սղոց։
• ՆՀԲ «յորմէ յն. φιλος, լտ. pusillus «սուղ»։ Հիւնք. սողուն բառից։ Patru-bány SA 1, 196 յն. ϰόλος «խորտա-կուած»։ Meillet MSL 1I. 399 կցում է սանս. çárita-, çrnāti «խորտակել», çir-ná-«խորտակեալ», յն. ϰαω (έϰ-λασσα) «խորտակել, ճիւղերը կոտրատել». ϰόλος, ϰολοβός «խորտակեա,, կտրտած», յետնաբար «կարճ, փոքր, ցած». ϰολάζω «պակասեցնել, ծառերը կտրատել, ա-ւելին յապաւելով ճիշտ չափին բերել», ϰολούω «լապաւել, կտրել, կարճացնել» բառերին։ "Բայց Walde 131 և 166 եր-կուսը իրարից բաժանելով՝ սանս. ձե-ւերը դնում է հնխ. k'er-արմատից, իսկ յն. ձևերը հնխ. qolā-արմատից. երկուսն էլ անյարմար հյ. սուղ բառին)։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 367 սէր բառի հետ=լտ. carus, որ նշանակում է «սէր» և «թանկ»։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեր. sila «կտրել»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Խրբ. ՀՃ. Պլ. Սեբ. Տիգ. սուղ. Ասլ. սիւղ, Սվեդ. սէօղ, բոլորն էլ «թանկ» նշանակութեամբ. որից սուղնալ, սուղզնել, սուղնոց, սուղծախ։
Մինչեւ յարիւնն զաքարիայ եւ այլն. Յետ սղի (գրի). հայր մեր՝ որ յերկինս ... յետ սղի եւ այլն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եւ իբր ռմկ. Սուղ, այսինքն թանկագին.
Սեղան հոգեւոր, բաժակ իմանալի, ո՛չ սղիւ վաճառի, այլ ձրի պարգեւի. (Ճ. ՟Ը.։)
(յորմէ յն. փսիլօ՛ս. լտ. փուսիլլուս. ψιλός pusillus, paulus, paululus βραχύς, μικρός brevis, parvus. Նուազ. սակաւ. դուզնաքեայ. փոքրիկ. կարճ, համառօտ. ամփոփ. նուրբ. բարակ. լերկ. Քիչ.
Խնդութիւնն չէր սու՛ղ չար քան զտրտմութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ըստ հիպոկրատեայ, եթէ, կեանք սուղ. եւ արուեստ երկայն. (Փիլ. տեսական.։)
Անցեալքն յասացելոցս ցուցան՝ բաց ի սղից. (Պղատ. տիմ.։)
Որչափ հնար է՝ ի ձեռն սղից (այս ինքն սակաւուք) յիշեսցուք. (Նոննոս.։)
Սուղ բանիւք՝ քարոզէր զմեծամեծսն աստուծոյ. (Բրս. ղկ.։)
Ժամանակ մահկանացուացս սուղ եւ անյայտ։ Սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու. (Խոր. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 87։)
Սուղ է ժամանակ վաստակոյս ճգնութեանց, եւ յաւիտեանս յաւիտենիցէ դրախտին փափկութեան հանգիստն. (Եփր. դատաստ.։)
Ընդ նեղ եւ սուղ՝ նուազ ինչ տեղի, որպէս ընդ ծակ։ Սուղ եւ սակաւ տեսութիւն. (Նար. երգ.։)
ՍՈՒՂ. βραχύς brevis. Ըստ քերականաց եւ տաղաչափից, նուազ կամ կարճ ամանակաւ. աղօտ. (հակակայ երկարի).
Ամանակք երկու, երկար, սուղ։ Ձայնաւորացն երկայնք են երկու. է՛, ո՛վ. եւ սուղք են երեք, ե, ո, ւ։ Յաղագս սուղ վանդի. սուղ փաղառութիւն լինի եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Թաւ, սոսկ, երկար, սուղ. (Փիլ. այլաբ.։)
Բան ստորաչափի փաղառութեամբ՝ սղիւ եւ երկարաւ. (Արիստ. քանակ.։)
Երաժշտականն բնաւորեցաւ երկայնիւք եւ սղիւք յիւրսն վարել նուագաւոր երգս. (Մագ. քեր.։)
ՍՈՒՂ ԻՆՉ. ՍՈՒՂ ԻՄՆ. ՍՈՒՂ մԻ. մ. Փոքր ինչ. սակաւ մի. խուն մի. քիչ մը.
Խորհրդեանն սուղ ինչ տեղի ետու։ Սուղ ինչ զանազանեալ։ Սուղ ինչ երեւեալ՝ ծածկեցաւ. (Ածաբ. պասեք. ՟Ա. Խոր. ՟Գ. 51։ Պիտ.։)
Ծանեաւ սուղ իմն. (Մագ. ՟Ե։)
Ամենայն մարմին խոտ է, եւ այսու կենօքս դալար սուղ մի. (Վրդն. սղ.։)
ὁλιγαρχία . Սսակաւապետութիւն կամ տնտեսութիւն սուղ իշխանաց.
Արիագոյն (այսինքն լաւագոյն) ասես լինել զքաղաքն ի սուղ իշխանաց։ Ի սուղ իշխանաց ասեմ։ Սուղ ինչ իշխանութիւն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Եւ այսոքիկ մինչդեռ տակաւին քաղաքս հրապարակակալութեամբ էր. իսկ յորժամ եղեւ սուղ իշխանութիւն, հրամայեցի ածել. եւ այլն. (Պղատ. սոկր.։)
• «քիչ, սակաւ». գաւառական ձևն է խուն բառի. հմմտ. խարիսխ=սարիսխ. տե՛ս խուն։-Աճ.
• Müller sWAw яя (1875) էջ 15 սուն, սին (քիչ) կցում է սանս. çտya «դա-
• տարկ», յն. ϰενεος «պարապ» բառերին։ Նոյնը կրկնում է Pokorny 1, 365։
• «տասր». այս ձևով և նշանակու-թեամբ մտնում է տասնաւոր թուականների ծայրը. ինչ. երեսուն, քառասուն, յիսուն ևն։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։
Արմատ Սնանելոյ, եւ բառիցս Կաթնասուն, Ճգնասուն եւ այլն. իբր Սնեալ. Նոյն ընդ Սան. զաւաակ.
Է՛ զի սնոյ տէրն եւ սեղեխն ի միմեանց մեռանին. (Յճխ. ՟Ը. ըստ Լեհ.։)
Սուն եւ սուղ. (խուն եւ դուն, որ է, սակաւ։)
Եւ (Նար. մծբ. ձ.)
Սոքին ոչ սուն մի (տպ. խուն մի) ստորագրին, քան եթէ մեծապանծ պարծանօք ի լոյս ներբողին։
sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.
• , ի-ա հլ. «սուր, թուր» ՍԳր. Բուզ. որից սուսերաձիգ Դատ. ի. 25, 35, Դ. թագ. գ. 26. սուսերամերկ ՍԳը. սուսերաւոր Ա. մնաց. իա. 5. Երգ. գ. 8. Եզեկ. լը. 4. սուսերահար Խոր. սուսերակիր Վրք. հց. ևն։
• = Ասոր. [syriac word] safsē̄rā «սուր» բա-ռից. այս էլ փոխառեալ է յն. σαμφήρα ձևի միջնորդութեամբ պհլ. [arabic word] safšē̄r կամ ❇ šamšēr>պրս. [arabic word] simšir. šamsēr «թուր» բառից. af>ու ձայ-նափոխութեան համար հմմտ. մանուշակ> պհլ. manafšak՝ նոյն նշ.-Հիւբշ. 316։
• ՆՀԲ նոյն ընդ սուր։ Böttich. Horae aram. 48, 177 և ZDMG 1850 361 ա-սոր. պրս. և յն. ձևերի հետ է համեմա-տում։ Müller SWAW 38, 576 և 593 պրս. šamšēr։ Lag. Ges. Abhd. 72 միայն ասորի ձևն է ընդունում, իսկ Arm. Stud. § 2030 սխալ է գտնում կցել պրս. և յն. ձևերին։ Հիւնք. սայր բառից։ Patrubány SA 2, 14 և ՀԱ 1907, 17 իբր կրկնական սուր+ոեր. որի մէջ *սեր<հնխ. k'eru «սուր, թուր». հմմտ. սանս. çaru, գոթ. hairus «թուր»։
նոյն ընդ Սուր. ξίφος, ῤομπαία, μάχαιρα gladius, ensis. եբր. խէրալ. տե՛ս եւ ԽԱՐԲ.
Գեղարդն կամ սուսեր։ Զսուսեր իմ եւ զկազմած իմ ոչ առի։ Ահա սուսերն դողիադու։ Շողիւն սուսերաց.եւ այլն։
Սուսեր ընդ մէջ, թուր զգոտւոյ։ Սուսեր ընդ մէջ ածեալ նստէր յատենին։ Արք կորովք էին յաղեղն եւ ի սուսեր. (Բուզ. ՟Ղ. 8։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոր. ՟Ա. 10։)
Ի ՍՈՒՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, կամ ՍՐՈՎ ՍՈՒՍԵՐԻ. կամ Ի ՍԱՅՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, որ յայլ լեզուս ասի, ի բերան սրոյ։ cf. ՍՈՒՐ, եւ cf. ՍԱՅՐ։
Սուսեր աղուեսու, կամ աղուեսու սուսեր. Անուն խոտոյ։ (Գաղիան.։)
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ո՛չ-ճշմարիտ, կեղծ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եղիշ. Փարպ. «ստութիւն» Սղ. ե. 7. «սուտ տեղը» Ես. իը. 15. Փարպ. որից ստել «սուտ խօ-սիլ» ՍԳր. սուտակ «ստախօս, ստող» Բուզ. գ. 5. սուտակասպաս «կեղծաւոր, շողոքորթ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սուտակասպասութիւն Ոսկ. բ. կոր. և մ. ա. 10, գ. 8. Եւս. պտմ. (գրու-ած սուտապասութիւն Տիմոթ. կուզ. էջ 256). սուտերդմնութիւն Բուզ. սուտապատում կամ ստապատում Ագաթ. Կորիւն. սուտքրիստոս ՍԳր. ստաբան Ա. տիմ. դ. 2. ստագիր Վե-սօր. ստադատ Բուզ. ստախօս իմ. ա. 11 Եփր. ծն. անսուտ Տիտ. ա. 2. Ագաթ. հա-նաաազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. եր-դըմնասուտ Յճխ. չսուտ Մեկն. ղկ. բանսուտ Յհ. ևթ. կրկնութեամբ՝ սուտմուտ Կոչ. 325 և սաստկական նախամասնիկով՝ սափասուտ Եզն. (տե՛ս առանձին)։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. psudo-ձևիզ. սրանից է նաև յն. φεῦδος «սուտ, ստախօ-սութիւն, խաբէութիւն», φευδής «սուտ», φεύδω, φεύδομϰι «ստել, խաբել», φսδρός «ստախօս» (Boisacq 1075). հնխ. ps-նա-խաձայն խմբի մէջ p ըստ օրինի ընկած, բայց իր միջոցով s անկորուստ պահուած է։ Ուրիշ լեզուի մէջ այս արմատը չէ պահուած։
• ՆՀԲ ստոյգ բառի հակառակն է. սրա-նից յն. φευδής Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 115 յունարէնի հետ հնխ. spud արմատից։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 25 (կրկնում է Brugmann Grdr. 2 1, 511), որ չի ընդունում Հիւբշ. 492, առարկելով թէ այսպիսի ձայնա-փոխութեան ուրիշ օրինակ չկայ։ Հիւնք սուտ հանում է ստուեր բառից, իսկ սուտակասպաս դնում է սուտան «ռա-րը»+յն. ἀσπαζομαι «ողջունել, մեծա-րել»։ Վերի մեկնութիւնը հաստատում է
• osthoff SA 2, 49-53, Parerga 1, 233։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 150 մերժում է յն. φευϑομαι և կցում է հսլ. suji, սանս. çūnуá «դատարկ» բառերին։ Meillet MSI 22, 61 վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունի կաբարդին. փցր «սուտ»։-Canini, Et. étym. 166 սուտ-մատուտակ բառի մէջ՝ սուտ դնում է= սանս. sudha «հիւթ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. սուտ, Երև. սուտ, սութ, Ալշ. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ, Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. սուդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. սութ, Սվեդ. սէօդ, Ակն սիւդ, Ասլ. սիւդ, սիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. սօտ. թրքախօս հայերից՝ էնկ. սուդ «սուտ», սուդդան «սուտ, ստօրէն» (տճկ. -dan բացառականի մասնիկով. Բիւր. 1898, 865)։ Նոր բառեր են սուտանց, սուտասան, սուտասիկ, սուտ. զրոյց, սուտլացուկ, սուտլիկ, սուտխաբան, սուտխօսան, սուտկալ, սուտմանց, սուտմէն, սուտմտայ, սուտուփուտ, ստիլ, ստլիկ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სუტი սուտի «սուտ, лож-ныи» (Չուբինով 1202).-բայց պատահա-կան պէտք է համարել լազ. ցուդ «ստել, խաբել», մցուդի «խաբել», ցուդի «սուտ, ի զուր», ցուդոբա «ստութիւն, կեղծիք», մըտ-ցուդի «խաբեբայ», որոնց դէմ նշանակու-թեան տարբերութեամբ՝ թուշ. ցուդաթ «ծոյլ, անգործ, վրաց. ցուդի «վատ, անօգուտ, պարապ», ցուդի կացի «պարապ մարդ», ցուդադ «պարապ, անգործ»։
ՍՈՒՏ, կից ըէնդ այլ բառս. ըստ յն. բարդեալ. զոր օրինակ
Սուտ առաքեալ. ψευδαπόστολος. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 13։)
յորմէ յն. փսէւտիս։ ψευδής, ψευστής falsus, fallax, mendax . Ներհակն ձայնիս Ստոյգ. ոչ ճշմարիտ. հակառակն ճշմարտութեան. անիրաւ. խարդախ. կեղծ. մոլոր. նենգաւոր. խաբեբայ. անհաւատարիմ. սնոտի. ստախօս ոք, եւ անհիմն կամ զուր բան.
Ամենայն մարդ սուտ է։ Լաւ է աղքատ արդար քան զմեծատուն սուտ։ Սուտ են որդիք մարդկան։ Վկայ սուտ։ Ոգի սուտ։ Շրթունք սուտք։ Լեզու սուտ։ Սուտ է ձի ի փրկութեան իւրում. եւ այլն։ Կամ Բան սուտ։ Տեսիլս սուտս։ Մի վկայեր զընկերէ քումմէ վկայութիւն սուտ. եւ այլն։
Սուտ մարդ ոչինչ երկնչի ի ստել. (Եփր. համաբ.։)
Ի ձեռն սուտ երիցանց։ Սուտ են յամենայնի։ Առ աստուած իւր սուտ գտաւ։ Սուտ չեն մեր սպասաւորքս։ Ոչ հաւատային սուտ թողութեանն. (Եղիշ.։)
Մարդիկք սուտք էք։ եւ անվստահք. (Փարպ.։)
Եթէ ոչ եւ միտք քո աղօթեսցեն ընդ մարմնոյդ, սուտ է վաստակ քո. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Եթէ մինն շինեսցէ, եւ միւսն քակեսցէ, զինչ լինիցի. բայց միայն աշխատութիւն սուտ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ձ.) (տպ. զուր)։
Երբեմն ի ճշմարտէն, եւ երբեմն ի ստէն. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Մեղադրէր իբր ստի եւ պատրողի։ Զստոց յայտ առնէ, զի յանձն առնուն, եւ ոչ առնեն. (Մխ. առակ.։ Բան ճշմարտիցն, եւ ստիցն. Մխ. երեմ.։)
Վկայ կոչել ի վերայ ստի զաստուած անարժանագոյն պղծութիւն է։ Երդնուլ ի վերայ ստոյ ի միտսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՍՈՒՏ. մ. իբր Ստութեամբ, եւ Ի զուր. կամ ըստ յն. ստութիւն, եւ սուտ ինչ. եւ բայիւ, ψεύδομαι mentior.
Սուտ երդնուլ. սուտ ասել. սուտ վկայել. եւ այլն։
Եդաք սուտ զյոյսն մեր. (Ես. ՟Ի՟Ը. 15։)
Զոր շրթամբք առ երկիւղի մեծարեցաք սուտ։ Նա արդար է, եւ մեք սուտ կռուիմք. (Փարպ.։) Եթէ կամէր գնալ աստի, մեք ընդէր աշխատեցաք սուտ (տպ. զուր), եւ շինեցաք զդա։ Եթէ ոչ զգուշասցի, այլ ընդունեայն եւ սուտ (տպ. եւ ընդ սուտ) ծախսցէ զաւուրս իւր ի շփոթս եւ ի հոգս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ձ։)
Սուտ եղբայր. ψευαδέλφος. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 28։ Գաղ. ՟Բ. 4։)
Սուտ մարգարէ. ψευδοπροφήτης . (ստեպ Հին եւ նոր կտ.։)
Սուտ վկայ. ψευδομάρτυρ, ψευδομαρτυῤήσας. (Դան. Մտթ.։ Մրկ. եւ այլն։)
Սուտ վկայութիւն. ψευδομαρτυρία. (Մտթ. ՟Ժ՟Է. ՟Ի՟Զ։)
Սուտ վարդապետ. ψευδοδιδάσκαλος. ՟(Բ. Պետ. ՟Բ. 1։)
Սուտ քրիստոս. ψευδόχριστος. (Մտթ.։ Մրկ. եւ այլն։)
ՍՈՒՏ ԱՌՆԵԼ. Ի ՍՈՒՏ ՀԱՆԵԼ. Ստախօս գոլ ցուցանել. սուտ հանել.
Ի պատճառս ագահութեանն իւրոյ սուտ արարեալ զարարիչն իւր։ Յուտել իւրում ի ծառոյ անտի՝ զաստուած սուտ առնէր. (Եփր. ծն.։)
Զի մի սուտ գտայց, եւ ի սուտս հանից զաստուծոյ վկառութիւն վասն իմ. (Վանակ. յոբ.։)
Երթայք կամօք իւրովք՝ յուսացեալ ի սուտ հանել զօգոստոսն (այսինքն զամբաստանութիւնս եղեալս առաջին կայսեր). (Խոր. ՟Գ. 40։)
holy, sacred;
pure, clean, exempt, spotless, stainless, immaculate;
divine, godly, innocent;
saint;
*patron;
holily;
—ն սրբոց, the Holy of Holies;
— առնել, to sanctify, to purify;
— առնել զաստուած, to glorify God;
— առնել զանձն, to offer, consecrate or devote oneself.
• , ո հլ. «մաքուր, անարատ, նուի-րական, սուրբ» ՍԳր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. ես. (վերջին կրօնական իմաստի համար հմմտ. սոգդ. zp'rt «մաքուր», որ քրիստոնէական սոգդերէնում ստացել է «սուրբ, saint» նշա-նակութիւնը). որից սրբել ՍԳր. սրբանալ Ղևտ. ի. 3. Եփր. ել. և ղևտ. սրբագիր Ոսկ Եփր. և Եփես. Եփր. ա. թգ. սրբագոյն Ոսկ. մ. ա. 11, գ. 29. սրբական Կոչ. Ոսկ. մ. ա. 1. սրբակեաց Եւարգ. սրբամատոյց Ագաթ. սրբասաց Ոսկ. ես. սրբասէր Ոսկ. մ. ա. 3. Բուզ. Կորիւն. սրբազան Պիտ. սրբան «երաս-տանի անցքը» Մծբ. 236. սրբիչ «մաքրող» Ագաթ. «ածելի» Թուոց զ. 5, Եզեկ. ե. 1, Եւս. պտմ. Ոսկ. ես. (այս իմաստով հմմտ. պրս. [arabic word] pakī «ածելի», որ գալիս է [arabic word] pak «մաքուր» բառից). նոր բառեր են սրբագրել, սրբանկար, սրբապղծել, սրբապղծութիւն որբատառ, սրբատեղի ևն։ Նոյն բառի ռմկ ձևերն են սրբկիկ, սպրկիկ, սպրկուկ, սպկիկ սարիկ «մաքուր, ջինջ» Լմբ. մատ. 490. Սմբ. դատ. 48, 120. Վստկ. 9, 57, 85. Շնորհ. առ. սրպիկ Տաթև. ամ. 97, 361. սպրկիկ, սպկիկ «ամբողջապէս, յայտնապէս» Անսիզք 11, 37, 59, 67. կայ և սպրկիկ լեզու, սպրկիկ խօսիլ Ոսկիփ. (Բազմ. 1921, 368)։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ubhrō-ձևից, որից ծագում է նաև սանս. çubhrá-«փայ-լուն, պայծառ, գեղեցիկ, մաքուր»։ Պարզ արմատն է հնխ. k'u->վեդ. çu-, որից կազ-մուած է bh աճականով և -r-մասնիկով. հմմտ. ուրիշ աճականներով çundhati «սըր-բել, մաքրել», çuddhá-«մաքուր», cumbhati «փայլիլ, զարդարուիլ», çučis «փայլուն, մա-քուր» ևն։ Այս բառերը գործածական են Ագ-նիի և ուրիշ աստուածութեանց համար. յպռ-կապէս çuddhás ունի «սուրբ» կրօնական ի-մաստո. որ և հայերէնի էլ իմաստն է։ Միւս լեզուներից միայն իռլ. cuanna «գեղեցիկ, սիրուն, նուրբ» ունի այս բառի համազօրը (Sommerfelt BSL 24, 222, Pokorny 1, 368)։-Հիւբշ. 492։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. շերիֆ, պրս. սիւրպէ և հյ. ջուրբ «ջրով»։ Bö̈ttich. Arica 28, 98 ոնդ. suwra «պերճ», suwri, սանս. çubha, cubhra, յն. ϰομφός «վայելուչ, նազելի»։ Müller SWAW 38, 578 սանս. çubhra, ուր յիշուած է նաև թէ Justi հայ բառի հետ նոյնացնում է Հαρπ (ηδων) յատուկ անունը։ Հիւբշ. KZ 23, 19 և Arm. Stud. § 256 ունի ուղիղ մեկ-նութիւնը։ Տէրվ. Երկրագունտ 1883, 17։ վերի ձևով, Պարոնեան, Երկրագունտ 1885, 486 արաբ. շէրէֆ և հյ. սերովբէ բառերի հետ։ Արշէզ, ՀԱ 1896, 270 արբ «ջուր» արմատից. բուն նշանա-կում է «ջրով մաքրել, լուալ». հմմտ. լտ. sorbeo։ Հիւնք. տճկ. սիւփիւրմէք «աւլել»։ Ալիշան, Հին հաւ. 376 գոթ sifer «սուրբ»։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 λίβρος գետի անուան և փռիւգ. παρτυσυβ, ջ։ «անմեղ»=պարտասուրբ բառի մէջ։
• Jensen ՀԱ 1904, 271 հաթ. s.pa. բա-ռի հետ։ Karst, Յուշարձ. 407 սումեր. šub, sub «մաքուր, պայծառ», 424 թթր seb, sup, suv «ողորկ, մաքուր, առողջ» օսմ. չաղաթ. sipúrmek «աւլել»։
• ԳՒՌ.-Մշ. սուրբ՝, Զթ. սույբ՝, սուրբ՝, Ագլ։ Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ, Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տիգ. սուրփ. ննխ. սուրփ, սուփ, Տփ. սուրփ, սուփի, սըփ, Մրղ. սուռփ, Սվեդ. սէօրփ, Անտ. սիւրփ, Ասլ. սիւրփ, սիւր*, Գոր. Ղրբ. սօրփ, Վն. որփ (Ակն. յգ. սրփունաք), որոնք ունին միայն կրօնական նշանակութիւն։ Սովորա-կան իմաստով են Մշ. սէրսուբ՝, Ալշ. սէր-սուփ, Մկ. սmրսուփ «մաքուր» (նաև Բլ. Խզ. Խլ. Խն. Հզ. Վն.)։ Բայական ձևով ունինք Ագլ. սրբիլ, Ջղ. սրբ'ել, Մշ. սրպել, Սլմ. սրփել, Պլ. սրփէլ, Ասլ. սրփէ՝լ, Գոր. Ղրբ. Տփ. սըրփիլ, Վն. սրպել, Հմշ. սրփուշ, Ա-տափ. զըրբ'էլ, Սչ. զրբ'ել, Շմ. սիրփիլ, Հձ, սmյբ'ել։ Նոր բառեր են սերսփել, սերսփիկ, սրբանք, սրբատեղ, սրբաւոր, սրբոտել, սրբունակ, սրբորբանալ, սրբտուք, սրբօրէք։
• ՓՈԽ.-Ս. Գրքի քրդ. թարգմանութեան մէջ կայ սրբարան Եբր. ը. 2, թ. 1. Խզմէթճիէ սրբարանէ (Սրբութեանցն պաշտօնեայ), ժը տընէռա տայիր սրբարան (զաշխարհաևան սոբութիւնն)։
(լծ. ար. շէրէֆ. պ. սիւրպէ. հյ. ջուրբ. եւ այլն). ἄγιος sanctus ἰερός sacer καθαρός purus ἅγνος castus ὄσιος honestus, pius σεμνός reverendus եւ այլն. Մաքուր. անարատ. յստակ. եւ նուիրական. աստուածային. սրբազան. աստուածարեալ. վեհ. վսեմ. արգոյ. ընտրեալ. եւ ողջախոհ. պարկեշտ. նազելի. արդար. անմեղ. եւ Երանեալ.
Երկիր սուրբ։ Օր սուրբ։ Սիրտ սուրբ։ Վասն մեծի եւ սրբոյ անուանն իւրոյ։ Համբառնալ զսուրբ ձեռս։ Բանք տեառն սուրբ են։ Եցկիւղ տեառն սուրբ։ Բանք սրբոց պարկեշտ են։ Զսուրբ սպաս սեղանոյն։ Զսուրբ մատեանսն։ Սուրբն՝ որ ի սուրբս բնակեալ է։ Սուրբ, սուրբ, սուրբ, տէր զօրութեանց.եւ այլն։
Ըստ մեզ՝ սուրբն մաքուր ասի. (Խոսր. պտրգ.։)
Զի՞նչ ասես գոլ զսուրբն, եւ զինչ զանսուրբն։ Այն ինչ՝ որ աստուածոցն սիրելի է, իցէ սուրբ, եւ ոչ սիրելին անսուրբ։ Վասն զի սուրբ է, ուրեմն սիրի. այլ ոչ վասն զի սիրի, վասն այնորիկ սուրբ է. (Պղատ.)
Սուրբ լինել կարծեմ զվայելուչ եւ զպատուականն. (Բրս. հց.)
Ոչ է նա առանձին սուրբ՝ յստակ լուսով. (Եղիշ. ՟Ը։)
աղօթք իմ սուրբ էին (ասէր յոբ). վասն զի սուրբ էր ի սրամտութենէ եւ ի բարկութենէ. (Իսիւք.։)
Գինի որչափ սուրբ իցէ, մրուր լինի.. (Կիւրղ. ծն.։)
Այսպէս ի սուրբս հայրն. այսինքն սուրբ հայրն. (Յհ. իմ. երեւ.)
Որպէս եւ տէրն ի սրբում աւետարանին ասէ. (Նար. երգ.։)
Զոր փրկեցեր պատուական արեամբդ քո սրբոյ. (Բրս. հին ճշ.։ եւ Շար.) (այսինքն սրբով. կամ սրբութեանդ քոյ։)
ՍՈ՛ՒՐԲ մ. καθαρά sancte. Սրբաբար. սրբութեամբ.
Սուրբ նայել ոչ կարէին. (Ոսկ. ես.։)
Կրօնաւոր յայնժամ միայն սուրբ աղօթէ, յորժամ կացցէ յաղօթս հանդարտեալ եւ անզբաղ խորհրդով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Սապատ.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Արշ. «թագուցաւ յինէն գործս և եդաւ ի սպէտ մորթեղէն տապանակիս ի Սամուէլէ և ընկեցաւ ի խաղս գրանոցիս»։ ՆՀԲ համա-րում է նոյն ընդ սապատ «կողով»։
Որպէս Սապատ. սէբէդ, սէբէդ սանտըգ.
Թագուցաւ յինէն գործս, եւ եդաւ ի սպէտ մորթեղէն տապանակիս ի սամուէլէ, եւ ընկեցաւ ի խաղս գրանոցիս. (Արշ.։)
cicatrix, scar, seam, mark;
stain, spot, stigma;
— կեղեքածի, scratch;
ածել զ—ս ի բժշկութիւն, to heal up, to cicatrize, to close.
• (սպւյ, սպեաց) «վէրքի տեղը՝ նը-շանը» ՍԳր. Ոսկ. Եբր. Եւս. պտմ. Կոչ. 415. որից սպիանալ Եփր. համաբ. Անյ. բրձր. սպի, սպիացուցանել Ոսկ. ղկ. սպևուտ Պիտ ըստ Լեհ.։ .....-.. ︎ ︎
• ՆՀԲ լծ. յն. σπίλος «սպի»։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 140 զնդ. *spaya ձևից, իբր spā «վայր ձգել» արմատից= հյ. սպանանել։ Հիւնք. ըստ ՆՀԲ։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), փիծ, պիղծ բառերի հետ կը. ցում է թրք. փիս «աղտոտ» ձևին։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. սրբա «վէրքի նշան»։
• ՓՈԽ.-Կեսարիոյ թուրքերը ունին esbe čəqarasən «էսպէ՛ հանես» անէծքի ձևը. Տ. Վ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 esbe բառը կցում է հյ. ասփուռ բառի հետ, որ ծանօթ չէ և թրք. ձևին էլ նման չէ։ Արդեօք ուզում է ասել սպի՞։
Եւ մեք աւասիկ յիւրաքանչիւր մարմինս ունիմք վէր եւ սպիս բազումս. (Եղիշ. ՟Է։)
οὑλή cicatrix եւ tuber (որ եւ պալար. ռմկ. ուլ ). συνούλωσις cicatricis obductio τραῦμα vulnus, vibex, vestigium σπίλος (լծ. հյ. սպի). macula, labes, vitiligo. Բիծ կամ նիշ կամ հետք խոցուածոյ, վիրաց, կեղոյ, պալարի՝ մնացեալ յետ բժշկութեան.
Նշան սպւոյ կամ պալար կամ պաղպաջ։ Սպի այրեցածոյն է։ Ածից զսպիսն ի բժշկութիւն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 2. 28։ Երեմ. ՟Լ՟Գ. 6։)
Լի էին խարանօք եւ վիրօք եւ սպեօք. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 2։)
Եցոյց նոցա զսպիսն, զի ծանուսցէ՝ թէ նոյն ինքն կենդանացաւ. (Եփր. յար.։)
Թէպէտ վէրք (մեղացն) անցանեն, այլ սպիքն՝ թէպէտեւ դարման ոք առնէ, չանցանեն, եւ կան մնան տեղիք սպեացն յամենայնի. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ո՞ւր արդեօք իցեն մեզ, որք զվէրսն ունին, եւ զսպիսն թշնամանեն. (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։)
Զսպիսն մեղացն ջնջել։ Զի սպիք մեղացըն ջնջեսցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Շար.։)
Սպեաւ խորացեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Զառ ի մեղացն սպիս ջնջել կարասցուք աշխատասիրութեամբ պարապման աղօթից։ Յումեքէ սպւոյ. (Բրս. հց. եւ Բրս. մախ.։)
Վասն վիրացն՝ որ արարին սպիս ի մարմինսն, արգելուլ զոմանս ի քահանայից (պատուոյ)։ Կան մնան յոգիսն ոչ դուզնաքեայ՝ զղջացելոցն՝ սպիք եւ տիպք եւ գիծք առաջին անիրաւութեանցն. (Փիլ. քհ.։)
speed, haste, alacrity, diligence;
frequent, instant;
frequently, often, instantly;
— —, quickly, hastily;
very often, continually, incessantly;
ստիպաւ or —պով, in haste, in a hurry, quick, fast, with great speed or alacrity;
eagerly, hotly;
— կալ, to persevere in, to be assiduous, steadfast in, constant in, to apply or addict oneself to, cf. Հանապազորդեմ
• , ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-
• ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ստիպէլ, Տփ. ստի-պիլ, Շմ. ստիբիլ։
Ստիպով աղօթեն։ Ոչ ամենեքին այնպէս ստիպով առ իս փութացին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
σπουδή studium, festinatio, properatio. Ճեպ. ճեպումն. շտապ, շտապումն. փոյթ. արտորանք. (լծ. լտ. ա՛րտօռ, որ է եռանդն)
Ի ստիպոյ սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Դառնալ մեծաւ ստիպով. (Եղիշ. ՟Բ։ Ուստի կազմի յաջորդ մակբայդ։)
ՍՏԻՊԱՒ. ՍՏԻՊՈՎ մ. σπουδῇ studiose, enixe, festinanter, propere, diligenter. Փութով. ճեպով. սաստկութեամբ. բռնութեամբ. թախանձելով եւ յօժարութեամբ. ինքնակամ. խուռն.
Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 15։)
Վաղվաղակի ստիպով առաքեալ դեսպան։ Խնդրէին ստիպով ի նմանէ։ Լուան զայնպիսի ստիպով կոչումն. (Փարպ.։)
Ի դուռն կոչէր ստիպով սաստիկ։ Շինէ զեկեղեցին ստիպով. (Յհ. կթ.։)
ՍՏԷՊ ա. πυκνός frequens ἑκτενής extensus, adsiduus, sedulus. Յաճախ. անդադար. սը՛գ. եւ Անդանդաղ. փո՛յթ.
Վասն ստամոքսի եւ ստէպ հիւանդութեանց քոց։ Եւ աղօթք ստէպ լինէին յեկեղեցւոյն վասն նորա առ աստուած. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 23։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Եւ էր նա ստէպ ի սպասաւորութիւն իւր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Ստէպ աղօթից պէտս ունի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
ՍՏԷՊ. մ. πυκνά, πυκνότερον frequenter, frequentius φιλοτίμως studio honoris, sollicite, enixe, certatim. Յաճախակի. եւ Ստիպով. փութով. ճեպով. ջանիւ. պնդագոյնս.
Պահեն ստէպ։ Ստէպ կոչեցեալ զնա՝ խօսէր ընդ նմա։ Սպասէին նմա ստէպ հանապազ տեսանել զնա։ Եւ պետրոս ստէպ բախէր. (Ղկ. ՟Ե. 33։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 26։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 12։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
Ինքն փութով ստէպ զհետ երթայր։ Ստէպ եկեսցեն զհետ սուրբ կարապետիդ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Եւ որում անհնար է յաղթել կանանց՝ շատաքօսութեանն, եւ ստէպ ընդ քօղով այսր անդր հայեցողութեան, զաչս ածելոյ ի ստէպ. (Փարպ.։)
Մինչ կոչեցեր զանուն իմ, ստէպ գտեր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Թէ ոչ պատմեսցես ստէպ, մեծամեծ տանջանս ընկալցիս. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Լ.։)
Ետես ինձ մի, որ ելանէր ի լեառն ստէպ ի վաղ. (Հ. սեպտ. ՟Զ.։)
ՍՏԷՊ ԿԱԼ. προκαρτερέω, σχολάζω persevero, vaco. Անընդհատ պարապել. դեգերիլ. հանապազորդել. յարամնալ. յաւերժանալ. ուշ ունել.
Աղօթից ստէ՛պ կացէք. (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 12։ Կող. ՟Դ. 2։)
Պահոց եւ աղօթից ստէ՛պ կաց. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Ցանկ ստէ՛պ կացցուք լուանալոյ զաղտն ապաշխարութեամբ, արտասուօք, աղօթիւք, ողորմածութեամբ. (Ոսկ. եբր.։)
Ոչ պահէ զպատուէրս ծերոց նոցա՝ ստէպ կալ լուանալոյ ձեռաց. (Իգն.։)
Կացեր ստէպ ի քոյին անզգամութեանդ. (Ճ. ՟Ա.։)
ՍՏԷՊ ՍՏԷՊ. մ. Փոյթ ընդ փոյթ. ճեպ ի ճեպոյ. շտապաւ. անդադար. անընդհատ. շարունակ, շուտ շուտ.
Ստէպ ստէպ տագնապել։ Վարէին ածէին ստէպ ստէպ տագնապու. (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 6։ ՟Զ. 7։)
Այս բարբառ ստէպ ստէպ ընթանայր. (Եղիշ. ՟Գ։)
Ամս տասն ստէպ ստէպ աւար առեալ աւերէին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 64։)
breast, bosom;
teat;
source, spring;
ի ստեան, at the breast;
մանուկ ի ստեան, sucking-child;
գօտեւորեալ առ ստեամբ, girt about the paps;
կերակրել ստեամբ, to suckle, to give suck, to give the breast to;
դիել զ—ս, to suck, to draw the breast;
cf. Հատուցանեմ;
անկանիլ ստեանցն, forming or rounding of the breasts in adolescence;
եռալ ստեանց, to give milk;
ի ծուծ ստեանցն կախեալ, hanging to her breast;
—ք անկան քեզ, thy breast are fashioned;
յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ, my hope from my mother's womb.
• . սխալ գրչութիւն, որ մէկ անգամ գտնում ենք Խոր. Ա. 11. «Գօտևորեալ զմէջ-սըն և յահեկէ զստինն երկսայրի և նիզակն արի ի ձեռին իւրում աջոյ և յահեկումն վա-հան»։ Ստորագծեալ բառի տեղ ձեռազիբ-ներն ունին զստին, զստինն, զսուինն։ Սո-վորաբար առնուած է մեր մէջ զստին ձևով՝ իբր զիստ բառի սեռականը. բայց ձեռագիր-ների մեծամասնութեան կրկին ն-երը խան-գարում են գործը։ Նոր հրատարակութեան մէջ Աբեղեանը սրբագրել է սուր՝ որ շատ սուր է։ Մառ ЗВО 9, 309 ընդունում է ուղ. ստին, հյց. զստինն և մեկնում է իբր պրս. [arabic word] satī «պողպատ, երկաթ, նիզակ», որ սակայն նոյնպէս անյարմար է, քանի որ այս իրանեան բառը պիտի տար հյ. *սատիկ կամ *սաթիկ։ Լաւագոյնն է կարդալ զսուինն, ինչպէս ունին եօթը ձեռագիր և ինչպէս պատ-շաճում է տեղին, ուր երկսայրի ածականը պահանջում է մի գոյական։ Մեզ պէտք չէ շփոթեցնէ այն, որ զստինն հայցական է, իսկ նիզակ և վահան ուղղական։ Այսպիսի անտրամաբան ձևեր շատ առատ են մեր թէ՛ հին և թէ նոր գրողների մօտ։]
μαστός uber, mamma, mamilla. սանս. սթանա. (Արմատն է Շիթ, կաթն. թ. սիւտ. լծ. եւ ծուծ. ծիծ. որ եւ տիտ) Կաթնաբեր մասունք մարց ի դիեցուցանել զծնունդս. ծիծ.
Վասն օրհնութեանց ստեանց եւ արգանդի։ Յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ։ Ընդէ՞ր դիեցի ես զստինս մօր իմոյ։ Յափշտակեցին զորբն ի ստենէ։ Անջատելոցն ի կաթանէ, հատուցելոցն ի ստենէ.եւ այլն։
Զծերս, եւ զտղայս ստնդիայս ստեան. (Ածաբ. կարկտ.։)
Նուազ ստեամբն կերակրիս իբրեւ զսանդիայ. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Ունէր դուստր մի ի ստեան։ Յորժամ ծնցիս որդի, զձախ ստինն մի՛ տացես մանկանն. (Հ. փետր. ՟Ի՟Է. եւ Հ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)
Լայնաբար եւ նմանութեամբ ասի.
Գօտեւորեալ առ ստեամբք. այսինքն առ լանջօք. (Յայտ. ՟Ա. 13։)
Միթէ պակասեսցե՞ն ստինք ի վիմէ. այսինքն աղբերակունք. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Վէմ անծին եւ ապառաժ՝ ստեամբք վտակաց ջուրց արբուցանէ զծարաւիս. (Սարկ. աղ.։)
Մի՛ կորուսաներ զբուժեալս արեամբ քո, եւ զբուծեալս ստեամբ քո գթած։ Ստինս զշտեմարանս սրտին եւ մտացն կոչէ. (Նար. ՟Ծ՟Է. եւ Նար. երգ.։)
Եւ զի՞նչ իցեն առատ ստինքն, եթէ ոչ կտակարանքն աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Առեալ զփոքրիկ մանկիկն իւր՝ որ էր յիստեան (իբր յըստեան). (Մամիկ.։)
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
• «ո՞ւր, ո՞րտեղ. 2. որտեղ որ» ՍԳը. որից ուրեք, ոչ ուրեք ՍԳր. Եզն. է ուրեք Եղիշ. ուրեք ուրեք Եղիշ. Խոր. ուր ուրեք Փարպ. հազիւ ուրեք Յհ. կթ. դուն ուրեք Պորփ. Սարգ. ուրեմն «մի տեղ» Կիւրղ. գնձ. «մօտաւօրապէս» Եւս. քր. «մի, ինչ որ» Բուռ Դ. 55 (ընդ գաղտնի դուռն ուրեմն). «հե-տևաբար, ասել է թէ» ՍԳր. Ագաթ. ուր ուրեմն Եւս. քր. հազիւ ուրեմն Պիտ. Եղիշ. անդ ուրե-մըն Եւս. քր. աստ ուրեմն Խոր. ուրանօր Յհ իմ. ատ. երև. ուրկայ, ուրկայութիւն Անյ. ստոր. Ոսկիփ. այլուր Իմ. ժը. 18. Վեցօր Կոչ. այլ ուրեք Հռութ. բ. 8. այլ ուրեմն Վրք հց. հանուր (տե՛ս առանձին). ա՛յլ է համուռ, որից միահամուռ։-Հնագոյն գործածութեամբ ո՛ւր ցոյց էր տալիս դադարում. իսկ շարժում ցոյց տալու համար գործածւում էր յո՞. աւե-լի յետոյ վերջինս ջնջուեց և երկու գործածա--թեամբ էլ եղաւ ուր. սրա առաջին հետքերն ունի Փարպ. (տես Այտընեան, Քնն. քերակ. էջ 68)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ր մաս-նիկով *ու անորոշ դերանունից, որ իր ան-կախ գոյութիւնը չէ՛ պահած, բայց գտնւում է նաև յուկամ, յուպէտ «ո՛ւր որ ուզես, ո՛ւր որ պէտք լինի» Եւս. քր. բառերի մէջ և գա-յիս է հնխ. k2u անորոշից։ Սրա միւս ժա-ռանգներն են՝ սանս. kճ «ինչպէս», kuvá, kuha, kutra «ո՞ւր», kutah «ուստի՞, ո՞ոտե-ռից», զնդ. kū, kudā, kuϑrā «ուր», լտ. ubi, հլտ. cubi «ուր», օսկ. puf, ումբր. pufe, pue «ուր», կրետ. ὄπωι, ալբան. kur «իբր», հսլ. kide, լիթ. kur «ուր», անգսք. hū «ին չպէս», կիմր. čw, čwt «ուր», թոխար. kuse, kuce, kupre «եթէ», քուչ. kwri «երբ, եթէ» (MSL 18, էջ 419)։ Այս բոլորը կազմուած են պար-զական k2u արմատից, զանազան աճական-նեռով. յատկապէս «ո՞ւր» նշանակութեամբ ձևերը կազմուած են -dhe կամ -r աճական-ներով. առաջինին են պատկանում սանս. kuha, զնդ. kudā, հսլ. kude, լտ. ubī, ումբ. pufe ևն, իսկ երկրորդին են պատկանում հյ. ուր և ւիթ. kur «ուր»։ Այս բոլորի հետ հմմտ. հյ. ի, ր, որոնք գալիս են հնխ. k2, k2o անորոշներից. յատկապէս ուր կազմում է զուգահեռական ձև՝ իր և որ բառերի՝ իր ր աճականով (Pokorny 1, 522)։-Հիւբշ. 481։
• ՆՀԲ արմատը ո՞, ո՞յր, յո՜ր՝ իբր ներ-գոյական. լծ. յն.օῦ, ὄπου, լտ. ubi։ Pè-term. 263 յն. ποῦ, օῦ։ Տէրվ. Altarm. 3-4 լտ. que, quisque, գոթ. bvah ևն բառերի հետ՝ հնխ. qvar ձևից։ Հիւնք. պարոյր բառից։ Bugge KZ 32, 52 լիթ. kur բառի հետ։ Meillet MSL 10, 259 և Հիւբշ. 481 ր մասնիկով ու արմատից։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն տե՛ս Gauthiot, La fin de mot, էջ 210. Meillet MSL 20, 92 և վերջին անգամ вEA VII, 1, էջ 3։
• ԳՒՌ.-ԱԽղ. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. Տփ. ուր, Մրղ. Տիգ. յուր, Ալշ. Մշ. յուր, Մկ. Հին Ջղ. հուր, Ասլ. իւր, Սլմ. յիւր, Հճ. յույ, Զթ. յօյ, յոյ, Պլ. Ռ. վուր, Ղրբ. հօր, Ռմ. Սչ. ո՛ւրուխ, Հնգ. ուղ, Ագլ. նօր, Հմշ. նիր, Սվեդ. յէօ (տե՛ս յո՞).-Ննխ. վրէ՜, վի՞ր է «ո՞ւր է». վդէխ, վդէ, ուդէխ, վուդէխ, վիդէխ «ո՞ր-տեղ», Խր. վըրդէխ, Շմ. հօ՞րդէ «ո՞ւր, ո՞ր-տեղ».-Տփ. ուրուքմին «որևիցէ մի տեղ». հմմտ. ոքմին։-Իսկ Գոր. Ղրբ. թօ՜՛ռնը, Ջղ, դո՞րն, Վն. դո՞ր ծագում են ընդ ո՞ր ձևից։-Բարբառներում ո՞ւր նշանակում է նաև «ին-չո՞ւ» (օր. Ջղ. յո՞ւր «ինչո՞ւ»). Որ չէիր գա-լու, ո՞ւր ասացիր։ Սրա հնագոյն գործածու-թիւնը գտնում եմ Լմբ. մատ. 315. «Ի քէն տուաւ մեզ այս զգաստութիւն աղօթից խօ-սակցութեան ընդ Աստուծոյ, որ զնախապատ-մեալ շնորհս արարեր մարդկան. ապա թէ ոչ, մեք ո՞ւր զօրէաք ի թանձրութենէ մարմ. նոյ ելանել»։ Այս օրինակում ո՞ւր «ինչպէ՞ս» նշանակութեամբ միայն կարող է մեկնուիլ։
Ո՞ՒՐ. ποῦ; ubi? quo?. (ի մեզ արմատն է ո՞, ո՞յր, յո՞ր, իբր ներգոյական) Յորում տեղւոջ. ո՞ւր, ո՞ւր տեղ.
Ո՞ւր է որ ծնաւ արքայն հրէից։ Ո՞ւր կամիս զի պատրաստեսցուք։ Ո՞ւր են հաւատքն ձեր։ Իսկ արդ ինունքն ո՞ւր են։ Ո՞ւր են օթեւանք քո։ Ո՞ւր եգիք զնա։ Ո՞ւր իմաստուն, ո՞ւր դպիր, ո՞ւր խորհրդական.եւ այլն։
Ո՛ւրն անյայտ։ Ադամ զո՞ւր եսն յաստուծոյ հարցանի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Կամ իբր անորիշ հարցական.
Ո՞ւր եւ քարոզեսցի։ Ուր եւ գտցի.եւ այլն։
Կամ իբր տրակ.
Ո՛ւր եւ մտանէր։ Ո՛ւր եւ երթալոցն իցեմ. (եւ այլն։ cf. ՅՈ՛, ՅՈ՛Վ։)
ՈՒՐ մ. իբր յարաբերութիւն ներգոյական. (լծ. յն. ո՛ւ, որ է Ուր, եւ ոյր) կամ օ՛բու. լտ. ո՛ւպի. οὗ, ὄπου ubi. Ի տեղւոջ՝ յորում. յորում վայրի. ուր, ուր որ. ...
Եկեալ եկաց ի վերայ, ուր էր մանուկն։ Եկն ի նազարէթ, ուր սնեալն էր։ Ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա։ Եդ ի կռածոյ գերեզմանի, ուր չէր բնաւ զոք եդեալ։ Յերկրի, ուր ցեց եւ ուտիճ ապականեն։ Ուր գանձն ձեր է, անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին։ Որդւոյ մարդւոյ ոչ գոյ՝ ուր դիցէ զգլուխ իւր.եւ այլն։
Կամ որպէս տրական. Ի տեղին՝ յոր. յոր վայր. յոր. ուր որ. ... οugr-SmCi;
, ποῦ, ὄπου quo.
Առաքեաց զնոսա յամենայն քաղաքս եւ ի տեղիս, ուր ինքն երթալոց էր։ Հողմ ուր կամի՝ շնչէ։ Ո՛ւր եսն երթամ, դուք ոչ կարէք գալ.եւ այլն։
ՈՒՐ. մ.շ. ὄπου ubi, quum, cum. Երբ. յորժամ. մինչ. այնզի. որովհետեւ. ուր որ, երբոր.
Ուր եւ արդ իսկ են ի ձեզ հեռ եւ նախանձ, ո՞չ ապաքէն մարմնաւոր էք։ Չզանգիտեն զփառսն հայհոյել. ուր հրեշտակք, եւ այլն։ Ուր միքայէլ հրեշտակապետն, եւ այլն։ Զանմեղս դատապարտէիր, եւ զվնասակարս արձակէիր, ուր աստուծոյ ասացեալ էր, թէ զանմեղն եւ զարդարն մի՛ սպանանիցես. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 3։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 11։ Յուդ. 9։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 53։)
Մինչ ի կատարումն արարածոց, ուր ընթացք արեգականն դադարին. (Շ. բարձր.։)
ՈՒՐ, ուրի. գ. Որպէս ստորոգութիւն յայտնիչ տեղւոյ.
Յաղագս այլոցն, երբին, եւ ուրին ճառեցաւ. (Արիստ. ստորոգ.) յն. ὐπὲρ τοῦ που de ubi.
ՈՒՐ ՈՒՐԵՄՆ. գ. ποῦ, μόλις, ὔστερον alicubi, vix, tandem, aegre μόλις ποτὲ tandem aliquando, vix tandem. Յետոյ ուրեմն, անագան. հուսկ յետոյ. հազիւ, դժուարաւ, եւ Հեռի ուրեմն. ետքը ետքը, ճորով.
Տարակուսեալ ի մարդկային բժշկութեանցս՝ ուր ուրեմն զմտաւ ածէր զվկայն քրիստոսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Յերկարէ ժամս ինչ զպատասխանիսն. եւ ո՛ւր ուրեմն հեծութեամբ սկիզբն արարեալ պատմէ զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Եւ ապա ո՛ւր ուրեմն զիմաստասիրի անուն ժառանգէին։ Ո՛ւր ուրեմն յետոյ ժամանեալ մահուն՝ զղջանաս։ Ո՛ւր ուրեմն ի բեկանել հացին ծանեաք զնա. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Սկեւռ. յար.։)
Ամենեւին ո՛ւր ուրեմն ի բացեայ յայնց ժամանակաց պատմի. (կանխագոյն. տէ՛ խելմը առաջ) (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՈՒՐ ՈՒՐԵՔ. մ. ὄπου, ὦπου ἅν, οugr-SmCi;
ἑάν ubicumque. Ո՛ւր եւ. յորո՛ւմ վայրի եւ իցէ. ցորչափ. ե՛րբ եւ.
Ո՛ւր ուրեք եւ դիպէր ի տեղիս ի յոստանի, եւ կամ ի հովն։ Ո՛ւր ուրեք իցէ գէշ, անդր վաղվաղակի հասանիցեն. (Փարպ.։ Նար. յովէդ.։)
Ո՛ւր վնասիցենն ուրեք զմեզ (գազանք), յերկիւղ աստուծոյ շարժեն. (Յճխ. ՟Դ։)
ՈՒՐ ՈՒՐՈՅՆ. Իբր Ուրոյն ուրոյն. մի առ մի. κατ’ εἵδον.
Ուր ուրոյն թուէ զզարդսն՝ զգլխոց եւ զոտից. (Ոսկ. ես.։)
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.
• տե՛ս Ուր։ «ի բառիցս ուր և ոք, իք, ինչ» ՈՒՐԶԷ «զայրացումն». ունի միայն Բռ երեմ. էջ 259։
ՈՒՐԵՔ եւ ՈՉ ՈՒՐԵՔ. ποῦ alicubi, sicubi, aliquo եւ οὑδαμόθι nullibi եւ այլն. (ի բառիցս Ուր, եւ ոք, իք, ինչ) Որպէս Ի տեղի ինչ. կամ յոչինչ տեղի. ի տեղւոջ իմիք, կամ յոչ իմիք տեղւոջ. երբէք. երբեմն. ուրեմն.
Վկայեաց ոչ ուրեք։ Քանզի ասէ ուրեք։ Յորժամ ուրեք յամիցէ։ Յետ բազում ժամանակաց թէ ուրեք (այսինքն երբէք) գայցէ ի տուն։ Ոչ ուրեք առաքեցայ.եւ այլն։
Ոչ ուրեք գտանեմք ասացեալ նորա ի նորումս. (Եզնիկ.։)
Է՛ ուրեք՝ զի քաջապէս յաղթեցաք թշնամեացն. եւ է՛ ուրեք՝ զի նոքա մեզ յաղթեցին։ Է՛ ուրեք, զի եւ յամէ զտալն առ սէր բարերարութեանն իւրոյ. (Եղիշ. ՟Ե։ Խոսր.։)
Ուրեք ուրեք գտեալ աշխատութեամբ։ Որ եւս ուրեք ուրեք ի ծածուկ յիշխանութեան պարսից ունէին զքրիստոնէութիւն. (Խոր. ՟Ա. 1։ Եղիշ. ՟Բ։)
ՈՒՐԵՔ. ա. իբր մասնական անուն, Իմն. ինչ. ուրեմն.
Ի տեղւոջ ուրեք։ Յանկեան ուրեք. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 1։ Գծ. ՟Ի՟Զ. 26։)
Որք ի կորիթոս, եւ որք ի կողմն մի ուրեք ծովակալք տիրեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Կարծէր ի տեղիսն ուրեք անյայտս գետառուին թաքչել. (Փարպ.։)
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
• (հոլովւում է սեռ. ուրուք, տր. ու-մեք, բց. յումեքէ. յոգնակին փոխ է առնում ոմն բառից. կան նաև յետին ումեքիւ, ոքք ևն խոտելի ձևերը. օր. Սիր. խբ. 22. Ոչ կարօ-տացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ) «մէկը, մի մարդ». որից ո՛ ոք, ո՛վ ոք, մի՛ ոք, ո՛չ ոք, ոմն ոք, ո և պէտ իսկ ոք, անոք, հոլովեալ՝ ոյր ուրուք, ում ումեք, յումմէ ումեքէ, մի՛ ուրուք, մի՛ ումեք, ո՛չ ումեք ևն. յետնաբար չեզոք կամ չէզոք Փիլ. այլաբ. Գնձ. Ասող. Պղատ. տիմ. գրուած է չէզոտք Տաթև. հարց. 365 (երկու անգամ). իբր ածական ոչոք «անպիտան մարդ» (օր. իշխանութիւն նոցա յանարժանսն և յոչոքսն անկաւ. Ուռհ. 303) նոր բառեր են չեզոքութիւն, չեզոքացում, չե զոքացնել։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. k*'o անորոշ դերանունից՝ ք մասնիկով. մանրամասն տե՛ս Ո։-Հիւբշ. 481։
• Տէրվ. Altarm. 3, Նախալ. 119, Մա-սիս 1881 յուլ. 4 հնխ. *kvaq ձևից.
• հմմտ. հյ. ուրեք, քան, քանի, լտ. quis quisque, գոթ. hvas, յն. πο, τε, սանս. զնդ. ka, ča։-Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan, հմմտ. հյ. ոք և քանի։-Ոք բառի վերջաձայն ք-ի համար հմմտ. Meillet MSL 7, 163, 8, 281, 10, 269 և 272, Հիւբշ. Arm. Gr. 502։-Հիւնք. յոգն բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uku «մարդ»։
• ԳՒՌ.-Տփ. օքմին, օմքին, Երև. օքմին, օքնիմ «մէկը, մի մարդ». (հին հյ. գւռ. ձև է էքմին, որ տե՛ս Շողակաթ, էջ 43).-Սեբ. վէչ վէք «ոչ ոք».-Ջղ. վորօք «որ և իցէ բան».-Ագլ. ո՛ւխման, ո՛մման, ո՛ւման «ոմն», Մղր. ո՛ւնքէն «ոմն, ոք», մի ունքէն «մեկը, մի ոք»։
Մի՛ ոք ասիցէ։ Մի՛ ումեք ասասցեն.եւ այլն։
Մարդասէրն ոչ յումեքէ գարշի, զի բժի՛շկ է, եւ ոչ զոք անտես առնէ. (ՃՃ.։)
(գտանի եւ ումեքիւ, ոքք կամ ոք)) - Ոմն. մի ոմն. եւ Մի. մի ինչ. իմն. ինչ. այս ինչ. τίς, τι aliquis, -qua, -quid;
quidam, quaedam, ullus, ulla, nonnulli եւ այլն. Ի մեզ սեպհական է բանաւորաց, այլ լայնաբար ասի եւ զկենդանեաց եւ զանշնչից ըստ հոմաձայնութեան յունին. մեկը, մեկ քանին.
Եթէ ոք կամի։ Որ ոք գիտիցէ։ Զիա՞րդ կարէ ոք։ Եթէ ուրուք եղբայր մեռանիցի։ Անցանել ումեք ընդ այն ճանապարհ։ Մարգարէ ոք (կամ ոմն) յառաջնոցն յարեաւ.եւ այլն։
Չի՛ք ոք առ ոք աղաղակել. (Կանոն.։)
Ես ի՞ւ երեւիմ քան զոքն աւելի։ Ոչ դուզնեաքեայ ոք էին նոքա։ Պարզամիտ ոք էին, եւ առանց դպրութեան. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իգն.։)
Զօրականք ոք առաքինիք՝ եւ յետ մահուն պատուին. (Ոսկ. ես.։)
Դուն ուրեք լինի ասել.
Արգահատօղք ոքք լեալ էին։ Որ պիսի՞ք ոքք լինիցին։ Ոչ ոքք կարասցեն զերծանուլ։ Որ զիւրեանց զոքսն (այսինքն զիւրեանցսն) անտես առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 18։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Միթէ բազո՞ւմք ոյք (կամ ոքք, այսինքն ոմանք) էին, որ գիտակ էին գործոյն. (Կոչ. ՟Բ։)
Ոչ ի մէնջ կոչեցեալք, կամ յուրուք (այսինքն յումեքէ) ի մարդկանէ, այլ ի հոգւոյն աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Ոչ կարօտացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 22։)
Մարդ ոք, առիւծ ոք, քար ոք. (Արիստ. եւ Անյաղթ։)
Ո՞ ոք (այսինքն զի՞նչ ինչ) վերագոյն իցէ. աշխատե՞լ զմարմինն, թէ պահել զմիտս անշփոթ։ Ո՞ր ոք (այսինքն ո՞ր այն) վերագոյն իցէ քաղաքավարութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ ո՛չ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յայդցանէ կարես առնուլ յանձն։ (Յհ. իմ. երեւ.։)
Խոստովանիմք յերկուց բնութեանց մի (ոմն կամ ոք) լեալ, եւ ի միաւորութեանն ոչ կորուսեալ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յերկուցն. (Շ. թղթ.) իմա՛ ըստ հոմաձայնութեան յն. դիս (ար. եւ իգ). դի (չէզ) լտ. ա՛լիքուիս, ա՛լիքուա, ա՛լիքուիտ։
ՈՉ ՈՔ. ԵՒ ՄԻ՛ ՈՔ. ουδείς, οὑθείς, μήθις, μήθεις nemo, nullus եւ այլն. հիլ մեկը.
Ոչ ոք է՝ որ առնէ։ Ոչ ումեք ինչ ասացին։ Ոչ զոք տեսին.եւ այլն։
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. ՟Ա. 58։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. չիր, Զթ. չիյ, չիր։
ՉԻ՛Ք. Որպէս բայ՝ Ո՛չ իք. այսինքն. ոչ է. չէ՛, եւ ոչ գոյ. οὑκ ἕστι non est. չկա՛յ, չէ՛, եօգ.
Չիք ոք բարի (յն. ոչ ոք է բարի)։ բայց մի աստուած։ Չիք իմ տեսեալ։ Չիք ի նմա առողջութիւն։ (Չիք ոք. եւ այլն։)
Հա՛րկ է բացերեւոցել՝ որպէս իք, կամ չիք. (Պերիարմ.։)
Չիք անդ տեղի թաքստի։ Չիք ոք, չիք ուրեք. (Եղիշ. եւ այլն։)
Չիք եւ չիք իսկ զուրուք զկեանս առանց տրտմութեան գտանել, այլեւ ո՛չ յուրախութենէ անմասն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
ՉԻՔ չըքի. գ. Չէ. չգոյ. պակասութիւն. չգտանիլն. չերեւելն. չըլլալը, չեղած բանը.
Ի քաղց եւ ի ծարաւ, առ չըքի հացի եւ ջրոյ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Երեւեցուցանել զիքն իբրեւ ըզ չիք, եւ զչիքն իբրեւ զիք. (Պերիարմ.։)
Ի լուսնի չիքն՝ որ չերեւի. այսինքն լուսնի ծնունդ։ Եւ զիւրկթելն ի լուսնի չիքն արա՛. (Վստկ. ՟Ծ՟Ե. ՟ճ՟Ծ՟Ա։)
ՉԻՔ ԼԻՆԵԼ. ἁφανίζομαι evanesco. Աներեւոյթ՝ անհետ լինել, չքանալ.
Չիք յաչաց լինել. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անդէն վաղվաղակի դեւքն չիք լինէին. (Աթ. անտ.)
Եւ անդէն դեւքն չիք լինէին. (Խոր. առ արծր.։ Նոյնպէս եւ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խաչակնքեաց զինքն, եւ չիք եղեւ չարն. (Միխ. ասոր.։)
Սաստեալ սկզբնաչարին՝ չիք արար զնա ի սահմանաց անտի. (Եպիփ. ծն.։)
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
• (ո, ի հլ. յետնաբար) «չոր, ոչ-թաց» ՍԳր. Եւս. քր. փխբ. «լոկ, միայն» Մաշտ. ջահկ. (չոր պատարագ), «կարծր։ կոշտ» Գր. սքանչ. ծն. քս. (Ո՛չ մահիճ և ո՛չ անկողին, այլ ի չոր մսուր եդեալ. ՀԱ 1912, 475. հմմտ. Ղրբ. անկողինը չոր է՝ կարծր տիմ. ժդ. չորակեաց Յայսմ. չորակեր Կա-նոն. Տօնակ. չորաճաշակ Ուռհ. դիւրաչոր Ոսկ. սղ. խորշակաչոր Վրդն. սղ. շքաչոր Վստկ. չորուտ «անբեր (երկիր, հող)» Եփր. տուղի չոր, չորացրած պտուղ», որի վրայ տե՛ս առանձին։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2soros ձևից, որի k2sēros ձևից էլ ենթադրւում է հյ. չիր։ Սը-րանց ցեղակիցներն են սանս. kš̌ā̄rá «կիզիչ, հրավառ», յն. šηρός, ἔερόა «չոր», ἐερόν «ռա-մաք երկիր», լատ. seresco «չորանալ», se-renus «պայծառ, չոր», հբգ. serawen «չո-րանալ, ծիւրիլ», գերմ. serben «չորանալ, թառամիլ» (տե՛ս Boisacq 678, Walde 701, Ernout-Meillet 887, Pokorny 1, 500 և 503). Հնխ. kser-«չոր» աճած պիտի լինի հնխ. k'sē կամ k'sā «այրել, վառել» պարզ ար-մատից։-Հիւբշ. 485։
• ՆՀԲ լծ. թրք. quru, յն. ἔηρός Տէրվ. Altarm. 87 սանս. kšara, յն. ἔηρός նոյն. Նախալ. 112 հնխ. skar «այրել» արմա-տից. հմմտ. խարել, խարշել, սանս. kš̌āra «կծու», kšāma «չոր, ցամաք» ևն։ Հիւնք. ջուր բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 293 սանս. ǰvar «տաքանալ, այրել» աոմատի հետ։-Karst, Յուշարձան 429 թթր. kar, kor, kur, չաղաթ. koruk, ku-ruk, եաքութ. kurun, kūr «չոր», օսմ. qavurmaq «խորովել»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 784 արաբ. [arabic word] šarr «չորա-ցում, չոր» բառից։ Pokorny 1, էջ 500 և 503 իրարից բաժանում է 1) սանս. kšā-ra «կիզիչ», kšāma «չորացած, չոր» և 2) յն. ζερόν «ցամաք», ἔηρός «չոր», լտ. seresco «չորանալ», գերմ. serben ևն. առաջին խմբի մէջ դնում է հյ. ցաւ, ցա-մաք, ցասնուլ. երկրորդը հայերէն ներ-կայացուցիչ չունի. հյ. չոր խաբուսիկ կերպով նման է վերինների և յատկա-պէս յն. ἔηρός բառի հետ, բայց իսկա-պէս երկու խմբի հետ էլ ո՛չ մի կապ չունի։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. დამრობა դաշրոբա, დავამრობ դավաշրոբ «չորացնել» (արմատը მრ շր-)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. չոր, Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սչ. չօր, Սլմ. չուէր, Մրղ. չուր, Մկ. Տիգ. Տփ. չուր, Հմշ. Սեբ. չէօր, Ասլ. չէօ՝ր, Սվեդ. չիւր Զթ. չիւյ, չիւր, Հճ. չոյ (բայց չիյնօլ «չորա-նալ»).-Ագլ. չունի այս բառը և գործա-ծում է խէշկ ձևը, որ պրս. [arabic word] xušk հո-մանիշից է փոխառեալ։ (Սակայն կայ չիր «չոր պտուղ»)։ Նոր բառեր են չորագլուխ, չորաթան կամ չորթան, չորթանագող, չորա-կապ, չորամահակ, չորային, չորապուր, չո-րել, չորացնել, չորեղէն, չորեփոց, չորոտ, չորուկ, չորուտ, չորչրուկ, չորչորատիլ, չոր-խըրտիլ ևն։
• ՓՈԽ.-Նոր փոխառութիւններ են քրդ. [arabic word] čortan «կակուղ պանիր» (ըստ Justi, Dict. Kurde 133) կամ «չորթան» (ըստ Հայաստան 1917, л 90).-Սղերդի արաբա-խօս քրիստոնէից բարբառով էլ šərtan «չոր-թան» (հմմտ. էնկիւրիի հայոց բարբառով čörten հոմանիշը. Բիւր. 1898, 865), čortətu «չորթթու, շողգամի կամ կաղամբի թթու» (Բիւր. 1899, էջ 116)։-Patrubány SA 1, 222 հայ. չորենի ձևից է դնում հունգ. Surá-ny տեղանունը (1)։
(լծ. թ. գուրու. եւ յն. քսիրօ՛ս ). χῆρος aridus, siccus, torridus. Ցամաք. անմասն ի խոնաւութենէ կամ ի պարարտութենէ.
Մի՛ ասիցէ ներքինին թէ ես եմ փայտ չոր։ Զամենայն փայտ դալար, եւ զամենայն փայտ չոր։ Եթէ ընդ փայտ դալար զայս առնեն, ընդ չորն զի՞նչ լինիցի. (Ես. ՟Ծ՟Զ. 3։ Եզեկ. ՟Ի. 47։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 31։)
Չոր թզով եւեթ զպէտսն վճարէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի սերմանց խոնաւոց եւ չորոց լինելութիւն կենդանեաց եւ տնկոց. (Փիլ. լին.։)
Տատրակ անջատեալ յամուսնութենէ՝ ի դալար ոստս ոչ նստի, այլ միշտ ի չոր. (Զքր. կթ.։)
Չոր արջառաջլօք հարին ուժգին. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ա.։ եւ ՃՃ. ստէպ։)
Երկու ոմանք գոլորշիք. ի սոցունց մինն չոր է, իսկ միւսն՝ խոնաւագոյն։ Ի չորոյն հողմունք եւ հնչմունք զանազանք։ Ի ներհակացս սկզբանց բաղկացեալ եղեւ աշխարհ. այսինքն ի չորոյ եւ ի գիջոյ, ի ցրտոյ եւ ի ջերմոյ. (Արիստ. աշխ.։)
Զընտրութիւնս չորիցն եւ զգիջոցն. (Եփր. երաշտ.։)
Պահոց եւ աղօթից հետեւելով, չոր ճաշակելով։ Զարդարեսցի սեղան քո չոր եւ ցամաքային իրօք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ոչ մահիճս եւ ոչ տնկողինս, այլ չոր ի մսուր եդեալ. (իբր սին սոսկ. չոփ չոր) (Ճ. ՟Գ.։)
Քահանայն՝ չոր (պահեցողութիւն) քարոզէ. (Եղիշ. երէց.։)
Զի թէ առանց պատարագի առնէ քահանայն զպսակն, այսինքն չոր պատարագ, որ զպաշտօնն միայն ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
garb, dress, ornament, attire;
affectation, primness;
paint;
— or —եալ, embellished, adorned, pompous;
finical, affected.
• (ո հլ. յետնաբար) «աւելորդ զարդ» Տօնակ. «պաճուճուած» Յայսմ. որից սեթևեթել «պճնել, արուեստակել» Ոսկ. յհ. ա. I. Յհ. կթ. սեթևեթաբար Պրպմ.։
• = Կրկնուած է պարզական *սեթ արմա-տից, որ առանձին չէ գործածուած. հմմտ. ծեթևեր։
• ՆՀԲ թուի հանել հեթեթանք բառից։
Հայթայթանք կամ հեթեթանք շքոյ. որպէս Պաճուճանք. զարդ, եւ պաճուճազարդ.
Բայցդ է ուրէք զի յաղագս պերճութեան եւ սեթեւեթոյ բանին լինի եդեալ. (Տօնակ.։)
Ոչ է կարօտ սեթեւեթ բանից իմոց. (Հ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)