having the colour of blood, sanguine, red.
Արիւնորակ ձորձ. (Նար. խչ.։)
bloody, full of blood;
sanguinary, bloodthirsty.
ԱՐԻՒՆԸՌՈՒՇՏ կամ ԱՐԻՒՆՌՈՒՇՏ. ὔφαιμος sanguine suffusus, rubescens, sanguineus Շառագոյն. արիւներանգ. մթագոյն. տժգոյն արեամբ ներկեալ.
(Աչք ի բարկութե) շառագոյն արիւըռուշտ լինին։ Արիւնըռուշտ աչօք հայելով (շան ի թշնամին՝) փրփրով բերանն լի. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. լիւս.։)
Զոմանց աչս (տեսանէր) արիւնռուշտս եւ կարմիրս։ Ոմանց սեւ լեալ դէմք, ոմանց արիւնռուշտ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Արիւնռուշտ ակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Կամ Արիւնաշաղախ.
Եղնգամբք իբրեւ երկաթի քերչօք արիւնռուշտ առնէին. (Վրք. ոսկ.։)
Իբր յառապարի փշալից եւ արիւնռուշտ շրջիմ. (Ի գիրս խոսր.։)
Զարիւնռուշտ մամոնայսն անդր ի ներքս խճողէր. (ՃՃ.) իմա՛, զարեամբ այլոց շաղախեալս յանիրաւութենէ։
ԱՐԻՒՆԸՌՈՒՇՏ. իբր Արիւնախանձ, կամ արիւնաշաղախ, ներկեալ յարենէ այլոց.
Արիւնըռուշտ գազան։ Արիւնըռուշտ առիւծ. (Յհ. կթ.։ Մաշտ.։ Ճ. ՟Ա.։)
silver;
coin, money, species;
—ոյ տալ, վաճառել, to sell for ready money;
քերել զ—, to take or wear the silver off;
անօթ —ոյ, a silver vase.
ἁργύριον argentum Մետաղ սպիտակափայլ՝ պատուականագոյն յետ ոսկւոյն.( նոյն է եւ յն. լտ. արղի՛ռիօն, արճէնդում.
Ոչ էր համարեալ արծաթ յաւուրս սաղովմոնի՝ թէ իցէ ինչ։ Զի է տեղի արծաթոյ, ուստի լինի։ Իբրեւ զարծաթ զտեալ։ Անփորձ արծաթ։ Արծաթ խոտան։ Անօթս արծաթոյ (այսինքն արծաթեղէն).եւ այլն։
ԱՐԾԱԹ. Սպաս արծաթի.
Ետոն յուդիթայ զամենայն արծաթ խորանին եւ զգահոյսն։ Զիա՞րդ գողանայք ի տանէ տեառն քո արծաթ կամ ոսկի։ Գործել զոսկին եւ զարծաթ։ Զգարշելիս նոցա եւ զկուռս՝ զփայտն եւ զքար եւ զարծաթ.եւ այլն։
ԱՐԾԱԹ. Դրամ արծաթի. ճերմակ ստակ.
Տաց քեզ արծաթ ընդ ադարակին։ Չորեքհարիւր սատեր արծաթոյ։ Երեսուն կրկին սատեր արծաթ։ Տուժեսցի արծաթ։ Կշռեցի նմա արծաթ եօթն սիկղ, եւ տասն արծաթոյ։ Արծաթ քո ընդ քեզ լիցի ի կորուստ.եւ այլն։
ԱՐԾԱԹ. Ինչք. մեծութիւն. ըստակ.
Որ սիրէ զարծաթ, ոչ յագեսցի արծաթով։ Արծաթոյ լուիցէ ամենայն ինչ, (այսինքն արծծաթով վճարի) Ժղ. (՟Ե 9։ ՟Ժ 16։)
Վանեաց արծաթն ծառայեցուցիչ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
ԱՐԾԱԹ ԿԵՆԴԱՆԻ. cf. ՍՆԴԻԿ. argentum vivum որ եւ է ըստ յն. ջրարծաթ. ὐδράργυρος
Օրինակ քաջապէս հնազանդութեանն կենդանի արծաթն մեզ լինիցի, որ ի ներքոյ ամենեցուն գլորի, եւ յամենայն աղտոյ մարմնոյ անկցորդ. (Կլիմաք.։)
bought for money;
slave.
ἁργυρώνητος emptus pecunia, emptitius Արծաթով գնեալն. ըստկով գնած, գնծու
Արծաթագին անդաստան. (Մխ. դտ. ՟Բ։)
Արծաթագին ծառայք նոցա. (Յուդթ. ՟Դ 9։)
ԱՐԾԱԹԱԳԻՆ. գ. որպէս Ծառայ արծաթագին. գնծու .... Տե՛ս (Ծն. ՟Ժ՟Է 12. 23. 27։ Ել. ՟Ժ՟Բ 44։)
Ընդոծնին ասէ, եւ արծաթագնին տացէ. (Փիլ. քհ. ՟Ժ՟Ա։)
silvery, having the colour of silver.
Ունօղ զգոյն արծաթոյ. որ եւ ԱՐԾԱԹԱԳՈՒՆԵԱՆ.
Արծաթագոյն կաթիլ. (Ոսկ. մտթ.։)
silver-smith;
silver.
ἁργυροκόπος conflator argenti Որ գործ է սպաս արծաթի. արծթէ բան շինօղ.
Զուր աշխատի արծաթագործն. (Երեմ. ՟Զ 29։)
Դեմետրիոս ոմն անուն՝ արծաթագործ. (Գծ. ՟Ժ՟Թ 24։)
Արծաթագործն եւ պղնձագործն. (Եզնիկ.։)
Ամբարտաւանէր գործովն եւս ի վերայ արծաթագործաց. (Մխ. առակ.։)
ԱՐԾԱԹԱԳՈՐԾ. Գործեալ յարծաթոյ. արծաթի. արծըթէ շինած.
Արծաթագործ պատկեր. (Ագաթ.։)
Զարդս ոսկեզարդս, եւ արծաթագործս. (Արծր. ՟Գ 2։)
trade of a silversmith.
Արուեստ հանելոյ եւ գործելոյ զարծաթ.
Գտաւ արուեստ ոսկեհանութեան եւ արծաթագոծութեան. (Վրդն. պտմ.։)
silvered.
Օծեալ կամ պատեալ արծաթով.
Յոսկի գահոյս հրամայիցէ հանգչել, եւ ի սենեակս արծաթազօծս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 20։)
Դրունս ձուլածոյս ի յոսկեգոյն պղնձոյ արծաթազօծս. (Մաթին.) ուր վրիպակաւ գրի՝ ԱՐԾԱԹԱԶՕԹՍ, զոր կարէ ոք ընթեռնուլ եւ Արծաթազօդ։
to silver, to plate, to wash with silver.
that hides or has hidden the money.
Մշակք նենգաւորք՝ արծաթածրարք. (Մծբ. ՟Ժ՟Բ։)
mine of silver.
ἁργυροποκεῖον argenti officina Հանք կամ բովք, ուստի արծաթն հատանի կամ ելանէ.
Ո՛չ արծաթանք իցեն եկեղեցիս, այլ՝ բանակեաղ հրեշտակաց, եւ բնակութիւն Աստուծոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 25։)
melter of silver, silversmith;
melted or mado with silver;
that is entirely of silver.
ἁργυροχόος argentarius Որ հալէ եւ ձուլէ զարծաթ. արծաթագործ. արծաթ կամ արծթէ բան թափօղ.
Ընդ ոսկերիչս եւ ընդ արծաթաձոյլս հակառակի. (Իմ. ՟Ժ՟Է 9։)
Զձեռս եւ զգործիս հիւսանց ... քաջ ի բաց զոսկեգործաց եւ զարծաթաձուլից, եւ որոց նկարելն հաճոյ եղեւ ուսումն. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՐԾԱԹԱՁՈՅԼ. Ձուլեալ յարծաթոյ. արծաթի. արծթէ թափծու կամ շինած.
Արծաթաձոյլ կուռք. (ՃՃ.։)
Պաղպաջունք ոսկիափայլք եւ արծաթաձոյլք. (Տօնակ.։)
cf. Արծաթափայլ.
Ուսուցանէ՝ զի արծաթաճաճանչ է տեսիլն. յն. արծաթատեսիլ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Որ Ճաճանչէ փայլէ իբրեւ զարծաթ.
silvered.
περιαργυρόμενος, καρταργυρώμενος եւ այլն. argento obductus Արծաթի թիթղամբ պատեալ. արծաթով զարդարեալ. արծթով պատած. կիւմիշ իլէ գափլը.
Ամենայն սիւնք սրահին շուրջանակի արծաթապատք. (Ել. ՟Ի՟Է 17։ եւ ՟Լ՟Ը 17. 19։)
Թեւք աղաւնոյ արծաթապատ. (Սղ. ՟Կ՟Է 14։)
Զկուռս արծաթապատս. (Ես. լ. 22։)
Հուր անկանի ի տուն դիցն ոսկիապատացն եւ արծաթ ապատացն. (Թղթ. բարուք.։)
Դրամբք արծաթապատս մի՛ առնիցես. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Արծաթապատ տապան. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
that has received or borrowed money.
ԱՐԾԱԹԱՌ եւ ԱՐԾԱԹԱՌՈՒ Առօղ զարծաթ կամ զդրամս յայլմէ.
Վաճառականք իմաստունք արծաթառք։ Արծաթառուքն ցուցցեն զօգուտ եւ զշահ քսակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
ԱՐԾԱԹԱՌ եւ ԱՐԾԱԹԱՌՈՒ Առօղ զարծաթ կամ զդրամս յայլմէ.
Վաճառականք իմաստունք արծաթառք։ Արծաթառուքն ցուցցեն զօգուտ եւ զշահ քսակին. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
that loves money, avaricious, covetous, too fond of money.
φιλάργυρος pecuniae amans, avarus Մոլեալ ի սէր արծաթոյ. ընչասէր. ընչաքաղց. ագահ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ժ՟Զ 14։ ՟Բ. Տիմ. ՟Գ 11։)
Արծաթասէրն զհարկաւոր կարիսն առաջի արկանէ։ Ցանկութիւն արծաթասիրի ոչ յագի ի բազմութենէ ընչիցն։ Բարիոք թուի արծաթասիրացն՝ նիւթոյն գեղեցկագունութիւն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Բ։)
silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.
ἁργυροπράτης nummularius Որ վաճառէ զարծաթի դրամս. այն է լոմայափոխ, սեղանաւոր.
Արծաթավաճառ ոմն մանուկ հասակաւ. (Վրք. հց. ՟Ը)
Վասն արծաթավաճառաց եւ գինեվաճառաց. (Գէ. ես.։)
silversmith.
Կռանագործ արթածարարացն. (Ագաթ.։)
shining or polished like silver, silvery, having the colour of silver.
Փայլուն՝ սպիտակ՝ պայծառ որպէս զարծաթ.
Արծաթափայլ մաքրութիւն. (Նար. կուս.։)
Զսպիտակութիւն արծաթափայլ հոգւոյն շնորհաց. (Լմբ. սղ.։)
silvery, made of silver;
silver plate.
ἁργύρεος argenteus որ եւ ԱՐԾԱԹի. Յարծաթոյ շինեալ. արծըթէ. կիւմիւշտէն, կիւմիւշ.
Արծաթ ոյ շինեալ. (արծըթէ.)
Աստուածս արծաթեղէնս։ Ոսկեղէն սեղանոյն, նոյնպէս եւ զարծաթեղինացն. (Ել. ՟Ի 23։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը 16։)
Մահարձանօք արծաթեղինօք. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Ընդ ինքեան ունելով զխաչն արծաթեղէն ոսկեխաղաց տեսակաւ. (Կաղանկտ.։)
Անօթով արծաթեղինաւ. (Մխ. դտ.։)
Ոչ ապականացու արծաթեղինօք. (՟Ա. Պետ. ՟Ա 18.) իմա՛, դրամովք, ընչիւք։
to silver.
Առաւել ոռկ. որ եւ արծթել. Արծաթով պատել կամ օծանել.
Զոր յետոյ Սսեցին արծաթեալ է. (Մխ. ապար.։)
silvery, made of silver;
silver-coin.
Բազմութիւն պատկերաց. (Սարկ. հանգ.։)
Զսկիհն իմ արծաթի։ Որ ոսկի՝ ոսկի, եւ որ արծաթի՝ արծաթի։ Խարիսխ արծաթի։ Կոնք արծաթիք. տաշտք արծաթիք։ Փողս կռածոյս արծաթիս։ Ջահիւք, եւ լապտերօք արծաթեօք. եւ այլն։
Ոմն պղնձի, ոմն արծաթի։ Արծաթի եղջիւր, կամ կանթեղք. (Ագաթ.։)
Կշռեցին նմա երեսուն արծաթի. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 15։) յն. արծաթիս, իմա՛ դրամս, դահեկանս։
Յաղագս երեսուն արծաթին. (Արշ. ՟Լ՟Ա.) իմա՛, արծաթոյ, դահեկանի։
silvering.
trunk;
poor-box.
Ուօղ յինքեան զարծաթ. այն է դարձանակ. եւ Որ ինչ անկ է գանձանակի.
Յարծաթունակն կորբան տապանակին. (Նար. խչ.։)
love of money, avarice.
φιλαργυρία amor pecuniae, avaritia Սէր արծաթոյ. ագահութիւն.
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթսիրութիւն է. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ 10։)
Յարգի եղեւ արծաթսիրութիւն քան զաստուածսիրութիւն քան զաստուածասիրութիւն. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Արծաթսիրութիւնն ոչ ի բազումն, այլ ի կամս սիրողին դատեսցի. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Արծաթսիրութեամբն մոլեալ յուդաս. (Շար.։)
cf. Արծաթսիրութիւն.
Որ կցորդն եղեւ օտարացն մեղաց վասն արծաթքաղցութեան. (Սարկ. քհ.։)
to stir, to poke, to blow the fire;
to incense, to animate, to irritate;
to revive, to renovate, to renew.
ԱՐԾԱՐԾԱՆԵՄ ԱՐԾԱՐԾԵՄ. ἁναζωπυρέω exsuscito, ἕξω πύροω excito, accendo, φυσάω sufflo, spiro Իբրու Արթնացուցանել կամ զարթուցանել ստիպաւ. այն է Կրկին վերսին բորբոքել զառկայծեալ հուրն՝ փչմամբ կամ փքովք. հրահրել, վառել.
Որ փքովք կայծակունս արծարծանէ. (Ես. ՟Ծ՟Դ 16։)
Հուրն՝ որ երբեմն արհամարհեցաւն եւ շիջաւ, սկսաւ վերստին արծարծիլ զճառագայթս ճրագի. (Զքր. կթ.։)
Մինն արծարծէ, եւ միւսն շիջուցանէ։ Զշիջեալ չարիսն նոյնչափ արծարծեմ. (Նար. ՟Լ. ՟Հ՟Ա։)
Զփոքր խա՛րոյկն արծարծէ. (Լմբ. սղ.։)
Նմանութեամբ՝ որպէս Վառ ի վառ նորոգել, շարժել. գրգռել. զօրացուցանել. կազդուրել. ստէպ ի կիր արկանել. վերանորոգել. եւ պայծառացուցանել զիրս ո՛ր եւ է օրինակաւ, իբրու զարթուցանելով ի թուլութենէ կամ ի թմրութենէ, եւ այլն։
Արծարծել զշնորհսն Աստուծոյ։ Արծարծեցաւ ոգին յակոբայ. (՟Բ. Տիմ. ՟Ա 6։ Ծն. ՟Խ՟Ե 27։)
Առաքեաց զնա, զոմանս՝ որ տակաւին ճանաչէին զԱստուած՝ արծարծել նորոգել. (Կիւրղ. ծն.։)
Այչափ նշանօքն արծարծէր զնոսա ի հաւատս։ Վերստին արծարծել զխորթացեալ բանս հռետորին. ((լուսաբանել). Ոսկ. գծ.։)
Զայս զնորագործեալ ձայն փչեցեալ Աստուծոյ զօրութիւն յարոյց եւ արծարծեաց։ Որք ի հիւանդութեանց արծարծին յառողջութիւն. (Փիլ.։)
Վերստին արծարծել զառաջին մասն։ Արծարծեաց, եւ զարգացոյց։ Արծարծելով յառողջութիւն։ Արծարծէ ընդ առողջութեանն կարողապէս զխորհրդոցն տեսութիւն։ (Պիտ.։)
Արծարծեալ զմնացեալ իշխանսն գնալ ի վերայ արքային. (Զենոբ.։)
Հանգիստ առեալ զօրացն, եւ արծարծեալ յաշխատութենէ. (Խոր. ՟Գ 26։)
Արծարծել արդեն ի ձեռն ապաշաւանաց զվրիպանացն կորուստ. (Արծր. ՟Ա 1։)
Թոյնք մահուն ինձ արծարծեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Զքեզ իմով իսկ առասութեամբք արծարծեմք։ Ի կենդանութիւն դարձեալ զիս արծարծեաց։ Սոքա արծարծեցին զկարգ եւ զօրէնսդրութիւն մեծին սահակայ. (Մագ.։)
Զի՞ինչ կարօտի պարզ բանս արծարծելոյ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Արծարծանեմ.
kindler.
Որ արծարծէ (ըստ ամենայն առման).
Կայծակն արծարծիչ։ Արծարծիչ բարեկարգ շինութեան. (Պիտ.։)
Արծարծիչ շնչոյ. (Լաստ. ՟Ա։)
rekindling.
Արծարծելն, եւ իլն (ըստ ամենայն նշ)
Արծարծումն կայծական ճառագայթի. (Փիլ. լին. ՟Դ 26։)
Արծարծումն լուսաւորութեան։ Զլուսոյն արծարծման պէտս։ Արծարծմամբ լաւագունիցն հասից յառաջին ծայր կատարելութեանն. (Պիտ.։)
Ընդ զգալի խնկոյս, եւ զհոգւոյս ծուխ արծարծման նուիրեմ քեզ. (Լմբ. պտրգ.։)
Խունկն յետոյ արծարծմամբն ի բուրումն փոխադրեցաւ. (Կլիմաք.։)
Զարծարծումն ցանկութեանց բորբոքէ խօսք կանանց. (Նեղոս.։)
cf. Արծուի.
• տե՛ս Արծուի։
Արծիւ սրաթեւ։ Քաջութիւն կամ տեսութիւն արծուի. (Մագ. ՟Լ՟Ի. ՟Ծ՟Ե։ Նար. յովէդ.։ Լմբ. սղ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Եւ իբր անուն աստեղատան առ (Շիր.։)
to enamel.
Որպէս թէ Արթնացուցանել կամ արծարծանել փայլմամբ կամ պայծառ գունով. փայլեցուցանել հրով.
Ծեփելն, եւ գունելն, եւ արծնելն, եւ նկարելն, այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ 30։ (յն. երկու եւեթ բայ, ներայրելն եւ կենդանագրելն)։)
griffin.
eagle-stone.
benignity, clemency, mercy.
εὑσπλαγχνία misericordia Բարեգութն գոլ. առատ մարդասիրութիւն. գութ ի բարի սրտէ. գթածութիւն, ողորմած սիրտ ըլլալը.
Նա մտցէ ընդ իս դիւրաբար, որ զիմս նմանեաց զբարեգթութիւն առ աղքատս. (Ոսկ. ՟ժ. կուս.։)
Ոչ անտես լինել մարդկային բնութեանս ի բարեգթութենէն տեառն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Լսէ պատասխանի բարեգթութեամբ գորովոյ. (Արշ.։)
Ցո՛յց զսքանչելիս քո բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր.
Որ զթիւ սրբոց քոց բարեգթութեամբդ լցեր. (Շար.։)
Բարեգթութեամբ առ թշնամիսն՝ զբարեգթութիւնն Քրիստոսի ստանալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
that runs, walks, converses, lives well.
Որ բարւոք գնայ կամ ընթանայ. աղէկ գնացօղ.
Տեսեալ զկարկանջասահութիւն գետոց բարենացից. (Խոր. ՟Ա. 15։)
beneficent, virtuous, pious, that does good.
ἁγαθοποιός, ἁγαθοποιῶν, ἁγαθός qui bona operatur, bonus, probus Որ գործէ զբարին. բարեպաշտ. առաքինի. աղէկ մարդ.
Այր բարեգործ։ Բարեգործք էին։ Տնարարս՝ բարեգործս։ Բարեգործացն պապանծեցուցանել զանզգամ մարդոց զանգիտութիւն։ Լաւ է բարեգործաց, եթէ կամիցին ըստ Աստուծոյ կամացն չարչարել, քան չարագործացն.եւ այլն։
Բարեգործացն՝ բարութեան ուրախութիւն պատրաստեցին. (Ագաթ.։)
Տէրն բարի՝ չարն ծառայի՝ զբարեգործացն պարգեւեսցէ. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾ. εὑεργέτης, εὑποιῶν beneficus, munificus, εὑεργέστης bene meritus Բարերար. երախտագործ. մարդասէր. աղէկութիւն ընօղ ուրիշի.
Առ բարեգործն իւր ապստամբ. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Տեսանե՞ս ո՛րչափ հատուցանէ Աստուած բարեգործացն յաղքատս. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Բարեգործ առ մարդիկ։ Բարեգործք ոմանք. (Պիտ.։)
Բարեգործացն խնդրել բարիս՝ բնութեան են օրէնք. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Լինիցիս բարեգործ ալեաց քոց. (Ճ. ՟Ա.) այսինքն խնայեա՛ ի ծերութիւնդ։
Պարզապէս ասի զԱստուծոյ.
Խնդրէ ի քէն Աստուած՝ սիրել զնա իբրեւ զբարեգործ. (Փիլ. բագն.։)
Զի փառաւորեսցեն զբարեգործն Աստուած. (Յճխ. ՟Բ։)
Բարեգործ առ ամենեսին։ Վնասակար եմ բարեգործիդ։ Առանց բարեգործիդ հրամանաց։ Բարեգործ աջովդ, եւ այլն. (Նար. ստէպ։)
to do well, good.
Իբրեւ ի վերայ որդւոց հատուցելոց հայրաբար գթացեալ բարեգործէ. (Ագաթ.։)
ἁγαθοποιέω bona operor, εὑσεβέω pie ago Գործել զբարին եւ զարժանն. առնել զգործ բարի. բարեպաշտել. աղէկ բան ընել.
Յեփթայէ բարեգործել կամելով՝ պարտաւոր դստերն արեան գտանէր. (Խոսր.։)
Բարեգործել եւս զլաւագոյնն յորդորէ. (Պիտ.։)
Զանգործութիւն բարւոյն, որ է ձեռաց նշանակ, ի բարիս բարեգործեաց. (Կամրջ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԵԼ. εὑεργεσέω benefacio Բարերարել. եւ երախտագործել. խնամել. աղէկութիւն ընել.
Զանձինս մեր բարեգործիցեմք՝ աստուածատեսս առնելով. (Ածաբ. յայտն.։)
Զոր բարեգործեաց առ ազգս մարդկան, ո՞վ հատուսցէ նմա. (Արշ.։)
Բարեգործես առ չարս եւ առ բարիս։ Բազումս՝ թէ կամիս, բարեգործես ի նոսա. (Խոսր.։)
Բարեգործեալ ձեր առ քաղցեալսն՝ ինձ արարէք. (Զքր. կթ.։)
Փառաւորեսցէ միշտ զբարեգործօղն. ((այսինքն զբարերարն) Յճխ. ՟Դ։)
Այլ դու կարող ես սովորոբար՝ եւ առ զըլացօղս բարեգործել։ Ի քէն միշտ օգնեալ եւ բարեգործեալ. (Նար.։)
Որով բարեգործիմք ի նմանէ. (Ճ. ՟Գ.։)
Յիշեսցո՛ւք, թէ զի՛նչ եւ քանիս մեղաք նմա, եւ ի նմանէ քանի՛ս բարեգործեցաք, եւ սիրեսցո՛ւք զնա. (Ոսկ. գծ.։)
Որք ի ճանապարհի յիշեն զմեզ, ամենայնիւ բարեգործեա. այսինքն խնամարկեա՛. (Ճ. ՟Ա.։)
Լուսաւորք զտիեզերս բարեգործ են զերկիր. (Ճշ.։ եւ Իգն.։)
Որ միանգամայն զամենայն աշխարհս բարեգործեցին։ Զազգս հայրապետաբար բարեգործեցեր. (Ճ. ՟Ա. Բ։)
Ցանկ բարեգործէ զբնութիւնս մեր՝ պէսպէս եւ ազգի օրինակօք. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Որչափ առաւել բարեգործես զբարեկամն, այնչափ մանաւաւանդ զօգտակարն քո առնես. (Ոսկիփոր.)
Բարեգործել զնզովեալսն (իբր օրհնել, կամ ի լաւն փոխել)։ Բարեգործեսցին դատակնիքն (այսինքն ի լաւ անդր շրջեսցին). (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Ղ՟Դ։)
Այսպիսիքս լեալք՝ ամենայնիւ ի նմանէ բարեգործիցիմք (այսինքն բարիս գտանիցեմք). (Խոսր. պտրգ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԵԼ. Բարւոք օրինակաւ գործել ինչ, կամ ներգործել.
Հրաշափառապէս բարեգործեսցես բանդ կենդանի՝ ինձ խօսողութիւն անսայթաքելի. (իբր շնորհեսցես)։ Բարեգործեա՛ ի յանձին ... զամենալից շնորհս բազմապարգեւ քո ողորմութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Լ՟Դ։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾԻԼ. ձ. յն. ոճով՝ է Բարեբաստիկ լինել, երջանկանալ. εὑπράττω, εὑεργέω benevaleo, felix sum
Զի ամենայն մարդկային բնութիւն ըստ ազգակցութեան (ընդ Քրիստոսի) բարեգործեսցի. (Աթ. ՟Գ։)
Զի մի՛ ցաւելն անմխիթար իցէ, եւ մի՛ բարեգործելն անդաստիարակ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
bounty, beneficence;
good works.
εὑπραγία, εὑπραξία bona opera Գործելն զգործս բարիս, եւ գործք բարեաց. առաքինի քաղաքավարութիւն. առաքինութիւն.
Որ արարեր լտիւս ի զբօսանս բարեգործութեան ի փրկութիւն անձանց մերոց. (Ժմ.։)
Առաջինքն ուրախ լինին ի վերջնոցն բարեգործութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Գ։)
Ամենայն արուեստականացն (առաքինեաց) բարեգործութիւն փայլեն յաստուածադիր օրինացն. (Կորիւն.։)
Ծաղկեսցի նովաւ՝ որ ի յիս բարեգործութեան կենսատունկ դրախտ. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Կամ Գովելի աշխատասիրութիւն. աշխարհաշինութիւն. բարեկարգութիւն.
Յետ դադարելոյ պատերազմաց՝ սկիզբն առնէ բարեգործութեանց պարթեւն քաջ։ Յետ բազում գործոց արութեան՝ ձեռնամուխ լինի ի բարեգործութիւնս, շինուածս բազումս առնելով. (Խոր. ՟Բ. 3. 24։)
Արիացեալք յերկս՝ հայցեն զառաջիկայ բարեգործութեանցն աջողութիւն։ Գործելով առուս, զբոլորեսեան յիւրաքանչիւրումն զօրացուցանելով ի բարեգործութեան. (Պիտ.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բարերարութիւն. εὑεργεσία beneficium, beneficentia.
Աստուած ամենազօր՝ կամօք բարեգործութեամբ. (Ագաթ.։)
Նորոգեաց, լուսաւորեաց. հանապազ նովին բարեգործութեամբ զօրանայ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Զի թէ հաւանեսցի խրատուցն, Աստուծոյ բարեգործութեանցն արժանի լինի. (Փիլ. այլաբ.։)
Եւ ոչ առ իս բարեգործութիւն արարէք. (Զքր. կթ.։)
Աւազակն՝ որպէս ունայն էր ի բարեգործութենէ, այնպէս անտես եւ անլուր էր յամենայն բարեգործութեանցն տեառն մերոյ. (իմա՛ ըստ ամենայն նշանակութեան) (Եղիշ. ի խաչել.։)
Եւ այլ եւս բարեգործութիւն ի ձկանց եղեալ (ըստ վիպասանից). (Մագ. ՟Ժ։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հոմաձայնութեան յն. εὑπραξία որպէս Բարեբաստութիւն, բարօրութիւն, յաջողութիւն. բաները աղէկ երթալը.
Զմախանս բարեգործութիւնն, իսկ զթշուառութիւնն ողորմութիւն հաստատէ. (Առ որս. ՟Ժ՟Ա։)
benign, humane, merciful, compassionate, tender, charitable, flexible.
εὕσπλαγχνος misericors, piissimus Որ ունի զբարի կամ զքաղցր գութ. քաղցրագութ. գթած յոյժ.
Հա՛յր բարեգութ, որ գթացար ի յազգս որդւոց մարդկան. (Շար. ստէպ։)
Քրիստոս որդի Աստուծոյ՝ անոխակալ եւ բարեգութ։ Նաւապե՛տ բարեգութ՝ առ քեզ ապաւինիմ. (Ժմ.։)
Բարեգութ արարիչ, կամք. (Պիտ.։)
Հարք՝ բարեսէրք եւ բարեգութք լիցին. (Յճխ. ՟Ի՟Զ։)
Բարեգութն Պօղոս գրէր, հաստատեցէ՛ք զսէրն, եւ մխիթարեցէ՛ք. (Լմբ. սղ.։)
becoming, suitable, fit, proper.
Բարւոք ի դէպ եկեալ, վայելուչ.
Զի՞նչ ունիցիս պատճառս բարեդէպս առաջի դնել այդպիսի չարեացդ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
decorum, fitness;
prosperity, luck.
Բարւոք դիպողութիւն, այսինքն յաջողութիւն, բարբաստութիւն.
Զառաջինն զիմ յիշատակեմ զանցս բարեդիպութեանցն։ Բարեդիպութեանցն սորա զուարթամիտ հանդիպեսցի։ Որ զբարեդիպութիւն մրցանակ մատուսցէ. եւ այլն. (Պիտ.։)
ungtaful.
Որ դրժէ զբարին՝ զոր պարտ էր առնել. կամ Դրժօղ առ բարերար իւր. ապաշնորհ.
Ուխտադրուժք, բարեդրուժք առ երախտաւորս։ Աննուէրք, բարեդրուժք, անգութք, անսէրք. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Իսկ բարեդրուժն գրիգոր՝ որպէս ի մեծ արիութեան դարձեալ՝ անկաներ ի քաղաքն կարնոյ. (Ղեւոնդ.։)
well adorned;
reformed.
εὕκοσμος bene ordinatus, concinnus Բարւոք զարդարեալ. շնորհազարդ. բարեկարգ, վայելուչ. պատշաճական.
Պատուեալ բարեզարդ գեղեցկութեամբ։ Բարեզարդ վայելչութիւնք. (Պիտ.։)
Բարեզարդ դաշամբ այս բանի։ Բարեզարդ բառիւք միշտ բարեբանեալ։ զուդամասն կրօնից բարեզարդն եպիսկոպոսութեամբ. (Նար.։)
Ի կարբերդ (շինեցաւ) Մովսիսի վանքն՝ բարեզարդ կարգադրութեամբ՝ բազմութեամբ եղբարց. (Ասող. ՟Գ. 7։)
Կեցեալ այսպիսի բարեզարդ կենօք. (Յիշատ.։)
Բարեզարդ վկայ. (Ճ. ՟Ա.։)
to embellish, to adorn;
to reform.
εὑκοσμέω bene orno, exorno Շքեղացուցանել. վայելչացուցանել.
Լուսաւորք զարարածս բարեզարդեն. (Նար. առաք.։)
Զերկիր յեղանակօք բարեզարդէ։ Բարեզարդեցէ՛ք զձեզ արքունիսդ առաջնոցն սովորութեամբ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)
embellishment, ornament, finery;
reformation, reform.
εὑκοσμία, διακόσμησις decentia, ornatus, ordo, modestia Վայելչութիւն. պայծառութիւն. բարեկարգութիւն. համեստութիւն.
Խրթնացեալ ի բարեզարդութենէ բեմին. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Բոլոր քաղաքի պատճառք բարեզարդութեան։ Բարեզարդութեամբք ի կենցաղումս բերկրեալք. (Պիտ.։)
Զառաջին բարեզարդութիւնն, եւ զվերջին ընդդիմակազմութիւնն. (Ածաբ. կարկտ.։)
Բաշխէ ըստ իւրաքանչիւր բարեզարդութեան աստուածատեսականին չափաւորութեան. (Դիոն. երկն.։)
Վասն բարզարդութեան անախտականացն. (Նար. ՟Ձ՟Ա։)
Հանդերձքն՝ նշանակաւ՝ երեւելի բարզարդութիւն։ Կարգաւ եւ ոճով եւ բարեզարդութեամբ զարդարեալ էր (Հռեբեկա). (Փիլ. լին.։)
Պահել զյիշատակ քո բարեզարդութեանդ. (Բրս. առ աստուածաբ.։)
Զբարեզարդութիւնս մերոյ քաղցրութեան ոչինչ համարեցաւ. (Ճ. ՟Ա.։)
of good family, noble.
εὑγενής, εὑγένειος generosus, nobilis Ազնուազարմ, քաջատոհմիկ.
Զայս ասացեալ վայելուչն այն եւ բարեզարմն՝ ննջեաց խաղաղութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
Մեծազարմ իշխօղս մեր՝ հանդերձ բարեզարմ ժառանգօք եւ ժառանգակցօք. (Սկեւռ. յար.։)
Իսկ յասելն ի հոլով քերթողական.
Եւ համօրէն՝ նոցին ծննդոյ, յոգնաշաւիղ՝ բարեզարմոյ. (Յիսուս որդի.) իմա՛ բարեզարմի, կամ բարի զարմի։
inheritance of great property;
good inheritance.
Ժառանգութիւն բարեաց, կամ Ընտիր ժառանգութիւն.
Բազումք ի մէնջ իբրեւ զհայրենի բարեժառանգութիւն պահեն զարբեցութիւնն. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
very good, very useful.
καλοκάγαθος bonus, optimus, probus Բա՛րի եւ լաւ. քաջալաւ. ընտիր յոյժ. աղէկ ու լաւ, շատ աղէկ.
Ճանաչել զշահս ճշմարիտ բարելաւ կենդանեացս։ Բարելաւ կատարումն կենաց։ Բարելաւ ունակութիւն, կամ ախորժակ. (Պիտ.։)
great goodness, good-nature, nobleness, gentility.
καλοκαγαθία probitas, integritas, honestas Քաջալաւութիւն, ընտրականութիւն, անարատ քաղաքավարութիւն. առաքինութիւն. եւ Կարի լաւութիւն.
Մրցանակ բարելաւութեան։ Սերմն բարելաւութեան. (Փիլ.։)
Պէսպէս կրօնիւք բարելաւութեան։ Զիւրեանցն արդարագործ բարելաւութիւնս։ Ոչ ասացելոցս բարելաւութեամբ միայն յօրանայ. (Պիտ.։)
Պատճառք մեզ ամենայն բարելաւութեան. (Խոսր.։)
Ապականիչ ոգւոցն բարելաւութեան. (Իգն.։)
Տեսեալ զբարելաւութիւն աշխարհին՝ հաճեցաւ ի նմա լինել. (Կաղանկտ.։)
standing;
footboard;
stepping-stone;
կործանել յ—լեաց, to overthrow, to upset, to throw down;
անկանել յ—լեաց ի գետին, to fall at full length on the earth;
բառնալ զոսոխն յ—լեաց, to raise one's fallen enemy.
Յոտն կամ կանգուն կալն. յն. στάσις կամ ἐστηκώς կայք, կամ կացեալ.
Փութացաւ սաւուղ, եւ անկաւ յոտնկելեաց ի գետին. (՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ը. 20։)
cf. Ոտնափոխ.
cf. Ոտնափոխ։
adoptive, adopted;
առնուլ յ—ս, to adopt as son;
սնոյց զնա յիւր —ս, he nursed him like his own son.
ՈՐԴԵԳԻՐ կամ ՈՐԴԷԳԻՐ. ὐιόθετος, παῖς θέτος adoptivus, adoptitius filius. Գրեալ ժառանգ իբրեւ որդի. հոգւոյ զաւակ. վերագրեալ յորդիութիւն. ըստ յն. որդեգիր, այսինքն դրութեամբ որդի, եւ ոչ բնութեամբ. հոգեզաւակ օղուլլուգ, ճան էվլատը. ուստի վարի յոքնակի՝ ոճով.
Աստուած զնա առ դուստրն փարաւոնի, եւ եղեւ նմա յորդեգիրս։ Սնոյց զնա յիւր որդեգիրս։ Յորդեգիրս առեալ՝ ժառանգ կացուցանէ. (Ել. ՟Բ. 14։ Գծ. ՟Է. 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 26։)
Մանկունս իմ քեզ յորդէգիրս եղեալ լիցին. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եղեալ խոսրովայ ընդ որդեգիրս. (Մամիկ.։)
killing or destroying progeny;
bereaved of children;
— նուէրք, the sacrifice of one's own children;
— առնել, to massacre children;
— լինել, to be bereaved of one's children, to have had one's children slain.
τεκνοφόνος, τέκνων φονεύς, ἁτεκνόω, -ομαι liberorum interfectio, vel caedes, liberis orbo, -or. Ուր իցէ կոտորումն որդւոց, եւ զրկումն ի զաւակաց. եւ անզաւակել, իլ.
Դառնացեալք ոգւով իբրեւ զարջ մի որդեկոտոր ի վայրի։ Զորդեկոտոր նուէրսն։ Զորդեկոտորոն զանողորմս։ Զորօրինակ որդեկոտոր արար սուր քո զկանայս, նոյնպէս որդեկոտոր լիցի ի կանանց մայր քո. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 8։ Իմ. ՟Ժ՟Դ. 23։ ՟Ժ՟Բ. 5։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 33.)
Ի լինել որթոյն որդեկոտոր ի գարնանային ժամանակի եւ յարտասուելն՝ եկին տունկք ամենայն մխիթարել զնա. (Մխ. առակ.։)
oesophagus, gullet, throat;
gluttony;
զկնի —ոյ երթալ, to give oneself up to gluttony.
οἱσοφάγος oesophagus, gula λαιμός faux, fauces γαργαρέων gurgulio. լծ. եւ κόρος satietas. Խողովակ ուտելեաց եւ ըմպելեաց ի կոկորդէ, եւ ի պարանոցէ ցստամոքսն. եւ լայնաբար՝ Որովայնամոլութիւն. շատակերութիւն.
Վասն պորտոցն աղէտի, եւ որկորոյն չարութեան. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 7։)
Զորկոր եւ զորովայն իւր. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Թէ քո՝ շարայի որկորն է, ասեն, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Հալածեա՛ տէր զքուն ի գլխոյ, եւ զյագումն յորկորոյ. (Եփր. աղ.։)
Զկնի որկորոյ եւ շուայտութեան որովայնի երթալով. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)
Որ որկորոյն, եւ որ ընդ որկորոյն են, ոչ յաղթէ, չէ հաւատացեալ. (Եւագր. ՟Թ։)
Ոչինչ գովեմք (զկերակուրս), որ զկնի որկորից՝ զուգապատուացն, մանաւանդ եթէ անպատուացն։ Լեզուին եւ որկորիցն զկնտընտոցի օրինակն ունելով. (Առ որս. ՟Ը։ Նիւս. բն.։)
cf. Որկրամոլ.
Որպէս Որկորամոլ. եւ Որկորամոլութիւն.
Ոչ որպէս սեղան ոսկորստաց կոկորդալի զմայլեցուցանէ. (Ոսկ. խչ.։)
Եսաւ յորկորստենէ կորոյս զանդրանկութիւնն. (Ոսկ. գծ.։)
Հարցե՛ս եւ զութ ազգ խորհըրդին ... զորկորստեանն եւ զպոռնկին. (Յիսուս որդի.։)
Մի՛ որկորստեան կարծիս յանձինս ձեր կարկատէք. (Երզն. մտթ.։)
cf. Որկորամոլութիւն.
Ոչ վասն որկորստութեան։ Որ արածէ զորկորստութիւն, անարգէ զհայր իւր. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 26։ Առակ. ՟Ի՟Ը. 7։)
Յորկորստութենէ մտին մեղք յաշխարհ. (Եղիշ. խաչել.։)
Հոգին սուրբ թշնամանի յանժոյժ որկորստութենէ ... որկորստութեամբ (տպ. (որկորստեամբ). Յճխ. ՟Թ. Եւ եւս Եղիշ. ՟Ը։ Իսիւք.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Պիտ.։ Յհ. իմ. երեւ. եւ Յհ. իմ. ատ.։ Շ. ընդհանր.։)
Իսկ (Եւագր. ՟Ժ. կամ Նեղոս.)
Մեռաւ յետ որկորստութեանն՝ քաղցրութիւն փափկութեանն կերակրոց». յն. յետ կոկորդի (կամ որկորոյ). φάραγξ guttur.
cf. Արուէգ.
Եսէ, թէ որ յետին աստուածոցն էր, որձ եւ էգ էր ... այս ինքն իմաստութիւն Կոչ. (՟Զ։)
cf. Մտանեմ.
Մտեմ ի բոյնն աղաւնի, եւ անտուստ ագռաւ ելանեմ։ Մտել ի նաւահանգիստն հանդարտութեան հոգւոյ։ Մտելոց են ի քաղաքս։ Մտեն եւ բնակեն։ Ի բարւոյն վայելս մտել։ Ի վերջին ժամանակս յեկեղեցի մտէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Իգն.։ Լմբ. սղ. Լմբ. առակ. եւ այլն. ստէպ։)
Մտաւ ի սրբութիւն սրբութեանցն։ Մտաւ լուացաւ։ Երաշխաւոր մտաւ առաջնորդս։ Ի միասին մտայք յասպարիզին, ի միասին յաղթեցիք թշնամւոյն, եւ այժմ ի միասին մատերուք առաջի նահատակադրին. (Մագ. ՟Ա.։ Լաստ. ՟Թ։ Լմբ. պտրգ.։ Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Յերկիր ելայ մերկ, եւ մերկ ընդ երկրաւ մտայց. (Ոսկիփոր.։)
intimacy, cordiality, confidence, familiarity, strict, close or fraternal friendship;
faithfulness, sincerity;
մտերմութեամբ, cf. Մտերմաբար.
τὸ γνήσιον, εὕνοια genuitas, sinceritas, integritas, benevolentia. Հաւատարմութիւն. հարազատութիւն. անկեղծութիւն. ողջմտութիւն, միամտութիւն ծառայութեան.
Վասն այլոց փութոյ, եւ վասն ձերոյ սիրոյ՝ զմտերմութիւնդ փորձեմ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 8։)
Մտերմութիւն եղբարց։ Բնաւորական մտերմութիւն. (Փիլ. քհ. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Զհանդէս մտերմութեան իւրեանց ցուցանել առ ամենեցուն տէրն. (Յճխ. ՟Զ։)
Այսու կենօքս մտերմութիւն առ արարիչն ցուցեալ. (Խոսր.։)
Զթուղթ մտերմութեանդ քո ընթերցան առաջի իմ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
Զանապակ բարեացն ուսոյց պահել մտերմութիւն եւ վարդապետաց առ մանկունսն. (Պիտ.։)
to smut, to blacken;
to asperse, to defame, to slander;
— զարտեւանունս, to paint one's eyelids.
καταμελανόω infusco, nigro. Մրով ներկել՝ սեւացուցանել. մրոտել. խանձողել.
Եւ ոչ մրեալ զարտեւանունսն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
Ի վերայ ազանց խզելոց փետելոց մրելոց. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 31. յն. սափրելոց մրոյ կամ մռայլի։)
Որոց զերեսս իւրեանց մրով մրեալ լինէին. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 11։)
Խանձեալս մրեալս՝ յաշխարհէն կորնչէին. (Կորիւն.։)
Որ լոկ դիւթեն, եւ ոչ կախարդեն, խանձել եւ մրել։ Խուզել, մրել, եւ աշխարհալուր ձաղել։ Գան արբցեն, խանձեսցին, մրեսցին. (Կանոն.։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
cf. ՄՈՒՐՏ. գ. ա.
Առակէ զնոսա ի մրտենի եւ ի տօսախ ի ժամ ազատութեանն. (Գէ. ես.։)
Ի տեղւոջն բուսաւ ծառ մի մրտենի. (Հ=Յ. նոյ. ՟Գ.։)
Տերեւ ձիթենի, բողբոջ մրտենի. (Գանձ.։)
Զարդարեալ ոստովք մրտենեօք (կամ նօք, կամ նովք). (Ճ. ՟Բ.։ Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։ Տե՛ս եւ Վստկ. ՟Մ՟Կ՟Ա։)
cf. Մուրտ;
պսակ —, myrtle-wreath.
Նման մեզ լինելով մրտի՝ տեսլեամբ, եւ փանաքութեամբ՝ վարդ. (Մխ. առակ. ՟Ի՟Ե։)
cf. Մարզեմ.
Կրթել ի մրցանս. մարզել. հրահանգել.
Տե՛ս, թէ ո՛րպէս անդէն ի ներքս ի հանդէսն ի վկայութիւնս մրցէ զանձն իւր. (Ոսկ. գծ.։)
cf. Մօտեցուցանեմ.
որ եւ ՄՕՏԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Մերձեցուցանել. մօտաւորել.
Ի բաց որոշեցին զնոսա, եւ ոչ մօտեցին ի քահանայութիւն. (՟Ա. Եզր. ՟Ե. 39. յն. որոշեցան ի քահանայելոյ։)
cf. Մօտաւոր.
Ոչ յայլմէ ցեղէ, այլ ի մօտեւոր ազգակցութենէ։ Մօտեւոր ազգական։ Ազգական մօտեւոր. (Ոսկ. մտթ.։ Կիր. պտմ.։ Վրք. հց. ՟Զ։)
cf. Մօրական.
Եղեալ պատերազմ յեզր ծովուն գեղամայ ի մօրին տեղւոջ. (Արծր. ՟Ա. 14։)
to seek, to search, to inquire after or into, to make search, to ferret, to investigate, to rummage;
to louse;
— զերկիր, զքաղաք, to explore, to spy out.
որ եւ յն. էրէւնա՛օ. ἑρευνάω, ἑξερευνάω scrutor, inscrutor, investigo, quaero, perquiro, inquiro καταμανθάνω disco, animadverto, perpendo. Յուզել, խուզել ուրոյն ուրոյն. ի խնդիր ելանել, խնդրել. հետազօտել. քննել. լրտեսել. զննել. փնտռել, փնտռտել, պրպտել, տնտղել, քրքրել, էրնել, մաղել.
Որոնեսցեն զքաղաքս, եւ դիտեսցեն զսա։ Որոնեցէ՛ք եւ տեսէ՛ք, թէ իցէ՞ ոք աստ ընդ ձեզ ի ծառայից տեառն։ Ապա մտցէ քահանայն որոնել զտունն։ Բացէ՛ք զշտեմարանս նորա, որոնեցէ՛ք զնա իբրեւ զայրս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 23։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 36։ Երեմ. ՟Ծ. 26։)
Զսր աչք ոչ տեսանեն, միտք ոչ որոնեն. (Վրք. հց. ձ։)
Զորոնօղն իշոյ արքայ կացուցանէր. (Մագ.։)
Զանձն քո քննեա՛, զքոյին վարսն որոնեա՛. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Հոգացող սիրտն, եւ ամենայն բանի որոնողն եւ դատողն անհանգիստ է. (Լմբ. առակ.։)
ՈՐՈՆԵԼ. φθειρίζω pediculos quaero, sive venor. Ոջիլ քաղել, կտուել. քթուել, քթռըտել.
Որոնեսցէ զերկիրդ եգիպտացւոց, որպէս որոնեսցէ հովիւ զհանդերձս իւր. (Երեմ. ՟Խ՟Գ. 12։)
cf. Որոշողական.
ἁφορίζων եւ այլն. Որ որոշէ. որոշօղ.
Հոգի ուղիղ, առաջնորդական, տէր, առաքիչ. (որոշիչ. Ածաբ. պենտեկ, յորմէ եւ Շար.։)
distinction, division, separation;
decision, definition, determination, resolution;
difference;
segregation;
—ումն յեկեղեցւոյ, excommunication;
չորս որոշմունք տարւոյն, the four seasons of the year;
—ումն առնել, to come to a decision, to make up one's mind.
cf. ՈՐՈՇՈՒԹԻՒՆ. որպէս Բացորոշութիւն, զանազանութիւն. տեսութիւն. կանոն. διαστολή discretio, distinctio διαίρεσις, μερισμός divisio, partitio եւ σκέψις consideratio κανών canon, regula.
Այս որոշումն է օրինացն, զոր պատուիրեաց տէր մովսիսի. (Թուոց. ՟Ժ՟Թ. 2։)
Եւ դռնապանք ըստ որոշմանն իւրեանց ի դրունս դրունս։ Կացէ՛ք ի տաճարիդ ըստ որոշման տանց տոհմից ձերոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ը. 14։ ՟Լ՟Ե. 5։)
Անցանէ մինչեւ ցորոշումն շնչոյ եւ ոգւոյ, եւ յօդից եւ ուղղոյ. (Եբր. ՟Դ. 12։)
Բաժանի անբաժանաբար, եւ միաւորի որոշմամբ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բայց որո՛ց դասուց առ ո՛րս իցեն որոշմունք, ես ասացից. (Իսիւք.։)
Յերիս որոշմունս եդեալ զարդարութիւն. վասն երկիւղի, վասն վարձու, վասն սիրոյ. (Պերիարմ.։ Սահմ. ՟Ա։ Խոսր.։)
Մի է ձայնս, եւ ի բազում որոշմունս առ իւրաքանչիւր ուրուք օգուտ բաժանի. (Սեբեր. ՟Ժ՟Զ։)
Ի չորս որոշմունս (այսինքն յեղանակս) փոփխել տարւոյն, որպէս եւ աստուած կարգեաց. (Ագաթ.։)
Ըն ճարտասանութեան կամ քերթողութեան ընդանեգոյն է որոշմունս (այսինքն որոշումնս)։ Որոշումն (յն. կանոն) է տրամաբանական, որ ասէ. (Պերիարմ.։ Սահմ. ՟Ա։)
ՈՐՈՇՈՒՄՆ. χωρισμός segregatio, sejunctio. Բաժանումն, զատումն. ի բաց որոշումն.
Լային դառնապէս զերանելւոյ որոշումն (կամ ուրուշումն) յինքեանց. (Ճ. ՟Ա.։)
Մեկուսութիւն եւ ոչ մի է, եւ ո՛չ որոշումն հօր եւ որդւոյ։ Ոչ որոշումն աստուածութեանն յայտնեալ (յաւանդման հոգւոյն քրիստոսի), այլ մեռելութիւն մարմնոյ նշանակեալ. աստուածութեանն ո՛չ ի թաղման մարմնոյն մեկուսեալ, եւ կամ ի հոգւոյն ի դժոխս որոշեալ. (Աթ. ՟Գ. ՟Դ։)
Արիոս աղաչէր լուծանել զնա յորոշմանէն (եկեղեցւոյ՝ նզովիւք). (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Ա.։ որպէս ռմկ. աֆօրօ՛զ. ի յն. եւ այլն։)
thunder;
որոտ ընդ որոտ, cf. Որոտագոչ.
Առանց ամպոյ որոտ, առանց հօր ի կուսէն. (Վանակ. հց.։)
βροντή tonitru. որ եւ ՈՐՈՏՈՒՄՆ. արաբ. րատ. յոքն. րուուտ. Գոռոմն՝ եւ շառաչիւն ամպոց. ձայն փայլատականց. հնչիւն յերկնից. ամպ կամ երկինք գոռալը.
Որոտն, շանթիքն, ցոլմունքն։ Զհերձումն ամպոց՝ որոտ անուանեմք. (Երզն. երկն.։)
Ձայն եւ հնչումն իբրեւ սաստիկ եւ սոսկալի որոտ վերագոչէր ի յերկնից. (Զքր. կթ.։)
Որոտն՝ հոգին, որ ետ զաւետարանն՝ պատմել զմեծասքանչ զօրութիւն աստուծոյ. (Մխ. երեմ.։)
Յանկարծակի եղեւ որոտ, եւ կայծակունք, եւ անձրեւ սաստիկ. (Հ=Յ. հոկտ. Հ=Յ. նոյ.։ Տէր Իսրայէլ. փետր.։)
Որոտն ի պարզէն, յահագին ձայնէն։ Որոտդ ի պարզից։ Ձայնն սադդայի՝ որոտ սոսկալի։ Իսկոյն եղեւ որոտ սաստկագին. (Գանձ.։)
Զբարբառ բերանոյն իբրեւ զորոտ, զշիթս բերանոյն իբրեւ զանձրեւ. (Տօնակ.։)
Եղեն կայծակունք եւ շանթք եւ որոտք։ Եղեն որոտք եւ կայծակունք եւ անձրեւք. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Հ=Յ. օգոստ. ՟Ը.։)
Ակնարկէ զիջումն սուրբ հոգւոյն սաստիկ եւ ահաւոր հնչմամբ եւ որոտօք եւ շարժմամբ. (Նար. յովէդ.։)
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
հյց. խնդ. ὠς, ὤσπερ sicut, ut, tamquam. Իբրեւ. նման. հանգոյն. ըստ. պէս.
Արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին։ Համարեցաք որպէս զոչխար ի սպանումն.եւ այլն։
Մաքրեցար որպէս զոսկի ի հուր. (Շար.։)
Քրիստոս՝ ե՛ւ որպէս զմարդ ընդունի զհոգին սուրբ, ե՛ւ որպէս աստուած տայ զնա. (Մաքս. ի դիոն.։)
Եւ յամենայն հոլովս ըստ յարակից անուանց եւ բայից.
Եղէ ես որպէս մարդ առանց օգնականի։ Մարդոյ որպէս խոտոյ են աւուրք իւր։ Առաջնորդեցեր որպէս խաշին՝ ժողովրդեան քոյ։ Հաստատեցեր զոտս իմ որպէս զեղջերուի։ Ելցէ որպէս ի ճարպոյ պարարտութենէ, եւ այլն։ Տէր տէր, ես որպէս մարդ մեղայ քեզ, եւ դու որպէս աստուած ողորմեա՛ ինձ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Որպէս ընդ մարդոյ մարտուցեալ, եւ որպէս յաստուծոյ յաղթահարեալ. (Վրք. սեղբ.։)
ՈՐՊԷՍ. մ. ὠς, ὤσπερ, καθώς, καθάπερ, οἶον sicut, ut, quemadmodum ἁκολούθως consequenter. Որով օրինակաւ. զո՛ր օրինակ. ըստ որում. ինչպէս.
Արար՝ որպէս հրամայեաց նմա։ Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս, (նոյնպէս) եւ յերկրի։ Ոչ որպէս ես կամիմ, այլ որպէս դու։ Արարին՝ որպէս ուսանն։ Եղերո՛ւք դուք կատարեալ, որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Որպէս էր յովնան ... նոյնպէս եղիցի եւ որդի մարդոյ, եւ այլն։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Որպէս ի միում մարմնի բազում անդամս ունիմք, նոյնպէս եւ այլն։ Լինել այսպիսի, որպէս (յն. որպիսի) եւ եսս եմ։ Գտանիցեմ ձեզ, որպէս եւ դուք ոչ կամիցիք։ Մատուցանել ողջակէզս, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մովսեսի։ Շինեսցուք զտաճարն, որպէս եւ հրամայեաց մեզ կիւրոս։ Արարին՝ որպէս կարգեալ եւ հրամայեալ էր։ Որպէս եւ դաւիթ ասէ զերանութիւն մարդոյ. եւ այլն։
Որ յառաջ քան զլինել ճարտա՛ր գիտէ զամենայն ինչ՝ այնպէս, որպէս յետ կատարելոյն ամենայնի. (Ոսկ. ես.։)
Ո՛չ այնչափ ապականէ հուր զայգիս, որպէս անիրաւութիւն զաղքատս։ Որպէս պատիւն մեծ, (նոյնպէս) եւ պատիժքն սաստիկք. (Գէ. ես.։)
ՈՐՊԷՍ. մ. ὠς, ὦς ἅν, ὄταν, ὤστε ut, quum, cum, mox ut, dum, quando ἑν τῷ in եւ այլն. Յորժամ. իբրեւ. երբ. մինչ. այն ինչ. զոյգ ընդ. երբոր. պէս.
Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից։ Ի ժամանակի՝ որպէս (կամ յորժամ) բորբոքեսցի բարկութիւն նորա։ Վկայութիւնն յովսեփու՝ զոր եդ ընդ նմա, որպէս ելանէր նա յերկրէն եգիպտացւոց (յն. յելանելն)։ Խոստովան եղէց ... որպէս ուսայց զիրաւունս արդարութեան քո (յն. յուսանելն)։ Նստէաք, եւ լայաք, որպէս յիշեցաք մեք (յն. ընդ յիշել մեր) անդ զսիովն. եւ այլն։
Ո՞ՐՊԷՍ. մ.մջ. πῶς; quomodo? Որո՞վ օրինակաւ. զիա՞րդ. ի՞նչպէս.
Ցօրէնս զի՞նչ գրեալ է, ո՞րպէս ընթեռնուս։ Հայեցարո՛ւք ի շուշանն, ո՛րպէս աճէ։ Մի՛ հոգայցէք, թէ ո՛րպէս, կամ զի՞նչ խօսիցիք։ Պատմեաց մեզ, ո՛րպէս ետես զհրեշտակն.եւ այլն։
Ո՛րպէս զիա՛րդ եւ գիտիցեն, ըստ կարգին իւրեանց՝ արասցեն։ Ո՛րպէս զի՞նչ կամի պաշտել՝ պաշտեսցէ. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Է։)
Զի ո՛րպէս եւ է՝ ծանիցուք զանճառելին. (Բրս. ապաշխ.) յն. ὀπωσδήποτε utcumque.
Ասի եւ ի հոլովականն.
Ի ներքոյ կալով հրամայէր զո՛րպէսն առնել. (Խոր. ՟Բ. 32։)
Յոլով աշխատ եղէ գտանել զորպէսն սուլթանացն՝ որ ի թուրքացն, եւ գտի այսպէս. (Վրդն. պտմ.։)
ՈՐՊԷՍ շ. οἶον ut. որ եւ ՈՐՊԱԿ. Օրինակ իմն. Ո՛րգոն. ո՛րզան. զոր օրինակ. ինչպէս, օրինակ ըլլայ.
Մարմին, ո՛րզան, քար. եւ իր, ո՛րպէս, խրատ։ Ազգական է, որ զազգ յայտնէ. ո՛րպէս, վրացի. (Թր. քեր.։)
Կարծիցի ոմանց, որպէս, յունացն հեթանոսաց, եւ արանցն մոգուց, եւ հերձուածողաց. (Եզնիկ.։)
Ի նմանէն խնդրեսցես դու, որպէս ուղղեսցին ճանապարհք քո։ Բարձր արարեր զիս ի դրանց ի մահուանէ, որպէս պատմեցից զամենայն օրհնութիւնս քո։ Որպէս սաղմոս ասասցեն քեզ փառք իմ։ Որպէս արդար եղիցես ի բանս քո։ Բարի է ինձ, զի խոնարհ արարեր զիս, որպէս ուսայց զարդարութիւնս քո։ Խնդրեաց ի նոցանէ թուղթս, որպէս՝ թէ զոք գտցէ, կապեալս ածցէ.եւ այլն։
Ո՜ՐՊԷՍ. մջ. ὠς! quam! Բա՛բէ, քանի՛. ո՛վ զիա՛րդ. իբրե՛ւ զի. որպէ՛ս զի.
Ո՜րպէս սիրելի են յարկք քո, տէր զօրութեանց. (Սղ. ՟Ձ՟Գ. 1։)
Ո՛վ խորք ... ո՜րպէս (կամ որպէ՛ս զի) առանց քննելոյ են դատաստանք նորա. (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 33։)
ՈՐՊԷՍ ԶԻ. շ. ὄπως, ἴνα ut, uti. Զի. այսինքն Վասն այնորիկ՝ զի. առ այս վախճան՝ զի. որ.
Առնեն, որպէս զի փառաւորեսցին։ Որպէս զի եղիցի ողորմութիւնն քո ի ծածուկ։ Որպէս զի եկեսցէ ի վերայ ձեր ամենայն արիւն։ Որպէս զի մի՛ լիցի նմա ժամանակ ինչ յամել յասիա.եւ այլն։
ՈՐՊԷՍ ԶԻ. ὤστε, ὤς ita ut, quasi. ըստ յն. ոճոյ. Մինչ զի. այնպէս զի. որպէս թէ. իբր թէ. անանկ որ.
Դիւահարք երկու չարաչարք յոյժ, որպէս զի չէր հնար ումեք անցանել ընդ այն ճանապարհ։ Բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսիցի եւ տեսանիցէ։ Որպէս զի լինել նմա հինգերորդ յաբրահամէ։ Տաց քեզ, որպէս զի ոչ եղեւ նման քեզ ի թագաւորս.եւ այլն։
Այսպէս է արքայութիւն աստուծոյ, որպէս՝ զի այր մի արկանիցէ սերմանիս յերկիր։ Որպէս զի թէ՝ որ տնկեաց զունկն, ինքն ո՞չ լուիցէ։ Որպէս զի նշաւակ եղէ ես բազմաց. եւ այլն։
Բաժակ անապակ խառնեալ. որպէս զի ասիցէ, թէ սեռն յարդարութիւնն է, եւ խառնեալ ի մարդասիրութիւն. (Սեբեր. ՟Թ.)
Զեղբարսն անուանեալ պահլաւս. որպէս զի լինել նոցա պատուականագոյն։ Ամբարիշտն նեստոր այլ որդի ասէր շնորհօք ի մարիամայ, եւ ա՛յլ որդի ի հօրէ յառաջ, որպէս զի լինել երկու որդիս. (Խոր. ՟Բ. 27։ ՟Գ. 61։)
Որպէս զի ասիցէ». այսինքն որպէս թէ. (Կիւրղ. ղկ. ստէպ։)
Դողացուցանէր. որպէս զի փլեալ տարածանիցի համատարած ամենայն ի վերայ լերանց։ Տէրն ինքնին օգնեաց մեզ, որպէս զի զանուն քաջութեան ժառանգեցաք։ Որպէս զի բարեկամացեալ էր նորա ընդ հերանայ հոնի. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ե. ՟Է։)
Առատաձեռն առ ամենեսեան գտեալ՝ սիրալիր սրտիւ, որպէս զի յայսմ սակի ամենեքեան իսկ նմա հաճեալ հաւանեալ էին. (Յհ. կթ.։)
ՈՐՊԷ՛Ս ԶԻ. մջ. ὠς! quam! Ո՛վ ո՞րպէս. քանի՞. իբրե՜ւ զի.
Որպէ՜ս զի բազում արարեր զողորմութիւն քո աստուած։ Որպէ՛ս զի ահեղ են գործք քո։ Որպէ՛ս զի մեծ են գործ քո տէր։ Որպէ՛ս զի քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո.եւ այլն։
ՈՐՊԷՍ ԹԷ. շ. ὠς, ὤστε tamquam, ac si, iya ut, sicut, quasi. Որպէս այն թէ. իբր թէ. եւ Մինչ զի.
Որպէս թէ չիցեմ գալոց առ ձեզ, ոմանք հպարտացան։ Որ ունիցին կանայս, որպէս թէ չունիցին. եւ որ լայցեն, որպէս թէ ոչ լայցեն։ Այնպիսի պոռնկութիւն, որ ոչ եւ ի հեթանոսս. որպէս թէ զկին հօր իւրոյ ունել. եւ այլն։
what;
such that;
— ինչ, as, such as, for instance;
— ինչ իցէ ողջոյնս այս, what manner of salutation this might be!
գիտես — ինչ տօնքն էին, you know what those festivals were;
— եւ իցէ, whatever, whatsoever.
ՈՐՊԻՍԻ ՈՐՊԻՍԻ. οἶος, ὀποῖος qualis, -le ποῖος; qualis, -le? (վերբերական, եւ հարցական) Որ գունակ. զի՞նչպիսի. ի՞նչ կերպ, ինչ կերպ որ.
Նեղութիւն մեծ, որպիսի ոչ եղեւ։ Որպիսիք եմք բանիւք թղթոցդ ի հեռուստ, նոյնպիսիք եւ ի մօտոյ արդեամբք։ Գուցէ եկեալ, ո՛չ որպիսիս կամիցիմն՝ գտանիցեմ զձեզ։ Որպիսի՛ք ոք երբեմն էին։ Անդէն մոռացաւ, թէ որպիսի՛ ոք էր։ Որպիսի՞ ինչ են կեանք ձեր։ Տեսէ՛ք, որպիսի՛ ոք էր սա, որում եւ աբրահամ տասանորդս ետ.եւ այլն։
Ո՞րպէս կամ զիա՛րդ ընկալան որպիսի՞ արամբ։ Զի՞նչ էր եւ որպիսի՞ ինչ է։ Որպիսի՛ հնարիւք կարասցէ բառնալ. (Ագաթ.։ Սահմ. ՟Ա։ Եղիշ. ՟Դ։)
Որպիսեօ՞ք արդեօք վարէր բանիւք. (Առ որս. ՟Դ։)
ՈՐՊԻՍԻ՛, կամ ՈՐՊԻՍԻ՛ ԻՆՉ. շ. οἶον, οἰονεί ut, quasi, exempli gratia. Ո՛րգոն. որպէս. զոր օրինակ. օրինակ իմն.
Փաղառութիւն. որպիսի՛, կտր, գութ։ Երկար փաղառութիւն. որպիսի՛, մո՜վսէ՜ս։ Ածանցական. որպիսի՛, երկրային. (Թր. քեր.։)
Սակայն ամենեւին անբան. որպիսի՛, կին ժառանգեցաւ քեզ ըստ հաւասարութեան կենցաղոյս, եւ այլն. (Բրս. յուդիտ.։)
Բանականք են (պէտք). որպիսի՛ ինչ. Զառաքինութեանն զոտս քրտամբք եւ աշխատութեամբք պղատոն ասաց բուսանել։ Եւ գործականք. որպիսի՛ ինչ պիթագորաս, եւ այլն։ Եւ խառնք. որպիսի՛ ինչ, դիոդինէս եւ այլն. (Պիտ.։)
(Պիտո՛յ է) առ խոնարհութիւնն սովորոյթ. որպիսի ինչ, կարէ ի յոգւոյն զսրտմտելն։ Կամ զորս հանդերձեմք առ աշխատութիւնն. որպիսի ինչ, ճանապարհորդութեան. (Բրս. հց.։)
hunter, huntsman, venator;
— ձկանց, fisher, fisherman, piscator;
կին —, huntress;
— բանից, a pryer into other person's thoughts.
κυνηγός, θηρατής, ἁγρευών, ἑξευτής, ἀλιεύς venator, qui capit, auceps, aucupans, piscator. Որ յորս ելանէ կամ որսայ, որսող էրէոց. հաւորս. ձկնորս.
Նա էր սկայ որսորդ առաջի տեառն աստուծոյ։ Իբրեւ զվարմ ձգեալ ի գլուխ գահաւանդի, զոր որսորդք յո՛րս հաստատեցին։ Եթէ անկանիցի՞ թռչուն ի յերկիր առանց որսորդի։ Կացցեն ի նմա որսորդք, ձգանք ուռկանաց առանձինն եղիցին։ Արարից զձեզ որսորդս մարդկան.եւ այլն։
Արշաւանք որսորդաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Նմանութեամբ ասի.
Ունէր հասակ համեմատ քաջութեանն, եւ առաքինութեան ոգւոցն որսորդ. (Խոր. ՟Բ. 49։)
ՈՐՍՈՐԴ ԲԱՆԻՑ. Բանորսակ. որ որսաբանէ.
Բանից միայն եղեն որսորդք, եւ ոչ արդեանց ճշմարիտ քննիչք։ Եթէ բանից որսորդ իցես, եւ ոչ մտաց քննիչ. (Սեբեր. ՟Է։)
cf. Կամիմ.
ՈՒԶԵԼ. Բայ ռամկական՝ առեալ ի գրաւորէս Յուզել, իբր Խնդրել, այսինքն Կամիլ, պահանջել, եւ Որոնել.
Առնու այր՝ զոր ուզէ։ Չունի իշխանութիւն տուօղն (փոխոյ) ուզել յառողէն յառաջ քան զպոմանն. (Մխ. դտ.։)
Ոչ բարիոք զայս տուողին, այլ ըստ կամաց չար ուզողին. (Մագ. ոտ.։)
Զի՞նչ այլ բազմապատիկ թիւք ուզես. (Լմբ. պտրգ.։)
Հաց ցանկութեան ոչ եկեր. խորտիկ՝ զոր ցանկութիւնն ուզէ. (Վրդն. դան.։)
Ուզելով ուզէին զթագաւորն իւրեանց. (Ուռհ.։)
Տեսանէր զինքն յերազի, որպէս թէ համարս ուզէին ի նմանէ. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Ա.։)
eighth;
eighthly;
octant;
— ձայն, octave.
ὅγδοος, -ον octavus, -um. Վերջինն ի կարգի ութ թուոց. լրումն ութից. ութերորդը.
Յաւուր ութերորդի։ Յամսեանն ութերորդի։ Ամսոյն ութերորդի.
Յամին ութերորդի.եւ այլն։
Վասն ութերորդաց ... ի վերայ ութերորդին». կա՛մ է ութազի նուագարան, կամ սաղմոս նուագելի ի տօնի ամսոյն ութերորդի. եւ այլն։
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
ἱσχυρός, κραταιός fortis, robustus σφοδρός , σφοδρότερος vehemens, -ntior;
gravis, nimius πολύς multus συχνός, πυκνός creber, frequens. Ուր կայցէ ոյժ իմն պնդութեան, եւ առաւելութիւն յիմիք կարգի. զօրաւոր սաստիկ. յոյժ մեծ. շատ եւ բո՛ւռն. պնդագոյն. տոկուն. ամեհի. խիստ. պինտ, կտրուկ, ծանտր.
Հողմ մեծ ուժգին։ Մեծ եւ ուժգին աղաղակաւ։ Ուժգին գոչմամբ.եւ այլն։
Են իմ երկու զուարակք ուժգինք եւ չարք. (Ճ. ՟Ա.։)
Զկենդանի ուժգին մարմին (այսինքն մարմնով՝) սովորեցաք ասել վիթխարի. եւ այլք՝ անճոռնի, կէսք՝ անհեթեթ. (Վանակ. յոբ.։)
Մարտնչել ընդդէմ նոցա ուժգին զինու՝ որ ոչ յաղթահարի. (Եւս. պտմ.։)
Որ ի վաստակոցն ծնանի պտուղ, ոչ տայ թոյլ ուժգին լինել աշխատանացն։ Ուժգին տանջանս պատրաստեմք անձանց մերոց։ Այսու զնա ուժգին գործէր, եւ քաջալերէր վասն հաւատոցն։ Ուժգին ծառայիցն բազմութիւն. (Ոսկ. յհ.։)
Սաստիկ կազմութեամբ եւ ուժգին աղխիւք. (Փարպ.։)
Ուժգին ճառս հրատարակեալ լինի զհերակլեայ. (Նոննոս.։ Իսկ Թր. քեր. Ուժգին դնի իբր ածական բաղդատական։)
ՈՒԺԳԻՆ. ՈՒԺԳԻՆՍ մ. κραταιῶς, εὑτόνως, ἑπι πολύ, μάλα, σφοδρῶς fortiter, vehementer, intense, frequenter, valde, nimis. Յոյժ. սաստի՛կ. կարի՛. բռնի. քա՛ջ. մեծապէս. սաստկութեամբ. ուժով, եւ իժով, սաստկութենով, զօռով.
(Փողով) ազդեսցես ուժգին։ Զայրացեալ ուժգին։ Ի տեղւոջ միոջ ուժգին ամրացեալ. (Յես. ՟Զ. 8։ Նեեմ. ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 18։)
Եթէ ոչ տաս, ուժգին առից. (՟Ա. Թագ. ՟Բ. 16։)
Եւ զայս առնէր առ ի ցուցանել, թէ նոցին սպանութիւնն ուժգին էր. (Ոսկ. գծ.։)
Ուժգին գանեաց զնոսա (բանիւք)։ Քարշել ուժգին ընդ քարաժեռ կոպճուտ տեղիս։ Որպէս եւ զիս եհար ուժգին. (Ոսկ.։ Փարպ.։ Շար.։)
Ի կողահերձ սայրասուր սլաքէ ուժգին բախմանէ։ Ուժգին լլկանօք։ Ուժգինս հնչեցեալ։ Ուժգինս ակնարկես։ Ուժգինս ընթանալ. (Նար.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
ՈՒՂԵՂ 2. μυελός, ἑγκέφαλος cerebrum. իտ. cervello. (գրի եւ ՈՒՂԻՒՂ, եւ ՈՒՂԻՂ, ուղղի, ից. ռմկ. ըղեղ ). որ եւ ԽԵԼՔ ասի. Ծուծ գլխոյ. օթարան մտաց. փափուկ եւ ոգելից հիւթ սպիտակ իւղաւոր՝ փակեալ ի խելապատակի, ուստի ծորի ոյժ եւ պարարտութիւն ընդ ամենայն խողովակս մարմնոյ ոսկերաց.
Եհար վաղերբ զգլուխն երուանդայ, եւ ցրուեաց զուղեղն ի յատակս տանն. (Խոր. ՟Բ. 44։)
Յուղղոյն սնանալոյ՝ եւ ի մտաց իսկ անկանի մարդ. (Եզնիկ.։)
Եւ ո՞վ ոք որ ուղեղ ի գլուխն (յն. միտս) ունիցի, եւ այնպիսի գործս գործիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 11։)
Ամենայնի սկիզբն իսկ ուղղին է լինելութիւն ... եւ սա իսկ ուղիղս յայտնելոց եղեւ (տարրից) ... զուղիղն ի սոցանէ գործեաց ... անուանեաց ուղիւղին զսա մասն սկաւառակ ... ուղղով խառնէր ... ուղղաւն ի սմանէ ստեղծեալ, եւ այլն. (Պղատ. տիմ.։)
Օծումն ուղղոյս սենեկի (այսինքն խելապատակին). (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Գլուխն, յոր ուղեղն է գանձեալ։ Ուղեղն վարդապետէ անձինն եւ խելացն զգործս եւ զբանս։ Իմաստ ուղղին ի գլուխ մարդոյն է։ Իմաստիցն՝ որ յուղղոյն։ Թափուրս ի հոգւոյն ուղղոց. (Նար. երգ.։)
Զախելով արկանէր ընդ սաղաւարտն եւ ընդ ճակատն ի ներս յուղիղն (այսինքն յուղեղն)։ Ուղիւղ գլխոյ եւ ոսկերաց։ Եօթնեակն՝ աթենա կուսածին յուղւոյն (այսինքն յուղղոյն) արամազդայ. (Պիտ.։ Արիստակ. գրչ.։ Մագ. ՟Ը։)
ՈՒՂԵՂ. μυελός medulla. իտ. midollo. ծուծ .... նմանութեամբ՝ Պարարտութիւն.
Ուղղեղ (կամ ուղիւղ, կամ ուղիղ) նորա շճեսցէ։ Շնչոյ եւ ոգւոյ եւ յօդից եւ ուղղոց (կամ ուղղոյ)։ Կերիջիք զուղեղ (կամ զուղիւղ) երկրիս. (Յոբ. ՟Ի՟Ա. 24։ Եբր. ՟Դ. 12։ Ծն. ՟Խ՟Ե. 18։)
Կերիցես զուղեղ երկրին. (ասորին ասէ, զբարութիւն երկրի. Կիւրղ. ծն.։)
Ոչ պատրեաց զմեզ ուղեղ պարգեւացն նորա. (Եփր. համաբ.։)
Սնեալ էին ուղղովք զուարակաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Շարամածի ամենայն թանձրութիւն նորա կակղապէս իբրու յուղղէ լինելով, եւ սնանելով կաթամբ. (Պղատ. տիմ.։)
Որ ի գլխոյն ընդ պարանոցին եւ ողնաշարին ուղիւղն է մածեալ. (անդ։)
Սովն տիրեաց յաղիս եւ յուղիղս։ Ուժգին ջերմ իբրեւ ի խոր ուղոյ (այսինքն ուղղոյ) նորա այրէր զնա. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։ ՟Թ. 11։)
իլք, ուղեղ, ոսկր, ատամն։ Յոսկեր կառուցեալ՝ կարծրանայ, եւ յուղղի կակղանայ. (Նիւս. բն. եւ Նիւս. կազմ.։)
Փորձ իրացն իսկ յուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ (լնուլ եւ պակասել ըստ լուսնի)։ Լրմունք եւ պակասութիւնք ուղղոց անասնոց եւ մարդկան. (Եզնիկ.։ Շար.։)
Հերձաւ գլուխն նորա, եւ արիւնն հանդերձ ըղեղաւն ցրուեալ ի վերայ վիմին. (Ոսկիփոր. հին. (նորն, ըղեղովն)։)
journey, travels;
itinerary;
— ընդ ցամաք կամ դարձ, the journey there and back;
— ընդ ծով եւ դարձ, the voyage out and home;
ծախք ուղեւորութեան, travelling expenses;
ուղեւորիլ զանդարձն —, to go one's last journey.
Ուղեգնացութիւն. ճանապարհորդութիւն. ընթացք. երթ. եւ Փոխումն յաստեացս յանտի կեանս.
Գնաց՝ երեւեցուցանէ ուղեւորութիւն։ Յօտար յաշխարհ ուղեւորութիւն առնել. (Փիլ. լին.։)
Ըմբռնեն զոմանս յուղեւորութեան ճանապարհի. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի մտէ ուղեւորութեանս՝ ընդդէմ կացէք ինձ. (Խոր. ՟Գ. 26։)
Անգիտութեամբ գնայ զուղեւորութիւնն՝ ի ձեռն հմուտ ճարտար նաւապետին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անդարձ ուղեւորութիւն. (Լաստ. ՟Ժ։)
Երկայն ուղեւորութեան ապաձեռն անթոշակութիւնս. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
Զինքն պատրաստել իւրում ուղեւորութեանն (այսինքն փոխման յաշխարհէ). (Կանոն.։)
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
Առեալ փայտ ի տանէ նորա՝ ուղղեսցեն, եւ բեւեռեսցեն զայրն ի նմա։ Եհար դաւազանաւ զէշն՝ ուղղել զնա ի ճանապարհն։ Արդարութիւն ամբծի ուղղէ զճանապարհս։ Ուղղեցէ՛ք զսիրտս ձեր առ տէր աստուած.եւ այլն։
Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Ուղղէր ի տան իւրում աւազան։ Զառաջիկայ իրսդ ուղղեցէ՛ք. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Ըստ նմանութեան կառավարաց ուղղէ իբրեւ երասանակօք զտարերս աշխարհիս. (Իսիւք.։)
Այսուհետեւ ես ոչ կարեմ երթալ ի վերայ թշնամեացն, եւ ոչ նիզակ ումեք ուղղել. (Բուզ. ՟Ե. 30։)
Այս ամենայն աստուածային խնամարկութեամբն ուղղեալ լինի։ Երկնից թագաւորութիւնն յարկիր իջանէ, եւ ատեան ուղղի. (Իգն.։)
Նա նախ զառաջինն ուղղեաց եկեղեցի յաղեքսանդր քաղաքի. (Եւս. պտմ.։)
Ո՛չ զայն ասէ, թէ զամենայն ինչ՝ որ առաջի դնիցեն, ուղղեսցեն, այսինքն զոր ի մտի դիցեն՝ կարասցեն առնել. (Կիւրղ. ծն.։)
corrector;
reformer;
rector, director;
conductor, leader;
driver, coachman;
steersman, helmsman;
cf. Ղեակ;
regulator, governor, moderator.
εὑθύνων, κατευθύνων, διορθώτης regens, dirigens, rector, director, moderator κυβερνήτης gubernator. Որ ուղղէ. առաջնորդ. կառավար. ղեկավար. վարիչ.
Իմաստութեան առաջնորդ է, եւ իմաստնոց ուղղիչ։ Կառք աստուծոյ բիւրապատիկք՝ հազարք ուղղիչք։ Նաւք փոքր թեւովն շրջին, յո՛ր կոյս եւ միտք ուղղչին կամիցին. (Իմ. ՟Է. 15։ Սղ. ՟Կ՟Է. 18։ Յկ. ՟Գ. 4։)
Առաջապահք (ի նաւի), եւ ուղղիչք։ Ուղղիչք նաւին եկեղեցւոյ. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Հողմոցն շրջմունք ցուցին զարուեստ ուղղչին։ Փրկել զնաւն քաջ ուղղչացն է. (Իսիւք.։)
Եւ ոչ նաւ համբառնայ հանդէպ առանց ուղղչի. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Ըստ ոտինն զհետ երթիցէ առաջնորդին եւ ուղղչին. (Ածաբ. աղք.։)
Որ զրկէ զկոյրն յուղղչէ, եւ զհօտ ի հովուէ ... զնաւս յուղղչէ. (Կլիմաք.։)
Ո՞ ոք քան զսուրբս յայտնեցաւ մեզ զգուշութեան ուղղիչ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ասորիք՝ ուղղիչք հայ լեզուովս ասին. (Փիլ. այլաբ.)
ՈՒՂՂԻՉ. որպէս Ուղղեակ. ղեկ. քեղի. αὑχήν (որ եւ պարանոց). pars clavi et gubernaculi, in quam gubernator incumbit.
Իբրեւ զնաւապետ ոք վստահ՝ յուղղիչ եւ ի սամիս առաքինութեան նստեալ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ժ՟Բ։)
direction;
regularity;
rectitude, uprightness, integrity, justice, equity;
correction, rectification, adjustment, amendment;
redress, reformation;
direction, tendency;
— վարուց, moral tendency, conduct, morality, morals;
— բարուց, correction of morals;
գիրք ուղղութեանց, the Book of Jasher;
ածել յ—, to reclaim, to correct;
յ— գալ, to be reclaimed, corrected, to repent.
εὑθύτης, κατόρθωσις, διόρθωσις rectitudo, directio. Ուղիղն գոլ՝ յոր եւ իցէ կարգի, նիւթապէս կամ բարոյապէս. շիտակութիւն, շըտկութիւն.
Ուղղութիւն եւ ծռութիւն, եւ որ ինչ սոցին նման է. (Արիստ. որակ.։)
Ուղղութեամբ սրտի։ Ուղղութեամբ ոգւոյ։ Ուղղութիւն սիրեաց զքեզ։ Գիրք ուղղութեան.եւ այլն։
Կարես զամենայն ուղղութեամբ վճարել։ Ուղղութեանց լինել վերակացու եւ առաջնորդ. (Եղիշ. ՟Գ։ Իգն.։)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
ἕχω habeo. (Արմատն է Ոյն. լծ. ընդ ոյժ. եւ Կալ. լծ ընդ գոլ) Կայ իմ, կամ յիս, գոյ մեր. են իմ սեպհական այս իչն իրք. եւ Ստանալ. ժառանգել. եւ Կրել՝ տանել յինքեան. ունենալ, կա՛յ.
Վաճառեաց զամենայն՝ զոր ինչ ունէր։ Իբրեւ ոչինչ ունիցիմք, եւ զամենայն ինչ ունիմք։ Ունիմք մեք հայր զաբրահամ։ Ես կերակուր ունիմ ուտել։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ՝ լուիցէ։ Թողուցուք՝ եթէ ունիցիք ինչ (ի սրտի) զումեքէ։ Զսէրն աստուծոյ ոչ ունիք։ Որ ունի հարսն, նա է փեսայ։ Ոչ է արժան ունել քեզ զկին եղբօր քոյ։ Ընդ իս խաղաղութիւն ունիցիք. յաշխարհի աստ նեղութիւն ունիցիք.եւ այլն։
Յաղագս ունելոյ։ Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի. կա՛մ իբրեւ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն, կամ ըստ այլոյ իմն որակութեան, կամ որպէս քանակ, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
ՈՒՆԻՄ. κατέχω detineo, obtineo. Առնուլ. տիրել. առնել, տէր ըլլալ.
Եկա՛յք սպանցուք զսա, եւ կալցուք զժառանգութիւն սորա։ Ամօթով զյետին տեղին ունել։ Մինչ ի միջոյ բարձցի՝ որ այժմդ ունի։ Հաստատո՛ւն ունիցիմք։ Պի՛նդ կալցուք։ Զառաջս ունել։ Կա՛ զգիր քո։ Ելէ՛ք կալէ՛ք զանցս լեռնային կողմանն.եւ այլն։
ՈՒՆԻՄ. συνέχω contineo, comprehendo ἑπέχω inhibeo, cohibeo κρατέω, ἑγκρατέω teneo եւ այլն. Ըմբռնել. բուռն հարկանել. պինդ ունել. պահել. արգելուլ. կալուլ. բռնել.
Խնդրէին զնա ունել։ Հրաման ետ սաւուղ ունել զդաւիթ եւ զարս նորա։ Միթէ ո՞չ ունիցի (զանկեալն), եւ յարուցանիցէ զնա։ Կալաւ զձեռանէ նորա։ Խնդրէին զնա ունել։ Զի նենգութեամբ կալցին զյիսուս։ Եւ նոցա աչք կալեալ էին (բռնուած էին) առ ի չճանաչելոյ զնա.եւ այլն։
Կամ δράσσομαι, πιάζω manu vel pugno capio, prehendo ἑπιλαμβάνω apprehendo συλλαμβάνω comprehendo.
Կալաւ զհերաց նորա։ Բերէ՛ք ի ձկանց այտի՝ զոր դուքդ կալարուք այժմիկ։ Ձեռն նորա ունէր զգարշապարէն եսաւայ։ Կալան զանցս յորդանանու, կամ ջրոցն.եւ այլն։
Համարեցաւ զնա, եթէ գինի կալաւ զխելս նորա. (Եփր. թագ.։)
Հրամայեցին նմա ունել զգլուխ բազմականին». այսինքն նստիլ ի վեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ուսցուք ի վայր ունել զբարկութիւն». այսինքն նուաճել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Դիպօղ պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա». այսինքն ըմբերանէ. (Իգն.։)
Ի բանի մի՛ ունիք. այսինքն մի՛ ծանր թուեսցի. բանի տեղ մի՛ դնէք. (Կիւրիոն առ աբր.։)
ՈՒՆԻՄ. φορέω, αἵρω, βαστάζω fero, tollo, porto. Կրել կամ տանել. ի վեր ունել. բարձեա ունել.
Ունէր պսակ ի փշոց։ Որ ունիցի զհանդերձսն պայծառս։ Երիս խանս նաշհոյ ունէի ի գլուխ իմ։ Կալաւ զվարսից գլխոյ նորա. եւ այլն։ Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս։
ՈՒՆԻՄ. Կարել. մարթել. ի դէպ է. եւ Հանդերձեալ է, առաջի՛ կայ.
Նաեւ ոչ շնչական ունիմ անուանիլ։ Ոչ ունիս չարանալ իսկութեամբ բարիդ. (Նար. ՟Ի՟Ա. ՟Լ՟Գ։)
Ասել ոչ ունիմ։ Խօսել ոչ ունիմ. (Վրք. հց. եւ այլն.)
Զինչ ունիք առ այս՝ զրպարտութիւն բաջաղել. (Լմբ. համբ.։)
Ընդ մօտոյ ունիմք տեսանել զճշմարիտ վկայսն քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ը.)
Երթալ ունիս, մինչեւ ուրանօր արժանն ցէ երթալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ կամ ԻԲՐԵՒ, եւ այլն. ἕχω habeo եւ այլն. Համարել. առդնել. սեպել.
Մի՛ առ արդարս ունիր զանձն քո առաջի տեառն». յն. մի՛ արդարացուցանէր. (Սիր. ՟Ե. 5։)
Զանձինս առ իմաստունս, կամ առ արդարս ունէին։ Զայնպիսիսն առ պատուականս ուիջիք։ Իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, եւ այլն։ Զծերս ի նոցանէ առ հարս ունէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ. (Խոր. ՟Գ. 63։)
Զիս ունին՝ առ որ չեմ (այսինքն բարի համացին, որպիսի չեմ)։ Եթէ ոք ունիցի զինքն վատթար քան զընկերն, ոչ սրամտեսցի այնպիսին. (Նար. ՟Ի՟Է։ Վրք. հց. ՟Բ։)
ՈՒՆԵԼ ԱՌ ԻՐԵԱՐՍ. σχέσις relatio. Յարաբերիլ. առնչութիւն. հայեցուած ծագման՝ ծննդեամբ կամ բղխմամբ.
Միածին՝ այնպէս ունի առ հայր, որպէս առ միտս բան։ Երեւմանն՝ զի այսպէս ասացից (այսինքն ծագման որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ), եւ կամ առ իրեարս ունելոյն զանազանութիւնն՝ զանազան նոցա եւ զկոչմունսն արար. (Առ որս. ՟Ե. եւ ՟Զ։)
Զայսպիսի կարգ եւ զբնութիւն ունելով հոգւոյն առ որդին, որպէս ունի որդի առ հայր. (Աթ. ի հոգին սուրբ.։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
Ոչ ինչ ունի առ յոբ (բանս՝) որ ի կարգիս կայ. (Վանակ. յոբ.։)
ՈՒՆԵԼ ՈՒՆԻ. այսինքն թէպէտեւ ունի.
Ունել ունէր պարծանս, այլ ոչ առ աստուած. (Եբր. ՟Թ. 1։)
Ունել ունէին իւղ, այլ ոչ բաւական. (Ոսկ. մտթ.։)
ԶԴԷՄ ՈՒՆԵԼ, ՇՆՈՐՀ ՈՒՆԵԼ, եւ այլն. Տե՛ս ԴԷՄ, ՇՆՈՐՀ. եւ այլն։
of good memory;
intelligent;
արտաշէս —, Artaxerxes Mnemon.
μνήμων memor, bona memoria praeditus, memoriosus, ingeniosus. պ. հուշմէնտ, հուշտար, հուշէար. Զօրաւոր ուշով՝ յիշողականաւ եւ խելօք. յարմար յուսումն. ճարտար. մտաբաց. խելքը բաց, աղէկ յիշողութեան տէր.
Արտաշէս ուշեղ (որ եւ մնեմոն). (Եւս. քր.։)
Ժողովեալ մանկունս ընտրեալս՝ ուշեղս. (Խոր. ՟Գ. 54։)
swollen, puffy, bloated;
—ք, swelling, puffing, rising;
tumour, bump;
blister, pimple;
զնստուցանել զ—ս, to assuage or cure a swelling.
Ուռուցեալ. եւ Ուռեցք. ուռնուլն, ելունդ. տկռած. եւ ուռ.
Որովայնն ուռոյց իցէ, հարցափորձեն, եթէ ջե՞րմ է լանջքն, կամ հով. (Փիլ. նխ. ՟ա. յն. περιπληθής oppletus.)
cf. Շալակեմ.
Բառնալ յուսս, կամ ուսովք. շալակել. ըստանձնել. (առաւել ռմկ)
Չորս մարդ առնուն զնաշն, եւ ուսեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Հիւս ձեան.
ՈՒՍԻՆ կամ ՈՒՍԻ. որպէս թէ հիւսին եւ հոսին. եւ կամ հիւսիսի. (cf. ՀԻՒՍ, cf. ՀԻՒՍԻ. Ձիւն դիզացեալ ի հիւսիսային լերինս, եւ յանկարծ փլեալ.
Ի բազում տեղիս ուսին եկաւ, գեղ մի բնաջինջ արար։ Ահագին ուսին եկն ի վերայ վանից ... ահագին ուսին ընդ մէջ կու հերձի, եւ վանքն անվնաս պահեցաւ. (Յիշատ.։)
cf. Հիւս ձեան.
ՈՒՍԻՆ կամ ՈՒՍԻ. որպէս թէ հիւսին եւ հոսին. եւ կամ հիւսիսի. (cf. ՀԻՒՍ, cf. ՀԻՒՍԻ. Ձիւն դիզացեալ ի հիւսիսային լերինս, եւ յանկարծ փլեալ.
Ի բազում տեղիս ուսին եկաւ, գեղ մի բնաջինջ արար։ Ահագին ուսին եկն ի վերայ վանից ... ահագին ուսին ընդ մէջ կու հերձի, եւ վանքն անվնաս պահեցաւ. (Յիշատ.։)
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
μάθημα, διδαχή, διδασκαλία dottrina, disciplina. Ուսանելն. ուսողութիւն. տեղեկութիւն. հմտութիւն. գիտութիւն. արուեստ. կրթութիւն. սովորութիւն. վարդապետութիւն. կրօնք. դեն. աղանդ.
Դու իսկ ուսուցեր նոցա ուսումն՝ տիրել ի վերայ քո։ Արձանագիր, ի կատարած զառանցելոց ժամանակաց առ ուսմանէ (կամ ուսմէ)։ Զուսումն մանկութեան։ Ոչ եթէ մարդկեղէն ուսմամբ։ Յուսմունս պէսպէսս.եւ այլն։
Ի բա՛ց լիցի չար վարդապետին եւ չար ուսմունքն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։)
Բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկանն։ Հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց։ Կալցին զուսումն վարդապետութեան մոգաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ուսուցանել առ հասարակ զբնաւս՝ զարս եւ զկանայս՝ զուսմունս մոգուցն. (Փարպ.։)
Մերթ՝ Ուսուցանելն. վարդապետելն.
Նստէր յերուսեղէմ յուսումն». այսինքն յուսուցանել զժողովուրդն. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
cf. Շապլեղ.
ՇՊԼԵՂ որ եւ ՇԱՊԼԵՂ. այնէ Պաղլեղ. շապ։
Ա՛ռ մուռ ժզ դրամ, եւ շպլեղ. եւ խառնեա՛։ Մուռ եւ շպլեղ. (Ոսկիփոր.։)
oblique, in bias, aslant, diagonal;
առ ի —, առ —, slopingly, overthwart, slanting, aslope;
obliquely;
cf. Շեղապէս.
ἑπικλινής declivis ἁπόκρημνος praeceps. Խոտորնակ. զառ ի վայր. կողմնակի. շեղ, դարուվար՝ դարուվեր պառկած.
Եւ որ այլ եւս գտանին արտաքոյ ասացելոցս քառակուսի ձեւք, կոչին նման շեղոյն. (Եւկղիդ.։)
Եւ դուռն առ ի շեղ ... առ լեփ շինեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Գ. 6. (տե՛ս եւ ի բառն՝ ԼԵՓ. ԱՌ ԼԵՓ)։)
Մաւրիտանիա տարածի ի հարաւակոյս առ ի շեղ զելիւք. (Խոր. աշխարհ.։)
Ի գոգաձեւ տեղւոջն, որ առ հիւսիսի առ ի շեղ տեսանի. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Առ շեղ նոցա եւ կողմանակի հարուածքն լինէին. (Պտմ. աղեքս.։)
Անձամբ հայելով առ շեղ մտաց։ Կենդանագիր մշտակայիցն առ շեղ շրջագայի. (Շիր.։)
ՇԻՂ որ եւ ՇԻՒՂ ՇԵՂ. κάρφος festuca. Լծ. Ծիղ. ծեղ. ճիւղ, նուրբ եւ բարակ մասն ոստոց, եւ ծղօտից՝ եղեգանց՝ փայտից. ունգ. մղեղ. շուղ, ծիլ, ծեղ.
Ունէր տերեւ ձիթենւոյ շիղ ի բերան իւրում (կամ շիւղ ի բերանի իւրում)։ Զի՞ տեսանես զշիղ (կամ զշիւղդ). (Ծն. ՟Ը. 11։ Մտթ. ՟Է. 3=5։)
Որ շղով զակն հարկանէ, զարտասուս իջուցանէ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 24։) յն. խայթող. νύσσων pungens.
to slant, to slope, to incline;
to go astray, to turn aside or away, to deviate, to swerve, to go out of one's way;
շեղեալ անկիւն, oblique angle;
շեղեալ քառանկիւն, rhomboid.
νεύω, διανεύω, ῤέπω nuo, nuto, vergo, propendeo, declino. Խոտորիլ. հակամիտել. թեքիլ. շրջել զաչս. ծռիլ, եւ շիլ նայիլ.
Նման գոլ եղեգան, զոր յորժամ հարկանիցէ հողմ, ընդ նմին շեղեսցի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի տասն դասուէն մինն շեղեցաւ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Շեղեալ (քառանկիւն) կոչի, այն՝ որ ոչ զկողսն ունիլ հաւասար, եւ ոչ զանկիւնսն ուղիղ. (Եւկղիդ.։)
Ոչ ըստ սովորութեան անցանէր յարեւմուտս՝ շեղելով. (Շ. բարձր.։)
Ի բաց շեղեցաւ ի քումմէ պատուիրանապահուեւենէ։ Բնաւ ոչինչ շեղեցաւ ի բանս հրամանաց նոցա։ Չշեղել բնաւ յապստամբութիւն։ Ի դասուց անտի նոցա շեղեալ անկան։ Շեղեցաւ ի դրախտէն. (Մաշտ.։ Ճշ.։ Յհ. կթ.։ Իգն.։ Տօնակ.։)
Շեղեալ էր աներասանակաբար յապստամբութիւն։ Եթէ ի մարմինն կոյս շեղեսցի, զանասնոցն առընկալցի վարս յինքն։ Բանականն շեղելով ի նիւթ չարանայ. (Պրպմ.։ Նիւս. բն.։ Մաքս. ի դիոն.։)
cf. Շեղջակուտեմ.
cf. ՇԵՂՋԱԿՈՒՏԵՄ. դիզել, ժողվել, շատցընել.
Կասեցին, եւ շեղջեցին (կամ կասեալ կուտեցին). (Ոսկիփոր.։)
Շեղջեցի զչարիս, եւ ձգեցի ընդ իս։ Որ անձամբ անձին շեղջիցէ զցանկութիւն։ Եւ այսուիկ շեղջէ զշեղջս նախանձու. (Սեբեր. ՟Թ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։ Եւագր. ՟Ժ։)
Անցաւորիս փութով զարկածս յոլովաբար շեղջեն յոգիս. (Համամ առակ.։)
Բացաւ գլխով շեղջել օրըստօրէ զհայհոյութեանն չարապէս մթերս. (Սարկ. հանգ.։)
Միաւորութիւնք (էից) ասին, ոչ զի ի միասին ի մի ինչ շեղջեալք, այլ զի աղբիւր եւ սկիզբն է նոցա աստուած. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի շեղջեցելոցն արտասուաց (որպէս զջրշիղջ) դոյզն մի չափեալ. (Նար. կ.։)
cf. Շեշտոլորակ.
ՇԵՇՏՈԼՈՐ ՇԵՇՏՈԼՈՐԱԿ. ὁξύτονος qui acuto tono finitur, cujus ultima syllaba accentu acuto effertur. որ եւ ՅԱՆԳԱՇԵՇՏ. Ասի զբառէ՝ որոյ վերջին վանկն ունի զշեշտ, ոլորակեալ շեշտիւ կամ բթիւ. որպիսի են հասարակօրէն բառք հայոց եւ թուրքաց։
Շեշտոլոր անուն է, որ ն՝անգին ունի զոլորակն. որպիսի, սահա՛կ։ Պարզ լծորդութեան առաջնոյ շեշտոլոր բայից. (Թր. քեր. վերջ։)
Յորժամ սուր եւ յորդելակ հնչմամբ ի վեր փողելով շունչն՝ կալցի զելս ձայնին, շեշտոլոր ասի։ Եւ լինի բուն շեշտոլորակի, թէ՛ յանուաիս ( recte յանուանս) իցէ եւ թէ՛ ի բայս, ի վերայ այն հեգիցն՝ որ ունին այբ կամ եչ կամ ին. զի յորժամ զսո՛ւր սոլորակն սոքա առնուն, բնութեամբ շեշտոլորք ասին. իսկ այլք ի ձայնաւորաց թէ առնուն զշեշտն, դրութեամբ եւ պատահմամբ ասին. (Գրչ. գէորգ.։)
Շեշտոլորակն յաւարտեցելումն կիտին ի գլուխ ատնն ունի զվերսաստութեան զհանդէպն։ Շեշտոլորակն բազում զանազանակս ունի յինքեան. (Երզն. քեր.։)
ՇԵՇՏՈԼՈՐ ասի՝ մերթ որպէս Պարոյկաւոր, պարուկելի. զի եւ պարոյկն է շեշտ ոլորեալ ի վայր բթիւ.
Ասելով շեշտոլոր բառիւ այսպէս. ո՞չ է պարտ իմանալ. մի՞ է. (Մխ. ապար.։)
ending in a point, tapering, pyramidal form;
ի — անկանիլ, to taper, to end in a point;
ի — յանգեալ, pyramidal, pointed;
accentuation
Սրածայր յանգումն. բրգաձեւն լինել.
Լեառն ուղղորդ ի յերկրէ բուսեալ ... եւ առ փոքր փոքր ի շեշտումն յանգեալ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
storax;
գաւազան —, stick of -.
στύραξ styrax, populus alba στυράκινος styraceus, ex styraca factus. գրի եւ ՇԵՐԹ, ՇԵՐԴ, ՇԵՐՏ. լծ. եւ յն. Ստիւրաքս. ստիւրակեայ. Ծառ խժաբեր կամ խնկաբեր, եւ փայտ՝ գաւազան եւ ոստ նորա. ... եւ խէժ նորա՝
Եւ առ յակոբ գաւազան շեր՝ դալար, եւ ընգուզի, եւ սօսւոյ. (Ծն. ՟Չ. 36։)
Առնու երիս գաւազանս. շերթ, զոր շրշի ասեն. եւ պարսկերէն մութանաբի։ Շեր եւ սօսի չեն պտղաբեր. (Վրդն. ծն.։)
cf. Շեփորայ.
ՇԵՓՈՐ կամ ՇԻՓՈՐ. ՇԵՓՈՐԱՅ, կամ ՇԻՓՈՐԱՅ. σάλπιγξ tuba. Փող. ըստ եբր. զօֆար. պ. շէփուր, շէյպուր, շիպուր. պօռու, սուռ, զուռնա.
Ի շեփոր բարբառոյ տալ նմա պատգամս։ առաքեաքն իբր շիփորք անուանեցան։ Որոտընդոստ ահագնագոչ շիփորայիւք. (Ագաթ.։)
լուիցէք զձայն շեփորայ։ Ի բարբառ սաստկաձայն շեփորայիցն. (Մծբ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ժ՟Է։)
cf. Խայթեմ.
Ի ճանճոյ եւ ի պիծակաց շիթեալ։ Ժողովեցան ի վերայ նոցա ամենայն շիթող պիծակքն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Ճ. ՟Ա.։)
cf. Խայթոց.
Զտիրական դէմս երեսաց շիթոցօքն հարեալ կուրացուցանէր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
cf. Շլանամ.
Արբեցողին այլագունին երեսքն, աչքն շլի, պակասի լոյսն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)