cf. Բարեբախտութիւն.
Սահման բարեբաստութեան՝ Աստուծոյ մերձաւորութեան գալուստ է։ Սկիզբն եւ վախճան բարեբաստութեան՝ կարե՛լ զԱստուած տեսանել է։ Որում բաւական եղեւ զհայրն եւ զարարիչն տեսանել, ի բուն ի ծայր բարեբաստութեան գիտասցէ յառաջ անցեալ. (Փիլ. ստէպ։)
Բոլոր կենցաղոյս բարեբաստութիւն։ Այսդունակ յաջողեալ բարեբաստութեամբ։ Զդրացեաց զերջանիկ տեսանելով զբարեբաստութիւնս. եւ այլն. (Պիտ.։)
Տարաւ զէութիւն բարեբաստութեանն, որ զնախնին որսաց ի կորուստ։ Ատտիկեցիս ըստ վատթարութեան, այլ ոչ ըստ բարեբաստութեան։ Այլաբանեսցուք ի զանազան բարեբաստութիւնս. (Նար.։)
Տեղեկագոյն առն բարեբաստութեան։ Ի վերայ այսոցիկ բարեբաստութեանց. (Յհ. կթ.։)
Քեզ բարեբաստութիւնք շրթացն. (Նար. ՟Ղ՟Գ։) իմա՛ գովեստ երանութեան։
goodnatured, good-tempered, civil, benign, affable, kind.
ԲԱՐԵԲԱՐՈՅ εὑήθηος, εὑγνώμων bonis moribus, proba mente praeditus , ἁγαθός, -θή bonus, probus, benignus, -a որ եւ ԲԱՐԵԲԱՐՔ ասի. ՈւՆօղ զբարի բարս, կամ զանոյշ բարոյս. քաղցրաբարոյ, հանդարտ, բարեսէր, մարդասէր. եւ Մարդասիրական. բարի. բարեսիրտ, կակուղ՝ անուշ՝ աղէկ.
Կնոջ բարեբարոյի երանելի է այր նորա. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 1։)
Խաչակցութեամբն Քրիստոսի ըստ աւազակին բարեբարոյի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Եթէ առ թշնամիսն բարեբարոյ գտանիմք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
Բարեբարոյ ընթերցողին. (Յիսուս որդի.։)
Առատացուցեալ նմա զամենայն ... ըստ անդստին բարեբարոյ մտաց իւրոց։ Զոր բարեբարոյ տեսութեամբ զնա նախ ընկալեալ. (Յհ. կթ.։)
ԲԱՐԵԲԱՐՈՅՔ. որպէս Բարաբարոյութիւն. լաւութիւն.
Գիտելով զնորա զանչափ բարեբարոյսն. (Յհ. կթ.։)
excellent character, good-nature.
εὑγνωμοσύνη benignitas որ եւ ԲԱՐԵԲԱՐՈՒԹԻՒՆ. Բարեբարոյ լինելն. քաղցրաբարոյութիւն.
Հետեւեալ լինի ազատականութեանն՝ եւ բարուց գիջութիւն (մեղմութիւն), եւ բարեբարոյութիւն, եւ մարդասիրութիւնն, եւ ողորմած գոլն. (Արիստ. առաք.։)
cf. Բարեբարոյութիւն.
Փոխնանակ գրելոյ՝ Բարեբարոյ.
Բարեբարո՛ւ լեր աստ. (ՃՃ.։)
Նոյն ընդ Բարեբարոյութիւն.
Ոչ նմանեաց անբանիցն բարեբարութեանց, որ առ տեարսն։ Նաեւ այն չեւ եւս խոնարհութեան նշանակ է, այլ բարեբարութեան. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. եբր.։)
productive of good, fruitful, fertile, abundant.
εὕφορος fetilis, ferax Որ տայ բերս բարիս, քաջաբեր. բերրի.
Ի յամուլ երկրէ այսօր բուսաւ մեզ բարեբեր բոյսն բարի. (Շար.։)
Բարեբերք (պտղովք առաքինութեանց), եւ չարահալածք. (Սարկ. քհ.։)
Բուսեալք ի բարեբեր որթոյն։ Մերձ եկեալ էին բարեբեր ժամանակին. (Վրդն. ծն.։)
fertility, fructification.
εὑφορία fertilitas, foecunditas Արգասաւորութիւն. քաջապտղութիւն, բեղնաւորութիւն.
Այսպիսի բարեաց բարեբերութիւնք. (Սոկր.։)
that has good suckers, shoots or sprouts.
Որ ունի զբարի բարի բողբոջս. գեղեցկապէս բողբոջեալ. քաջընձիւղ. աղէկ ճղեր դուրս տուօղ, ուռճացած.
Բարեբողբողջ բոյսս վարսաւոր փայտից. (Նար. խչ.։)
Երեւացաւ ցամաքն հանդերձ բարեբողբոջ բոսօք եւ տնկօք. (Յհ. գառն.։)
that produces good fruit fruitful;
good-natured.
Բարից բուսուցանօղ. քաջաբոյս. քաջաբեր.
Ընտրական սերմանք աճման բարեբոյս անդաստանին. (Նար. առաք.։)
Կամ՝ Բարւոք բուսեալ. գովելի ըստ բուսոյ բարուց. ընտիր.
Թողու զաւակ մի բարեբոյս Լիպարիտ անուն։ Ունէին սոքա բողբոջք բարեբոյս զաւակաց. (Օրբել.։)
Կեղծաւորք միշտ զճշմարիտս յանդիմանեն՝ իբրեւ զխոշորս վարուք եւ խիստս մարդկան՝ յօրինադրել, եւ զինքեանս բարեբոյս եւ վշտակից (համարին). (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Զ։)
that causes good to come forth.
ԲԱՐԵԲՈՒՂԽ կամ ԲԱՐԵԲՈՒԽ. Որ բղխէ զբարին. կամ ի բարւոյ եւ բարւոք բղխեալ.
Բարեբուխ երկիր. (Վրդն. ել.։)
Յիշատակարան բարեբուղխ բանից. (Նար. խչ.։)
Լուսաշարժ եւ բարեբուխ ստեղծագործեալք. (Տօնակ.։)
naturally good, that has a good disposition, humane.
ἁγαθοφυής natra bonus Որոյ բունն կամ բնութիւնն է բարի. ի բնէ կամ բնութեամբ բարի. բո՛ւն բարի, որ տիրապէս է միայն Աստուած. բո՛ւնը աղէկ.
Այսպէս ասաց բարեբունն բան, ես բարի եմ (կամ առատ եմ). (Դիոն. ածայ.։)
Ի բարեբուն հոգւոյն վտակք. (Շար.։)
Բարեբունն Աստուած, եւ անհաս մարդասիրութեան անդունդք։ Զորս ատէ բարեբունն Աստուած։ Ոչ մոռանայ Աստուած զբարեբուն գութն արարչական. (Վրդն. քրզ. եւ Վրդն. ծն. եւ Վրդն. ել.։)
beautiful, graceful, charming, genteel, pretty, handsome.
Վայելչագեղ. չքնաղ. աղուոր.
Ծնաւ զորդի իւր զՍիսակ՝ բարեգեղ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
infallible, sure, unerring, without mistake.
unshadowed, unclouded, clear, light.
ἅσκιος. umbra carens, inopacus, lucidus, clarus. Ուր չիք ստուեր, կամ մթութիւն. անաղօտ. լուսաւոր. պայծառ. ուր որ շուք չկայ. քէօրկէսիզ, նուրանի, րուշէն.
Մաքուր լուսով եւ անստուերաւ. (Փիլ. լին.։)
Անստուեր միջօրեայ. (Վեցօր. ՟Զ։) եւ (Պիտ.։)
Անստուեր լոյս արեգականն արդարութեան. (Եղիշ. ՟Բ։)
Տաճար լուսոյ անստուերին. (Շար.։)
Անստուեր ծագումն, կամ նշոյլք, կամ բոց, կամ պայծառութիւն։ Արեւ անստուեր. (Նար.։)
Մշտալոյս աներեկոյ. անգիշեր.
Յանստուեր քաղաքին. (Ագաթ.։)
Անստուեր յաւիտենին. (Նար. խչ.։)
Ճեպէր ի կիսագունդն անստուեր. (Լաստ. յիշ.։)
Կամ իբր Անհովանի.
Յարեգակնային ճառագայթիցն եւ յանստուեր տապոյն զովացեալ. (Մագ. ձ։)
Նմանութեամբ, Անպատրուակ, գերապանծ, վսեմ, անխափան, յայտնի, եւ այլն.
Անստուեր իմաստութիւն, կամ յիշատակ, յոյս, փառք։ Անստուեր եւ անապական զճշմարտութեանն բան ամենայն ազգաց ծանուցին. (Նար.։)
evident manifest;
indelible.
ԱՆՍՏՈՒԵՐԱԳԻԾ ԱՆՍՏՈՒԵՐԱԳԻՐ Պայծառապէս գծագրեալ.
Յիշատակս անեղծականս եւ անստուերագիծս։ Յայս անստուերագիր վստահութիւն ապաստան. (Նար. խչ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
cf. Անստուերագիծ.
ԱՆՍՏՈՒԵՐԱԳԻԾ ԱՆՍՏՈՒԵՐԱԳԻՐ Պայծառապէս գծագրեալ.
Յիշատակս անեղծականս եւ անստուերագիծս։ Յայս անստուերագիր վստահութիւն ապաստան. (Նար. խչ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
ճշգրտիւ դրոշմեցին, զի անտրտում եւ անստուերագիր տպաւորեալ եղիցի գրութիւնն. (Շիր. զատիկ.։)
glittering, luminous, brilliant, bright.
Անստուերական լոյս. (Փէոդոր. խչ։)
Արեգակն անստուերական. (Շ. խոստ.։)
Անստուերական երջանկացն։ Անստուերափայլ լոյս. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)
uncleanness, impurity.
Ցուցանէ զանսրբութիւն հրէիցն. (Շ. բարձր.։)
ἁκαθαρσία. immunditia, impuritas. Անմաքրութիւն. պղծութիւն.
Եւ ոչ մեռանիցին վասն անսրբութեան իւրեանց. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 31։)
Ոչ իւիք ունելով անսրբութեան վարս։ Անսրբութեանն զսրբութիւնն ի ներքս ամբարել. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Գ։)
Սիրող սրբութեան, եւ ատեցող անսրբութեան. (Նիւս. սքանչ.։)
Զանսրբութիւնս իմ իմանալով՝ ողբամ հանապազ. (Եփր. խոստով.։)
Չէ պարտ այսպիսի անսրբութեանց հաղորդ լինել. (Փարպ.։)
good-humour, mildness.
Չսրտնիլն. անբարկացողութիւն. հեզութիւն. չսրդողիլը. չսրդողիլը.
Սկիզբն առնէ ողորմածութեան, կամ անսրտնութեան։ Ո՞ւր է քո անսրտնութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Անսրտնութեամբ եւ աննախանձ բարոյիւք. (Մխ. դտ.։)
unlimited, unbounded;
incomprehensible.
Իբր Անվայրափակ.
Անվայր քո խորան. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Եւ իբր Անշէն.
Թափառեցայ յանվայր վայրին. (Յիսուս որդի.։)
ἁπερίγραφος. incircumscriptus, qui nullo spatio continetur. Որ ոչ փակի ի վայրի ուրեք. անբովանդակելի. անպարոյր. անպարագիր. անսահման. անչափ.
Անվայրափակ զօրութեամբ. (Ագաթ.։)
Որ անվայրափակդ ես յամենայն արարածոց. (Զքր. կթ.։)
Երեւեալ զաստղն զաներեւոյթն գուշակէր, եւ զանվայրափակն՝ ի տեղւոջ ցուցանէր. (Պրոկղ. զքր.։)
Անարատ տաճար անվայրափակ բանին աստուծոյ. (Շար.։)
Տէրութիւն անվայրափակ։ Անվայրափակ տեղի. (Նար. առաք. եւ ՟Ի՟Գ։)
Անվայրափակ զաստուածութիւնն խոստովանիմ. (Աթ. ՟Ը։)
Մշտածաւալն եւ անվայրափակն բնութիւն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
uncultivated.
Իբր Ոչ վարեալ կամ չհերկեալ եւ ոչ ցանեալ. վարուցան չեղած, չբանած. գըր. եապանի. կամ Անվայր, որպէս Անշէն, եւ որպէս Չունօղ զտեղի կամ զպէտս կարեւորս. (զի տարտամ են գրութիւնքս, եւ իմաստքս առաջիկայ.)
Զանվար եւ զապառաժուտ դաշտսն մարգաւէտ արարեալ՝ երփնատունկ ծառօք ծաղկեցուցեր. (Կեչառ. յաղեքս.։)
Զամս չորս պահէ ի տառապանս անվար եւ անհանգիստ. (վրդն. պտմ։)
Իբր Ոչ բարւոք քաղաքավարեալ. անկարգ. տե՛ս եւ ԱՆՎԱՐԻՉ.
Ապականեաց ամենայն մարմին զճանապարհս. զի անվար կենաց խառնավար է մարմին. (Փիլ. լին. Ա. 99։)
inexperienced, rude, unpractised, unskilled, unexercised.
ἁδάμαστος. indomitus. Ոչ վարժեալ. անուս. անմարզ. անկիրթ. տրմուղ. չսորված. չիկրթուած. ալըչմամըշ, աճամի, թօյ, թէրպիէսիզ.
Ձի անվարժ՝ ելանէ խիստ. (Սիր. լ. 8։)
Հեթանոսք անվարժք եւ անհրահանգք. (Ոսկ. ծաղկզրդ.։)
Բամբասիցէ իբր զանվարժս ոմանս. (Խոր. ՟Ա. 1։)
Յանվարժիցն ձիոց։ Անվարժիցն լսելեաց. (Պիտ.։)
Անվարժ լեզուօքն. (Սեբեր. ՟Դ։)
unskilfulness, inexperience.
Անկրթութիւն. անուսումնութիւն.
Անվարժութիւն՝ անբաւ աղէտ։ Ոյք անվարժութեամբ դերեւանան. (Պիտ.։)
Ո՛վ յայտնի անվարժութեանն եւ անխատութեանն. (ՃՃ.։)
unforeseen, unexpected;
vile, without esteem.
իբր ա. Անսակ, անպայման, անչափ. կամ Անկարծելի.
Զանվարկ դառն պատուհասի չափել հատուցումն. (Պիտ.։)
without salary, unpaid;
without merit or recompense.
ἅμισθος. mercedis expers եւ gratuitus. Ոյր կամ ուր չկայցէ վարձ. անպտուղ. եւ Որ ինչ լինի առանց վարձուց ձրի. իւճրէթսիզ, միւֆթ.
Միայնակեաց սնափառ՝ մշակ անվարձ։ Ի զուր ախատիս, եւ անվարձ ելանես. (Նեղոս.։)
Սնափառի պահք անվարձ եւ աղօթք անշահք. (Կլիմաք.։)
Անվարձ պողոտայ. (Յհ. կթ.։)
Բժշկութիւն անվարձ եւ ինքնամատոյց. (Առ որս. ՟Է։)
Յամենայն կորուստ հաւատարիմ լինել եւ անվարձ։ Անվարձ եւ զայս հրամայէ. (Մխ. դտ.։)
Ողջակիզելին յանկաշառ եւ յանվարձ հօրն պատիւ. (Փիլ. ել. ՟Բ. 32։)
ἁμισθή. sine mercede. Առանց վարձուց. պատիհեվա.
Անվարձ գործեցին. (Յոբ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Որ անվարձ վաստակին, լքանին. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Զոմանս անկերակուր եւ անվարձ ծառայեցուցանելով. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Մի՛ ի վաստակոց ծուլասցուք, եւ անվարձս գնասցուք. (Մանդ. ՟Ժ՟Ը։)
invalid, null, illegal, insufficient;
apocryphal;
— առնել, to invalidate.
ἅκυρος, irritus, οὑκ ἁξιόπιστος, fide non dignus, ἁβέβαιος, inconstans, invalidus, παραλειπτέον, rejiciendum. Ապախտ. ընդունայն. ոչ արժանահաւատ. անհաստատ. անոյժ. անզօր. տկար. անընդունելի. ոչինչ. մերժելի. ի դերեւ ելեալ. (լծ. պ. պավեր, հաւատալի). պադալ, գարարսըզ, գուվվէթսիզ.
Անվաւեր եւ փոփոխական ամենայն ինչ եղեւ։ Սոցա տառապանքն եւ հեծութիւնն անվաւեր առնէ զհեշտութիւնն. (Շ. ատեն.։) (Լմբ. սղ.։)
Փարթամութիւն մեր այսմ գործոյ է, զոր պօղոս անվաւեր առնէ. այսինքն ի դերեւ հանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Անվաւեր պատմութիւն քաղդէացւոց. (Սամ.։)
Ի քակտումն աղանդոյ անվաւեր չարափառութեանն։ Առանց հաւատոց՝ ամենայն ինչ անվաւեր է. (Ի գիրս խոսր.։)
Յոյս մահու նոցա ոչ առնէ անվաւեր զիշխանութիւն նորա. (Եփր. աւետար.։)
invalidum, non valens. ասի ըստ իրաւաբանից՝ Յոչինչ գրելին. ի դերեւ ելեալն. ընդունայն. որ չանցնիր, բան չի սեպուիր, փուճ. կեչմէզ, պադալ, պօշ.
Պսակն անվաւեր լիցի։ Վասն իւր վկայելն՝ անվաւեր է. (Յհ. իմ. կան. ՟Գ։ Մխ. դտ.։ Կանոնդիրք. ստէպ։)
cf. Անվաւեր.
Վասն քաղդէական անվաւերական պատմութեանն։ Ամենեւին իսկ անվաւերական է։ Չեն անվաւերական։ Զանվաւերական բանիցն ճարտարանս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անվաւերական մատենագրութիւն։ Մատեանք աստուածեղէնք, կամ անվաւերականք (արտաքինք)։ Ամենայն գործառնութիւնք նոցա անվաւերականք. (Մագ. ՟Ե. ՟Ժ. լ։)
illegally, insufficiently.
invalidity, nullity, illegality.
intrepid, fearless, courageous, bold;
intrepidly, fearlessly, boldly.
(լծ. հյ. անահ, անվախ. որ եւ յն. ա՛ֆօվօս. իսկ լտ. իմբիճէր անպղերգ) ἅοκνος, impiger, ἁνυπέρθετος, cunctationis nescius, ἅφοβος, intrepidus. Արի եւ փոյթ. ժիր եւ մտադիւր. աչալուրջ. որ չէ վատ եւ թոյլ. անյապաղ. անդանդաղ. անկասելի. եւ Աներկբայ. աներկիւղ. համարձակ. անպատկառ. գօրգմազ, սէրպէսթ, ճէսուր.
Անվեհեր քաջութիւն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
Անվեհեր երագութեամբ կրթեալք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ջանայք անվեհեր մտօք. (Փարպ.։)
Արածէին անվեհեր փութով. (Յհ. կթ.։)
Մուտ անվեհեր դրանն տեառն. (Ճ. ՟Ա.։)
Անվեհեր ձեռօք զգլուխ երանելոյն ի բաց հատին. (անդ։)
Զսուրմակ ոմն անվեհեր, որ չարախօսն էր սրբոյն սահակայ. (Ասող. ՟Բ. 1։)
Սուտ յայտնեցաւ անվեհեր եւ լրբենի աղքատս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Առանց յապաղելոյ. արագ արագ. անդանդաղ. փութով. արիաբա, եւ մտադիւր սիրով. համարձակ. աներկբայ.
Անվեհեր մատուցանէ զիւր պատուիրանապահսն յիւր բնութիւնն։ Առաջի ամենեցուն անվեհեր քարոզել. (Ագաթ.։)
Անվեհեր քաջաբար նման թռչնոց յերիվարն հեծանէր. (Փարպ.։)
Անվեհեր արկից զանձն իմ ի խորս իմաստից. (Լմբ. ստիպ.։)
Լաւ է ինձ անվեհեր գալ առ քեզ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
intrepidity.
without inspector, without superintendent.
ἁπροστάτευτος. rectore et adjutore carens, desertus. Որ չունի զոք վերադիր. անհոգաբարձու. անտերունչ. անոք. անտեսուչ. անառաջնորդ. անտէր.
Զիա՞րդ իբրեւ զանվերակացու, որոյ ոչ ուրեք ոչ (ոք) գտանիցի, առնէր յանձն աշակերտին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Զոր եւ յանձն իսկ առնէ աշակերտին իբրեւ զանվերակացու ոք. (Իգն.։)
Ոչ միայն սովն դառնագոյն է, այլեւ անվերակացու յառաջնորդաց կալ. (Ոսկ. ես.։)
Անտէրունչ եւ անվերակացու. (Լաստ. յիշ.։)
Անվերակացուս եւ անառաջնորդս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Ամ մի անվերակացու լեալ. (Սամ.։)
Զայլն ամենայն (մասունս զոհին) թողուլ աննուէր եւ անվերակացու. (Սարկ. լուս.։)
inconcealable, with out pretext.
Զոր չէ մարթ վերարկել. անծածկելի. որ չի պարտըկուիր, չի գոցուիր. էօրթիւլմէզ.
Խայտառականս անվերարկելիս. (Նար. ՟Ի՟Դ։)
without cloak or mantle.
Որ չունի զվերարկու, կամ զծածկարան անկողնոյ. անհանդերձ. մերկ. վրան լաթ չունեցօղ.
Անվերարկուք, գետնիխշտիք լինէին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անվերարկու ի տարտարոսի։ Անվերարկու ծանակութիւնք։ Մի՛ անվերարկու առներ զսառուցեալն. (Նար. ՟Ի՟Զ.։ Նար. կ.։ Նար. ՟Ձ՟Է։)
Նմանութեամբ, Ակներեւ. յայտնի. պայծառ.
Լուսաւորութիւն անքօղ եւ անվերարկու. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Առանց վերարկուի կամ ծածկութի.
Անվերարկու շրջել. (Մաշկ.։)
illegible.
without title or inscription.
ասի եւ ԱՆՎԵՐԱԳԻՐ. ἁνεπίγραφος. inscriptione, vel titulo carens. Որ ոչ ունի զվերնագիր կամ զտիտղոս.
Անվերնագիր ի հեբրայեցւոց. (Սաղմ. ՟Բ. ՟Լ՟Բ. եւ այլն։)
unwounded, invulnerable.
ἅτρωτος, ἅθραυστος. invulneratus որ եւ ԱՆՎԻՐԱՒՈՐ. ԱՆՎԻՐԱՒՈՐԵԼԻ. Ազատ վիրաց կամ ի խոցուածոց. ողջ. եւ Ողջամիտ. եարասըզ, զերէսիզ.
Անցաւս եւ անվէրս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անվէր եւ անսպի. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Անվէր մնաց նահատակն. (Արիստակ. նաւակատ.։)
Զայս (խորհուրդ՝) անվէր միտք ծնան. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
exact, precise, perfect;
exactly, precisely.
(լծ. յն. ա՛ֆթօրօս. եւ հյ. անվթարելի. թ. ֆէթհ օլմազ. ἅπτωτος, ἁδιάπτωτος, ἁκέραιος, ἁνέπαφος. illaesus, inconcussus, integer, intactus. Անեղծ. անվնասելի. անաղարտելի. անխախուտ. անքոյթ. աներկեւան. անվտանգ. անարատ. անվրէպ. անսայթաք. անփորձ. անսասան. պօզուլմազ, քետէրսիզ, եմին գարարլը, խադասըզ.
Եդեալ զյոյսն փրկութեան իբրեւ զսաղաւարտ անվթար։ Նեցուկ անվթար. (Ագաթ.։) (Շիր.։)
Անվթար նահատակութիւն. հանդէս, հանդիսութիւն. կամ կեանք, ցնծութիւն, տեսիլ. (Պիտ.։ Մագ. ՟Ի՟Ը։ Լմբ. ատ.։ ՃՃ.։)
Վերծանութիւն է՝ քերթածաց կամ շարագրաց անվթար յառաջբերութիւն. (Թր. քեր.։)
Անվթար միշտ եւ անշարժապէս ունելով զիւրեանց հաստատութիւն։ Յիւրոցն անշարժս եւ անվթարս գոլ. (Դիոն.։)
Խարիսխ զնաւն ի հողմոյ անվթար պահէ. (Ոսկ. եբր.։)
Ամենայն ոչ գողացեալք՝ տեառն կայ մնայ անվթար. (Նիւս. երգ.։)
Եւ քանի՜ վշտաց եւ ի փորձանաց հասելոց ի վերայ իմ՝ անվթար պահեցեր զիս փրկիչ. (Բենիկ.։)
Առանց վնասու. անվտանգ. քաջիկ. աջողակի. անդրէպ.
Նաւեցին անվթար. (Փարպ.։)
Անցանէ անվթար ի վերայ խորոցն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ուր անվթարն մնան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
Յարաձգեալ մնայ անվթար. (Նար. ՟Ժ։)
Կարացեալ անվթար զանցիցն առնել գնացս։ Առ ի յանվթար բխել զառատ բերոցն լիաբեր արմտիս. (Պիտ.։)
Ճշմարտութիւնս ի նոյն ձեւ երանգոյ անվթար գեղեցկացաւ. (Լմբ. ատ.։)
cf. Անվթար.
Եւ զերկոսին զէնս զգեցի՛ր անվթարական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Զէն անվթարելի ընդ ինքեանս բարձեալ բերէին. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Զանվթարելին հաստատեալ ունի յինքեան բնութիւն. (Պիտ.։)
Զուշին պարտութիւն յանվթարելեացն։ Զօրեղութիւն անվթարելի. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ծ՟Զ։)
exactness.
ἁπταισία, τὸ ἁπταίστον. immunitas ab offensione. Աներկեւանութիւն. անսայթաքութիւն. անքոյթ վիճակ.
Արքունի պողոտայս առ անվթարութիւն ոգւոց բաղձացեալք (յն. բաղձացելոց) միշտ լաւագոյն գնացիցն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
invulnerable
Անվիրաւոր կացցէ ի նետից թշնամւոյն. (Նեղոս.։)
ԱՆՎԻՐԱՒՈՐ եւ ԱՆՎԻՐԱՒՈՐԵԼԻ. ἅτρωτος. invulneratus, invulnerabilis. Անվէր. անխոցելի.
Յուղարկէր զնա անվիրաւոր. (Մեսր. երէց.։)
Եթէ ոչ ընկալցիս, անվիրաւորելի ես. (Բրս. բարկ.։)
Փութան ճողոպրել՝ անվիրաւորելիք մնալով. (Պիտ.։)
Անվիրաւորելիս պահելով (ի գազանաց). (Խոսրովիկ.։)
cf. Անվիրաւոր.
ԱՆՎԻՐԱՒՈՐ եւ ԱՆՎԻՐԱՒՈՐԵԼԻ. ἅτρωτος. invulneratus, invulnerabilis. Անվէր. անխոցելի.
Անվիրաւոր կացցէ ի նետից թշնամւոյն. (Նեղոս.։)
Յուղարկէր զնա անվիրաւոր. (Մեսր. երէց.։)
Եթէ ոչ ընկալցիս, անվիրաւորելի ես. (Բրս. բարկ.։)
Փութան ճողոպրել՝ անվիրաւորելիք մնալով. (Պիտ.։)
Անվիրաւորելիս պահելով (ի գազանաց). (Խոսրովիկ.։)
invaluable;
unpaid;
infinite, endless.
ἁνήνυτος. qui perfici nequit, infectus. Որոյ չիք վճարումն կամ կատարումն. անզրաւ. անվերջ. անկատարած. անվախճան. անեզրական. դիւքէն մէզ, նիհայէթսիզ.
Անզեկուցանելի եւ անվճար։ Յաճախ եւ անվճար։ Յանվճար տանջանաց։ Անվճար ախտից եւ չարեաց։ Անվճար զբաղմանց. (Փիլ.։)
Անվճար աղէտք. (Պիտ.։)
Զանվճար տանջանացն տոյժս. (Նար. ՟Բ։)
Անկէտ եւ անվճար է օրն այն։ Ուրախութիւն անվճար. (Շ. բարձր. եւ Շ. ոտ. մխ.)
Անդադար. անընդհատ. յանվախճանս.
Յանվճար զդարմանսն մատուցանելոյ. (Պիտ.։)
Սէրն ընդ աստուծոյ յերկարաձիգ անվճար։ (Ոսկիփոր.։)
untroubled, tranquil;
peacefully, quietly.
Ազատ ի վրդովմանց. անխռով. անշփոթ. անքոյթ. անդրդուելի.
Անվրդով խաղաղութիւն, կամ ուխտ խաղաղութեան. (Յհ. կթ.։)
Քաջ լինել, եւ անվրդով հասանել ի կատարեալ իմաստս. (Իգն.։)
Անվրդով անցանել. (Ճ. ՟Ա.։)
Որպէս զի անվրդով զհաւատսն պահեսցէ. (Խոր. ՟Բ. 87։)
Հիմունք եկեղեցւոյ անվրդով մնացեալ կանգնէին. (Յհ. կթ.։)
tranquillity, undisturbed state.
unfailing, punctual, exact, regular, correct, sure, certain;
without fail, punctually, precisely, exactly, correctly.
ἁψευδής, ἁπήραντος. infallibilis, illaesus. Ազատ ի վրիպանաց. անսխալ. անսուտ. հաւաստի. աներկբայ. ուղիղ. ողջիկ. անվնաս. անքոյթ. անվտանգ. եանզըլմազ, խադասըզ, շիւպհէսիզ, թէհլիքէսիզ.
Անվրէպ գիտութիւն, կամ հոգի. (Իմ. ՟Է. 17. 22։)
Անվրէպ լիցին կենաց աւետիք. (Ագաթ.։)
Անվրէպ հանդիպումն, կամ դիտողութիւն. (Պիտ.։)
Անվրէպ զրոյցք, կամ շաւիղք, կամ գործք. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Լ՟Բ. եւ Նար. մծբ.։)
Անվրէպ գանձարան. (Կանոն.։)
Անվրէպ գոլ ի գոռոզիցն գաղտնի նենգութեանց. (Մագ. ՟Դ։)
Որ ոչ վրիպէ ի նպատակէն.
Աղեղնաւորք անվրէպք կորովիք. (Բուզ. ՟Դ. 20։)
Անվրէպ պատկեր է որդի հօր։ Պատկեր անվրէպ նմանութեան հօր։ Անվրէպ նմանութեամբ։ Վասն էութեանն անվրէպ նմանութեանն։ Վասն բարոյիցն անվրէպ նմանութեանն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անվրէպ նմանութեամբ կարպաւորուի պատշաճաբար նուիրելոցն. (Դիոն. երկն. ՟Գ։) Յորս յն. որպէս չէզոք, τὸ ἁπαράλλακτον, է անվրիպութիւն. իսկ լտ. similitudo կամ identitas նմանութիւն, կամ նոյնութիւն։
Յանվրէպ մետաղս աքսորեալ. (Անան. նին.։) իմա՛, անզերծ, կամ անհրաժեշտ։
ἁνυπερθέτως. sine more, ἁπαραλλάκτως, constanter, prorsus. Առանց վրիպելոյ կամ զանց առնելոյ. անյապաղ. հաւաստեաւ. անշուշտ. նմենայնիւ. շիւպհեսիզ, թահգիգ.
Անվրէպ զվաղիւ օրն պատրաստեսջի՛ր զփիղսն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 10։)
Անվրէպ ի ձեզ յարմարի. (Նար. առաք.։)
Որք նորին են անվրէպ՝ ներգործութեանն, նորին էութեանն գոլ լինին խոստովանեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
indubitable, certain;
without doubt, without difficulty.
Ուր չկայցէ տարակոյս. անյերկուանալի. աներկբայ. հաւաստի. շիւպհէսիզ.
Անտարակոյս վստահութիւն, կամ գիւտ. (Նար. ՟Գ. ՟Լ՟Գ։)
Անտարակոյս մտածութիւն. (Պիտ.։)
Յանտարակոյսն յարկ հրաւիրեաց։ Անտարակոյս ճանապարհորդութեամբ անարատ առ քեզ հետեւել. (Նար. մծբ.։)
cf. անտարակուսաբար.
indifferent.
ἁφόρητος. intolerabilis. Որ ոչն տարեալ լինի. անտանելի. անըմբռնելի. անհնարին. չէքիլմէզ.
Անտար վրիժագործութիւն։ Անտար խռովութիւն. (Պիտ.։)
ἁχώρητος. incapax. Անկարօղ ի տանել. անընդունակ. գապիլիյեթսիզ.
Մարմնաւորք էք, եւ կատարելագոյն ուսմանց անտարք. (Նիւս. կազմ. ՟Թ։)
indifferently.
indifference;
neutrality.
resolute, determined.
Ուր չիք տարտամութիւն եւ տատանումն. անտարակոյս կամ անփոփոխ.
Անտարտամ հանգիստ. (Նար. ՟Գ։)
subjection, dependence;
vassalage;
submission, obedience, deference, subordination;
devotedness, devotion;
care, attention;
— օրինաց, veneration, respect for the laws.
Որպէս Հնազանդութիւն. հլութիւն. պատրաստականութիւն ի ծառայութիւն.
Արբանեկութիւն հպատակութեան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ունկնդրութիւն եւ հպատակութիւն որպէս հրեշտակի աստուծոյ զաստուծոյսն խօսողի. (Խոսր.։)
Պատկառանաց եւ հպատակութեան. (Շ. բարձր.։)
ՀՊԱՏԱԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Հպատականք. εὑπρόσεδρον assiduitas, perduratio ἑπιμέλεια procuratio. Հանապազորդութիւն ի սպասու. պաշտօն. ուշադրութիւն եւ խնամարկութիւն.
Վասն պարկեշտութեան եւ հպատակութեան տեառն առանց զբաղանաց. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 35։)
Պարտ է ունել հպատակութիւն մարմնոյ եւ հոգւոյ ի քահանայագործելն։ Առանց սպասաւորութեան սարկաւագի, առանց հպատակութեան դպրի։ Հպատակութիւն է օժանդակ լինել՝ պարապելոցն ի գործն աստուծոյ՝ մարմնական պիտոյիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Հպաւորութիւն.
Հպութեամբ եւ առաջնապէս։ Երեւեցուցանելով զորդի առ հպութիւն հօր. (Դիոն. երկն. ՟Ժ՟Բ։ Կիւրղ. գանձ.։)
Ի հպումն հողոյ։ Անորիշ հպմամբ մերձաւոր. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Անկեալ նախահայրն՝ մահաբեր ծառոյն հպմամբ, կանգնէր կենարար փայտին մերձենալ ի սմա. (Շ. տաղ.։)
Հպումն յաստուած։ Հաղորդեալ ի ձեռն իմացականին հպման. (Լմբ. սղ.։)
Հպմամբ շրթանց. (Երզն. քեր.։)
to turn;
շուրջ —, to turn round;
to turn all around.
Շուրջ հռիկ գայր. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Հռչակաւոր.
Հռչականուն տաճար, կամ սուրբ ուխտ. (Ոսկ. հռ.։ Ճ. ՟Ը.։)
gigantic, huge, colossal, colossean;
— անդրի, colossus, colosse, colossal statue.
Ունօղ զձեւ հսկայի. վիթխարի. յաղթանդամ եւ բարձրահասակ.
Զհսկայաձեւ գոռոզն զթագաւորն պովրոս. (Պտմ. աղեքս.։)
sinistrously, unfavourably, awkwardly, untowardly, perversely unluckily, unfortunately;
cf. Ձախողակ;
— բարեպաշտութիւն, mistaken piety;
— պատկառանք, bashfulness, sheepishness;
առ — ամօթոյ, from mere shamefacedness.
Ձախող օրինակաւ. խոտորնակի. չարաչար. անաջողակի. տարադէպ. ներհակ կերպով.
Գնացաք խոտորնակս, եւ խրատեցաք ձախողակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Ձախողակի ի զղջումն եկեալ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Վրիպեալ մարդոյն ի լուսոյ բարեացն՝ ձախողակիառնէր զբարեպաշտութիւնն. (Տօնակ.։)
ՁԱԽՈՂԱԿԻ. ա. Ձախող, խոտորնակ. հակառակ. թիւր. չար. ծուռ, ներհակ, գէշ.
Նամակ մի գրել ըստ ձախողակի դենին իւրեանց։ Փոխանակ այսր ամենայնի տեսանեմ զձախողակի հատուցումն։ Տե՛ս եւ զձախողակի հատուցումն այնր սիրոյ. (Եղիշ. ՟Բ. եւ չրչրնս։ Սարգ. յուդ. ՟Ա։)
Ձախողակի իմացմունք, կամ ընտրութիւնք եւ կարծիք, խորհուրդք. (Արծր. ՟Ա. 1։ Սարկ. հանգ.։ Տօնակ.։)
cf. Ձաղ;
cf. Ձաղկանք;
ի ծաղր եւ ի —նս լինել, cf. Ձաղ լինիմ.
Ձաղ. ձաղք. այպանք. ծանականք. անարգանք. նշաւակութիւն. ծաղրելն, իլն. եւ Իր ծաղրելի.
Սնոտի են գործքն ձաղանաց. յն. ձաղելիք. (Երեմ. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Որ քան զամենայն մահ՝ ձաղանաց էր. յն. ամօթալի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Զժամ ձաղանացն՝ որ է հրէիցն եղեւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Պատիժ ձաղանաց։ Ձաղանս պատեհագոյնս։ Ձաղանօք սաստիկս իմն ամբաստանէ։ Ձաղանօք այպանման. (Նար.։)
Զձաղանս եւ զձաղկանս կրել. (Յհ. կթ.։)
Ոչ ունիմք հրաման՝ ձաղանաց ձաղանս փոխարինել, այլ զանիծիչսն օրհնել. (Զքր. ծործոր.։)
ՁԱՂԱՆՔ. Փոխանակ գրելոյ Ձաղկանք. որ է գան. ծեծ.
Երիցս ձաղկեցայ. որ բրով երից հարուածով ձաղանքն էին ասէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Պատուհասակոծ ձաղանօք արտալածեալ արտաքսէր ի տարէն զանվայելուչ վաճառս. (Անան. եկեղ։)
to laugh at, to deride, to ridicule, to mock, to jeer, to make sport of;
to put to shame, to affront, to vilify;
to lead in triumph;
to triumph, to conquer, to be triumphant, to obtain the victory;
պոմպէոս ձաղեաց երիցս, Pompey triumphed thrice.
ἑμπαίζω illudo, deludo μωκάω, -ομαι irrideo, derideo, subsanno ἑκπομπεύω , θριαμβεύω traduco ignominiose, triumpho. Ձաղ՝ խաղ՝ ծաղր կամ այպն առնել. հրապարակաւ ծանակել. թշնամանել. հանդիսացուցանել. նշաւակել զխայտառակութիւն այլոց. եւ Առ առակէ շրջեցուցանել. յաղթանակի հանդէս առնել. հանել զգերիս յաղթանակ.
Ձաղեցին զնա։ Քահանայապետքն ձաղէին հանդերձ դպրօքն։ Գուցէ տացեն զիս ի ձեռս նոցա, եւ ձաղիցեն. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 31. 41։ Երեմ. ՟Լ՟Ը. 19։)
Ձաղէ զնոսա եւ հեգնէ. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Զայլս ձաղելով՝ ես ի նոյն յաւէտ գտանիմ։ Ձաղեալ կատակեալ փշեայ պսակօք. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Ի խաչին ձաղեալ բասրանօք. (Շ. բարձր.։)
Եւ ոչ յայտ ածեալ ձաղէ զչարիս նոցա։ Դու ոչ միայն չողորմիս, այլեւ ձաղե՛ս եւս։ Ձաղես եւ զվայրօք յածես (բամբասանօք) ... զի՞ ձաղես, զմէ՞ ածցես զվայրօք. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եբր.։)
Պոմպէոս ձաղեաց։ Աւգոստոս ձաղեաց զհետեւակ ձաղումն։ Գերմանիկոս ձաղեաց զպարթեւս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Գերմանիկոս կեսար եղեալ՝ ձաղեաց (կամ ձաղէ) զառաքեալսն ի հռոմ, զիշխանս արշաւրի եւ աբգարու. (Խոր. ՟Բ. 27։)
Չաղին դեւք, ձաղին եւ առաքեալք. նոքա ընդ պարտութիւնն զամօթի հարեալք, եւ սոքա զյաղթութիւն թագաւորին հռչակն հարկանել. (Սեբեր. ՟Գ։)
vocal;
tonic;
— գործիք, wind instruments.
φωνητικός, φωνητήριος, φωνήεις vocalis, voce praeditus. Որ ինչ ա՛նկ է կամ օգտէ ձայնի. եւ Ունօղ կամ հանօղ զձայն.
Ձայնական գործարան, կա գործիք (լեզու, շնչերակք). (Նիւս. բն.։ Աթ. ՟Ը։ Նոննոս.։ Վրդն. ծն.։ Երզն. քեր. եւ Երզն. մտթ.։)
Ի ձեռն լեզուիս գործարանի ձայնականացս բախելով զօդս խօսիւք. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ընդ ձայնական հնչումն ի սիրտն ազդեաց։ Ձայնական փողովք. (Եղիշ. յես.։)
Տառք յարմարեալք ի ձայնականաց եւ ի բաղաձայնից՝ կերպարանեն զբանն. (Շ. բարձր.։)
giving or emitting a voice or sound;
echoing, sonorous;
crier;
awaker, rouser;
— եղջիւր, acoustic or ear-trumpet;
— լինել, to cause a voice or sound to be heard, to resound, to re-echo, to cry against, to defy.
Որ ձայն տայ կամ արձակէ կամ հանէ. բարբառօղ. հնչօղ. ազդօղ.
Որդւոց նոցին խռովութեան՝ խաղաղութեան ձայնատու. (Նար. կուս.։)
ՁԱՅՆԱՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. ἁντήχω resono. Ձայն տալ. ձայնել. կարդալ. հնչել. եւ Փոխաձայնել.
Հակառակ ձայնատու էր անմիաբան բարբառ թշնամեացն։ Դու զիմաստութիւն քարոզեսցես, զի հանճար ձայնատու լիցի քեզ. (Իմ. Ժ՟Ը. 10։ Առակ. ՟Ը. 1։)
Ձայնատու լինէր նոցա. կանխեցէ՛ք ասէ եղբարք. (Ճ. ՟Ա.։)
Աստ օրհնեցէ՛ք. ի գիշերին երթեալ ի տուն տեառն՝ եւ այլոց ձայնատու լինել հրամայէ։ Ասացեալ բանիս գոհութեան՝ ամենայն պաշտօնէիցն ձայնատու լեալ. (Խոսր.։)
to raise one's voice, to cry out, to exclaim, to vociferate;
to call, to invite, to convoke;
to pronounce, to utter, to address, to tell, to express;
to name;
ի խրախոյս —, to encourage, to inspirit, to give heart to.
φωνέω voco βοάω clamo. Ձայն տալ. ձայն արձակել. կոչել. գոչել. հրաւիրել. կարդալ. անուանել. ձենել. կանչել. ձան տալ.
Ձայնեա՛ առ իս զամենայն այր յուդայ։ Գնաց ամեսայի ձայնել զյուդայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի. 43. եւ 5։)
Ձայնէ զխորհրդակիցնսն։ Ձայնէ ի բանակն արտաշէսի. (Խոր. ՟Ա. 25։ ՟Բ 47։)
Մարգարէն ձայնէ. (Անյաղթ բարձր.։)
Ձայնեն միաբան՝ ասելով, եւ ընդ հոգւոյդ քում։ Զթշնամեացն միշտ ձայնել անուն. (Խոսր.։)
Ձայնես զլսողիս։ Տիրական անուամբ ձայնացեալք։ Խրախոյս միմեանց ձայնելով. (Նար.։)
Ձայնէր զամենեսեան յերկնաւոր ընթրիսն. (Ճ. ՟Բ.։)
Խնդրեաց ձայնող (երգիչ, կամ քնարահար). (Եփր. թագ.։)
act of stretching or spreading;
*braces;
drying-place or room;
ligament, aponeurosis;
tendon, sinew;
chord of an arc, subtense;
line;
rope, cord;
— հրացանի, trigger.
Ձգումն, եւ ձգարան. առանձին առմամբ՝ Տեղի սփռելոյ եւ չորացուցանելոյ որպէս զապուխտ, եւ կամ զովացուցանելոյ. (եբր. միզթախ. թ. սէրկի ). ψυχμός (պաղումն). siccatio (ցամաքումն).
Իբրեւ զսահմանս ձգան ամենայն ընթացեալ անցանէ. (Ոսկ. եբր.) իմա՛ բերմանց եւ այլն։
to stretch, to spread, to extend;
to throw, to hurl, to fling;
to shoot, to dart;
to draw;
to attract, to entice, to allure, to decoy, to lure;
to carry off, to bring, to drag, to drag along;
to take or suck in, to suck;
to inhale, to aspire, to breathe;
to lengthen out, to prolong, to protract;
*to leave;
— զօդ, to respire, to breathe;
— զաղեղն, to draw a bow;
— զնետ, to let fly an arrow, to shoot;
— զսուրն, to brandish;
to make a sword-thrust or pass;
cf. Սուր;
— զթի, to row, to impel by oars;
— զվարմ, to lay snares, to spread nets;
— զլուծ, to bear the yoke;
— զառագաստս, to sail, to unfurl or set the sails;
— զձեռն, to stretch or hold out one's hand;
յինքն —, to attract, to allure, to entice;
յինքն — զանարգանս ամենեցին, to incur the public contempt or hatred;
յանձնզցասումն ուրուք, to bring indignation or wrath upon one's head, to draw it upon oneself, to expose oneself to anger of;
— ի կորուստ, to lead to ruin or destruction;
— զկեանս, to pass one's life or days;
— զբանս, to provoke, to rouse, to excite to anger;
— առ ոք զհայհոյութեան բան, to load with insult or execration, to insult, to revile, to abuse.
Զընկերին շահս, կամ զատուծոյ պատիւն յինքն ձգել. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)
Արմատն է Ձիգ. լծ. եւ արձակ, իբր առձգեալ. որ լինի շարժմամբ արտաքս կոյս, եւ յինքն կոյս. (լծ. եւ թօլէք, սըգը սէօք, ուզագ եւն)։ Քանզի ասի՝
ՁԳԵԼ. ἑκτείνω extendo, porrigo διατείνω, προτείνω, παρατείνω protendo եւ այլն. ἑκπετάζω, ἑκπετάννυμι expando եւ այլն. Տարածել. սփռել. երկայնել. ընդարձակել. կարկառել զձեռն. ձկտիլ. եւ այլն. երկնցընել, փռել.
Ձգել զձեռն, կամ զգաւազան ի վերայ գետոյն, կամ զծայր գաւազանին։ Վարմ ձգել։ Լարս ձգել։ Ձգել զվարագոյրս. զերկինս իբրեւ զխորան. զխարիսխ. զաղեղն. զոտս. զչափն սամարեայ ի վերայ երուսաղէմի. զհիւսիսի զոչնչիւ. գործիս թռչնոց. ցանց ոտից։ Որ ձգի ի ծովն մեծ, կամ յանապատն, կամ մինչեւ ի սիդոն. Չոգան ընդ ամենայն ձգեալն (այսինքն տարածութիւն, դաշտ, անապատ)։ Զձեռս իւր ձգէ յօգուտ։ Մի՛ ձգեսցեն զձեռս իւրեանց յանօրէնութիւն։ Ձգեաց անարատ զճանապարհս իմ։ Մի՛ ձգեր զբարկութիւն քո ազգէ մինչեւ յազգս։ Մի՛ ուրեք հեռի ձգիցիք երթալ. եւ այլն։
Երկիրս իբրեւ զյատակ տան, եւ երկինք իբրեւ զառաստաղ գմբեթաձեւ ձգեցան ի վերուստ. իսկ ձգելն զայն յայտ առնէ, թէ որպէս ոք զհանդերձ ինչ դիւրաւ տարածանէ, մեկնէ, այնպէս դիւրաւ ձգեաց զերկինս. (Գէ. ես.։)
Ջղացն յուղեգնացութենէ ձգեցելոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մի՛ ոք տղայաբարոյ մտօք ձգեսցի առ բանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Գ։)
Ձգել զպահոց ժուժկալութիւն մինչ ի կէտ եւ այլն. այսինքն յերկարել. (Շ. մտթ.։)
Ի վերայ ամենայն դարուց ձգեաց զբանս իւր. (Եփր. համաբ.։)
Մինչեւ ցվախճան մեծ ասէ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ հարուստ ժամս ձգեցին զխօսսն։ Զի մի՛ ձգիցեմք զժամանակս, եւ ծախիցեմք մագաղաթ. (Կիւրղ. թագ.։)
ՁԳԵԼ. ἐλκύω, ἔλκω, σπάω, ἑκσπάω, ἑπισπάω traho, extraho, attraho. Քարշել յո՛ր կոյս եւ է. եւ Կորզել. եւ Կրել. քաշել.
Ձգել զլուծ, կամ ակօս ի դաշտի. կամ պարանօք, ցանցիւ, կապանօք. կամ զուռկանն, զգործին ի ցամաք։ Ձգել արտաքոյ տաճարին. կամ ի հրապարակ, ի տագնապ, ի գթութիւն։ Ձգեցից առ իս։ Ձգել զսուր, զբան։ Ձգել ի ջրոց (ի դուրս)։ Ձգել զդուռն զկնի։ Ձգել զօդ։ Ձգել զմեղս իբրեւ երկայն պարանաւ։ Մի՛ ձգէք յանձինս զսատակումն. եւ այլն։
Մտանէ արեգակն, եւ ի տեղի իւր ձգի (այսինքն կըքաշուի)։ Ելին ձգեցան ի քաղաքէ անտի։ Փորձի՝ առ ի յիւրոցն ցանկուցեանց ձգեալ. եւ այլն։
Հոտ անուշութեան բուրեալ, որպէս զի զմեզ զամենեսեան գրեթէ ի քուն ձգել. (ՃՃ.։)
Ձգել զոստայնս իւրեանց զգլխովք նորա. (Ագաթ. (որ հայի եւ յաջորդ նշ)։)
Բռնադատութեան տոռամբ ձգել։ Ձգեն զարեան խոնաւութիւն. (Նար. ՟Ի՟Ը. ՟Կ՟Թ։)
Ի կարծիս (այսինքն ընդ կարծեօք) ձգել. (Լմբ.։)
ՁԳԵԼ. τοξεύω, κατατοξεύω jaculor, sagittas emitto ῤίπτω, ἑπιρίπτω, ἑκπέμπω projicio, injicio, ejicio, emitto եւ այլն. Ձիգ դնել. նետաձիգ լինել. եւ Ընկենուլ, զընկենուլ, արկանել, արձակել, թողուլ ի վայր. (որ եւ ռմկ) հեռու կամ մէկ դի կամ վար ձգել. ջուղ՛՛. գձել. (լծ. ընդ քշել) որպէս եւ նետել, է իբր նետաձգել.
Ձգել զնետ կամ զփքին կամ զքարինս։ Ձգեա՛, եւ ձգեաց։ Ձգեսցէ նմա զամենայն անօթ խարդախութեամբ։ Իբրեւ ի նետէ ձգելոյ ի նպատակ։ Արմատս ձգեալ.եւ այլն։
Ի խուռն քարանց ձգելոց. (Ճ. ՟Բ.։)
Ձգել զանձն ի խոնարհ (այսինքն արկանել ի վայր). (Շ. մտթ.։)
Ի խորխորատ չարեաց ձգես. (Լմբ. պտրգ.։)
Բամբասանք յանհաւատիցն ձգեցաւ զկնի աշակերտաց աւետարանին։ Տուգանք եւ զրկութիւնք ձգին ի վերայ մեր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Չքաւորն եւ ձգելին յամենայն պատճառէ բարւոյ. (ընկեցիկ. ձգած). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
attractive;
overpowering, winning;
— զօրութիւն, attractive power, attraction.
Ձգօղ. ձգողական. քարշօղ. քաշօղ.
Եւ հեշտութիւնն ձգիչ։ Խմորոյ նմանեցուցանէ վասն ձգիչ զօրութեանն։ Ծանրութիւնն իւր ձգիչ նորուն է ի խոնարհ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։ Իգն.։ Վեցօր. ՟Ժ։)
draught, drawing, traction;
shooting;
attraction;
tendency, inclination;
attachment;
— շնչոյ, respiration, breathing;
— ըմպելեաց, draught, gulp;
— վառարանի, the draught of a chimney.
Ձգելն, եւ իլն. ըստ ամենայն նշ. որպէս Տարածումն. ձկտումն. բերումն. եւ Քարշումն. եւ Ընկեցումն.
Ձեռաց ձգումն։ Ձգմամբ անարատ ձեռին քո ի նմա։ Ոչ ձեռինդ միայն ձգմամբ հպաւորութեան։ Զձեռացդ ձգումն առ ցասումն։ Ձգումն երկնից (խորանաձեւ). (Ածաբ. մկրտ.։ Շար.։ Նար.։ Տօնակ.։)
Յաղագս ելեքառոնացն ձգմանցն, եւ հերակլեան քարանցն. (Պղատ. տիմ.։)
Յանհունս հասանեն այսց բանից ձգմունք. (Գր. տղ. թղթ.։)
Լուսոյն ձգումն. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Ի ձգմանէ սիրոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ձգումն ըմպելեաց, շնչոյ. (Նար. ՟Լ՟Ա։ Նիւս. կազմ.։)
Ձգումն քարանց. (Ոսկ. ի մելիտ.։)
to stretch, to extend, to spread;
to reach, to arrive;
to grow longer, to be prolonged, protracted;
to drive at, to tend to, to abut in;
to stretch oneself, one's limbs;
to endeavour, to strive, to try, to seek;
— աչօք զհետ ուրուք, to follow with the eyes;
— ընդ ումեք, to vie, to emulate, to rival, to strive with.
ՁԳՏԻՄ կամ ՁԿՏԻՄ. παρεκτείνομαι, ἑπιτείνομαι եւ այլն. extendor, intendo, attingo, feror. Յառաջ ձգիլ. բերիլ. նկրտիլ. գուն գործել հասանել. ձգնիլ. մրցիլ. երկայնիլ, յերկարիլ, ընդարձակիլ.
Մի՛ ձգտիր ընդ մեծատան։ Յաւուրս քառասուն ձգտէր. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 4։ ՟Գ. Մակ. ՟Դ. 12։)
Յառաջիկայսն ձգտիմ. (Բրս. հց.։)
Ոստք ի խոնարհ կողմ ձգտէին։ Ըստ փառաց աշխարհիս ձգտին յանչգնութեամբ։ Ձգտեալ յերկարէր գործն. (Փարպ.։)
Ձգտիլ հասանել, կամ ձգտիլ յանչափն, կամ ընդ ոլորտս աշխարհի, ընդ գաւառս բազումս, մինչեւ առ մեզ. (Յհ. իմ. ատ.։ Նար. ՟Ծ՟Ե։ Լմբ. իմ.։ Եւս. պտմ.։)
Ձկտեցան պատիժքն պատուհասից մեղացն նորա ի վերայ ծննդոց նորա. (Եփր. ծն.։)
Ամենայն մեծամեծ սքանչելիք՝ որ աստ իցեն, եթէ ձկտեսցին (բաղդատութեամբ) ընդ յն բարութիւնս՝ որ անդ իցեն, նուազունք երեւին. (Եփր. համաբ.։)
Ձկտէին փոքր մի յուղղութիւն։ Ձկտի մտացն աչօք առ նա։ Ձկտեալ կորովի բբօք. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. համբ.։)
Յայն ինչ ձգտել, որ ի վեր է քան զզգայութիւն. (Նախ. ժող.։)
Երբեմն ձգտին իբրեւ զերկարս. (Երզն. քեր.) իմա՛ զերկարիլն վանկից։
ՁԳՏԻԼ. χασμάομαι hio, oscito. Ճապկատիլ. ճապկըտիլ. ձիգ լարիլ մարդոյ կամ անասնոյ ի յօրանջելն.
Ձգտիմք, յօրանչեմք։ Ոչ յօրանչիցէ եւ ձկտիցի եւ ընդարմանայցէ յաղօթսն։ Յօրանչիցեմք, ձգտիցիմք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 22։ ՟Գ. 4։ Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
Յօրանջելն եւ ձգտել։ Ձգտելն հմուտ բժիշկք ի մթերելոյ մաղասոց ասեն. (Եզնիկ.։)
Մերթ յօրանջել, մերթ ձկտել. (Վեցօր. ՟Ե։)
Եւ դու կաս՝ յօրանջես եւ ձգտիս. (Լմբ. պտրգ.։)
yourself, you yourself;
personally;
դուք ձեզէն տուք զիրաւդ, judge of it yourselves.
ՁԵԶԷՆ ՁԵԶՈՅՆ. αὑτοί ὐμεῖς, ἑν ὐμῖν αὑτοῖς vos ipsi, ex vobis, de vobis. Դուք ի ձէնջ, կամ ջէօք, անձամբ անձին, դուք ինքնին. ձեզնէ, ձեզմէ, ձեզմով, դուք ինքիրմէն.
Դուք ձեզէն երթա՛յք ժողովեցէ՛ք ձեզ յարդ. (Ել. ՟Ե. 11։)
Դուք ձեզէն տո՛ւք զիրաւդ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 13։)
Որպէս եւ դուք իսկ ձեզէն վկայեցէք. (Եզնիկ.։)
Զձերն բեզէ՛ն տեսէք. (Յհ. կթ.։)
cf. Ձերբակալ.
Զբաղումս ձեռակալ արարեալ՝ ածին առ խոսրով. (Արծր. ՟Բ. 3։)
handcuffs, manacles;
—ս արկանել, դնել, to handcuff, to put on handcuffs.
Ձեռակապօք երկաթեօք։ Կապեալք ձեռակապօք։ Ձեռակապովք կապեսցին։ Լուծի զքեզ ի ձեռակապացդ. (Սղ. ՟Ճ՟Խ՟Թ. 8։ Յոբ. ՟Լ՟Զ. 8։ Ես. ՟Խ՟Ե. 14։ Նաւ. ՟Գ. 10։ Երեմ. ՟Խ. 1. եւ 4։)
Կապեալք ի ձեռակապս։ Դնել ի շղթայս եւ ի ձեռակապս երկաթից։ Շղթայից եւ ձեռակապաց։ Անողորմ ձեռակապով յարգելանոցս անկանիցին. (Սեբեր. ՟Գ։ Յհ. կթ.։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 38։ Մանդ. ՟Է։)
cf. Ձերբակալ.
Զբազումս ի նոցանէ ձեռբակալ արարին։ Ձեռբակալ արարեալ զթագաւորն. (Ճ. ՟Ա.։ Յհ. կթ.։)
hand;
fist;
arm;
strength, might, power, force, main strength;
aid, succour, protection;
ի —, ընդ —, by, by means of, through the medium or channel of;
զձեռամբ, as much as one can, according to one's power;
ի ձեռանէ, coadjutor, assistant;
պաշտօնեայ ի ձեռանէ, subaltern functionary;
առ —, ready at hand, under one's hand, near, at hand;
առ — բառարան, portative dictionary;
— ի ձեռանէ, ընդ —, — ի —, from hand to hand, from one to another, from me to you, from you to him;
որ ընդ ձեռամբ է, subordinate;
հզօր ձեռամբ, with main strength, with a strong army;
— օտար, a strange hand;
յերկոցունց ձեռաց աջողակ, ambidexter, right-handed and left-handed person;
— հաւանութեան;
consent, assent;
ձեռս ի կապ, with one's hand tied;
with folded arms;
idle;
ձեռս յետս կապեալ, with one's hands tied behind;
—ք փապարեալք յաշխատութէնէ, hands hardened by toil;
մահահամբոյր ձեռամբ, with a deadly hand;
— տեառն, the hand, Spirit or Word of God;
ըստ ձեռին բաւականի, ըստ կարի ձեռաց իւրոց, according to one's strength, power or means;
ամբարձ զ— իւր ի տիրապետել, he formed the project of seizing the chief authority;
ձեռօք իւրեանց հայթայթէին զպէտսն, they lived by their labour;
ի ձեռանէ նորա վարէ իշխանութիւն, he governs under him;
ի ձեռս քո է, it is in your power, it depends on you;
չէր — նորա բաւական, he could not, he had not the means;
ահա — իմ ընդ քեզ, my hand shall be with you;
յամենայն տեղիս ուր միանգամայն հասանէր — իւր, every where he could;
եղեւ — տեառն ի վերայ իմ, the hand of God was on me;
— տալ իրերաց, to help or assist each other;
— տալ ի, to consent to;
— տալ անմեղութեան, to support, sustain or uphold innocence;
— տալ, to lend a hand to, to stretch out a helping hand, to aid, to succour, to assist, to help;
— արկանել, to lay hands on, to seize, to take possession of;
— արկանել, —ի գործ արկանել or առնել, to lay one's hand on, to put one's hand to, to set about, to undertake, to take in hand, to begin, to attempt, to try;
ի — տալ, to hand over, to deliver over, to give up;
ձեռս բառնալ, to lift up the hands;
ձեռս ամբարնալ, to raise one's hand against;
դնել զանձն ի ձեռին իւրում, to jeopard, to risk one's life;
— անձին հարկանել, to boast, to brag, to vaunt, to plume or pique oneself, to be proud of, to take to oneself the credit of, to avail oneself of, to deem it an honour;
ձեռն յանձին հարկանել, to oblige oneself to;
ձեռն դնել, to lay hands on, to ordain, to consecrate;
to put one's signature to, to sign;
— տալ աղջկան, to give one's hand, to consent to marry;
ընդ or զձեռամբ լինել, to be in the hands of, under the power, in subjection to;
ունել ընդ ձեռամբ, to have ready at hand;
ընդ ձեռամբ առնել, նուաճել, արկանել ընդ ձեռամբ, to bring under one's power, to subdue, to subjugate;
կալ ընդ ձեռամբ ուրուք, to put oneself under the protection of;
to submit, to yield;
to be submissive;
ընդ ձեռամբ անկանիլ, գալ ի ձեռս, ի ձեռս անկանել, to fall into the hands of, to be taken or seized, to get caught;
ի ձեռս բերել, to obtain, to procure, to entrap, to catch;
անկանել ի ձեռս ուրուք, to fall into the power of;
— օգնականութեան գտանել, to find a helping hand, to be sustained by, favoured with;
զձեռանէ առնուլ, ունել, ձգել, to take or lead by the hand;
ձեռամբ առնել, to indicate, to point to with the band;
զձեռամբ լինել, to be able, sufficient, capable;
զձեռօք ածել, to seize, to grasp;
to arrest;
ի — առնուլ, to obtain, to acquire;
to re-acquire;
to undertake, to begin;
տարածել զձեռս իւր առ ոք, to open one's arms to;
ճողոպրիլ ի ներքուստ ձեռին ուրուք, to escape from the hands or power of;
— մխել, to meddle, to interfere;
to set a hand to, to undertake;
— մխել յոք, to raise the hand against, to lay violent hands on, to ill-treat;
to put to death;
ի բաց կալ, ապստամբել ի ձեռանէ ուրուք, to rebel, to throw off the yoke, to save or rescue from the hands of;
— or ձեռս ի գլուխ ելանել, դառնալ, to be confounded by shame or grief, to be greatly abashed, or cast down;
— զձեռամբ փոփոխելով քարշել զչուանն, to draw a cord, to tighten a rope hand over hand;
— արկանել զգանձիւն, to try to rob the treasure;
լուանալ զձեռս, to wash one's hands of, to clear oneself from;
— ունել, to be fortunate, to have a lucky hand;
ձեռին կատակ՝ գռեհկաց կատակ, rough play is bear's play, joking with hands are jokes of blackguards.
χείρ manus. Եզր բազկի ի դաստակէ ցծայրս մատանց. թաթ ձեռաց. ափ. բուռն. գործարան շօշափելոյ՝ ըմբռնելոյ, եւ գործելոյ։ Նմանութեամբ, Գործի, միջնորդ. գործ. կար. զօրութիւն. իշխանութիւն. բաւականութիւն. անձն, եւ այլն. ձեռք, ձառք. (լծ. յն. խիր, սանս. քառա ).
Ձգել զձեռն, եւ առնուլ։ Մխել զձեռն յոք կամ ի գործ։ Հնազանդ լինել ընդ ձեռամբ։ Ձեռք նորա յամենեսին, եւ ձեռք ամենեցուն ի նա։ Հանեալ զմատանին իւր ի ձեռանէ իւրմէ՝ եդ ի ձեռին յովսեփայ։ Երկուս ապարանջանս ի ձեռս նորա։ Վաստակք կամ արդարութիւն ձեռաց։ Գործել ձեռօք։ Ահաւանիկ աղախին քո ի ձեռս քո։ Ի գործոց մերոց եւ ի տրտմութեանց ձեռաց մերոց։ Միթէ ձեռն տեառն չիցէ՞ բաւական։ Լինէր ձեռն տեառն ի վերայ քաղաքին.եւ այլն։
Տարածեալ զձեռս իւր ի խաչին. զի տարածեալ ձեռօքն ի գիրկս իւր ընկալցի զամենայն տիեզերս առ հասարակ. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ։) (Ոճով ասի.)
Եկն սաւուղ ի կարմեղոս, եւ կանգնեաց իւր ձեռն (որպէս կոթող ինչ ի նշան յաղթութեան. կամ ինքնաձեռն իշխեաց զոհել, ասէ կիւրեղ)։ Աբեսողոմ կանգնեաց իւր արձան, եւ կոչեաց զնա ձեռն աբեսողոմայ։ Եզ զանձն իւր ի ձեռին իւրում (ի բռին, ի վտանգի)։ Ձեռն նոցա ընդ դաւթի է։ Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի։ Զնիկանովր ի ձեռն գումարէր։ Զօրս ի ձեռս հասուցանել։ Գործ ի ձեռն տալ։ Տաղ քեզ զնա ի ձեռս։ Ի բաց եկաց եդովմ ի ձեռանէ յուդայ. եւ այլն։
Ձեռք աստի եւ անտի ի վերայ աթոռոյն նստելոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 19.) իմա՛ ձեռնաձեւ յենարան ձեռաց։
Զձեռին գործին քո մերձեցուցեր ի նա. (Ել. ՟Ի. 25.) իմա՛ դանակ, դուր, եւ այլն։
Բժիշկքս՝ այլոց ձեռաց եմք կարօտ. (Ոսկ. եփես.։)
Ոչ յետ բազում ժամանակի, այլ մինչդեռ զերախտիսն ի ձեռին ունէր. (Երզն. մտթ.։)
Զձեռն ձերբ ածէր (այսինքն բուռն հարեալ՝) եւ ընկենոյր զտախտակսն։ Եթէ ոք հարցէ զծառայ իւր ձերբ (այսինքն ձեռամբ) իւրով, եւ մեռցի. (Եփր. ել.։)
Բուռն հարեալ զնմանէ՝ ձեռն զձեռամբ փոփոխելով՝ քարշել թուելով զնա. (Դիոն. ածայ.։)
ՁԵՌՆ ԱՐԿԱՆԵԼ. որպէս Ըմբռնել. բուռն հարկանել. ձեռնարկել. սկսանիլ. եւ Կամիլ հարկանել սպանանել.
Ձեռն արկ զպատմուճանաւ իմով. (Յոբ. ՟Լ. 18։)
Ձեռն մի՛ արկանէք ի նա. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 22։)
Արկ հերովդէս արքայ ձեռն՝ չարչարել զոմանս. (Գծ. ՟Ժ՟Բ. 1։)
Ձեռն էարկ ի հրէայսն։ Ձեռն արկանել ի թագաւորն արտաշէս. (Եսթ. ՟Ը. 7։ ՟Ժ՟Բ. 2։)
Բարկութեամբ մեծաւ ձեռն արկէր յիս. (Յոբ. ՟Ժ. 47։)
Ձեռն արկ կամակորութեամբ ... ձեռն էարկ, եւ եհան զբազումս ի գնդէնք քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Դ։)
Զի թէ նախ ձեռն ի գործ արարեալ է նորա անիրաւ գործոց. (Փիլ. իմաստն.։)
Ձեռն ետու նոցա հանել զնոսա։ Ձե՛ռն տուր մեզ։ Աղաչէին ձռեն տալ նոցա. (Եզեկ. ՟Ի. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 50։ ՟Ժ՟Գ. 46։)
Ոչ տայ մեզ ձեռն գիրք, թէ պատառեցաւ լեառն ընդ չորս մասունս. (Լմբ. զքր.։)
Ասի եւ ՁԵՌՍ ՏԱԼ, որպէս Պարտութիւն խոստովանել, զիջանիլ.
Կրեաց պատերազմ դժնդակ, այլ ոչ երբէք ետ ձեռս պատերազմողացն. (Ոսկ. ես.։)
ԶՁԵՌԱՆԷ ՈՒՆԵԼ, ԱՌՆՈՒԼ, ՁԳԵԼ. որպէս Ըմբռնել, օգնել, տանել, առաջնորդել։ (Ծն. ՟Ժ՟Թ. 16։ Գծ. ՟Բ. 8. ՟Ի՟Բ. 1. եւ այլն։)
ՁԵՌՍ ԴՆԵԼ. որպէս Ձեռնադրել, եւ Ստորադրել.
Եդին զձեռս ի վերայ նոցա, եւ առնուին հոգի սուրբ. (Գծ. ՟Ը. 17. 18. եւ ՟Զ 7. եւ այլն։)
Դիցես զձեռս քո ի վերայ նորա. (Թուոց. ՟Ի՟Է. 18։)
ԱՌ ՁԵՌՆ, եւ ԱՌ ՁԵՌՆ ՊԱՏՐԱՍՏ. Տե՛ս ի կարգի տառիդ Ա։
Ի ՁԵՌՆ. διά, δι’ per. Որպէս թէ Ձեռամբ, այսինքն միջնորդութեամբ, կամ գործականութեամբ. եւ պարզապէս ի նշանակ գործիական հոլովոյ՝ որ պակասի ի յն. եւ լտ. մէկին ձեռքովը, տնով.
Օրէնքն ի ձեռն մովսիսի տուան, շնորհք եւ ճշմարտութիւնն ի ձեռն յիսուսի քրիստոսի եղեն։ Ի ձեռն գաւազանի սրտմտութեան իւրոյ ընկլոյց զիս։ Այցելու լիցի տէր աստուած ի ձեռն իմ։ Սատակեաց զնա տէր աստուած ի ձեռն կնոջս։ Որպէս եւ խոստացաւ ի ձեռն կտարակարանացն։ Վա՛յ մարդոյն այնմիկ, յոյր ձեռն գայցէ գայթագղութիւն.եւ այլն։
Թագաւորութիւն լուծանի, եւ եթէ այլ ոմն երբէք իշխանութիւն լուծեալ է, ո՛յ ի ձեռն այլոյ ուրուք, այլ ի ձեռն ինքեանց նոցունց. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Տարակորզեսցես ի ձեռն ձեռինդ ամենակալի. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Յիսուս գթասցի՛ս ի մեզ ի յերկրպագու ծառայս՝ ի կարապետիդ քո ձեռն, զոր վերապատուեմք այսօր. (Տաղ.։)
Անսովոր է ասելն.
Ի ձեռն այնորիկ ասաց Մովսէս. իբր վասն այնորիկ. (Եփր. ծն.։)
Բայց օրինօք լինի ասել.
Ի ձեռն մանրութեան ոչ երեւելով մեզ. այսինքն մանրութեամբ, կամ առ մանրութեանն. (Պղատ. տիմ.։)
Ի ՁԵՌՆ ԱՌՆՈՒԼ. Ըմբռնել. ստանալ. տիրել. կրել։ (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 52։ ՟Բ. Մակ. ՟Դ. 27։)
Ի ՁԵՌՆ ՏԱԼ. Ընձեռել. շնորհել. տալ.
Ոչ ի ձեռն տայցէ զամենայն պէտս ճանապարհին։ Թէ ոչ ի ձեռն տուեալ էր ձեզ զպատճառս պաշխարութեանն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
Ի ՁԵՌԱՆԷ. Եղեալն ընդ ձեռամբ ուրուք. երկրորդն. եւ Յետ նորա ի կարգի.
Կանգնեցին ի ձեռն որդւոց արանց երիքովի ... եւ ի ձեռանէ նոցա ունէին մոսողամ ... եւ ի ձեռանէ ունէին սադովկ։ Զհետ նորա կալան ղեւտացիքն. եւ ի ձեռանէ նոցա կալաւ ասաբիա. (Նեեմ. ՟Գ. 4=17։)
Զջնիկանն որ է մարզպետ արքունի, եւ զմովան հանդերձապետ ի ձեռանէ մովպետան մովպետի. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԶՁԵՌԱՄԲ. որպէս Ի ձեռին. ընդ իշխանութեամբ, կամ կարողութեամբ. յոր ինչ ձեռնհաս ոք իցէ.
Ապա եթէ իւր իսկ զձեռամբ իցէ, ինքնին փրկեսցէ զանձն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 49։)
Տայր ձեռն ի ձեռն զյուդայ սուսեր մի ոսկեհանդերձ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 15։)
Զայս գանձ ես տաց ձեզ դարձեալ ձեռն ի ձեռն ի հուպ ժամանակի. (Ճ. ՟Ա.։)
Ձեռն ի ձեռն, եւ բերան ի բերան, եւ յանդիմանախօս ընդ աստուծոյ մովսէս ճանաչիւր. (Ագաթ.։)
Իսկ գոհութիւնն, յորժամ ձեռն ի ձեռն առնումք ի նմանէ զհայցուածս խնդրոցն. (Լմբ. սղ.։)
ՁԵՌՆ Ի ԳԼՈՒԽ. կամ ՁԵՌՍ Ի ԳԼՈՒԽ. որպէս Վա՛յ տալով անձին, եւ ծեծելով զիւր գլուխ.
Զի եւ անտի ձեռն (կամ ձեռս) ի գլուխ ելցես. (Երեմ. ՟Բ. 37։)
Անտի եւս ձեռն ի գլուխ եզցես. զի այդ իսկ է նշանակ սգաւորաց, զպատուական անդամն կոծել. (Մխ. երեմ.։)
Նաեւ ի նմանէ ելցես դու ձեռն ի գլուխ. (Եփր. համաբ.։)
ՁԵՌՆ ՅԱՆՁԻՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ. որպէս Յանձնապաստան լինել. cf. ՀԱՐԿԱՆԵԼ, եւ ԱՆՁՆ։
Իսկ ՁԵՌՍ ՅԱՆՁԻՆ ՀԱՐԿԱՆԵԼ, որպէս Զաջն ի լանջն կամ ի ճակատն մերձեցուցանել ի նշանակ կատարելոյ զհրաման մեծին. գլխուս վրայ ըսել.
Եւ նորա ձեռս յանձին հարեալ առ արքային՝ առ ի կատարել զհրամանն արքունի. (Ուռպ.։)
ԸՆԴ ՁԵՌՆ. նխ. Ի ձեռն. ձեռամբ, միջնորդութեամբ.
Հաշտութիւն խօսեցեալ ընդ ձեռն Սմբատայ ասպետի։ Ընդ ձեռն ո՛ր եւ է թագաւորի. (Խոր. ՟Գ. 58. 65։)
Ընդ ձեռն երեւելի անդրեացն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Ընդ ձեռն այդպիսի բանից. Ընդ ձեռն այսոցիկ, կամ այսորիկ. (Խոսրովիկ.։)
ՁԵՌՍ Ի ԿԱՊ. մ. Կապեալ կամ մածեալ ունելով զձեռսի վերայ կրծոց. ձեռնի ձեռին վերայ դնելովի լանջս, կամ աղխելով զձեռն. ձեռք ձեռքի վրայ.
Անցեալ կային (երեք մոգքն) ձեռսի կապ՝ աչքի նա հայելով։ Եւ կայինի կարգի՝ ձեռսի կապ լինելով ըստ օրինի. (Եպիփ. ծն.։)
able, capable;
— լինել, գտանիլ, to be capable, able, clever, endowed with ability, cf. Կարեմ;
to be within reach of, in the way to.
Ոյր ձեռն հասանէ առ առնել ինչ. կարօղ. բաւական. ճոխ.
Ունեւորաց եւ ձեռնհասից ամենայն մարդիկ իցեն սիրելիք (այսինքն սիրօղք). (Ոսկիփոր.։)
ՁԵՌՆՀԱՍ ԼԻՆԵԼ. ἱσχεῖν valere εὑπορέω abundo եւ այլն. Կարել. կարօղ լինել. զօրել. բաւել. ձեռքը հասնիլ, ձեռքէն գալ.
Յորժամ ձեռնհաս իցես օգնել նմա։ Չիցէ ձեռնհաս բաւական լինել ոչխարաւ։ Ձեռնհաս էի առնել քեզ չար։ Ոչ ինչ էր ձեռնհաս առ նոսա եւ ոչ իւիք։ Օգնական լինել, որչափ ձեռնհաս լինէին։ Զի մի՛ այլ իշխան ձեռնհաս լիցի ի վերայ նոցա.եւ այլն։
Վասն զի ոչ են ձեռնհաս, ոչ իշխեն յայնպիսի իրս մտաբերել։ Թէ ձեռնհաս ինչ ոք էր օտարն ազատել, ընդէ՞ր ոչ բռնութեամբ կորզեաց. (Եզնիկ.։)
Իբրեւ այլ ոչինչ էր ձեռնհաս, փախստական անկանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Չեն այլ ինչ առնել ձեռնհաս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։ (Գտանի գրեալ վրիպակաւ եւ Ձեռնահաս կամ Ձեռնհասու։))
form, shape, figure;
formula, form;
mould, model;
plan, design;
dress, costume, apparel, garb;
attitude, deportment, bearing, carriage;
countenance, look, demeanour;
figure;
ի — ժառանգաւորի, in the garb of a clergyman, in clerical attire;
ի — սոսկական, in private clothes;
պարզ or անպաճոյճ, ազնուական ունել —ս, to have simple, noble, gentlemanly or ladylike manners;
— տալ, to give a shape to;
առնուլ զ— կրօնաւորական, to become a monk;
զայս — օրինակի, in this way, thus, so;
գրեաց — բանից օրինակ զայս, he wrote a letter thus conceived, or in these terms;
ի — առակաց, allegorically.
σχῆμα habitus, figura ῤυθμός modulus ὐπόδειγμα , τύπος exemplum μορφή forma եւ այլն. Տեսիլ լրման քանակի. չափ եւ դիտակ մարմնոյ. յարդարուած. յօրինուած. զարդ. եղանակ. օրինակ. տարազ. տեսակ. կերպարան. կերպ. տիպ. նմանութիւն. համեմատութիւն. ունելութիւն.
Ձեւ վաստակին, կամ սեղանոյ, բարձից, տան, եւ այլն։
Աստուծոյ ո՛չ ձայն, եւ ո՛չ ձեւ։ Գոհանամ զքէն ... զձեւ աղօթիցն առնու։ Այլով ձեւով կազմակերպել կամեցան. (Ոսկ. յհ.։)
Զկերպարանս ծառայի առեալ, եւ ձեւով գտեալ իբրեւ զմարդ։ Յադամայ զձեւ առեալ զմարմինն։ Ոչ ըստ երեւեցելոյն ձեւի եւ զաներեւոյթն նորա բնութիւն սահմանել. (Աթ. ստէպ։ Պրպմ. ՟Լ. եւ ՟Լ՟Է. ձ։)
Ծառայական ձեւովն. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Ոգիք մարդկան՝ իմացական բնութիւն, ձեւ սկզբնատպին (այսինքն պատկեր արարչին). (Եղիշ. հոգ.։)
Ողորմելի ձեւով։ Եղկելի ձեւով։ Ըստ ձեւոյդ։ Ըստ նմին ձեւի. (Պիտ.։)
Քննելի է (յերաժշտութեան) ձեւ բառի, եւ երգ, եւ դաշինք, եւ կաքաւք։ Բայց զի՞նչ զգեղեցիկ ձեւն, կամ զդաշն գոլ պարտ է ասել երբէք. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Անցեալ է ձեւ աշխարհիս այսորիկ, եւ ժամանակս կարճեալ. (Բրս. կանոն.։)
Դիմոսթենէս տեսեալ զտգէտն ի ձեւ (կամ ի ձեւի) գիտնոյ՝ ասէ. երեւելիդ ինձ (լիցի), եւ գիտելդ՝ թշնամեացն իմ. (Պիտառ.։)
Ձեւն՝ մարդոյ, եւ անագորոնութիւնն որպէս չար դիւի. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Ըստ ձեւոյ հրեշտակի։ Ըստ մարախի ձեւոյ ոստոստեալ։ Ո՛չ ըստ գինւոյ ձեւոյ։ Ի ձեւ առակաց։ Յայլ իմն կերպարան ձեւոյ. (Նար.։)
Ունի զզօրութիւն եւ զձեւ կերպարանաց տէրունական բանից։ Ձեւ բանիցս մարմնականք են. (Իգն.։)
Յայսպիսի ձեւ լինի նկարագրեալ։ Աշխարհս չորեքեզերեան ունելով ձեւ. (Շ. մտթ. եւ Շ. բարձր.։)
ՁԵՒ. որպէս Կերպարան, պատրուակեալ ինչ.
Հրաժարէր աղազ՝ երկիւղածութեան եւ հաւատոց ձեւով, թէ ոչ փորձեցից զտէր. կերղծաւորէր լնուլ զգիրն, թէ մի՛ փորձեսցես զտէր. (Գէ. ես.։)
ՁԵՒ. σχῆμα habitus. Որպէս Հանդերձ. զգեստ. մանաւանդ Սքեմ կրօնաւորական. յն. ըսխի՛մա. լտ. հա՛պիդուս. (որ են ձեւ, եւ ունելութիւն)
Զսպառազինի եւ զինուորի ձեւ զգեցեալ։ Ձեւ կատականաց արկեալ ի վերայ նորա. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)
Սուրբ ձեւոյն արժանի լիցիս։ Առնուլ զձեւ ուխտի։ Զկերպարանս ձեւոյ սրբութեան. (Մաշտ.։ Վրք. հց. ստէպ։)
Որ զարտաքին ձեւն կրօնաւորի զգեցեալ է. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ձեւ կրօնաւորութեան, կամ մեռելութեան. (Լմբ. պտրգ.։)
Որ առ երկրաչափսն տեսանին ձեւք. (Փիլ. լին. ՟Դ. 194։)
Սպիտակն՝ գունոյ տեսակ, եւ եռանկիւնին՝ ձեւոյ տեսակ. (Պորփ.։ Տե՛ս եւ Արիստ. որակ. ՟Ը։ Սահմ. ՟Ժ՟Զ։ Նիւս. բն. ՟Ե։)
Ձեւք անուանց են երեք. պարզ, բարդ, յարաբարդ. (Թր. քեր.։)
Երեք են ձեւք (բառից). պարզ, որպէս ուղղանկիւնին. բարդ, որպէս եռանկիւնին. յարաբարդ, որպէս քառանկիւնին. (Հին քեր.։)
ԶԱՅՍ ՁԵՒ. ԶՆՈՅՆ ՁԵՒ. մ. Այսու կամ նովին ձեւով. ըստ այսմ օրինակի. այսպէս. նոյնպէս. ըստ։ Իսկ ՆՈՅՆ ՁԵՒ. ա. իբր Նոյնպիսի։
Յիշէ զայս ձեւ օրինակ։ Գրէ զայս ձեւ օրինակի։ Զնոյն ձեւ օրինակի եւ աբիդենոս։ Զնոյն ձեւ ըստ մովսէսի պատմութեանն վիպագրեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Կերպարանիմ.
σχηματίζομαι figuror, formor եւ simulo me. Առնուլ կամ զգենուլ զձեւ ինչ. ձեւակերպիլ. կերպարանիլ. տպաւորիլ. նմանիլ.
Ոչ ձեւանայ ի տեսիլ տարրեղէն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հարք որդեսէրք՝ երկիր եւս պագանել առաջի իւրեանց տան (զաւակաց), եւ ի ծառայութիւն ձեւանալ. (Խոսր.։)
Ո՛չ օրինակաւ ձեւացեալ։ Երեւակ կենացդ փայտի ձեւասցի ի պատկեր սրտիս. (Նար.։)
Սոյնպիսի ձեւանայ եւ նա առ մեզ ի դատաստանի։ Ըստ մերումս ձեւանայ՝ ի մեզ զիջանելով. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Գ. եւ ՟Է։)
Ստուեր կենդանւոյ՝ ըստ որում կենդանին՝ ձեւանայ. (Լմբ. սղ.։)
Բան մեր աներեւոյթ ի միտս՝ ձեւանայ գրով եւ քարտիսիւ. (Շ. բարձր.։)
ՁԵՒԱՆԱԼ. իբր Կեղծաւորիլ. կարծիլ. երեւիլ. ձեւացուցանել զինքն քան զոր էն.
Ստութիւն է (սատանայ), եւ ճշմարտութիւն ձեւանայ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։)
Չար մարդ՝ բարի բան կամ իրս բազում անգամ ձեւանայ. իսկ բարւոյն ձեւանալ ինչ չար՝ անհնա՛ր է. (Բրս. հց.։)
Առաջի մարդկան ձեւանալ դիւրին է, այլ ոչ առաջի աստուծոյ։ Ձեւանային առ մարդկան՝ թէ արդարք իցեն. (Իգն.։)
Կեղծաւորութեամբ ձեւացաւ բարի. (Խոսր.։)
Ի յաչս մարդկան ձեւանամք. (Մխ. երեմ.։)
Ձեւանայի աղօթական, եւ տիրապէս ոչ էի. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Սուտ ձեւանամ (իբր ուղիղ), եւ իրօք խոտորիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Կամ Երեւիլ. թուիլ.
Ձեւացան նոցա բանջարք խոտոյ քաղցր իբրեւ զխորիսխ մեղու. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
ՁԵՒԱՆԱԼ. հյց. կամ այլ խնդ. պէսպէս առմամբ. որպէս Կերպարանիլ. հանդիսանալ. յարմարիլ.
Դարձեալք (յաղթութեամբ՝) ձեւանային ցնծութեամբ։ Ձեւանայր ոչ ըստ շահասէր յափշտակօղ անիրաւութեանցն սովորութիւն. (Պիտ.։)
Եփրատէս վերածի յովհաննու. փիսովն ձեւանայ մատթէի. (Տօնակ.։)
cf. Կերպարանութիւն.
ՁԵՒԱՑՈՒԹԻՒՆ ՁԵՒԱՑՈՒՄՆ. Որպէս թէ Ձեւանալն. առնուլն զձեւ ինչ.
Այլ այնոքիկ նմանութեան եւեթ առ երեւոյթս ձեւացութիւնք. (Խոսրովիկ.։)
Այլեւ ըստ արուեստին իսկ գործ ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ (էր), եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
cf. Կերպարանութիւն.
ՁԵՒԱՑՈՒԹԻՒՆ ՁԵՒԱՑՈՒՄՆ. Որպէս թէ Ձեւանալն. առնուլն զձեւ ինչ.
Այլ այնոքիկ նմանութեան եւեթ առ երեւոյթս ձեւացութիւնք. (Խոսրովիկ.։)
Այլեւ ըստ արուեստին իսկ գործ ձեւացումն ըստ մտահաճութեան իւրոյ (էր), եւ ոչ ըստ ճշմարտութեան. (Շիր. զատիկ.։)
cf. Կերպարանեմ.
Առ աչս ձեւացուցանել. (Վրդն. ել.։)
σχηματίζω, σχηματοποιέω figuro, formo. որ եւ ՁԵՒԵԼ. Ձեւակերպել. առնել. կազմել. կերպարանել. նմանեցուցանել. տպաւորել. նկարագրել. երեւեցուցանել.
Առ աստուածային կերպարանն ձեւացոյց. (Նիւս. կազմ.։)
Մարդկօրէն ձեւացուցանէ զբանն. (Խոսր.։)
Ձեւացուցանել զբանն գրով. (Շ. բարձր.։)
Յօծանելն զքեզ քահանայ, եւ յաբեղայ ձեւացուցանելն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ձեւացո՛ զքեզ ըստ օրինակի նախնոյն քո գրիգորի. (Փարպ.։)
Ի թաբոր ի լերինն ձեւացուցեր զքոյ բնութիւնդ անտանելի գոյացութեամբ։ Ձեւացուցանէր մովսէս զօձն պղնձի. (Շար.։)
Զբազուկսն քեզ ձեւացուցանելով. (Անյաղթ բարձր.։)
Օձն ձեւացուցանէ զցանկասէրն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 48։)
Երեսք զսփոփանս ձեւացուցանէ, եւ արտասուքն զդառնութիւն սրտին ճշմարտէ. (Նար. լ։)
cf. Ձիարշաւ.
Ձիոյ թափով, կամ ուժգին դիմեցմամբ. ձիարշաւ.
Փախստական եղեալ ձիաթափ անկանի ի քաղաքն։ Ձիաթափ արագամէտ ընթացիւք երթեալ. (Լաստ. ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ձիընթացարան.
ἰπποδρομία cursus equester ἰπποδρομία equiria, ludi circenses. Ընթացք ձիոց, ձիարշաւանք, մանաւանդ ի կրկիսի. ձիարձակ եւ կառարշաւ խաղք ի տեսարանի.
Եհաս ձիընթացիւք։ Ժողովեալ ի տեղի թէատրովնի ձիընթացիցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ոչ ձիընթացիւք մեծամեծս պարծիմք. (Առ որս. ՟Ը։)
Եմուտ ի մէջ ժողովրդեանն, յորժամ զձիընթացսն կատարէին. (Հ=Յ. յնվր. ՟Գ.։)
Յայսպիսի ձիընթացս արշաւել. (Մագ. ՟Ժ՟Գ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Ի խրախճանութիւնս խաղուց ձիընթացից. (Շ. ընդհանր.։)
ՁԻԸՆԹԱՑՔ. ἰπποδρόμος hippodromus, circus. Ձիընթացարան. ձիարձակարան. ասպարէս կամ կրկէս.
Ի ձիընթացս մեծի կրկիսին կառավարել։ Սա շինեաց եւ զտեսարանն ... եւ զձիընթացսն. (Խոր. ՟Բ. 76. 85։)
Եւ էր իպպէն այն թագաւորական ձիընթացք. եւ անդ կայր մարկոս։ Յիման այն ի ձիընթացս ի բացեայ բնակի. (Վրք. հց. ՟Թ։)
Ի ձիընթացսն ամենայն քաղաքն ընթանայր. (Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Ի ձիընթացս ասպարիսին հատին զգլուխ նորա. (Հ=Յ. յնվր. ՟Գ.։)
olive-tree, olive;
— վայրենի, wild -;
ծաղիկք —նւոյ, olive-blossom;
լեառն —նեաց, Mount of olives.
ἑλαία olea, oliva, olietum, olivetum. Տունկ՝ որ բերէ զձիթապտուղ, յորմէ եւ զձէթ. եբր. զայթ.
Ձիթենի յունարէն ելէա կոչի. (յորմէ ելլադա, հելլենք). (Եզնիկ.։)
Տերեւ ձիթենւոյ։ Տերեւս ձիթենեաց։ Թափեսցին ձիթենիքն քո։ Իբրեւ զձիթենի պտղալից։ Ի լեառն կամ ընդ զառ ի վերն ձիթենեաց, եւ այլն։
Ի լերինն ձիթենեաց էր գալիլեա անուն փոքր լեռնակ բլրաձեւ. (Մեկն. ղկ.։)
Որպէս ի պտղոյ ձիթենւոյ նիւթո լուսոյ. (Երզն. ՟ժ. խորան.։)
ՁԻԹԵՆԻ ՎԱՅՐԵՆԻ. ἁγριέλαια oleaster, agrestis oliva. (վայրի ձիթենի) (Հռ. ՟Ժ՟Ա. 7. 24։)
cf. Ձկնորս.
ἱχθυοθηρητήρ, ἱχθυολκός, ἀλιεύς piscator. Որ հանէ զձկունս ի ջրոյ. ձկնորս.
Ոչ հաւորսք անդ, եւ ոչ ձկնահանք։ Ձկնահան, եւ որդի ձկնահանի։ Ձկնահան ի ձկնահանաց էր, այլովք ձկնահանօք հանդերձ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 17. եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
cf. Ձմերային.
cf. Ձմերային.
to become winter, to grow cold, to be as cold as in winter;
to be exposed to the rigors of winter;
to inure oneself to cold;
to be a prey to adversity, to be exposed to life's tempests;
cf. Ձմերեմ.
χειμάω, χειμάζομαι, χειμαίνω եւ այլն. hieme vel tempestate agitor. Փոխիլ ի ձմեռն. եւ ըստ յն. ոճոյ, Ալէկոծիլ. կրել զտագնապ ձմերան կամ մրրկաց. ծփիլ.
Ամառն անձրեւայոյզ, աշուն ձմեռնացեալ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ամարայնոյ ձմեռնացելոյ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Ի վտանգի էր նաւն՝ յոյժ ձմեռնացեալ ի լճին, եւ տագնապեալ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ընկենու զբեռն ի նաւէ, որպէս առնեն նաւորդք ձմեռնացեալք. (Նիւս. բն.։)
Ի միշտ ձմեռնացեալ ծովէս զերծանիմք յազատութիւն. (Կլիմաք.։)
Որ ի խորսն ձմեռնանան նաւք. (Բրս. արբեց.։ Մաշկ.։)
Արտաքոյ յարկաց առաքինութեան ձմեռնանան վատք եւ հացկատակք. (Նախ. ժող.։)
Կամ որպէս Ձմերել.
Իջանէ ի ջերմային վայրս խորոցն, ձմեռնանայ անդ. (Արծր. ՟Գ. 7։)
to cast, to smelt, to found;
to freeze, to harden by cold;
to solidify;
—եսցեն զսուսերս իւրեանց ի խոփս, they shall turn their swords into ploughshares.
ՁՈՒԼԵՄ χωνεύω, χύω conflo, fundo, formo. որ գրի եւ ՁՈՒՂԵԼ. ՁԻՒՂԵԼ. Հալել զհրահալելիս, եւ հեղլով ի կաղապար՝ թանձրացուցանել ի ձեւ ինչ. կազմել ձոյլ ինչ. պնդացուցանել. մածուցանել. սառուցանել. միացուցանել. թափել.
Որպէս ընդունիցի ոք զարծաթ եւ զպղինձ, զերկաթ եւ զկապար ի մէջ հնոցի, փչել ի նա հուր, եւ ձուլել։ Հաւաքեցից եւ ձուլեցից զձեզ։ Եւ ձուլեսջիք ի մէջ նորա, զոր օրինակ ձուլեսցի արծաթ ի մէջ բովոյ։ Ձուլել խարիսխ պղնձի, կամ օղամանեակս ոսկիս, սիւնս. կամ զսուսերս ի խոփս. եւ այլն։
ՁՈՒԼԵԼ. Նմանութեամբ. կամ որպէս στερεόω solido. Պնդել. կարծրացուցանել. սառուցանել. զօդել.
Զլոյծ ջուրն յորդանանու քարակարկառ ձուղեցեր. (Ճշ.։)
Ի դառնահոտ փչմանէ հիւսիսոյ պաղացեալ ձուլեալ վտակն. (Խոր. ՟Բ. 36։)
Ի ձուլել պատուական մարմնոցն ի դժնդակ օդոյն. (Շար.։)
Որ ի լըճին սառնամանեաց զմարմին սրբոցն պաղ ձուլեաց. (Գանձ.։)
Իբրեւ զպարիսպ քարեայ ձուլեալ արձանացոյց. (Երզն. մտթ.։)
Շինեաց կոփածու քարամբքն, եւ կրով զնա ձուլելով։ Կրով ձուլեալ ի մի. (Յհ. կթ.։)
Վերստին ձուղէ ճարտարապետն զհնացեալ մարմինս, եւ կապեալ միաւորէ զերբեմն իւր հոգին. (Նանայ.։)
rag, tatter, old cloth;
sackcloth, hair-cloth;
— թաւարծի, coarse hairy cloth.
Ցնցոտի ձորձ. կապերտ. քուրձ. քուրջ, շոր.
Էր ի վերայ թիկանց իւրոց մազեղինաց մասն ինչ. եդ ի ներքոյ զձունձն (զայն), եւ նստաւ ի վերայ նորա։ Ձունձ՝ զոր ունէի ի թիկունս իմ։ (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ձնձիթ, ձնգրիթ. բառք անյայտ։
intrenchment;
encampment;
camp;
army;
— ածել, գործել, to intrench, to throw up intrenchments, to pitch a camp.
ՂԱԿԻՇ. գրի եւ ԼԱԿԻՇ. եւ ՂԱՇԻԿ. Գունդ զօրաց. եւ Ճակատ. բանակ. ճամբար. եւ Պատնէշ բանակետեղ. որպէս պ. լէշքէր, եւ լէշքէրկեան.
Անկանէր ի ներքս ի ղակիշն, կամ ի վերայ ղակշին պարսից։ Ղակիշ ածեալ յաւուր տեղւոջ. (Բուզ. ՟Դ. 36. 43. 48։)
Ի միջի նորա ածեալ ղակիշ՝ բանակէին։ Ի ղակշին, կամ ի վերայ ղակիշին. (Փարպ.։)
Ղակի՞շ գործիցեն արդեօք, եթէ արձակ բանակիցեն. (Եղիշ. ՟Դ։)
Հարկանեն զղակիշն ի դրանն պարտաւայ, եւ քաջամուխ ի մարտն կացին. (Կաղանկտ.։)
pendulum, balance;
cithern;
rattle, clapper;
— փոխարինիչ, grate-pendulum.
Գաւազան կամ ոսկ ճօճելի. եւ Քշոց, կամ կոչնակ ճօճմամբ ձայնահան. (որպէս ռմկ. ճօճօնակ ).
Որպէս եւ ի գալստեանն աւուր ոստան բառնալ, եւ ճօճանակս շարժել. (Յհ. իմ. ատ.։)
to oscillate, to vibrate, to balance;
to jog, to wag;
to swing, to rock, to dangle, to move to and fro, to push;
— զնիզակ, զսուր, զգեղարդն, to brandish a lance, a sword, to hurl a dart or javelin.
ՃՕՃԵՄ κραδαίνω vibro, quatio. գրի եւ ՃՈՃԵԼ. Կոծել, ծածանել. շարջլել. տատանել. այսր անդր յածել. ճկել, ճկճըկել, խաղցընել.
Ճօճէր զնիզակն, եւ պատրաստէր յարձակել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Մի՛ ճօճեսցես զձեռն քո երկաթագործով. (Եփր. թագ.։)
to claw, to scratch;
to clutch, to catch;
— or ի վեր —, to climb up, to climb, to clamber up, to ascend.
ՄԱԳԼԵՄ ՄԱԳԼՑԵՄ ՄԱԳԼՑՏԵՄ գրի եւ ՄԱՔԼԵԼ. ὁνυχίζω ungue noto, vellico. Մագլօք կամ եղնգամբք հարկանել եւ վիրաւորել. ցտել. կռիւ ոտից ամ ձեռաց գտանել. ճանկել, ճանկռտել.
Մագլեն զողոքիչն (տղայք). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Երբեմն մաքլեն, եւ երբեմն զձեռն ձգեն՝ զմուրուացն կախեն. (Եփր. զղջ.։)
Որպէս ոք ի բարձրաւանդակս ինչ ելեալ ամրացեալ՝ չանկանիցի ումեք ի բուռն, որ աստի ի վեր մագլիցեն. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Գ։)
Ընթացեալ մատակ առիւծ մի, եւ ճիրանամբքն մագլցէր զկողս նորա. (Ճ. ՟Ա.։)
Խզեն (կանայք ի վերայ մեռելոց) զհերս իւրեանց, եւ մագլցտեն (տպ. մագըլցեն) զծնօտս՝ վէրս գործելով յերեսս իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 16։)
in agony, dying, at the last gasp;
— մերձ ի մահ լինել, to be very low, dying, to be giving up the ghost, in the pangs of death, on one's death-bed.
որ եւ ՄԱԶԱԿՌԻՉ, ՄԱԶԱԿԱՌԱՉ. Ի յետին մազի կամ թելի կենաց կռնչօղ, կառաչօղ. վտանգեալ ի մահ. հոգեվար. վերջի թելը հասած, հեւքը բռնած. յն. որ է մօտ ի վերջինս. πρὸς ἑσχάτας ὧν.
Չէր ինչ մարթ զանդամալոյծն եւ զտանջեալն, որ մազկռինչ մերձ ի մահն էր, բառնալ եւ բերել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 1։)
Որ մազակռիչ մերձ էր ի մահ, բառնալ եւ բերել. (Երզն. մտթ.։)
Յարոյց յաղբեւացն, յորում մազակառաչ հիւանդութեամբ անկեալ կայաք. (Լծ. կոչ.։)
envy, jealousy;
spite, rancour, ill-will, grudge;
անարգ —, livid rancour.
Նախանձ չար. չարակնութիւն. յաչաղանք.
Եւ այս ոչ յաղագս մախանաց. քանզի հեռի է յաստուածային բնութենէն մախանք. (Առ որս. ՟Է։)
Ոչ կարեմ ընդ քրիստոնէից ժողովս մախանօք կալ. (Լմբ. առ լեւոն.։)
cf. Մակեռորդ.
ՄԱԿԵՌԱԿ ՄԱԿԵՌՈՐԴ. ἑπίτριτος sesquitertius. որ եւ ՎԵՐԵՌԱԿ. Վերյաւելեալ եռեակ. որպիսի է վեցն. եւ ինչ իմ աւելի քան զերրորդն. զոր օրինակ է տաղաչափութիւն յերից սուղ ոտից, եւ ի չորրորդէ՝ երկարէ.
Երաժշտականն խնդրէ, եթէ ո՞ր է՝ որ զերկպատիկ բան ունի, եւ ո՞ է՝ որ զկիսաբոլոր, եւ ո՞ր զմակեռակն, որ ո՞ր զմակաքառակն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
Ի ձեռն այնց թուոց՝ որք ըստ երաճշտականութեան յարմարուըիւն են. չորիւքն, մակեռակիւն, քառասնիւն առ երեսունն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 27։)
Մակեռակ, որ է ՟Զ. կամ մակքառակ, որ է ՟Ը. (Երզն. քեր.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակ, որ է ՟Ը. (Երզն. քեր.։)
Բոլորն քսան, կիսաբոլորն տասն, մակեռակն ՟Լ. մակքառակն ՟Խ. (Ոսկիփոր.։)
Ունի յինքեան տասնեակն ... ի մակեռորդի բանի չորիւքն առ երիս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
cf. Մահարար.
Տուօղ զմահ. մահաձիր.
Եղեւ նա մեզ կենսատու յաւիտենից, փոխանակ ադամայ՝ որ եղեւ մեզ անհնազանդութեամբն իւրով մահատու. (Եփր. եբր.։)
deadly, mortal, mortiferous, pestilential;
cf. Մահկանացու;
mortal;
—ք, mortals;
mankind;
— մեղք, հիւանդութիւն, վէրք, թշնամի, deadly sin;
mortal sickness;
fatal wound;
deadly enemy.
θανάσιμος, δηλητήριον letalis, mortifer, nocivus, laedens. Որպէս Մահածու, մահաբեր. մարարար, մահառիթ.
Մահացու դեղ, կամ դեղ մահացու. (Մրկ. ՟Ժ՟Զ. 18։ Խոր. ՟Գ. 24։ Նիւս. կուս.։ Յհ. կթ.։ Պիտառ.։ Ասող. ՟Գ. 4։ Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
Մահացու թոյնք։ Ախտք մահացուք. (Նար. առաք.։)
Մահացու անօթ, կամ զէն, այսինքն սուսեր. (Պիտ.։)
Մահացուն (փայտ խաչի) ի կենաց առնու իւր զօրս վերելեակս. (Շար.։)
Մահացու ողջոյն, կամ խարդախութիւն. (Ճ. ՟Բ.։ Յհ. կթ.։)
Ետուն նմա մահացու կերակուր երիցս անգամ, եւ ոչ վնասեցաւ. (Հ=Յ. մայ. ՟Լ՟Ա. որ եւ կոչի անդ Մահադեղ։)
ՄԱՀԱՑՈՒ որպէս Մահկանացու. θανάσιμος mortalis.
Ի մահացու եւ յանմահ բանաւորաց. (Պիտ.։)
Ի մահացուաց յերկիր ի խոնարհ։ Զմոխիրս անարգ մահացու։ Ո՛վ մահացուդ ի կենդանեաց։ Իբր զերկրածին մահացու մարմին։ Անմահին փառաց՝ մահացու զանգուածով քարոզք։ Անապականք, եւ ոչ մահացու։ Ել ի հովտէս մահացուաց երկրօ. (Նար.։)
Մերթ՝ որպէս նշանակ կամ պատկանեալ մահու եւ թաղման.
Նմա մատուցին զընծայս խորհրդոյ՝ շարժեալ իմաստիւք, զմուռ մահացու, ոսկի արքայի, կնդրուկ աստուծոյ. (Շ. տաղ. (գուցէ գերլի էր, մահացուի, այսինքն այնմ՝ որ հանդերձեալ էր մեռանել վասն մեր)։)
bed, couch, mattress;
coffin;
— առկախեալ, hammock;
երկաթի —, iron bedstead;
— ծալածոյ, folding-bed;
field-bed;
— հովանաւոր, canopy bed;
սիւնազարդ —, four-post bedstead;
ի —ճս մահու, on one's death-bed;
անկեալ դնիլ ի —ճս, to take to one's bed, to keep one's bed, to be bed-rid;
ելանել յօտար —ճս, յանցանել ըստ —ճս իւր, to defile another's bed;
cf. Անկողին.
κλίνη, κλινίδιον lectus, lectulus, lectica. (որպէս թէ մահու անկողին) Որ ինչ դնի ի ներքոյ անձին ընկողմանելոյ. անկողին. անկողնակալ. գահոյք. դագաղք.
Զօրացաւ իսրայէլ, եւ նստաւ ի մահիճս։ Եւ ա՛ռ մեղքող պաճուճապատանս, եւ եդ ի վերայ մահճացն։ Ընդ գրուանաւ դնիցի, կամ ընդ մահճօք։ Մկրտութիւնս բաժակաց եւ ստոմանաց, եւ պղնձեաց, եւ մահճաց։ Արի՛ ա՛ռ զմահիճս քո։ Ելից յանկողինս մահճաց իմոց։ Անկաւ ի մահիճս իւր, եւ հիւանդացակ.եւ այլն։
Մահիճքն՝ հանգիստ են, եւ երկանն՝ աշխատութիւն. (Սեբեր. ՟Զ։)
Ձգեաց զձեռն իւր ի մահիճսն (դագաղաց). (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Ե.։)
Ելեալ յօտար մահիճս. (Եզնիկ.։)
to pray, to supplicate, to implore, to beseech;
to wish, to desire;
բարիս — ումեք, to wish one well.
եւ չ. ἰκετεύω supplico παρακαλέω precor, deprecor, rogo, oro. Աղօթել, աղաչել. աղերսել. պաղատիլ. խնդրել. բարեխօսել.
Վասն ի թիկունս հասանելոյ՝ տարակուսելոյն մաղթէ. (Իմ. ՟Ժ՟Գ. 18։)
Մաղթեցին զթագաւորն՝ տալ նմա պարգեւս։ Զոր ապա մաղթեալ նախարարացն. (Խոր. ՟Բ. 40։ ՟Գ. 27։)
Զոր մեծատունն մաղթէր նահապետին. (Իգն.։)
Իմոց ատելեաց՝ ողորմութեան մաղթեցի. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Մաղթելով հայցեմք կամ խնդրեսցուք։ Մաղթեա՛ փրկողին զթողութիւն յանցանաց։ Մաղթեցէ՛ք զտէրըն տերանց՝ վասն մարդկան երկրաւորաց. (Շար.։)
Բարեխօս ոք կամ քարոզ ստելով զքաղաքէն՝ զօտարոտիս ինչ մաղթէ առ քաղաքի ուրեմն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
childbed, childbirth, confinement, labour, delivery, lying-in;
երկունք մանկածնութեան, the pains of labour;
մեռանել ի մանկածնութեան, to die in childbed.
Ծնանելն զմանուկ. որդեծնութիւն. մանկարարութիւն. մանկագործելն.
Առաքեալ մարմին եւ արիւն կոչէ զամուսնութիւն մանկածնութեանն. (Եփր. յար. մեռ.։)
Ծնողացն իբրեւ մանկածնութեան իմն գործւեաց զպարծանս մանկանն լինելութեան հատուցանէ. (Փիլ. սամփս.։)
infancy, childhood;
youth;
minority;
cf. Մանկ;
քաջառոյգ, գեղածիծաղ, զբօսասէր, խայտալից —, lively, sprightly, playful, sportive or cheerful youth;
անդստին ի մանկութէնէդ, from your earliest years, from your youth;
ի գեղածաղիկ մանկութեան, in the bloom of youth;
in the prime of life;
անցանել զառաջին մանկութեամբ or ըստ տիս մանկութեան, to be past youth;
եւ — անցանէ, youth must have its time;
cf. Զուարթածաղիկ.
Ի մանկութենէ իւրմէ։ Ըստ մանկութեան իւրում։ Արկեր զինեւ զմեղս մանկութեան։ Դատապարտէ մանկութիւն վաղվաղակի վախճանեալ զբազմամեայ ծերութիւն անիրաւի։ Կին ոք ի տան հօր իւրոյ ի մանկութեան իւրում։ Ոչ իբրեւ զկին մի ատեցեալ ի մանկութենէ.եւ այլն։
ՄԱՆԿՈՒԹԻՒՆ. գ. Որպէս Մանկ գոլն. այսինքն խորամանկութիւն. մենքենայագործութիւն. եւ Մանկական ստահակութիւն.
Ճշմարտութիւն ի ստութեան, միամտութիւն ի մանկութեան, ամբծութիւն յայլամտութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
infants, children, young people, youngsters, youth;
servants, domestics;
մանրիկ —, little children;
հայ —, the Armenian youth.
Յոքնականն Մանուկ բառիդ. այսինքն Մանկունք. որպէս տղայք, պատանիք, երիտասարդք. ծառայք. παιδάρια, παιδιά, παῖδες, νεανίσκοι pueruli, pueri, iuvenes, servi. տղաք, մանչիկներ.
Նման է մանկտւոյ, որ նստիցին ի հրապարակս։ Թո՛յլ տուք մանկտւոյդ գալ առ իս։ Զմանկտին՝ որ աղաղակէին ի տաճարին։ Մանկտի մանրիկ ելին ի քաղաքէն։ Որչափ ինչ կերան մանկտիդ։ Պատուէր ետու մանկտւոյ իմում։ Եւ զմանկտին կոտորեցին սրով։ Յարիցեն մանկտիդ (ի զօրաց), եւ խաղասցեն առաջի մեր.եւ այլն։
Ո՛վ սողոն, յոյնք միշտ մանկտի էք. քանզի ծեր յոյն այր (այսնիքն հնագէտ) երբէք ոչ գտանի։ Յաւելաւ ստադիոն մանկտւոյ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զայլս գերի վարեալ կանամբք եւ մանկտեաւ։ Գնացին փախստեայ յաշխարհն յունաց հանդերձ կանամբք եւ մանկտեամբք. (Ոսկ. անոմ. ՟Գ։)
Քարշեցէ՛ք մանկտի, քարշեցէ՛ք. եւ մանկունքն զհետ երթային. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)