that loves slander.
Սիրօղ զբամբասանս. չարախօս. պարսաւադիր. մեղադրական.
Ոչ բամբասասէր մտօք, այլ ճշմարտութեամբ զելս իրացն ասելով. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ ոչն երկնչէին, եւ բամբասասէրքն էին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Խաբեցան բամբասասէրքն՝ ծուխ փոխանակ արեգական ունել. (Կլիմաք.։)
Մեղադիր եւ բամբասասէր բանիւք ի վերայ ձեր ծանրացեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
slanderous.
Ատեցեալ զսա՝ դնէ ի վերայ պատճառս բամբասաւոր բանից. (Օր. ՟Ի՟Բ. 17։)
Բամբասաւորք զինեալ նետիւք՝ զանձն եւ զընկերն խոցոտելով. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
embassy.
cf. ԲԱՆԲԵՐ. Պատգամաբեր.
Հրեշտակք (կոչին), զի ամենեքեան աստուածային բանիցն բանաբերք են։ Հրեշտակն պատգամաւոր ասի, եկ բանաբեր։ Գոլով բանաբերս ամենեցունց. (Վրդն. սղ.։)
Հրեշտակութիւն. պատգամաւորութիւն.
Ի բանաբերութէն զամենեսեան հրեշտակս կոչելով. (Վրդն. սղ.։)
writer, author.
λογόγραφος orationum et historiarum sriptor Շարագրօղ պէսպէս բանից, եւ պատմութեանց. չարագիր. մատնագիր.
Արդեօք ճարտասանի ուրուք եւ կամ բանագրի դժնէի յարմարելով զբանն առ ի լսողացն հիացումն. (Բրս. ի գորդ.։)
Բանագրի դսրով. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Բանագիր լինիմք յոքնազան եւ բազմապատիկ պիտառութեամբք. (Ասող. ՟Գ. 21։)
writing, work, composition.
Գրութիւն բանից. ճառագրութիւն. շարագրութիւն.
Լի՛ց զնուազդ իմ բանագրութիւն։ Հաստատեսցէ ճշմարիտ լինել զասացելոցս բանագրութիւն։ Նախաճառս բանագրութիւն յապառնեացս խորհուրդ նայի. (Նար. ՟Խ՟Ը. ՟Հ՟Ա. եւ Նար. խչ.։)
excommunication, anathema.
ἁνάθεμα, ἁφορισμός separatio, excommunicatio Դնելն եւ դնիլն ընդ բանիւ եկեղեցական կապանաց եւ արգելման, նզովք. հատումն կամ որոշումն ի հաղորդութենէ.
Զի մի՛ վասն միոյ բանադրանաց զայլսն զրկիցէ։ Թէ առաւելութեամբ իցէ բանադրանքն. (Մխ. դտ.։)
to excommunicate, to anathematize.
ἁναθεματίζω anathema declaro, excommunico Ընդ բանիւ առնել. կապել. նզովիւք արգելուլ եւ որոշել յեկեղեցական հաղորդակցութենէ.
Զմեղուցելոցն անձինս բանադրեսցեն։ Բանադրեալ լինին յեպիսկոպոսացն։ Զբանադրեալն չթաղել. (Մխ. դտ.։ եւ Կանոն.։)
Եւ քանզի բանադրելն՝ ըստ յն. ասի վերադրել, վասն որոյ յայլ եւ այլ միտս բերի ասելն ի (Վարս ոսկ.)
Սաստեա՛, այսինքն բանադրեա՛։ որպէս թէ ասիցէ ոք, ա՛րկ զբանս քո յականջս նորա, զի ծանիցէ՝ թէ գիտակ ես նորա յանցանացն։
cf. Բանադրանք.
Լուծեալ լիցի բանադրութիւնն. (Կանոն.։)
eloquent.
ԲԱՆԳ կամ ԲԱՆԿ. Անուն խոտոյ, եւ սերման նորա. Իսկ ի Բժշկարանի, Աղուէշ բանկ։
curious, that researches much;
critic, censurer.
Կրկտօղ բանից. եւ Բանագիւտ. բանագտակ. որպէս խնդրօղ պատճառանաց. պարսաւադէտ.
Բանաքաղք, բանակրկիտք, ագահք եւ պիղծք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
examiner.
Որ ինչ լինի ճարակելով զբան, քննելով եւ խելամուտ լինելով.
Ի բերս շրթանց բանաճարակ որոճման. (Նար. խչ.։)
cf. Բանակռիւ.
Հանդիպելով ի գուպարս բանամարտիցն՝ ըմբերանեսցես. (Պիտ.։)
Զանօգուտ քննութիւն, եւ զբանամարտ հակառակութիւնս. յն. մի բառ, բանամարտութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 5։)
philologist.
λογοφιλής, φιλιλόγος eloquentiae, vel litterarum studiosus, litteratus, doctus Սիրօղ բանից. ուսումնասէր. իմաստասէր. գրագէտ. բանակրկիտ. եւ Իմաստակ.
Ուսանել եւ ի բանասէր արանց յաղագս զանազանութեան ոգւոց. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Զգտակն բանից իմաստակաց՝ Մովսէս բանասէր զնա գիտէ գոլ, բայց իմաստուն եւ ոչ միով իրօք. (Փիլ. այլաբ.։)
Քաջդ բանասիրաց. (Արշ. ՟Բ։)
Կրսեր բանասիրաց. (Նար. յիշ.։)
Ուսումնաւորաց եւ բանասիրաց. (Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Զի դուք բանասէր էք, գիտեմ ես. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
literary men.
philological;
— հմտութիւն or ուսմունք, literature, humanity.
philology;
humanities;
letters.
φιλολογία philologia, litterarumstudium Ուսումնասիրութիւն. փոյթ բանից եւ գրոց.
Բանասիրութեան, եւ քննութեան իմաստից. (Վրդն. ղեւտ.։)
poetically.
poet;
writer, composer;
complaisant, obedient;
delegate, deputy.
Արարօղ բանից, որպէս բանաստեղծ. քերթող. ποιητής poeta
Որքան միանգամ ինչ բանարարացն գովեաց յարմարագոյն. (Առ որս. ՟Է։)
Եւ Ատենախօս. քարոզատու. ճառաբան.
Ոչ եթէ հատուցաք ի ժողովս, որ դիւրին է բանարարաց. (Իգն. վերջբ։)
Կամակատար, կամարար. հնազանդ, որ առնէ զբան հրամայողին. ὐπήκοος morigerus
Հաւանեալք նմա բանարարք, որք նմին դասու կարգեալք են. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
composition, work of sense;
poem, poetry;
delegation, deputation.
Բանաստեղծութիւն. շարագրութիւն, եւ ճարտարաբանութիւն.
Տղայք գոլով արհեստի բանարարութեան. (Լմբ. եկեղ.։)
Առընկալեալ ծնօղս (մայրն Սամփսոնի) զծնիցելոյն բանարարութիւն։ Իբրեւ զարուեստագէտ զբանարարութիւն մանկանն ի հասարակ ժողովրդեանն փրկութիւն ընդունի. (Փիլ. սամփս.։)
reasonable;
intelligent, wise;
vocal;
rational.
λογικός rationalis, et intellectualis Բանական. տրամաբանօղ. մտաւոր. իմացական եւ խօսուն.
Մարդ է կենդանի բանաւոր։ Շնորհես բանաւոր կենդանի՝ մարդ ի հողոյ. (Սահմ. ՟Գ։ Շար.։)
Ոչ կարասցէ ոք ասել, թէ բանաւոր եմ, եւ անբան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զիա՞րդ ոչ գիտէր զբարի եւ զչար՝ բանաւոր գոլով բնութեամբ, եւ ազատ խորհրդովք. (Աթ. ՟Դ։)
Անշնչական եկեղեցի, անբանն ի բանաւորէն կառուցեալ, մեծ է քան զմարդ, առաւել քան զբանաւոր, գերազանց քան զմտաւոր. (Նար. ՟Լ՟Է։)
Ասի եւ զհրեշտակաց, որք չեն տրամաբանօղ, այլ ունակք գերագոյն բանի յիմացական կարգի.
Հոգիք մտաւորք եւ բանաւորք։ Բանաւորաց՝ հոգեղինաց, եւ մարմնաւորաց. (Ագաթ.։)
Զայն տեսցո՛ւք, թէ բնաւ գուցե՞ն այլ ինչ արարածք բանաւորք՝ քան զհրեշտակս, եւ զդեւս, եւ զմարդիկ. (Եզնիկ.։)
Հրեշտակք ամենայն եւ մարդիկ՝ բանաւոր էութիւնք են. (Մաքս. ի դիոն.։)
Ի փրկութիւն բանաւորաց՝ հրեշտատակաց եւ մարդկան. (Շար.։)
ԲԱՆԱՒՈՐ. իբր Բանիբուն. մտացի. հանճարեղ. ճարտարաբան.
Այր ոմն իմաստասէր եւ բանաւոր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)
Թէ եւ ամենայն իսկ որք իմաստնագոյն բանաւորացն ի մի վայր ժողովեսցին. (Պիտ.։)
Զոչխարսն քան զհովիւս՝ բանաւորս արարեր. (Փարպ.։)
Խորին բանաւորքն եւ պերճացեալքն ի ճարտարութիւն լեզուոյ. (Լմբ. սղ.։)
ԲԱՆԱՒՈՐ. Խօսուն. բարբառօղ նիւթապէս.
Զանբանն (զէշն բաղաամու) բանաւոր կացոյց, եւ զանարժանսն մարգարէութեամբ պատուեաց. (Սարգ. յռջբ.։)
ԲԱՆԱՒՈՐ. Խօսական. որ ինչ բանիւ լոկով վճարի.
Իմաստութեան տեսակ կրկին է. է՛ որ երկրաւոր է եւ բանաւոր, որ ճարտասանութեամբն իմանի, եւ է՛ որ հոգեւոր է, եւ գործով ճանաչի. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Կամ Որ ինչ հայի ի բանս Աստուծոյ, կամ ի քարոզութիւն.
Բանաւոր անձրեւաւն պարարեցաւ սրտից երկիրս մսեղէն անապատացեալ մարդկան. (Ագաթ.։)
Եթէ զբանաւոր հացն սիրես ուտել. (Լմբ. ժղ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։)
ԲԱՆԱՒՈՐ. Բանաւորական. իմանալի. հոգեւոր. շնչաւոր, բանական.
Հովիւն հօտից բանաւուր ոչխարաց. (Ագաթ.)
Բանաւոր հօտ, գառինք։ Ողջակէզք բանաւորք. (Ժմ.։ Շար.։ Խոր. հռիփս.։)
Բանաւոր պատարագ, պաշտօն։ Երկիր բանաւոր։ Բանաւոր դրախտ։ Բանաւոր բուսոց. (Շար.։ Խոր. հռիփս.։)
Սահման բանաւոր։ Փա՛յտ բանաւոր։ Տիղմս բանաւոր։ Բանաւոր մոխրոյս. (Նար.։)
wiser, more reasonable.
Իբր Մտաւորագոյն. նրբամիտ. գիտնաւոր.
Որք թանձրագոյնքն էին, նշանքն ձգէին զնոսա. եւ որք բանաւորագոյնքն էին, մարգարէութիւնք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
reason;
intelligence;
rationality, understanding, intellect;
prudence, wisdom.
Ի ստոյգ հոգեշահ բանաւորութիւնս առաջ նորոգեա՛. (Փարպ.։)
Կենդանեացն անմասն գոլ ի բանաւորութէ. (Փիլ. լին.։)
Ի պատկեր Աստուծոյ արար զնա. մի՝ վասն իմաստութեանն, բանաւորութեանն, կենդանութեանն, հոգեւոր շնչոյն ... Զկենդանական շունչն իմաստակիր մտաւորութեան, բանաւորութեան. (Ագաթ.։)
Աստուած է աղբիւր ամենայն բանաւորութեան. (Եզնիկ.։)
Պատճառ կենդանութեան, առիթ բանաւորութեան. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Կամ որպէս. թանձրացեալ.
Աննմանս հանգունակից բանաւորութեանց. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
Մերթ՝ որպէս Իմաստութիւն. խոհեմութիւն. գիտութիւն. հմտութիւն. մտաւորութիւն. եւ Բան ներքին. միտք. խելացութիւն, եւ խելք.
Իմանալի հայեցողութեամբ, եւ խորհրդական բանաւորութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։ Աստուածավայելուչ բանաւորութիւն. Դիոն. երկն. ՟Բ։)
Ելից զմարմինս զգայարանօք բանաւորութեան. (Եփր. ծն.։)
Խնայեմ ի բանաւորութիւնդ։ Առասպելախօս բանաւորութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
Ասեն իմաստունքն յունաց զխոհականութիւնն գոլ բանաւորութիւն։ Զարդ ականջաց լսողաց անախտ բանաւորութեան. (Վրդն. ծն.։)
messenger, envoy.
Բանաբեր. լրաբեր. պատգամաւոր.
Ոչ գոյր նորա մեզ գնել բանբերին։ Բանբեր անդամ ոչ ապրէր. (Բուզ. ՟Դ. 5։ ՟Ե. 57։)
feud, quarrel, dispute, wrangling;
cf. Բան.
Իբր Բանք հակառակութեան. կագ, կռիւ. խօսք խօրաթա.
Զծառայսն Ղովտայ, որ զբանեարսն սիրէին. (Եփր. ծն.։)
antichrist.
• (սեռ. -ի) «սուտ Քրիս-տոսը, նեռ» Ոսկ. մ. բ. 21, Ածազգ. ժբ. Դամասկ. Լմբ. յայտ. ժթ. ևն։
• = Յն. αντὶνοιστος. լտ. Antichristus, գերմ. Antichrist ևն. ռուն նշանակում է «հակա-ռակ Քրիստոսի»։-Հիւբշ. 340.
Բառ յն. ἁντίχριστος. antichristus. Հակառակ քրիստոսի. սուտ քրիստոս. cf. Նեռն.
Յետ քրիստոսի անտիքրիստոսն, այսինքն է նեռնն, հակառակ քրիստոսի. (յն. մի բառ). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 21։)
Եղիցի քեզ իբրեւ զանտիքրիստոս նեռն. (Ածազգ. ՟Ժ՟Բ։)
Վասն անտիքրիստոսի, որ է նեռն. եւ այլն. (Դամասկ.։)
joyful, gay.
Անմասն ի տխրութենէ. անտրտում. ուրախ. ուրախալից.
Ի ծնէ կոյրն անտխուր կայ ի բանտին յաղագս սննդակցութեան խաւարին. (Շ. մտթ.։)
Դէմք սիրելւոյն յայտնեալ՝ ամենայնիւ փոխէ, եւ ուրախ եւ անտխուր գործէ զմեզ. (Կլիմաք.։)
Անտխուր հանգիստ։ Անտխուր հրճուանօք տօնեալք. (Նար. ՟Լ՟Բ. եւ Նար. առաք։)
strong, able.
Որ ոչ տկարանայ. կարօղ.
Ընդ անտկար կարելոյդ՝ եւ կամելդ է ախորժելի. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)
inseparably.
Անբաժանաբար. կամ գուցէ Անքննաբար. (ի տեղափոխելոյ, կամ ի ռմկ. տնտղելոյ).
Յարահիւսեալ մեռանի ի վերայ քո անտղաբար արտաշնչութեամբն կենդանին. (Թէոդոր. խչ.։)
indispensable.
joyful, cheerful;
without sorrow.
ἅλυπος. doloris et tristitiae expers. Որ չէ տրտում. ազատ ի տրտմութենէ. անտխուր. անվիշտ. զուարթ. եւ Անտրտմական. զուարթագին. գայզըսըզ, գասավէթսիզ, շէն.
Անտրտում եւ աներկիւղ աստուծոյ բնութիւնն է. (Փիլ. իմաստն.։)
Յարդարն յիսուս դատաւորն յարիլ յանամբարտաւանն եւ անտրտումն. (մագ. ՟Դ։)
Կեանս անտրտումս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անտրտում բարուք. (Ոսկ. հռ.։)
Ազատ եւ անտրտում զերծանի յայսմ աշխարհէ. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
clavicle, collar-bone.
• տե՛ս Անուր։
որ եւ ԱՆԴՐԱԿ. զոր տեսցես. κλείς սեռ. κλείδος. clavis (կամ junctura, jugulus ) (լծ. թ. փիլիտ, փիլատէ) ռմկ. ախլագ, կղպակ. որպէս թէ Անուր փոքրիկ. այսինքն Ոսկերք պարանոցին ի ձեւ անրոյ կամ աղխից, որովք զօդին ուսք ընդ վզին, եւ թեւք ընդ ուսս. Վզին առջեւի ոսկորները.
Թափեսցի յանրակէ ուս իմ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 22։)
that relates to dreams;
visionary.
Որ ինչ հայի յանուրջս, յերազս, ի տեսիլս.
Զփոխարէնն յաստուծոյ ընդունի յանրջական տեսութիւն առաքելոցն։ Յանրջական իմն նախատեսութեանց հրամայեալ. (Խոր. ՟Բ. 80. 85։)
Անրջական երազոց. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ անրջական բաջաղմամբ զանհաստատսն տեսանէր երազս. (Տօնակ.։)
passport;
— տալ, to give a -;
հաստատել զ—, to viser the -.
passage.
Տեղի անցից, կամ գործի անցանելոյ. կէչիտ.
Կամուրջ արկեալ ի վերայ յորձանաց գետոյ՝ անցարան գոլ ամենայն ուղեւորաց. (Շ. բարձր.։)
πάσχα. pascha. Անցանակ որ եւ ԱՆՑԻԿ. ԱՆՑ. որպէս եբր. ֆասէք. այն է Պասեք. զատիկ. տօնն, եւ գառն զենեալ ի տօնի անդ։
Զայն՝ որ եբրայեցիքն հայրենի լեզուաւն հրամայեցին անցարան կոչել։ Զենուն զացարանն՝ զբնակութիւն փոփոխեալ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել. ՟Ա. 4։)
Զատիկն՝ ըստ եբրայեցւոցն անցարան. (Ճ. ՟Թ.։)
passenger, traveller;
fugitive, transitory, perishable, temporal, frail, vain.
πάροδος, διοδεύων, παροδεύων. viator, transiens, permeans. Որ անցանէ. իբր Անցորդ. ճանապարհորդ. ուղեւոր. անցւոր, ճամբորդ. եօլճու.
Եկն անցաւոր առ այրն մեծատուն. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Անցաւորք. զանցաւորս. անցաւորաց ճանապարհի. (Սղ. ՟Հ՟Թ. 13։ ՟Ձ՟Ը. 42։ Յոբ. ՟Ի՟Ա. 29։ Եզեկ. ՟Ե. 14։ ՟Ժ՟Զ. 15. 25։ ՟Լ՟Զ. 34։)
Իբրեւ զծաղիկ անցաւոր. (Սոփ. ՟Բ. 2։)
Զորս իբրեւ հաստատունս համարեցայք, եւ ոչ անցաւորս. (Ամովս. ՟Զ. 5։)
Անցաւոր արարածք. (Ագաթ.։)
Անցաւոր ժամանակօք ... Ի յանցաւորացս աստի. (Կորիւն.։)
Աւա՛ղ փառացս անցաւորի. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Անցաւորաւս զանանց բարութիւնսն շահել. (Խոսր.։)
Անցաւոր վարձու. (Նար. մծբ.։)
իբր Անցեալ.
Զուգաթիւ աւուրց դարուցս անցաւորաց. այսինքն անցելոց մինչեւ ի գալուստ քրիստոսի. (Շար.։)
Ընդ որ լինի անցանել.
Պանդոկ մի կայր ի վերայ երկրի՝ ի յանցաւոր ճանապարհի. (Շ. յառակս.։)
instability, frailty, vanity.
Մերթ՝ փոխանակ գրելոյ ԱՆՑԱՒՈՒԹԻՒՆ.
Աշխարհս անցաւորութեամբ եւ խաբէութեամբ վարի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Խորանին շրջագայութիւն զանցաւորութիւնն յայտ առնէր. (Ճ. ՟Թ.։)
Ոչ էութիւնն եւ անցաւորութիւնն՝ միմեանց բաղկակից են։ Գիտելով եւ զանցաւորութիւն ժամանակիս. (Լմբ. սղ.։)
Անոք, անցումն (ընդ խորս, կամ ընդ ծով համատարած).
Խաղային ի հուր, ի գազանս, եւ յանցաւորութիւն լայնութեան եւ խորութեան ծովու. յն. լոկ, ընդ պեղագոսս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Որպէս մերն ստոյգ է անցաւորութիւն, այսպէս եւ նորա ցաւքն։ Յայսմ աստիճանէ (երկիւղին) պնդութեամբն փոխեալ՝ յանցաւորութիւն սիրոյն ելանէ։ Հանցէ ի բազմապատիկ նեղութենէս յանցաւորութիւն (կամ յանցաւութիւն) սիրոյն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
each, every.
ԱՆՑՆԻՒՐ. ἔκαστος, -η, -ον· ἔκαστος ἐαυτοῦ. quisque, etc. singuli (գտանի գրեալ եւ ԱՆՁՆԻՒՐ). Իւրաքանչիւր. ամենայն ոք կամ ինչ՝ մի առ մի. եւ Ուրոյն ուորյն իւրական. միոյ միոյ, անձնական, առանձնական. ամմէն մէկը, ամմէն մէկինը, իրենցը. հեր քէս, հէր պիր, քենտինին.
Անցնիւր այր։ Անցնիւր մարմին, կամ մարմինք. (Պիտ.։ Եզնիկ.։) (Խոսր.։)
Բերէք ո՛չ ի տունս միայ, այլեւ ի միտս անցնիւր. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։)
Զժամանակսն յանցնիւր ուրոյն ուրոյն բաժինս բաժանեցից. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իւրաքանչիւր յանցնիւր կողմանս բաժանեալ էին. (սեբեր. ՟Ը։)
Յիւրաքանչիւր գործոց անցնիւր հանդէսք երւեսցին. (Եզնիկ.։)
Զանցնիւր գօտիսն. (Խոր. ՟Գ։)
Յանցնիւր ախորժակս։ Ըստ անցնիւր պատշաճի, կամ կարի, կամ գործոց, կամ դասուց, կամ բեղմնաւորութեան։ Յանցնիւրն գուշակեն ընթացից. (Պիտ.։)
Աստուածեղէն հոգին զանցնիւրսն շարժէր ներգործութիւնս։ Զանցնիւրսն իրողութիւնս ադել։ Անցնիւրցն մատուցանէ զնա տարերց. (Յհ. իմ. պաւլ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
Ոչ դատարկս եւ անգործս թողլով զնոսա յանցնիւրոցն ներգործութեանց. (Խոսրովիկ.։)
passenger.
cf. ԱՆՑԱՒՈՐ ըստ (՟Ա նշ.). անցւոր դարձւոր.
Կթեն անցորդք ճանապահին։ Զի մի՛ անցորդք ծիծաղեսցին. (Յիսուս որդի.։)
immutable, not liable to change, invariable.
ἁμετάθετος, ἁμετάβολος, ἁνεξάλλακτος. immutabilis, invariabilis, integer servatus. Որում չէ մարթ փոխադրիլ. անփոփոխելի. անյեղլի. եւ Անայլայլելի. անշարժ. հաստատուն.
Յարակային եւ անփոխադրելոյն նոցա տեսութեանն։ Անփոխադրելի եւ անշփոթ սերտութեամբ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. ածայ.։)
Ի խորհուրդս անփոխադրելիս. Մաքս. ի դիոն.։ Որպէս հրոյ է ջեռուցանելն. քանզի անփոխադրելի է այս. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Ցանկութիւն առ աստուած հաճութեան հաստատուն եւ անփոխադրելի. (Բրս. հց.։)
Անփոխադրելի սահման, կամ կամք, հարստութիւն։ Ուխտիւ անփոխադրելեաւ։ Յայլ իմն էութիւն անփոխադրելի, եւ այլն. (Նար.։)
Անփոխադրելի բարք. (Ոսկ. լուս.։)
Ի հօրն բնութենէ անբաժանելի է եւ անփոխադրելի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
which cannot be replaced.
that does not put to the test;
that is not tried or put to the test;
inexperienced, untried, new;
pure, chaste.
ἅπειρος. imperitus, ignorans, ἁπείρατος inexpertus, experimento carens. Որ չէ՛ փորձ, կամ զփորձ առեալ. անհմուտ. անտեղեակ. անգէտ. անվարժ. պիվուգուֆ. աճէմի.
Անփորձ ելով յառաքինութենէն։ Յանխորհրդոցն եւ յանփորձից։ Օտար իրաց եւ անփորձի՝ զբունն հարազատն եւ զընդ փորձ անցեալն. (Փիլ.։)
Անփորձ եւ անկիրթ մարդոյն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Նաւուղիղ՝ ործացեալ եւ լքեալ զօրէն որ անփորձ է ծովու. (Բրս. յուդիտ.։)
Տղայական հասակն անփորձ է բարւոյ եւ չարի. (Վրդն. աւետար.։)
Անփորձ լինելով վշտի։ Անփորձք պատրաստութեան։ Զանփորձ ոմանս մարտից. (Պիտ.։)
Անփորձ մտօք. (Յհ. կթ.։)
Զայսլ խրատեմ, եւ ես ինքն անփորձ եմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Անփորձ գտեալ իշխանական կարգին։ Ոչ եմք անփորձ յայսպիսի աստուածագործակ տնօրէնութեանց. (Լմբ. պտրգ.։)
Յանփորձից ոք տնկոց հարցանէ զնռնենի. (Մխ. առակ.։) Ասիցէ ումեք տխմարաց եւ անփորձից. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Դ։)
Անփորձիցն եւ տկարաց։ Անփորձ էր ի խարդախութենէ թշնամւոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Զ։)
Մի՛ զիս փորձեր, տէր, ընդ նմին, զանփորձ բարեաց ամենայնին. զփորձեալս ի չարն, եւ ոչ բարին, եւ զանհամբեր անձն ի փորձին. (Յիսուս որդի.։)
ἁδόκιμος, ἅκριτος. improbatus, reprobus, rejectaneus, indiscretus, inconsideratus. Ո՛չ փորձեալ հրով, կամ այլովք փորձիւք. ոչ գտեալ փորձ եւ ընտիր. չընտրելի. անպիտան. խոտան. գալ օլունմամըշ, հէտտէտէն կեչմէմիշ.
Փո՛րձ տես զանփորձ արծաթոյ։ Արծաթ ձեր անփորձ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 4։ Ես. ՟Ա. 22։)
Մատնեաց յանփորձ միտս, եւ յախտս անարգութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի միտս անփորձս. (Ոսկ. եփես.։)
Երիկամունքս անփորձ. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Որոց սկիզբն անփորձ, եւ ամենայնն ի բաց ընկենլի։ Անփորձ եւ աննշանաւոր մահու վճարեսցէ զկեանս. (ՃՃ.)
Յանփորձ եւ յանընտիր բարս։ Անփորձք եւ անարգք. (Փիլ. իմաստն.։)
ἁπείραστος, ἅψαυστος, ἁθῷος. intentatus, illibatus, expers, indemnis, ἅχραντος, intactus. Ո՛չ փորձեալ ի չարէ. անփորձելի. անպարտելի, ազատ, անկցորդ. անմերձ. անարատ. մաքուր. անշաղախ. կոյս. եւ առաքինի.
Աստուած անփորձ է չարեաց (կամ ի չարեաց. յն. չարաց) (Յկ. ՟Ա. 13։)
Անփորձ մշակն քրիստոսի. (Ճ. ՟Բ.։)
Որ ամենեւին անփորձ ես ի չարեաց։ Անփորձ յանցանաց. (Նար. ՟Կ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Նա միայն գտաւ անփորձ ի չարէն, եւ հաճոյ աստուծոյ. (Լմբ. ստիպ.։)
Երկիր ծարաւուտ յկոյսն կոչէ, որ անփորձ էր ամուսնութեանն խառնից. (Ոսկ. ես.։)
Առ զմարմին յանփորձ կուսէն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հարսն անփորձ. (Շար.։)
Անփորձ են յառնէ։ Յանփորձ ամուսնութենէ ծնար զէմմանուէլն. (ՃՃ.)
Պսակ ընտրութեան՝ անփորձ գովութեան. իբր անստգիւտ, կամ չեւ տեսեալ. անլուր, (Նար. կուս.։)
Անփորձ բարեաց (այսինքն անմասն ի բարեաց). (Յիսուս որդի.։)
Եւ երեւիս որպէս զյոբն՝ անփորձդ (այսինքն չեւ փորձեալ ի դիւէ), եւ յետ փորձանացն՝ արդար. (Լմբ. սղ.։)
Որ ոչն փորձէ զանձն իւր, կամ չքննէ զխորհուրդ. եւ այլն.
Որ անփորձ եւ անսուրբ անձամբ ուտէ եւ ըմպէ, պարտական լինի արեանն քրիստոսի. (Եփր. պհ.։)
Մերձենայ ի սոյն անփորձ խորհրդով։ որպէս զանփորձ դատապարտիմ. (Լմբ. պտրգ.։)
Առանց փորձանաց կամ փորձեան. անվտանգ.
Որ զչափ աւուրն անփորձ անցուցանել զմեզ արժանի արարեր. (Ճշ.։)
want of temptation;
inexperience.
Գոլն անփորձ ըստ ՟Ա նշ. ἁπειρία. (imperitia, ignorantia, inexpertum esse). Անհմտութիւն. տգիտութիւն.
Օրինակ գինւոյ անփորձութեանն՝ նոյ. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Անփորձութեամբ բարւոյն յանցանել, եւ սխալանս կրել։ Հա՛րկ է անփորձութեամբ կառավարին ի գահիցն վիժել. (Փիլ. այլաբ.։)
Որք յանփորձութենէ կամիցին խառնիլ ընդ չարիս որպէս ընդ բարիս. (Բրս. հց.։)
Եւ Ազատութիւն ի փորձանաց.
Յորում ի խաղաղութիւնն աստուծոյ վայելէ, եւ յանփորձութեան տիսն. (Լմբ. սղ.։)
cf. Անփոփոխ.
Անփոփոխադիր տեսակ յինքեան նկարէր. (Նար. խչ.։)
Դադարումն եւ կայք յաւիտենականք եւ անփոփոխայեղս. (Մաքս. ի դիոն.։)
Որպէս բնութիւն տուողին անփոփոխական է, նմանապէս եւ տուրքն որ ի նմանէ՝ անփոփոխական է. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
that cannot be ransomed or redeemed.
Զոր չէ մարթ փրկանաւորել, կամ փրկանօք ազատել. եւ Անզերծանելի.
Իբրեւ զվնասակար անփրկանաւոր։ Անփրկանաւոր կորուստ։ Իբր անփրկանաւոր ըմբռնեցելոյ. (Նար. ՟Ե. Նար. լ. Նար. ՟Հ՟Է։)
impolitic, uncivil, unpolite, uncourteous.
incivility, unpoliteness, rudeness.
angiography.
slender;
rare;
fine, subtile, thin, delicate;
feeble, meager, lean;
light.
• (ի հլ. յգ. անօսրունք կամ անօ-սունք) «բարակ, թեթև, անգայտ, ցանցառ, հազուագիւտ» Ոսկ. ես. մ. և ա. տիմ. Կիւրղ. ես. Եփր. երաշտ. որից անօսրագոյն Ոսկ. մ. և ես. անօսրամարմին Եզն. անօսրանալ «անգայտանալ, բարակիլ» Փիլ. Նիւս. կազմ. Ոսկ. յհ. ա. «տկարանալ, նուազիլ, հիւծիլ» Դ. թագ. ժդ. 26. անօսրացուցանել Եզեկ. խդ. 10. Ոսկ. ա. տիմ. անօսրել Յոբ ժդ. 11, Վե-ցօր. ը. 166. Տիմոթ. կուզ 247, անօսրութիւն Ոսկ. մ. բ. 18. Կանոն. Փիլ. անօսրաբար «անզգալի կերպով» Երզն. մտթ. 290 բ. գրուած է նաև անուսր (ՋԲ), նօսր Խոր. Շիր. Վստկ. որից նօսրագոյն, նօսրահեր, նօսրա-հող, նօսրանալ, նօսրութիւն, բոլորն էլ յե-տին. ըստ այսմ հնագոյն և ուղղագոյն ձևն է անօսր=անաւսր. ուստի և կասկածելի է նօսրաբոյս Վեցօր. 96՝ ըստ սրբագրութեան Վենետիկի հրատարակիչների, մինչ ձեռա-գիրն ունի նորաբոյս։
• Հիւնք. արաբ. [arabic word] 'anāsir «տարերք», որի եզակին է [arabic word] *unsur «տարը»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 124 համեմա-տում է դոթ. ganōhs, հբգ. ginuog հհեւս. gnögr «բաւական», լտ. nancis-cor «պատահիլ», սանս. açnōti «հաս-նում է»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մկ. Ննխ. Սլմ. Վն. Տիգ. նօ'-սըր, Ախց. Կր. նօսր, նօրս, Շմ. նօսր, նօս-տըր, Խրբ. Ռ. Սեբ. նօրս, Տփ. նօստր, Ասլ. նէօ՝րսը, Զթ. նէօյսը, նէօրսը, Հճ. նէյս։ Գա-ւառականների մէջ բացի «ցանցառ, ոչ-խիտ» իմաստից՝ նկատելի են նաև Հմշ. «քիչ», Տր. «քիչ անգամ», Վն. «անխելք, խենթուկ». Ննխ. «չքաւոր, անկուտի, անփող» նշանա-կութիւնները։
ԱՆՕՍՐ որ եւ ՆՕՍՐ. λεπτός, ἁραιός, σπάνιος. tenuis, subtilis, rarus. Անգայտ. նուրբ. բարակ. թեթեւ. սակաւագիւտ. ցանցառ. դոյզն. գուն ուրեք եղեալ. սէյրէկ ինճէ, նարին, գըթ.
Նուրբ եւ անօսր օդոյ։ Ընդ անօսր օդս սփռեալ. (Փիլ. նխ. ՟բ.։ Անյաղթ բարձր.։)
Ի սիք քաղցր եւ անօսր՝ ըստ տեսլեանն, որ առ եղիա. (Վահր. դտ.։)
Սղոխք օդոյ, անօսրունք՝ այն, որ ի ծովէն, եւ թանձունք որ ի լճէն. (Փիլ. տեսական.։ եւ Խոր. ՟Գ. 62։)
Անօսր գէջ, անր գէջ. (Եփր. երաշտ.։)
Ոչ միայն զանօսրն եւ զկակուղն, այլ եւ զխտացեալ թանձրահողն դիւրեսցէ. (Պիտ.։)
Անօսունք եւ բարակք եւ անյայտք գնացիցն ելք շնչոյն։ Գոլոշիքն ըստ բնութեանն անօսունք եւ նուրբք. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
Արտաքս բերել թելս անօսրունս. (Լմբ. սղ.։)
Տղայական անօսր եւ կակուղ ձայն։ Հաւու անօսր ձայն. (Տօնակ.։ Ճ. ՟Թ.։)
Տան զանձինս սակաւ մի անօսր քնոյ. (Եղիշ. միանձն.։)
Մի՛ զգուն ինչ եւ զանօսր ի մէջ բերեր, այլ զայն՝ որ միշտ ինչ գործիցի՝ ա՛ծ զմտաւ. (Ոսկ. ես.։)
Մի՛ ինձ զանօսրիցն ասիցես (այսինքն զսակաւագիւտ օրինակաց). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Գ. 4։)
Բան տեառն պատուական էր, այսինքն չքնաղ՝ անօսր. (Ոսկ. եւ Կիւրղ. ես.։)
Աննիւթ. հոգեղէն. հոգեւորական. իմանալի. գաղտնի. ներքին. վսեմ.
Ի հոգի անօսր զսպեալ փոխադրէ։ Ընկղմեցաւ յանապական անօսր էութիւնն. (Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)
Անօսր է խորհուրդս եւ անմարմին։ Որք յեւս բարձր եւ անօսր գործ վերացաք։ Թէ կամիս, եւ յայլ եւս անօսր օրինակ հայեսցուք. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Անօսր բանիս ետ մեզ զգիտութիւն. (Գր. տղ.։)
Պայծառացեալ անօսր պատուով. (Ճ. ՟Ա.։)
ἁραιῶς, σπανιάκις, σπανίως. rare, σποράδως, sparsim. Սակաւ ուրեք. ո՛ւր ուրեմն. դժուարաւ.
Այն դուն ուրեք եւ անօսր լինի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Բազմաց անօսր գտանէր գործի թլփատութեան. իսկ յորժամ քարիւն լինէր՝ ամենեքեան դիւրաւ գտանէին։ (Կիւրղ. յես.։)
Եղեն սակաւ ինչ եւ անօսր նշանք յետ այնր առ նոսա. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
more or very thin, very subtile.
λεπτώτερος, λεπτώτατος, tenuior, tenuissimus, ἀραιότερος, rarior, ἑπαφρότατος, levissimus. Առաւել կամ կարի անօսր (ըստ ամենայն առման).
Ի թեթեւ նիւթոյն, եւ յանօսրագոյն օդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Գոլորշիք անօսրագոյն, եւ ամենեւին անտես. (Արիստ. աշխարհ։)
Մառախուղ է քան զօդ թանձրագոյն, եւ քան զամպ անօսրագոյն. (անդ։)
Ի ջրոյ սկսանի, որ անօսրագոյն է քան զերկիր, եւ թանձրագոյն քան զհողմ։ Յօդոյն վայելեն զանօսրագոյն։ (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։ ՟Բ. 16։)
Անօսրագոյն քան զճառեալսն է (հողմ), եւ մօտ յանմարմին. (Կիւրղ. ծն.։)
Անօսրագոյն տարր ապաւոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
Նուրբ ձայնիւ վարեսցի իբրեւ անօսրագոյն հաւու. (Ածաբ. ժղ.։)
Ծանուցեալ թէ որքան է քոյդ անօսրագոյն խորհուրդ քան զնորայն։ Անօսրագունիւքն (այսինքն գաղտնագոյն մեղօք) խրատեն յանցանել. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Իբր Տկարագոյն.
Քան զսարդի ոստայն անօսրագոյն եւ կնատագոյն։ Գութն ընդ բազումս բաժանեալ անօսրագոյն տկարացեալ առ մի մի ի նոցանէ անօսրացեալ հասանէ. (Ոսկ. մ. ՟Թ. 9։ եւ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Դուն ուրեք. փեք սեյրէկ. σπανιάκις, rarius.
Այս անօսրագոյն իմն երեւի, եւ այն յաճախագոյն. (Ոսկ. ես.։)
that has light wings.
Անօսր թեւօք, թեթեւաթռիչ. թեւերը բարակ. ինճէ գանատլը.
Անօսրաթեւ թռչուն (մեղու). (Ոսկ. լուս.։)
Զօրէն անօսրաթեւ եւ իմաստուն թռչնոյ ի վերայ թռչելով մարդագ. (Սկեւռ. լմբ.։)
Թռչնոցդ ազգք ... այլեւ յանօսրաթեւացն բազումք. (Սարկ. հանգ.։)
monarchy, monarchical government;
absolute dominion;
— ընդ միապետութեամբ կալ, to adopt the monarchical form of government;
հակառակորդ միապետութեան, republican.
μοναρχία monarchia, unius dominatus vel imperium. Միահեծան տէրութիւն. ինքնակալութիւն. տիեզերակալութիւն.
Քաղցր եւ խնդամոլի միապետութիւն ազատ (ի դրախտին), անկանի ընդ բազմագլուխ եւ անթիւ ախտից ծառայութեան. (Պիտ.։)
cf. Միաւորեմ.
ἐνόω unio, aduno. Տալ միանալ. միաւորել ո՛ր եւ է օրինակաւ. զօդել. խառնել. տարրացուցանել. միացնել.
Մերոց մարմնոց նման առնուլ մարմին, եւ միացուցանել ըստ ճշմարտութեան ընդ իւր. (Պրպմ. ՟Ի՟Բ։)
Արարիչն զհողեղէնս բնութիւն միացոյց ընդ ինքեան. (Մեկն. ղկ.։)
Յանարատ սրբութիւնն փափագանօք միացուցանէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Յաւազանին ջուր միացուցեր. (Նար. գանձ հոգ.։)
Տպաւորեալ միացո՛ զմեզ նդ ամենայն բարեգործութեան յորդորմունս. (Ժմ.։)
to urine, to piss, to make water;
— անասնոց, to stale;
— ստէպ, to piss often but little;
ոչ թողուլ յամենայնէ որ զորմով միզիցէ, to destroy every male.
οὑρέω urinam reddo, mingo, mejo. Արտաքսել բնութեան զմէզն. ջրվաթել, ջրվըթել.
Որ զորմով միզից։ Որ միզիցէ զորմով. (այսնիքն արու զաւակ յարբունս) (Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 10։ ՟Ժ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Ա. 23։ ՟Դ. Թագ. ՟Թ. 8։)
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
տր ի միմեանս - (տր. ներգոյ) զմիմեանս. ի միմեանց. միմեամբք) ἁλλήλων, -λοις, -λους, -λα invicem, se invicem, mutuo, alius alterius, alter alterum եւ այլն. որ եւ ԻՐԵՐԱՑ. Մի մի. զմի մի. այս եւ այն. ընկեր զընկեր. երկաքանչիւրոց փոխանակաւ. մէկմէկու, իրարու, իրար զիրար.
Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք։ Եդ զնոսա դէմընդդէմ միմեանց։ Ատեսցեն զմիմեանս։ Մեկնեսցէ զնոսա ի միմեանց։ Առ միմեանս կամ ընդ միմեանս գթացք։ Ի պատիւ զմիմեամբք ելանել.եւ այլն։
Միմեամբք վասն միմեանց պաղատել. (Խոսր.։)
Դղրդեցան՝ ելեւելս առնելով զմիմեամբք. (Փարպ. (ռմկ. իրար անցնելով)։)
Հազար ամ ի շամիրամայ մինչեւ զմիտրէոս թագաւոր, եթէ թուէ ոք, զմիմեամբք եկեալ գտանէ. (Եւս. քր. ՟Ա. (այսինքն լցուած։))
when, while, at the time, as long as;
— տակաւին, whilst, yet;
բայց — ունէին ի դիմի հարկանիլ միմեանց, but just as the combat was about to commence;
— խօսէի ընդ նմատակաւին էր յանկողնի, I spoke to him while he was yet in bed;
— խօսէր, while he was speaking.
ἕτι, ἔως ὄτου adhuc, dum, cum. Է կրկին բառ, մինչ՝ դեռ. այսինքն մինչ՝ դեռեւս. Այն ինչ տակաւին. դեռ՝ յորժամ. զոյգ ընդ. ցորչափ. ի. դեռ, տահա. ...
Մինչդեռ իցես ընդ նմա ի ճանապարհի։ Մինչդեռ նա խօսէր։ Մինչդեռ հեռագոյն իցէ, կամ էր։ Մինչդեռ մատչէր, զարկոյց զնա դեւն։ Մինչդեռ տակաւին չհաւատային ի խնդութենէն.եւ այլն։
until, till, as far as, to;
even to;
that;
— ցայժմ, till now, up to the present, up to this time, hitherto;
— ցայդ վայր, so far, as far as, to that place;
— ցայդր, so far, as far as that, to there;
— ցայս վայր, thus far, as far as this, to here;
— ուրանօ՞ր, how far?
— ցամպս, even to the clouds;
գայ ընդ իս — ի կարս, he goes with me as far as Kars;
կաց or մնա — եկեսցէ, wait till he comes;
— ցե՞րբ, how long?
ոչ ելից — դարձցիս, I will not go out until you return;
— ցբազում ամս, during many years;
— զի, so that, insomuch that;
այնպէս or այնչափ՝ զի, so that;
as well as;
— բազմաց իսկ ասել, so that several people said.
Մինչեւ ետ զնա ի ձեռս եկեղեցւոյն, ոչ գնաց անտի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23.) ըստ յն. ո՛չ յառաջ՝ քան թէ. որ ի մեզ ասի, մինչչեւ։
ἅχρι, -ις, μέχρι, -ις, ἔως usque. Ցսահմանեալ եւ ցդիտեալ ժամանակ կամ տեղի, յայտ առնելով զեզր ինչ. ինչուան.
Մինչեւ յառաւօտ կամ ցառաւօտ։ Մինչեւ յօրն՝ յորում, եւ այլն։ Մինչեւ ի ժամանակս։ Մինչեւ ցայսօր կամ ցայժմ։ Մինչեւ ի հունձս։ Մինչեւ ի մահ։ Յաբրահամէ մինչեւ ի դաւիթ։ Մինչեւ ի քրիստոս.եւ այլն։
Մինչեւ ի գաղա, կամ ի քաղաքն, ի տուն։ Մինչեւ ցանդր։ Ի ծովէ մինչեւ ի ծով։ Ի ծագաց մինչեւ կամ մինչ ի ծագս. եւ այլն։
Մինչեւ կամ մինչ ի սպառ։ Մինչեւ կամ մինչ ի կատարած։ Մինչեւ յե՛րբ կամ ցե՛րբ։ Մինչեւ ցո՞ր վայր. եւ այլն։
ՄԻՆՉԵՒ. մ. ἅχρι, ἅχρις ο, μέχρι, μέχρις, ἔως ἁν donec, usquedum. Ցայն ժամանակ՝ զի. ցայնչափ՝ զի. մինչեւ որ, ինչուան որ.
Լուռ եղեւ յակոբ, մինչեւ եկին նոքա։ Մինչեւ յարեաւ այլ թագաւոր։ Մինչեւ կատարեսցին։ Մինչեւ հասցուք։ Մինչեւ եկեալ եկաց ի վերայ։ Մինչեւ ամենայն եղիցի.եւ այլն։
Ոչ անցցէ ազգս այս, մինչեւ այս ամենայն եղիցի։ Ոչ ելանիցես անտի, մինչեւ հատուցանիցես, եւ այլն. որ եւ ասի ՄԻՆՉՉԵՒ։
Այլ անսովոր է յետեւառաջութեամբ ասելն,
Մինչեւ գնաց մեսրոպ յարքունական դրանէն, ոչ զոք ի ճարտարաց գտանէր անդ ի վպրաց. (Խոր. ՟Գ. 52.) այսինքն յորմէ հետէ. քանի որ։
Ոչ բոլոր առանց մասանց ասի երբէք, մինչեւ որ ի մասանցն բոլորն բաղկանայցէ. (Ոսկիփոր.։)
ՄԻՆՉԵՒ. մ. իբր Մինչ, մինչդեռ. եւ Ցորչափ. (անսովոր գոգցես ոճով)
Մինչեւ մեք ազյլս կամէաք հնազանդել, մեր՝ որ վարդապետք օրինացդ էին, զկնի նոցա մոլորութեանն խստորեցան. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արարի զքեզ թագաւոր, մինչեւ հովիւն էիր դու. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Մինչեւ հրամայես, կայ ծառն, եւ բերէ զբազմութիւն տերեւոց. (Իսիւք. (իբր ռմկ. ուր որ, երբ որ, քանի որ )։)
շ. ՄԻՆՉԵՒ. շ. ὤστε ut, ita ut, sic ut. որպէս Մինչ զի, մինչ, որք չեն յաճախելի իբրեւ զմինչեւն. որ ստէպ վարի առընթեր աներեւոյթ բայի, եւ երբեմն կից ընդ դիմաւորի, եւ դուն ուրեք ընդ դերբայի։ cf. ՈՐՊԷՍ ԶԻ, cf. ՈՒՍՏԻ. որ, անանկ որ, այնչափ որ.
Ժողովեցան առ նա ժողովուրդք բազումք, մինչեւ մտանել նմա ի նաւն, կամ մինչեւ տեղի եւս ոչ լինել՝ եւ ոչ առ դրանն։ Լինի ծառ, մինչեւ գալ թռչնոց, եւ հանդգել յոստս նորա։ Զարմացան ամենեքին, մինչեւ հծծել թնդ միմեանս.եւ այլն։
Այնպէս սիրեաց աստուած զաշխարհ, մինչեւ զորդին իւր միածին ետ։ Այնչափ աղէտ տարակուսի էր ի վերայ անհնարին վշտացն, մինչեւ սիրտն ոխակալ եւ ակն նախանձալից՝ արտասուք քամէին. եւ այլն։
Հարին զնոսա, մինչեւ չմնալոյ ի նոցանէ ապրեալ եւ փախստական. (Յես. ՟Ը. 22։)
Ունիցիմ զամենայն հաւատս, մինչեւ զլերինս փոփոխելոյ. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 2. (այսնիքն մինչեւ ցոչ մնալ, ցփոփոխել։))
ՄԻՆՉ ՉԵՒ. մ. Է կրկին բառ, մինչ՝ չեւ. մինչ դեռ ոչ եւս. այն ինչ տակաւին ոչ. չեւ. դեռ չ, ըլլալէն առաջ. ի յն. եւ լտ. ասի՝ նախ քան. յառաջ քան թէ. զոր եւ յետինք յումպէտս վարեցին արտաքոյ հայկաբանութեան.
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
(ի Ճ. ՟Ժ. գրի որոշիչ մակակէտիւ)
Մինչ՝ չեւ երկինք եւ երկիր լեալ էին։ Այլ ի դնիլ կանխաւ այլոյ բացասականի, ասի նա եւ Մինչեւ. (որպէս տեսեր ի վեր անդր։)
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
before, ere;
not yet;
— ծագեալ արեգական, before day, before sunrise;
— աւարտեալ ամին, within the year;
before a twelvemonth;
— եկեալ էր նորա, he had not yet come;
— մեռեալ իցեմ, before I die.
ՄԻՆՉ ՉԵՒ. πρίν, πρίν ἥ, πρὸ τοῦ priusquam, antequam. Է կրկին բառ, մինչ՝ չեւ. մինչ դեռ ոչ եւս. այն ինչ տակաւին ոչ. չեւ. դեռ չ, ըլլալէն առաջ .... ի յն. եւ լտ. ասի՝ նախ քան. յառաջ քան թէ. զոր եւ յետինք յումպէտս վարեցին արտաքոյ հայկաբանութեան. թէ
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
(ի Ճ. ՟Ժ. գրի որոշիչ մակակէտիւ),
Մինչ՝ չեւ երկինք եւ երկիր լեալ էին։ Այլ ի դնիլ կանխաւ այլոյ բացասականի, ասի նա եւ Մինչեւ. (որպէս տեսեր ի վեր անդր։)
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
entered, introduced;
well versed in, initiated, instructed, intelligent, expert;
free, frank, bold, daring;
meddlesome;
enterprising, adventurous, venturous;
— լինել, to enter, to push in, to introduce oneself, to go forward or before;
to intrude into, to thrust oneself forward, to intermeddle or interfere;
to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts, to dive into, to explore, to sift;
to undertake, to have a hand in, *to have a finger in every body's pie;
— ձեռամբ գործել, to act freely.
προσβάλλων, -ουσα, πεγενηθείς aggrediens, permixtus μεμυήμενος initiatus. Մխեալն ի մէջ կամ ի խորս. խելամուտ. զգածեալ. մասնակից. խորհրդազգած. եւ Համարձակ. ձեռնամուխ.
Լուիցեն միջամուխք խորհրդոյն, եթէ յո՛րպիսի սեղան մատչելոց իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։)
Գիտէք իսկ խորհրդոյն միջամուխքդ. (Ոսկ. ես.։)
Ամենայն ինչ ընդ ամենայնի խառն եւ միջամուխ գտանի. (Վեցօր. ՟Ա։)
Զերանելին ղուկաս, որ իրագէտ եւ միջամուխ էր քրիստոսագործ իրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
Թեւամուխ միջամուխ յաստուածատուր հրամանաց հանգամանս։ Որ եւ սկսան իսկ սիւնք եկեղեցւոյ միջամուխ ձեռամբ զգործս աւետարանչացն քրիստոսի գործել. (Կորիւն.։)
Հասակ երիտասարդութեան միջամուխ է եւ ի բարւոյ եւ ի չարի գիտութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Գ։)
Եսայիաս միջամուխ խորհրդազգած է տնօրէնութեանն խորհրդոյ. (Վրդն. յանթառամ.։)
ՄԻՋԱՄՈՒԽ ԼԻՆԵԼ. πρόσβαλλω, ἴημι, εἵω, ἄπτομαι me ingero, adorior, invado, aggredior, adeo եւ այլն. Մխիլ ի մէջ, մտանել ի խորս. յարիլ. յառիլ. խելամուտ լինել. եւ Ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել.
Միջամուխ լեալ յասորեստան։ Միջամուխ լինէին ի հեթանոսս։ Համագունդ միջամուխ լինէին ի բանս սպանութեան արքայի. (Խոր. ՟Բ. 68։ Իգն.։ Յհ. կթ.։)
Ի քրտունս առաքինութեանն միջամո՛ւխ լիցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։ եւ Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ։)
Միտքն միջամուխ լինել ձեռնարկիցեն յազգակիցս եւ յաներեւոյթսն։ Յիմանալիսն միջամուխ լինել հանդերձ զգայութեամբքս. (Առ որս. ՟Է։)
Գութ ամենայն ժողովրդեանն ի քրիստոս փոխեսցի, եւ նմա միջամուխ լինիցի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28։)
cf. Միջնայարկ.
Միջին տուն. միջնայարկ. (ըստ ոմանց՝ կրկնայարկ)
Ներքնատունս, եւ միջնատունս, եւ վերնատունս գործեսցես ի նմա. (Ծն. ՟Զ. 16։)
Ի ներքնատանն գազանքն էին եւ անասունքն, եւ ի միջնատան նոյ իւրայովքն, եւ ի վերնատանն թռչունքն. (Տօնակ.։)
middle, centre;
space, interval, interstice;
vacancy;
division, separation;
difference, distinction;
empty space;
*means, way;
— հացի, cf. Միջուկ;
— անօթոց, capacity;
— աշխարհի, interior, inside part;
— պատերազմաց, truce, suspension of arms, armistice;
զ—աւ ռազմին, during the conflict, in the hottest of the battle, thickest of the fight;
զ—աւ ճանապարհին, on the way;
during the journey;
ի —ի ամբոխին ամրանալ, to take refuge among the crowd.
μέσον, μεσίτης medium, medietas διάστημα intervallum αἵθριος locus subdialis. Մէջն տեղեաց եւ իրաց. միջավայր. միջին տեղին կամ դիրքն. բացատ. բացօթեայ վայր. միջնաշխարհ. մէջը, մէջ տեղը.
Սրբեաց զմիջոց սրահին։ Զերկիր, զառ ի ներքոյս երկնից, եւ զամենայն որ ի միջոցի։ Եդ զջահսն ի մէջ երկուց ձետոցն, եւ կապեաց ի միջոցին զջահսն.եւ այլն։
Աստուած իսկ զսկիզբն եւ զվախճան եւ զմիջոց էակացն ամենեցուն ունելով՝ ուղղապէս կատարէ զամենայն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Ի միջոցի եկեղեցւոյ։ Ի միջոցի երկրի. այսինքն ի մէջ. (Եւս. պտմ. ՟Է. 28։ Արշ. ՟Ի՟Ը։)
Ցրուեցի ընդ ամենայն միջոցս աշխարհիս. (Եղիշ. ՟Գ.)
Ի հայոց՝ որ ի միջոցի աշխարհիս։ Հասանէ ի միջոց աշխարհիս։ Մօտեալք ի միմեանս ձիգ ասպարիզօք միջոցացն. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Զմիջոցաւ ճանապարհին երեւեալ՝ շրտոյց զնա յաչաց. (Նախ. թղթ. պաւղ.։)
Ի բացեայ գոլով միջոցաւ մեծաւ. (Նար. ՟Ժ՟Է։)
ՄԻՋՈՑ. Մէջն ժամանակաց եւ գործոց. պարապ. ռմկ. եւս միջոց.
Աստ ի միջոցի է այն, զոր մատթէոս գրեաց. (Իգն.։)
Ոչինչ զմտաւ ասէ որ ի միջոցին գերութիւնք. (Մխ. երեմ.։)
Գտանին եւ միջոցք լեալ պատերազմացն. (Խոր. ՟Ա. 1. 10։)
Գայ պատահէ արքայ զմիջոցաւ ռազմին. (Արծր. ՟Ե. 9։)
Եթէ դիպեսցի ժամանակ լուսնի կամ ի լրմունս, կամ ի միջոցի, կամ մերձ ի հինսն. (Շիր.։)
ՄԻՋՈՑ. Մէջն բարոյապէս. եւ Միջին ինչ. միջասահմանութիւն.
Առնէ զմարդն միջոց մեծութեան եւ խոնարհութեան. (Ածաբ. ծն.։)
Ամենայն առաքինութիւն ի միջոցի տեսեալ լինի։ Զմիջոցն երկոցունց կողմանց՝ առաքինութիւն բանս դիտէ. (Նիւս. կուս.։)
ՄԻՋՈՑ. Ներքին կողմն. խորք. βάθος imum.
Դառնակսկիծ բոցով հառաչիցես ի միջոցէ սրտիդ. (Մաշկ.։)
Մի՛ նուազեսցէ հառաչումն սրտին միջոցի առաքեալ. (Բրս. յուդիտ.։)
ՄԻՋՈՑ. որպէս Խտիր. տարբերութիւն.
Այնչափ միջոց է ըստ իս եւ ընդ յովհաննէս, որպէս ընդ ջուրն եւ ընդ հոգին. (Ոսկ. գծ.։)
ՄԻՋՈՑ. որպէս ռմկ. միջուկ.
Փշրանօք միջոցի հացի, եկ ջուրբ լուանայ զձեռն. (Մաշտ. ջահկ.։)
ՄԻՋՈՑ. ա. որպէս Մեկուսի.
Եթէ յանկարծ միջոց եւ փարատ գտանեմք զնա ի բազմութենէ. (Զքր. կթ. ա՛յլ ձ. մեկուսի։)
marrow, core, heart;
— հացի, crum of bread;
— ձուոյ, yolk of an egg;
— ընկուզոյ, kernel of a walnut;
— տնկոց, pith;
— պտղոյ, core;
— գիսաւորաց, nucleus of comets.
որ եւ ՄԻՋՈՑ (ըստ վերջընթեր նշ). Որ ինչ կայ ի բուն մէջն կամ ի ներքս անդ՝ իբրու ծուծ եւ սերմն.
Ձուկ միջուկ։ Միջուկ սերկեւլի. (եւ այլն. Գաղիան.։ Բժշկարան.։ Ոսկիփոր.։ Վստկ.։)
flesh;
meat;
— դնդերային, muscular flesh;
— մարդկային, human flesh;
— երէոց, venison;
— հաւուց, white meats, poultry;
— նապաստակի, brown meats, game;
— սպանդանոցի, coarse meat, butcher's meat;
— որսոց, fowls and game;
— պտղոց, pulp;
հում, պախ, խորովեալ —, raw, boiled, roast meat;
— ի կասկարայէ, broiled or grilled meat;
մսոյ ջուր, broth;
— ածել, to fatten, to make fat;
կաթսայ մսոյ, flesh-pot.
σάρξ caro. (թարգմանին ի մեզ եւ մարմին, իբրու σῶμα corpus ). սանս. ա՛միշս. դաղմ. միա՛սօ. Փափուկ մասն մարմնոց կենդանեաց. տե՛ս եւ ՄԱՐՄԻՆ.
Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք։ Միս խորովեալ, կամ պախ եփեալ ջրով, կամ հում։ Ի մսոյ անտի։ Խորովեաց միս.եւ այլն։
Բեթղեհէմ թարգմանի տու մսոյ. (ՃՃ.։)
Ծնաւ ի տան մսի, զի կերակրեսցէ զսովամահքս. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ե.։)
Զոր եւ արիւն անուանեմք՝ բաշխումն (սննդեան) մսաց, եւ ամենայն մարմնոյ. (Պղատ. տիմ.։)
Ի բաց մնացեալն ի մսաց եւ ի ջղաց։ Յորժամ մաշեսցին միսքն, եւ այլն. (անդ։)
Ո՞ ուսոյց քեզ զամենայն օր պայթուցանել զորովայն՝ մսաց (կամ միսեաց) եւ գինեաց զանազանութեամբ. (Սարկ. հանգ.։)
ՄԻՍ ԱԾԵԼ. որպէս ռմկ. միս կապել. Գիրացուցանել. գիրցընել.
Մին բանայ, եւ միւսն կնքէ. մին միս ածէ, եւ միւսն հալէ։ Կէսքն զփուտն հարկանեն, եւ կէսքն զմիսն ածեն. եւ ոչ մին զամենայն ցաւս բժշկէ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
inclination, tendency, propensity, disposition;
proneness;
inclination;
—ումն ի չարն կամ ի բարին, good or evil propensities.
ՄԻՏՈՒԹԻՒՆ ՄԻՏՈՒՄՆ. ῤοπή propensio, inclinatio եւ libramentum τὸ ἑπιρρεπές pronitas. Միտելն. հակումն. հակամիտութիւն. խոտորումն ի միջին կշռութենէ. յօժարութիւն. բերումն.
Ունիմք բնութեամբ միտութիւն ինչ յողորմութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Ետես ի ստեղծուածին իւրում զառ ի վատթարն միտումն. (Նիւս. կազմ.։)
Որ զկարծրացեալ ոգիս շարժէ ի միտումն վատթարաց. (Սոկր.։)
Միտումն յաղթութեան ի վերին խնամոցն լինի։ Դիպուած բախտի, որ ոչ կայ հաստատուն՝ անցեալ ի վերայ միոյ միտման. (Պտմ. աղեքս.։)
other, another;
different from, other than;
—ն, the other;
— քան զ—, one more than another;
—ում աւուր, the other day;
բայց եւ զ—ն պատմեցից, but I will tell you something else;
cf. Մի;
անգամ — or միւսանգամ, cf. Միւսանգամ.
ՄԻՒՍ ἔτερος alter ὀ μὲν ... ὀ μὲν կամ ὀ δὲ unus, alter. գրի եւ ՄԵՒՍ՝ նովին հնչմամբ. Որպէս թէ Մի եւս. որ եւ ՄԻՒՍ ԵՒՍ. մի այլ ի վերայ առաջնոյն. այլ. երկրորդն. եւ Ոք, ոմն. մէկալ, մէկալը.
Զմին ատիցէ, եւ զմիւսն սիրիցէ. կամ զմին մեծարիցէ, եւ զմիւսն արհամարհիցէ։ Ասէ ցմիւս եւս։ Եղեւ ողջ իբրեւ զմիւսն։ Ի միւս նաւն. ի միւսում շաբաթուն. միւս մարիամն։ Միւս եւս այլ կորիւն։ Զառաջին պարիսպն, եւ զմիւսն եւս. եւ այլն։
Այլոյ մեռանիցի յոյժ սիրելի մանուկ, եւ միւսոյն կեայ անառակութեամբ. ողորմելիք են երկոքեան. մինն զմահ որդւոյ, եւ միւսն զկեանս ողբան։ Ոմն մորթովք այծից, իսկ միւսն ստեւովք ուղտուց ծածկէր վայրի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ի միւս եւս ի գլուխ տարւոյն։ Ի գալ միւս ամին, կամ ամին միւսոյ։ Ի միւսում աւուրն՝ ընդ այգն ընդ առաւօտն. (Ագաթ. եւ այլն։)
ՄԻՒՍՔ իբր Այլք. (անսովոր ոճով)
Ոմանք արդարապէս՝ ասեն սմա գործել, եւ միւսք՝ անիրաւապէս. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
ՄԻՒՍ ՔԱՆ ԶՄԻՒՍ. (յն. եւ լտ. ոճով) Մի քան զմի, կամ քան զմիմեանս. այր քան զընկեր.
Ո՞վ ոք միւս քան զմիւս առաւելեաց ի հոգաբարձութիւն աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ԵՒ ՄԻՒՍ. ՄԻՒՍ ԵՒՍ. մ. ἔτερον alterum. Երկրորդ. դարձեալ. մէյմալ
Մի՝ թողուլն զատուած՝ չար. (եւ միւս՝ երդնուլ ի չաստուածսն. Մխ. երեմ.։)
Յաղեաց զնոսա (զջուրս ծովու), զի մի՛ նեխեսցին. եւ միւս եւս՝ որչափ աղի են, ըմպեն եւ կլանեն զքաղցր ջուրսն որ իջանեն անդր. (Եփր. ծն.։)
ՄԻՒՍ ԱՆԳԱՄ. ՄԻՒՍԱՆԳԱՄ մ.ա. πάλιν, τὸ δεύτερον, ἕτι ἄπαχ iterum, rursum, -us secundo δεύτερος, -η, -ον secundus, -a, -um. Երկրորդ անգամ. յայլում նուագի. դարձեալ վերստին. անդրէն. եւ Երկրորդ. մէյմալ, ուրիշ անգամ, նորէն.
Միւսանգամ ելանել, կամ բնակել, լինել, երեւել, տեսանել, շարժել, եւ այլն։ Խօսեցայց՝ ե՛ւս միւսանգամ։ Խօսեցայց դարձեալ միւսանգամ։ Որպէս միանգամն եւ միւսանգամն. եւ այլն։ Կամ՝ Միւսանգամ ծնունդ, միւսանգամ գալուստ. եւ այլն։
Զյարութիւնն՝ միւսանգամ լինելութիւն կոչեաց. (Իսիւք.։)
Կօշկաւն ի միւսանգամ թիւնիցն թշնամւոյն ամրացուցանէ. (Մանդ. ապաշխ.։)
Միւս հաղ դարձեալ պէսպէս քննութիւնս ի մէջ բերել. (Պիտառ.։)
to hollow, to excavate, to dig, to delve;
to sap, to mine, to sink;
— գուբս, հորս, to open a trench, to sink a well;
զարտասուաց աղբիւրս —, to shed tears.
(լծ. թ. պէլէմէք, պէլլէմէք ) ἁνασκάπτω effodio, fodio, pastino ἁντλέω , ἑπαντλέω haurio, exhaurio. . Բրել զխորս. եւ Ի դուրս հանել ի խորուստ կամ ի փոսոյ կամ ի փլածոյ զհող եւ զայլ իրս. փորել հանել.
Գուբն՝ զոր փորեաց եւ պեղեաց. (Սաղ. ՟Է. 16։)
Ի հանդերձ իւեանց ընկալեալ զհողն՝ արտաքս պեղէին. (Ագաթ.։)
Եթէ անզգամ իցես, միայն պեղեսցես զչարս. (Առակ. ՟Թ. 12։)
Զչար գործոցն զմերթս արտաքս պեղեալ. (Յճխ. ՟Ծ՟Է։)
Պատկառեցուցանել, պեղելով իւրեանց ականջօք միանգամայն ժողովեալ նախատանս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կործանեցան՝ որ զարդար արիւն՝ իւրեանց անձանց պեղեցին ի գլուխս. (Ճ. ՟Գ.)
ՊԵՂԵԼ. Բրել եւ բանալ. ջրհոր՝ փոս բանալ.
Պեղէ զխցեալ ջրհոսն, եւ զնորսն. (Նախ. ծն.։)
Պեղեալ երկուս հորս յոյժ քաջախորս, եւ սաստկապէս լայնս. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Զարտասուաց աղբիւրսն պեղէ. (Լմբ. սղ.։)
command, rule, reign, sway, domination, dominion, authority, power;
government, state, kingdom, empire;
—ք, powers ( hierarchy of angels);
հոգեւոր —ք, ecclesiastical principalities, bishops, etc.
Պետ գոլն. իշխանական գլխաւորութիւն. տէրութիւն եւ առաջնորդութիւն յո՛ր եւ է կարգի. որպէս յն. ἠγεμονία, τὸ ἠγεμονικόν imperiu, ducatus եւ այլն.
Չուեսցեն իւրաքանչիւր զհետ միմեանց ըստ պետութեան. (Թուոց. ՟Բ. 17։)
Տէրն՝ պետութեան անուն է, եւ քրիստոսն՝ աստուածութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ. Իշխանութիւն արքայական, եւ դատաւորոկան. որպէս յն. ἑξουσία potestas, potentia, principatus, magistratus τυραννία tyrannia, dominatio, imperium.
Տանիցին զձեզ ի ժողովուրդս, եւ ի պետութիւնս եւ յիշխանութիւնս։ Առ ի մատնել զնա պետութեան եւ իշխանութեան դատաւորին։ Իշխանութեանց եւ պետութեանց հնազանդ լինել. (Ղկ. ՟Ծ՟Բ. 11։ ՟Ի. 20։ Տիտ. ՟Գ. 1։)
Հասանէր ի վերայ ամենայն երկրի յամենայն պետութեանցն եւ զօրութեանցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 4։)
Զպետութիւն սիրացւոց՝ ասորեստանեայք ունէին։ Կալաւ զպետութիւն։ Քակէր զպետութիւն ասորեստանեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Անկանելոց է յիշխանութենէ եւ ի պետութենէ իւրմէ, որ աստուածանալն անձամբ կամեցաւ. (Եզնիկ.։)
ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ, թիւնք. Անուն միոյ յիննեակ դասուց հրեշտակաց, այն է եօթներորդ ի վերուստ ի վայր, եւ երրորդ ի ստորէ ի վեր. (որպէս յն. ἁρχή principatus. կամ ἑξουσία potestas. որ ի սուրբ գիրս անխտիր դնին որպէս Պետութիւնք կամ իշխանութիւնք)
Նստոյց ընդ աջմէ իւրմէ յերկնաւորս՝ ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ Զի յայտնեսցի արդ իշխանութեանց եւ պետութեանց՝ որ յերկինս են։ Եթէ աթոռք ... եթէ պետութիւնք. (Եփէս. ՟Ա. ՟Գ. Կող. ՟Ա. 16։)
Երկնայնոցն պետութեանց եւ այլն. (Դիոն. երկն. ստէպ։)
Դասք անմարմնոցդ պետութեանց, հրեշտակապետըք բարձրութեանց։ Գերագոյն էին պետութիւնք վերին, հրեշտակապետք երկնաւորք, հրեշտակապետք երկնաւորք, եւ հրեշտակաց զինուորութիւնք, պետութիւնք բարձրացեալք ի քահանայապետութիւն երրորդ. (Ժմ.։ Շար.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
Յաւուրն վերերորդի ժողովեցին զպէտսն կրկին։ Զպետսն իմ եւ որոց ընդ իսն էին՝ պաշտեցին ձեռքս այս։ Զպէտս իմ ետուք բերել. (Ել. ՟Ծ՟Զ. 22։ Գործ. ՟Ի. 34։ Փիլիպ. ՟Դ. 16։)
Տայցէք ոչ նոցա զպէտս մարմնոյ. (Յկ. ՟Բ. 16։)
Որ ինչ մի անգամ պէտք էին իւրեանց հաստատութեան։ Զամբոխն ժողավեալ յիւրաքանչիւր պէտս հրաման տուեալ ցրուէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 34։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 19։)
Ի պէտս սրբոց հաղորդեցուք. (Հռ. ՟Ծ՟Բ. 13։)
Որոց պէտք էին բժշկութեան, բժշկէր . յն. զունողսն զպէտս. (Ղկ. ՟Թ. 11։)
Մի բանակռիւ լինել յոչինչ պէտս ի կործանումն լսողաց. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 14։)
Յի՞իչ պէտս մեր եւ զկարիս. (Ժմ.։ Եւ ի նոցանէ ըստ իւրաքանչիւր ումեք են պէտքն Իմ. ՟Ծ՟Է. 7։)
Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Լնու զպէտս պիտոյից ամենայն արարածոց. (Յճխ. ՟Դ։)
ՊԷՏՔ. ἁποχώρησις secessus. Կարիք մարմնոյ, թափումն աւելորդաց. հարկաւորութիւն.
Եհաս նմա պետք մարմնոյն արտաքին։ Եմուտ ի վճարել զպէտս մարմնոյն. (Ոսկիփոր.։)
Եւ մերթ՝ Արտաքնոց.
Եկն եւ ասէ ցծերն. (յելս պիտոյիցն է. Վրք. հց. ձ.)
Զորոց եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պետք յանձին կալաւ մատենադրել. (Խոր. ՟Ա. 2։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԵԼ (զիմեքէ) Պահանջել. խնդրել. էտեւէ ըլլալ.
Եթէ զինէն ունիք պէտս, ահա ես ինձէն մատնիմ. թոյլ տուք գոցա երթալ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԻԼ. ըստ յն. ոճոյ. որ ի մեզ ասի, Ինձ պիտոյ է. Ես պէտս ունիմ ի քէն մկրտիլ, եւ դու առ իս գաս. (Ժմ. յն.։)
ԶՊԷՏՍ ՀՈԳՒՈՅՆ ՀԱՏՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ՎՃԱՐԵԼ ՏԵԱՌՆ. որպէս Աւանդել զոգին։ Վրք. հց. ՟Իղ։
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
ՊԷՏՔ ԵՆ. ՉԵՆ ՊԵՏՔ. χρή, δεῖ opus est, necesse est. Գոյ կամ չիք պիտանաւորութիւն, հարկ. պիտոյ է, պիտի. չէ պիտոյ. պետք է.
Ո՞ր պետք էին պահելոյ մարմնաւորապէս՝ որք բանիւք էին սրբեալ. (Առ որս. ՟Է։)
Երկուց պէտք են աստծոյ շնորհին, եւ մեր յոժարութեան. (Մխ. Էրէմ։ Չեն ինչ պէտք բազում բանից. Եւս. քր. ՟Ա։)
Յառաքինութեան ընդունելութիւն եւ ի վար պիտոյից՝ միոյ է պէտք, խորհրդոյ. (Փիլ. այլաբ.։)
Անցաւոր կենացս ի պետք է գործակալութեան. (Վրդն. ղեւտ.։)
Ասի, որպէս լուլայ ի հակառակաց անտի, եթէ չէ ինչ ի պէտս. (Շ. թղթ.։)
ՊԷՏՍ. որպէս Պէտք. պիտանաւորութիւն.
ի սոցանէ որչափ պէտսն է. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Իբրեւ ետես դեւն զմանուկն, ասէ եթէ դու աստ գոլով, իմ պէտս ոչ գոյ. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
ՊԷՏՔ. (ի հոլովականն՝ Պիտոյից). յն. խռի՛ա. χρεία . ըստ ճարտասանից է Վճռական առած պիտանի, կամ ործն հետեւելի. զորմէ ճառէ բովանդակ մատեանն մովսեսի քերթողի՝ անուանեալ Պիտոյից, սկիզբն առնելով այսպէս.
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
cf. Բորոտ.
Բորոտաց եւ պիսակատաց։ Գտցեն զառողջութիւն անձանց, եւ զքարատումն պիսակատաց. (Հ. օգոստ. ՟Ի՟Է. եւ այլն։)
Պիսակոտ, կամ ուրուկ. (Կանոն.։)
Աղքատաց տեղի, խոցաւոր ուրկի, եւ պիսակոտի. (Գանձ.։)
cf. Բորոտիմ.
cf. բորոտիլ.
Զնշանն (կայենի) ոմանք պիսակոտիլ ասեն, եւ այլք զդողդոջելն. (Վրդն. ծն.։)
կայէն պիսակոտեալ եւ դողդոջեալ. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Բորոտութիւն.
λέπρα lepra. Բորոտութիւն. բոր. ուրկութիւն. քոսոտութիւն. պ. փիյսէկի.
Օրէնք քահանայից են՝ մի ամենեւին ի մարմին բիծ ունել ... եւ ոչ գունոյ փոփոխելոյ ի պիսակութեան՝ արածս։ Ապա թէ պիսակութիւն ուրուք ելցէ ի մարմնի, արգելցեն. (Փիլ. քհ.։)
Բորոտութիւն, պիսակութիւն, եւ դիւահարութիւն։ Պիսակութիւն կամ այլ ինչ արատ՝ որ փոփոքելով իցէ։ Զամենայն պատահար չարեաց յառաջ բերէ. այսինքն զուրկութիւն, զպիսակութիւն։ Ապականեն զմարմինս մարդկան ուրկութեամբ, պիսակութեամբ, եւ այլ պէսպէս վիրօք. (Կանոն.։)
Գադութիւն, պիսակութիւն, բոր. (Վստկ.։)
cf. Բորոտութիւն.
Որ միանգամ սպիք նշանեալք (կամ նշանակեալք), եւ պիսակուց չարութեան իցեն ի մեզ. (Եփր. աւետար.։)
Բառ ռմկ. որպէս Փոքրիկ. եւ որպէս Կապուտակ.
Տեսայ փոքրիկ մոնոզոնակ, եւ ունէր պըլոզ իւրըն կընկղակ. առաւօտուն սկըսնոյր մինակ, պաշտէր անուշ քաղցր եղանակ (արտուտ թռչունն). (Շ. առակք։)
Platonic;
— սէր, platonic love;
Platonist.
Հետեւող կամ աշակերտ Պղատոնի իմաստասիրի.
Ատտիկոս պղատոնիկեան ճանաչէր. (Եւս. քր. Բ։)
Եւ որ ինչ ակն է պղատոնի.
Զպղատոնականն համարձակագոյն այժմ բարբառիմ։ Եւ այսոքիկ պերճ եւ պայծառ՝ պղատոնականքն իբր եղանիլ բանք. (Խոր. Ա. 35։)
Արիստոտէլէս ըստ պղատոնականին հետեւ իւր բանից. (Ճ. Ա։)
coquettish, foppish, spruce, dandy;
cf. Պճնասէր.
Որպէս պճնասէր. զարդասէր.
Էր պճնող առ հանդերձս, եւ ձիասէր. (Խոր. ՟Գ. 31։)
firmly, tightly, strongly;
steadily, steadfastly;
constantly, earnestly, diligently;
— չարախօսէին զինէն, they stood and vehemently accused me.
εὑτονός, εὑτονώτερος intensus, -sior;
vehemens, -tior;
σύντονος intentus եւ σπουδαιότερος , studiosior. Յոյժ պինդ, հաստատուն եւ ուժգին. եւ Կարի փոյթ.
Բազում անգամ պինդ գտեալ, եւ առաւել եւս այժմ պնդագոյն՝ մեծաւ յուսով ի ձեզ. (՟Բ. Կոր. ՟Ը. 22։)
Տեսեալ դատաւորին զպնդագոյն հաւատս նորա, հրամայեաց, եւ հատին զգլուխն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Ժ՟Դ.։)
Դառն արտասուաց (պետք են), պնդագոյն արթնութեան, անսպառ պահոց. (Բրս. պհ.։)
Պնդագոյն զհրէայսն հանդիմանէր։ Պնդագոյնս չարախօսէին զնմանէ։ Պնդագոյնս խնդրեաց զիս, եւ եգիտ. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 28։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 10։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 17։)
Պնդագոյնս դնէին վկայութիւնս՝ մեռանել ի վերայ նորա. (Իգն.։)
cf. Ամրափակ.
Ամրափակ. ամուր գոցած.
Հիմնաշարժ տապալմամբ ներքսագոյն երկրի՝ թուլացեալ պնդափակ աղխեալ սանդարամետական սահմանին. (Արծր. ՟Դ. 4։)
consistence, solidity, fixity, hardness, density, consolidation;
steadiness, firmness, constancy;
stiffness, severity, obstinacy;
strength, vigour;
sustained, unflagging or continued effort, endeavour, care, solicitude, diligence;
— որովայնի, constipation, costiveness;
պահք պնդութեան, rigorous fasting;
բազում, մեծաւ or փութոյ պնդութեամբ, carefully, diligently, eagerly, cordially, earnestly.
εὑτονία, τόνος, ὐπερασπισμός vigor σπουδή studium, diligentia συστολή contractio եւ parsimonia. Պինդ լինել. կարծրութիւն. ամրութիւն. պնտութիւն.
Մի՛ խզեր զկապ միութեան զընդ քեզ սիրոյ պնդութեան։ Պնդութիւն յատակիս ի ներքոյ աստի հոսեալ սասանի. (Նար. ՟Հ՟Ը. եւ ՟Ձ՟Բ։)
Թմբրեցելոյ գլխոյն ի գոլորշեացն, զորս ի խորագոյն ջերմութէանն պնդութեամբ ի վեր առաքի. (Բրս. գոհ.։)
Եւ Հաստատութիւն սրտի եւ մտաց, զօրութիւն. ոյժ. արիութիւն.
Զրպարտութիւն կորուսանէ զսիրտ պնդութեան նորա։ Հատուսցես նոցա ըստ պնդութեան սրտից նոցա. (Ժող. ՟Է. 8։ Ողբ. ՟Գ. 65։)
Իբրեւ յառնն պնդութիւն հայեցան. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 14։)
Անապակ բռնի ի քուն հարկէ մտանել, եւ զոգւոյն պնտութիւնս թուղացուցանել. (Փիլ. քհ.։)
Զհե՛տ երթիցուք զմտացն պնդութեան. (Իսիւք.։)
Գիտէիր զպնդութիւն մարդկանդ։ Պնդութեամբ սրտիւ եւ հաստատուն հաւատովք կամակար յարձակեսցուք. (Եղիշ. ՟Գ. եւ ՟Ի։)
Ինքն հօտն քաջալերեսցի, եւ հովիւն ցուցցէ զպնդութիւն իւր. (Եփր. համաբ.։)
Կամ Փոյթ. ջան. ճիգն. երկասիրութիւն.
Մեծաւ պնդութեամբ առնէր վրէժխնդրութիւն հաւատոց եւ վարուց երանելին արդատ. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Որով ունէր զփոյթ պնդութեան բարեաց դնել ի միտս նոցա. (Իգն.։)
ԵՒ յիշատակ այլոց պնդութեանց եթող մեզ վասն բանից աստուծոյ։ Թէ քանի՞ խօսս ընկալաք մեք ի պնդութէան անտի իրինիոսի. (եւ այլն. Եւս. պտմ.։)
Զբարի մատակարարութիւն պնդութիւն կոչելով. (Մխ. առակ. ՟Ծ՟Է։)
cf. Համբաւաւոր.
Տենչալի ըստ համբաւոյն. հռչակաւոր. մեծահամբաւ.
Մտաք յեգիպտոս՝ յաշխարհն համբաւատենչ. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Զըղձակերտ գաւառ զայրարատեան զգաւառն համբաւատենչ. (Փարպ.։)
Համբաւատենչ եւ արդիւնական վարդապետին՝ վանականն կոչեցեալ. (Վրդն. պտմ.։)
to compare, to confront, to confer;
to put in comparison with, to equal, to parallel;
to be in symmetry;
— զգիրս, to collate.
συγκρίνω, παραβάλλω comparo, confero, adaequo. Բաղդատել. զուգակշռել. նմանեցուցանել. հաւասարել.
Ընդ հոգեւորս զհոգեւորս համեմատեմք. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 13։)
Ընդ քաջին հերակլեայ նահատակութեանցն զնա համեմատեալ. (Յհ. կթ.։)
Առ տկարութիւն կռոցն համեմատէ. (Մխ. երեմ.։)
Համեմատեալ զմեծութիւն կենացն յաւիտենից առ սուտ վայելս կենացս այսոցիկ. (Խոսր.։)
Ընդ օրինակաց իւիք ոչ համեմատի. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Համեմատեցաւ ընդ անասունս. այսինքն հաւասարեցաւ. (Նիւս. կազմ.։)
ՀԱՄԵՄԱՏԵՄ. չ. իբր Համեմատիմ. համեմա՛տ եմ, գտանիմ.
Եւ ոչ արեգական լոյս կենդանի լուսոյ փառացն համեմատէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ ... զուգեալ համեմատեն յոյն թուոյ առարկութեանցս. (Խոսր. ՟Ա. 3։)
Համեմատէր երագութեան թռչնոց ընթացք անտոնի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
comparison, confront;
proportion;
analogy, relation, conformity, correspondence, harmony, eurythmy, symmetry;
ratio, proportion;
— գրոց, collation;
բառնալ զ—ն, to disproportion;
համեմատութեամբ, proportionably, in proportion, proportionally, symmetrically;
comparatively, in or by comparison, relatively, in reference.
σύγκρισις, ἁναλογία comparatio, proportio, analogia. Համեմատելն, իլն. բաղդատութիւն. զուգակշռութիւն. զուգաչափութիւն. եւ Ձայնակցութիւն. յարմարութիւն.
Զմեծութիւն ոչինչ համարեցայ նորա համեմատութեամբ։ Ի գեղեցկութենէ արարծոցն ըստ նմին համեմատութեան եւ արարչագործն նոցա երեւի. (Իմ. ՟Է. 8։ ՟Ժ՟Գ. 5։)
Համեմատութիւն իբրեւ փոքու ընդ մեծի։ Ծառայից առ տեարս համեմատութիւն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Տեսանե՞ս զհամեմատութիւն մարգարէական եւ առաքելական եւ աւետարանական պատգամացն. (Խոսր.։)
Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
glance, look, peep;
sight, view;
aspect, appearance, presence;
spectacle, prospect;
անյողդողդ —, firm, steady, look;
ի խոնարհ ունել զ—ս, to cast down the eyes;
ակն տալ or դնել —ովք աչաց, to cast an amorous eye upon, to ogle;
to dote upon.
ՀԱՅԵՑՈՒԱԾ ὄρασις, ὄραμα aspectus, conspectus ὅψις visus եւ այլն. որ եւ ՀԱՅԵՑԱԾ. Հայեացք. հայեցումն. հայեցութիւն. հայելն, նայելն. տեսութիւն. աչք. տեսիլ. գիրք. նայուածք, եւ տեսք.
Ակն ետ նոցա հայեցուածովք աչաց իւրեանց. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Ի վեր կամ ի խոնարհ ունել զհայեցուածս։ Զհայեցուածսն գեղեցկացուցանել։ Յայրատ հայեցուածոց։ Յստակ հայեցուածովք. (Լմբ. սղ.։ Նեղոս.։ Ոսկ. յհ.։ Անյաղթ բարձր.։)
Հայեցուածն միայն ի զարմացումն ածէ։ Ի բարձրավանդակ թագաւորանիստն զհայեցուածսն ունի. (Խոր. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 39։)
Հայեցուած սրտիս կամ կամ հոգւոյս կամ աչացս։ Նայեցեալ ի հայեցուածս երկուց վտանգից։ Հայեցուածք դիմաց երկուց. (Նար.։)
Մերձակայքն՝ որք բամբասէին զհայեցուածս նորա՝ մատուցեալ հարցանէին. (Գր. հր.։)
invention, expedients, means, shift, device, way;
provisions, food, victuals;
relief, solace;
pretext, subterfuge, pretence;
— կենաց, subsistence, means, necessities of life;
cf. Հնարք.
ՀԱՅԹՀԱՅԹԱՆՔ ՀԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. իբր κατασκεύασμα molimen եւ այլն. գրի եւ ՀԵԹԵԹԱՆՔ, ՀԱԹԱՅԹԱՆՔ, եւ ԽԱՅԹԱՅԹԱՆՔ. Հնարք. ջանք. նիւթելն. գիւտք. ելի աղանդք, պաճարանք. դարման, ըստ որում դեղ, եւ պարէնք. հիտոյք. եւ Պատճառանք, կցկցումն, կրկտումն. ճար, ճարակ.
Զհայթայթանացն հնարս իմանալ։ Ո՛չ ի հայթայթանաց, այլ ի կամակար կարողութենէ։ Զայս ամենայն ասեն հայթայթանօք. (Եզնիկ.։)
Ի հայթայթանս մերոյ նեղութեան. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Ի հնարս հայթայթանաց. (Եղիշ.։)
Հայթայթանս իմն առ չարի։ Խնդրէր լռելեայն պաճարանս հայթայթանաց. (Փարպ.։)
Եթէ աստուծոյ կամք էին, զի՞նչ պիտոյ էին հայթայթանքն (հնարից)։ Զի փոքր մի ինչ հայթայթանք լիցին ի ցաւոցն. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)
Զգացուցանեմ զհայթհայթանս համբաւոյ նեղութեանս մերոյ։ Ոչ ստորայնոցս հասեալք հայթհայթանաց՝ կորուսին զանուն եւ զկեանս. (Յհ. կթ.։)
Որ ինչ գտանէր ի ձեռին ուրուք հայթայթանք, ընդ անձին իւրոյ ոչ լինէր բաւական գնոյ. (Ղեւոնդ.։)
Հայցէին հայթայթանս ծարաւոյն գտանել. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Զհայթայթանաց կրկուտն։ Յոգնատատան հիմանն հայթայթանօք (ճարտարելով զշինութիւն տապանի). (Նար. հ. ՟Ձ՟Ե։)
Հայթայթանս մեքենայից։ Հայթայթանք արուեստից. (Շ. մտթ.։ Երզն. մտթ.։)
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
ՀԱՅԻՄ (արմատն է Ակն. աչք. այց) որ եւ ՆԱՅԻՄ. βλέπω, ὀράω, θεωρέω, εἵδω aspicio, intueor, video եւ այլն. Յականել. աչել. ուղղել զաչս ի տեսանել. ձգել. ձգտել զտեսութիւն աչաց եւ մտաց. նայիլ.
Հայեցեալ տեսանէին։ Հայեցաւ, եւ ետես։ Հայեցաւ, եւ ահա ջրհոր մի։ Հայէիր, մինչեւ հատաւ վէմ։ Աչք քո ուղիղ հայեսցին։ Հայեցեալ յայսկոյս, յայնկոյս, կամ այսր եւ անդր.եւ այլն։
Սովորական խնդ. նախդր. տր. Ի յ. առ, ընդ, պէսպէս առմամբ. նայիլ դէպ ի, վըրան, երեսը.
Հայեցաւ ի նա։ Ամենեքեան հայէին ի նա։ Աչք ամենեցուն ի նա հայէին։ Բնաւ հայէի իսկ ի քեզ։ Հայեցաւ նա ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ։ Մարդ հայի յերեսս, եւ աստուած ի սիրտս։ Հայեսցո՛ւք ի զօրագլուխն հաւատոց։ Հայեա՛ց յաղքատութիւն իմ, կամ յօգնել ինձ։ Հայեցեալ յերեսս ձեր։ Ոչ հայեցան յիս մերձաւորք իմ։ Ոչ հայեսցի յիս ակն տեսողի։ Հայեցան առ նա ի խոնարհ։ Հայեցար յերկիր։ Հայել ընդ պատուհանն, ընդ վանդակապատն, ընդ նա, ընդ իս, ընդ երեսս սոդոմացւոց. այր ընդ ընկեր իւր, եւ այլն։
Որպէս ասէ բժիշկ ախտացելոյ, թէ յիս հայեա՛, եւ բժշկեցից. (Մխ. երեմ.։)
Ո՛վ որ սխրանայք ընդ արքունեացն փառս, հայեցէ՛ք ի վեր. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։)
Հայեցաւ շուրջ զիւրեւ յաշակերտսն։ Հայեցաւ շուրջ զամենեքումբք։ Հայեցեալ յիսուսի զնոքօք լի ցասմամբ.եւ այլն։
Պա՛րտ է զամենայն փոքումբքն հայիլ, եւ յարդարել. (Մանդ. ՟Գ։)
ՀԱՅԵԼ ἁναβλέπω, ἁνακύπτω sursum specto. Վերակնել. ամբառնալ զաչս. վեր նայիլ.
Հայեա՛ց աչօք քովք, եւ տե՛ս։ Հայեա՛ց ընդ երկինս կամ յերկինս։ Կո՛յրք հայեցարուք տեսանել։ Հայեցայ ի բարձունս։ Ի վեր հայել, կամ հայել ի վեր.եւ այլն։
ՀԱՅԵԼ. προσέχω (յորմէ Պռօսխումէն). attendo, animadverto ἑπισκέπτομαι visito γρηγορέω vigilo. Դիտել. ակնառոյց լինել. այց առնել. զննել ուշ ունել. միտ դնել. զգոյշ լինել. արթուն կալ. աղէկ նայիլ.
Ի խորհուրդս ամբարշտաց հայեցար։ Հայեա՛ց տէր յիրաւունս իմ։ Եղիցին ականջք քո հայել յաղօթս ծառայից քո։ Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Հայեցարո՛ւք ի հրամանս օրինացն։ Ոչ հայեցան յօրէնս քո։ Հայեա՛ց յանձն քո, կամ հայեցարո՛ւք յանձինս ձեր, գուցէ եւ այլն։ Պա՛րտ եւ արժան է խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Հայիլ՝ յայսմ վայրի զքննելն ասէ, եւ զիմանալն։ Իմաստութեամբ հայել ի բանս մարգարէիցն. (Սարգ. յկ. ՟Է։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
ՀԱՅԵԼ. βλέπω specto ἁποβλέπω, φροντίζω respicio եւ այլն. Բերիլ. որպէս վերածիլ. ունել զդիտաւորութիւն կամ զվախճան. ակնարկել. դիտել. դիմել.
Ի բուն ճարտարապետ անդր հայի։ Այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 30։)
Եւ ոչ նոյն ինքն պատուիրանք աստուծոյ առ այլ ինչ հային, եթէ ոչ առ ի կեցուցանել զլսօղսն. (Բրս. ճգն.։)
Տուեալ վարդապետութիւնն քրիստոսի՝ առ ի բազմաց ունկնդրութիւն հայի. (Ագաթ.։)
Ասելոյդ քո խորհուրդ ի մանիքեցւոցն հայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յայս հայի ասել։ Ի սոյն միտս հայի եւ իմաստնոյն ասելն. (Սարգ.։ Իգն.։)
Հայի բանս եւ ի նորս իսրայէլ։ Ի խաչիս հայելով խորհուրդ ասի. (Շ. բարձր.։)
Յանճառ միաւորութիւնն հայելով ասէ. (Գր. տղ. թղթ.։)
Ամենայն գրոց դիտաւորութիւն առ սոյն հայի. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Յայնցանէ որ ի քրիստոս հային՝ ասացեալք. (Գէ. ես.։)
Եւ ἑπιβλέπω respicio. Բերիլ, որպէս միտել. յօժարիլ. ձկտիլ. ետեւէ ինկնալ, աչք տնկել.
Հայեցաւ ամենայն տունն իսրայէլի զկնի տեառն. (՟Ա. Թագ. ՟Է. 4։)
Որ ի սնափառութիւնս հայի՝ եթէ պահէ կամ աղօթէ կամ ողորմութիւնս առնէ, կորուսանէ զամենայն վարձս իւր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
ՀԱՅԵԼ. որպէս Ակնունել. մնալ. խիթալ. սպասել.
Մինչ հայի հարուածոց գանից. նա գթոց գիրկս արկանիցէ. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
ՀԱՅԵԼ (տեղւոյ առ տեղի). Ունել զհայեցուած կամ զգիրս.
Ի կատարէ կոփածուին որ հայի ընդ անապատն։ Դուռնն՝ որ հայէր ընդ արեւելս, կամ ընդ հիւսիսի։ Առաջ մի ընդ ճանապարհն՝ որ հայէր ի բեթորոն.եւ այլն։
ՀԱՅԻՄ (իբր հասարակ բայ. հյց. խնդ) Տեսանել. եւ Ակնունել.
Հայիմ զդէմս ձեր. (Լմբ. ատ.։)
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Եթէ չառնուլ նախատինս ի մերձաւորաց օրէնք են, ապա ի տեսողէն հայել զայսոսիկ՝ արեան տաժանմունք. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. կ.։)
ՀԱՅԵԼՈՎ որպէս Տեսլեամբ. տեսութեամբ դիմաց. կերպարանօք.
Հայէր զնոսա քաղցրութեամբ։ Հայէր զնոսա զնծութեամբ եւ ուրախութեամբ. (Եպիփ. ծն.։)
Haighian, Armenian;
— գրոհ, the — nation.
ՀԱՅԿԵԱՆ որ եւ ՀԱՅԿԱԿԱՆ. Որ է ի հայկայ կամ ի ծննդոց նորա.
Ի հայկեանն արամայ. (Խոր. ՟Ա. 12։)
Հայկեան եւ արամեան։ Հայկեանս գրոհի. (Մագ. ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ը։)
demand, request;
ընդ — անկանիլ, — եւ խնդիր լինել, to ask, to demand, to request, to be in search of, to look for.
Արմատ Հայցելոյ. Խնդիր. հարց եւ փորձ. քննութիւն, եւ Քննօղ. (լծ. Այց)
Յորժամ ընդ հայց անկեալ խնդրեսցես, եթէ յորմէ՞ հետէ էր սկիզբն գնացից ժամանակաց։ Ո՞չ եմք հայց եւ խնդիր նորա. (Վեցօր. ՟Զ։)
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
αἱτέω peto. Խնդրել որպէս աղաչելով. աղերսել՝ կամելով առնուլ ինչ. մաղթել, ժտել, թախանձել. պաղատիլ. աղաչելով ուզել.
Առնումք զհայցուածսն՝ զոր հայցեմք առ ի նմանէ. (՟Ա. Յհ. ՟Ե. 15։)
Խաղաղութիւն հայցել. (Խոսր.։)
Հայցեմ զողորմութիւն, կամ հայցեմք մաղթանօք։ Ի քէն հայցեմք հա՛յր գթութեանց։ Հայցեա՛ ի տեառնէ զթողութիւն. (Նար.։ Շար.։)
Հայցեա՛ յորդւոյ (լաւ եւս, հայցեա՛յ որդւոյ) քո միածնի. (Շար.։)
Հայցել աղօթոս եւ օրհնութիւնս ի նմանէ։ Հայցել առնուլ զպատանդս ի կայսերէ։ Հայցէին կցորդակից ինքեանց լինել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՅՑԵԼ ἑξαιτέω exposco. Խնդրել տիրաբար. պահանջել. կամիլ՝ զի լիցի. ուզել.
(Բանսարկուն) հայցէ երկրպագութիւն։ Որկորստութեամբն հայցէ եւ ի մէնջ՝ որպէս ի տեառնէ՝ զքարինս հաց լինել։ Հայցէ ըստ ագահութեանն ախտի. (եւ այլն. Շ. մտթ.։)
ՀԱՅՑԵԼ. ζητέω quaero. Խնդրել, որպէս որոնել այց առնելով, կամ հայելով. խուզարկել. հետազօտել. փնտռել.
Զիրն՝ որ ի միջի է, ոչ քննէ, այլ զայն՝ որ ի ծածուկ է. եւ բազում հայցելով՝ գտանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
Ի (Հին բռ.) որպէս փաղանուն դնին.
Հայցել, այցել, զննել, յուզել, խնդրել։
repose;
refreshment, relaxation, recreation;
ease, tranquillity;
convenience, wellbeing, leisure;
pause, rest, intermission, truce, cessation;
station, abode;
tomb;
repose, sleep, death;
quiet, tranquil, peaceful;
—գստեամբ, conveniently, comfortably;
at one's ease or leisure, leisurely;
—գստեան ժամ, compline;
—գստեան շարական եւ աւետարան, hymns and gospel in burial service;
—գստեան պաշտօն, requiem;
— առնուլ, to take rest, to be at rest, to repose;
— տալ, to rest, to repose;
թողուլ ի —գստեան, to leave or let alone;
— առնել բանի, to end a discourse.
ἁνάπαυσις, ἁνάπαυμα, κατάπαυσις requies. Հանգչելն. դադարումն. դուլ եւ դադար. հանդարտութիւն. անդորրութիւն. խաղաղութիւն.
Շաբաթ՝ հանգիստ տեառն։ Դա՛րձ անձն իմ ի հանգիստ քո։ Հանգիստ ոտից կամ իրանաց, անձանց (այսինքն հոգւոց)։ Տեղի կամ կայք հանգստեան։ Այր հանգստեան։ Օր հանգստեան.եւ այլն։
Կամ Դադարք. կայան. բնակութիւն.
Եղիցի հանգիստ ջայլամանց։ Հանգիստ եղեւ ամենայն թռչնոց երկնից. (Ես. ՟Լ՟Դ. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Գ. 13։)
Ի տուէ եւ ի գիշերի, յարթնութեան եւ ի հանգստեան. (Ժմ.։)
Ի հանգստեան հասեալ ժամուս։ Որ արարեր զտիւ գործոյ, եւ զգիշեր ի հանգիստ քնոյ. (Շար.։)
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ԺԱՄ կամ ԺԱՄԵՐԳՈՒԹԻՒՆ՝ է Եկեսցէն, եւ որ ինչ ի մուտս գիշերի աղօթք լինին յազգս յազգս։ (Ժմ.։)
Զժամ աղօթիցն, եւ զգիշերապաշտօն, եւ հանգստեանն անխափան կատարէր. (Ճ. ՟Ա. վրք. եւպրաքս.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ որպէս Քուն մահու. վախճան աստի կենաց. մահ եւ կատարումն սրբոց. փոխումն յերկինս.
Ի ժամանակէ յոր հանգեաւ յակոբ, ՟Մ՟Լ՟Դ ամք են մինչեւ ցհանգիստն մովսեսի. (Մծբ. ՟Ը։)
Զօր յիշատակի կատարման քո հանգստեան։ Զհանգստեան քո սուրբ յիշատակս։ Զհանգստեան օր յիշատակի քո. (Շար.։)
Հանդերձ այլովք եպիսկոպոսօք, եւ նոցին ընտրութեամբ՝ յետ հանգստեան եպիսկոպոսին. (Կանոն.։)
Որպէս սաղովմոն զաւակն դաւթի զկնի հանգստեան հօրն իւրոյ վեհի։ Զկնի տիահրաւէր հանգստեան նորա. (Նար. խչ.։)
Ուստի ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ՇԱՐԱԿԱՆ ասի, կամ Աւետարան հանգստեան, իբրու ննջեցելոց ի քրիստոս, որոց վասն մաղթեմք եւ զհանգիստն երանութեան յերկինս. (Ժմ.։ Տօնաց.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Գերեզման. որ եւ ԳԻՐ ՀԱՆԳՍՏԵԱՆ. հանգստարան. քնարան. շիրիմ. տապան. վկայարան ի տեղւոջ թաղման սրբոց.
Ողջունեալք ի հանգիստ սրբոցն պետրոսի եւ պօղոսի. (Խոր. ՟Գ. 62։)
Ի հանգիստ խորանին փոխէ. (Կորիւն.։)
Ի տաճարի հանգստեան սրբոց վկայիցն. (Շար.։)
Ժողովեալ զհողն արիւնախառն արկին ի հանգիստն։ Անցանել առ հանգստիւ սրբոյն. (Ճ. ՟Բ.։)
Ի հողոյ հանգստի սրբոյն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Վիհն իմ հանգստեան. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Դրոշմէ խաչանման զտեղի հանգստն. (Մաշտ.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն իրաց. դադարումն. վերջ. որպէս եւ մուտ արեւու.
Սկսանիմ, եւ ի հանգիստն ոչ ժամանեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Աստ եւ ի սմին ժամու արասցուք հանգիստ բանիս. (Վեցօր.։)
Ի ծագաց երկնից են ելք նորա, եւ հանգիստ նորա մինչեւ ի ծագս նորուն. (Սղ. ՟Խ՟Ը. 7։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. Ընդհատութիւն ձայնի կամ փոփոխումն եղանակի ի սաղմոսերգութեան. Տե՛ս յընթացս (Սաղ. ՟Հ՟Զ. 17։ Ամբ. ՟Գ. 3. 14։ զորմէ խօսի եւ Եպիփ. նխ. սղ։)
Ըստ նմին եւ ի ժամասացութեան աղօթս՝ որ իցեն երկմասնեայ, սկիզբն երկրորդ մասին հանգիստ կոչի, զի քահանայն ընդհատէ զբանն, եւ յարէ եպիսկոպոսն, կամ աւագերէցն՝ Խաղաղութիւն ամենեցունն.
Զքէն գոհանամք. եւ զՀանգիստն նորին, Նայեա տէր։ Զաղօթս զայսոսիկ հանգստիւքն իւրեանց։ Ի գիշերի եւ ի տուընջեան. Հանգիստ, Հովիւ քաջ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Տնաբաժին կէտ եւ հանգիստ զայս առնեն. (Խոսր.։)
ՀԱՆԳԻՍՏ. որպէս Կատարումն հաճոյիցն աստուծոյ. եւ Լրումն բաղձանաց մարդոյն, կամ երանութիւն երկնից. եւ Ամենայն ինչ ախորժելի, դիւրիչ, զուարթարար, եւ հանգուցիչ սրտի.
Հանգիստ կամաց՝ լրումն է հաճոյից աստուծոյ։ Զկամացն լրումն ասէ հանգիստ։ Մարդկան սովորութիւն է զկատարումն ախորժակացն հանգիստ կոչել. (Խոսր.։)
Արա՛ դու զհանգիստն աստուծոյ։ Այս է հանգիստ իմ, հանգուցէ՛ք զնեղեալս. (Մծբ.։)
Յերանելի հանգիստն ժողովէ. (Յճխ. ՟Գ։)
Փայլին արդարքն յարքայութեան, եւ ճգնաւորքն ի հանգստեան. (Շար.։)
Ախորժ հաճութեամբ կամացն հանգստեան. (Նար. կուս.։)
Մի՛ խստութեամբ, այլ դիւրաւ հանգստեամբ մերձեսցին առ նոսա. (Եւս. պտմ. ՟Թ։)
knot;
tie, bond;
station, post, stage, resting-place;
cf. Կայարան;
գորդեան —, the Gordian knot;
knot, joint;
knotty point, rub, difficulty, intricacy, tangle;
note;
վերելից or վերամբարձ, վայրաբեր, ascending, descending node;
գիծ —գուցից, nodal line;
— առնուլ, to make or tie a knot, to knot;
արձակել զ—ն, to untie, to loosen or undo a knot;
լուծանել զ—սն, to untie or cut the knot of a difficulty or question, to delucidate;
— ի —գուցէ փախչել, to flee by post, or by relays of horses.
(ռմկ. հանկուց, հանկուրց. ուստի եւ հանկուցել) որպէս թէ Համ ա՛գոյց. σύνδεσμος colligamen, vinculum. Ագոյցք ընդ իրեարս. կապ։ զօդ. աղխ. պրկումն. կնճիռն.
Որ կապեցար ընդ կապելոյն, արձակեցեր զհանգոյց կապին. (Յիսուս որդի.։)
Այն իսկ է հանգոյց անիրաւութեանն, եւ կնճիրռն բռնութեանց վաճառաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Լուծէք զամենայն հանգոյցս անիրաւութեան. (Բրս. պհ.։)
Հանգոյց հաստակապ։ Անլուծանելի կամ անխզելի հանգուցիւք. (Վեցօր.։ Եղիշ.։ Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Անզերծ հանգուցիւ։ Յուսոյն հանգուցիւ։ Լո՛յծ ինձ զհանգոյցս խեղդողականս. (Նար.։)
ՀԱՆԳՈՅՑ Ի ՀԱՆԳՈՒՑԷ. Աղխաղխեալ գոլո ընդ միմեանս. հետզհետէ. ըստ. յն. յաջորդաբար. ἑκ διαδοχής successive, mutuo.
Հեծեալ ի նոր ձիս՝ հանգոյց ի հանգուցէ փախչել. (Պտմ. աղեքս. յորմէ եւ Խոր. ՟Բ. 43։)
ՀԱՆԳՈՅՑ. ա. իբր Հանգուցիւ կապեալ. դժուարակնճիռն.
Բանս հանգոյցս, դժուարարձակս եւ խորինս։ Լուծեալ բարւոք զհանգոյցսն. (Նար. երգ.։)
Ի հանգոյց բանից դժուարալուծաց ազատեալք. (Վրդն. ծն.։)
ՀԱՆԳՈՅՑ. Անուն երաժշտական խազի։ (Ոսկիփոր.։)
to repose, to give repose, to leave to rest;
to recruit, to relax, to refresh, to ease, to recreate;
to lay, to set, to put, to place;
to finish, to end;
to bury, to inter;
to translate, to remove to heaven;
to make happy, to beatify, to glorify;
— յերկոց տունջեան, to rest from daily labour, to repose.
Ողորմեսցիս հոգւոցն՝ հանգուցելոց յուսով յարութեան. (Նար. գանձ եկեղ.։)
ἁναπαύω, καταπαύω եւ այլն. requiescere facio եւ այլն. Տալ հանգչել. հանգիստ տալ. որպէս թէ Յանկողին դնել. ընկողմանեցուցանել. դիւրել. յանձանձել. եւ Յանգ հանել. դադարեցուցանել. հանդարտեցուցանել. հաճել զկամս սրտին. հանգչեցընել.
Հանգուցանել ի միջօրէի (զհօտն), կամ զժողովուրդն ի վերայ ջուրց վտակաց. զձեռն ի վերայ լանջաց, զերկիր (ի վարելոյ), զսաւուղ (յայսոյ)։ Սա հանգուսցէ զմեզ ի գործոց մերոց։ Հանգուսցէ զքեզ տէր ի ցաւոց, կամ յամենայն թշնամեաց քոց։ Խրատեա՛ զորդի քո, եւ հանգուսցէ զքեզ։ Հանգուսցեն զանձինս իւրեանց. եւ այլն։
Եթէ ի շինուածս զօտարս հանգուցանես։ Հանգոյց քնով զաշխատութիւն մեր. (Խոսր.։)
Հանգուցանէր զմարմինն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Յարքայական ապարանս զնա հանգուսցէ։ Հանգո՛ ի նեղութեանցս, կամ ի բազմածուփս աշխատութենէ. (Նար.։)
Հանգուսցես զմիտս լլկողաց եւ տրտմեցուցչաց քոց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Որ զքրիստոս հանգուցանէր։ Որ հանգուցանեն զկամսն աստուծոյ. (Սարգ.։ Մծբ.։)
Որք ծանրաբեռնեալք են, հանգուցանին պահօք եւ սրբութեամբ անձինն. (Վրք. հց. ՟Ա։)
ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ. Կացուցանել. աւարտել. գլխաւորել. կնքել զբան. կր. յանգիլ. կատարիլ.
Առ այժմ աստ հանգուսցուք զբանս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ եւ յհ. ՟Ա. 4։ Նիւս.։ Փարպ.։)
Ի փառս հանգուցին զբանն։ փառաւորութիւն հանգոյց զբանն. (Իգն.։ Ոսկ. գղ.։)
Սկիզբն ժամանակագրութեանն ի նինայ արարաք, եւ ի միւս նինոս հանգուսցուք։ Հանգուցաք յամողիոս. (Եւս. քր.։)
ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ (զմարմին վախճանելոց). Թաղել ի տապանի.
Զմարմին սրբոյն բարձեալ հանգուցանեն ի թիլս յիւրում աւանին։ Տարեալ հանգուցին յիւրեանց գեօղն յաշտիշատ. (Խոր.։ Յհ. կթ. եւ այլն։)
Որպէս եւ նմանութեամբ ասի,
Ի տապանակի անձինս զնշխար լուսոյդ հանգուսցես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ զհոգիս նջեցելոց, է Փոխադրել աստուծոյ զնոսա ի հանգիստն յաւիտենից՝ յերկնից արքայութիւնն.
Հանգո՛ զհոգիս ննջեցելոց։ Հանգո՛ յարքայութեան քում։ Հանգուսցէ զննջեցեալ ծառայս իւր. (եւ այլն. Շար.։)
ՀԱՆԳՈՒՑԵԱԼ, է ընդունելութիւն կրկին բայիցս, Հանգուցանել, եւ Հանգչել։ Իսկ Հանգուցեալ ասին ննջեցեալքն ի քրիստոս՝ մարմնով ի տապանի, եւ հոգւով փոխադրելիք յերկինս՝ ի ձեռն նպաստից եկեղեցւոյ. τεθνεώς, τετελευτικώς, ἁναπαυόμενος defunctus. վախճանած, ողորմած հոգի.
Դատապարտէ արդար հանգուցեալ զամբառիշտս կենդանիս. (Իմ. ՟Դ. 10։)
Զրկէ հոգի հանգուցելոյն ի հանգստենէն։ Վերջնոցս բարեգործութեամբք հանգուցեալքն նորոգեսցին. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. ՟Ժ՟Գ։)
Հոգւոցն հանգուցելոց առ քրիստոս յուղարկումն. (Խոսր.։)
Հոգւոցն հանգուցելոց (այսինքն ննջեցեալ անձանց) քրիստոս աստուած արա՛ հանգիստ։ Վասն հանգուցեալ հոգւոցն աղաչեսցուք։ Գթա՛ ի հոգիս հանգուցեալ ծառայից քոց։ Վասն յիշատակի հանգուցելոց եւ այլն. (Ժմ.։)
to repose, to take repose, to be at ease;
to rest, to cease from work, to relax, to refresh oneself;
to end, to stop, to stand still, to halt, to be settled;
to lodge, to sojourn;
to cease, to end;
to die, to depart this life;
to be buried;
to rest in heaven;
— ի վաստակոց, to take rest from work, to pause from labour;
— ի խաղաղութեան, to rest in peace;
հանգիր ի սրտամտութէնէ, let your anger cease;
եմուտ անդ —, he went in to ease himself.
παύομαι, ἁναπαύομαι, καταπαύομαι requiesco κοιμαίω dormio, cubo αὑλίζομαι maneo, diversor եւ այլն. (լծ. անկանիլ, ընկողմանիլ. եւ յանգիլ) Նստելով կամ ննջելով՝ ոգի առնուլ ի վաստակոց. անդորրանալ. դիւր գտանել. դադարել. զտեղի առնուլ. բնակել. ագանիլ. իջեւանել. եւ Իջանել. յոգնութիւն առնուլ, տեղ մը ինջնալ՝ նստիլ, պառկիլ.
Ի նմա հանգեաւ յամենայն գործոց իւրոց։ Ուր դու երթայցես՝ երթայց, եւ ուր հանգչիցիս՝ հանգեայց։ Հանգի՛ր, կե՛ր ա՛րբ, եւ ուրա՛խ լեր։ Ննջեցէք, եւ հանգեցարո՛ւք։ Եմուտ սաւուղ հանգչել։ Հանգեան անդ։ Հանգչել առ հռագուելայ։ Մի՛ եւս հանգիցես դու ի նինուէ։ Հանգեայց ի տառապանաց։ Հանգչել առ մսուր քո։ Յիս հանգուցեալ է ի մոլորութիւն։ Ցօղ հանգիցէ ի վերայ հնձոց իմոց։ Գանձ ցանկալի հանգիցէ ի բերան իմաստնոյ.եւ այլն։
Որպէս աշխատեալն հանգչի ի վերայ գրաստոյ, սոյնպէս աստուածութիւնն ի սուրբս եւ յընդունելիս հանգչի. (Մեկն. ղկ.։)
Հանգչել ի պատերազմաց. (Խոր.։)
Առ առն մեղաւորի եմուտ հանգչել. (Իգն.։)
Ի նմա հանգուցեալ են աստուածեղէն կամք. (Յճխ.։ Հանգիցէ յիս ամենակալ հոգիդ խաղաղութեան. Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Յակոբեանքն՝ առ որս օրհնութիւնն հանգեաւ. (Նախ. յոբ.։)
Սովոր իս են լսելիք մեր հանգչել ի վերայ չարին. (Եփր.)
ՀԱՆԳՉԵԼ. Յանգ ելանել. աւարտիլ. դադարել.
Սկսեալք ... հանգեան ի յիսներորդ ՟Ըերորդի ողոմպիադին, կամ ի հարիւրերորդ ՟Դ՟Ժերորդն։ Սկսեալս յեգիաղեայ, եւ հանգուցեալս ի զեւքսիպպոս։ Հանգուցեալս ի մարկոս վաղերիոս. (Եւս. քր.։)
ՀԱՆԳՉԵԼ. Վախճանիլ, եւ թաղիլ մարմնով, որպէս եւ հոգւով մտանել կամ գտանիլ ի հանգիստն երկնից.
Հանգեաւ նա, եւ ժողովեցաւ առ հարս իւր։ Հանգիցես եւ յառնիցես ի ժամանակի քում ի վախճանի աւուրց. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 30։ Դան. ՟Ժ՟Բ. 19։)
Հանգեաւ ի նազարէթ ի տան իւրում (յովսէփ). (Խոր. առ արծր.։)
Զհաճոյական աղօթս հատուցեալ ի քրիստոս հանգեաւ. (Կորիւն.։)
Կատարեալ զընթացս նահատակութեան իւրոյ՝ հանգչէր. (Փարպ.։)
Ի քաղաք տեառն ... գնասցես յուսով, եւ հանգիցես ընդ հրեշտակաց դասս։ Ի հանգիստ քո տէր՝ ուր ամենայն սուրբք քո հանգչին. (Շար.։ Տե՛ս եւ ի վեր անդր՝ ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
ἁθλέω, ἁθλεύω, ἁγωνίζομαι certo, certamen ineo եւ այլն. πειράζω enitor, studeo եւ այլն. Ի հանդէս մտանել մրցանաց. մրցիլ յասպարիսի. ճգնիլ. նահատակիլ.
Ըստ նոցին նմանապէս հանդիսանայ՝ առ բարւոք յաղթանակացն յոյս. (Դիոն. եկեղ.։)
Նախ նահատակեցաւ հայրն, զկնի հանդիսանան եւ մանկունքն. (Ածաբ. մակաբ.։)
Որք հանդիսացեալք խրախուսելով։ Արիաբար հանդիսեալք ի մարտի կամ ի մարտս պատերազմի։ Հանդիսացան ընդդէմ թշնամւոյն. (Շար. եւ այլն։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Առաքինանալ. անխոնջ բերիլ ի վաստակս. աշխատիլ. ջանալ. գուն գործել. փորձ փորձել. ճգնիլ. յառաջամիտ լինել. անվեհեր արկանել զանձն ի մէջ, եւ այլն.
Հանդիսանալ ի բարի վարս, կամ ի բարեպաշտութեան վարս, ի պահել զպատուիրանս, կամ ի կեանս կենցաղօգուտս. ի բոլոր բարեկարգութիւնս կամ յոչ ախորժելիսն աստուծոյ, կամ ի տեսութիւն բանիս։ Հանդիսացայց ըստ կարուղութեան իմում։ Հանդիսացայց օրինակաւ իւիք յայտնի կացուցանել. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Նչ. եզեկ.։ Առ որս.։ Սարգ.։)
Կրկին հանդիսանայ զնոյն ճառել. (Ոսկ. հռ.։)
Վասն որոյ հանդիսանայի՝ վրիպեալ գտան։ Առաւել հանդիսասցի ըստ հաճոյից նորին խօսել, եւ ոչ սխալել. (Խոսր.։)
Զուր հանդիսանամ, եւ իրաւամբք պարտաւորիմ։ Նար. (՟Հ՟Ա։)
Այսպիսի վարուք հանդիսանան. (Յճխ.։)
Առաքեալքն աղօթիւք հանդիսացան։ Աղօթիւք եւ յիուս հանդիսանայր անկարօտն աղօթից. (Խոսր.։)
ՀԱՆԴԻՍԱՆԱԼ. Դիմել, հասանել, ժողովիլ ի հանդէս, ի պարակցութիւն, ի տօնակցութիւն.
Ուստի՞ արդեօք առեալ զնշան ճանապարհիդ՝ առ այսոսիկ հանդիսանայք սրբազան տեղիս. (ՃՃ.։)
Առ հրեշտակական բարեբաստութեանցն անցեալ հանդիսանայ. (Անյաղթ բարձր.։)
Հանդիսացեալք ընդ երկնայնոցն այսօր տօնեմք. (Շար.։)
Հանդիսացեալք ժողովուրդք. (Լմբ. ստիպ.։)
cf. Հանդիսադիր.
Գլուխ հանդիսի մրցանաց. հանդիսադիր.
Հանդիսապետ, յորում ասպարիսի նախ ինքն առաքինացաւ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Որոց հանդիսապետ եւ զօրագլուխ քրիստոս է. (Մաշտ.։)
to solemnize, celebrate with pomp or display;
to signalize;
to count, to enumerate;
թատերախաղ —, to play, to act, to perform;
անպարտելի —, to render invincible.
Հանել ի հանդէս եւ ի փորձ մրցման. երեւելի առնել բազմութեան. երեւեցուցանել. եւ Հանդէս համարոյ առնել.
Հանդիսացուցանէ կրթել ի խաղացման եւ ի դադարման. (Պիտ.։)
Զի եւ զաշակերտս զչեւ եւս եղեալսն կատարեալս՝ հանդիսացոյց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Որ զօր ի մարտ հանդիսացուցանէ։ Զբնական սորա արդարութիւնս հանդիսացոյց առաջի աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ի հանդիսացուցանել եւ համար առնել զօրացն արքունի։ Ի սկիզբն կենցաղոյս հանդիսացոյց յինքեան զդաւիթ ճշմարտեալ. (ՃՃ.։)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
ՀԱՆԵԼ ՅԱՅԼ ԼԵԶՈՒ. Յեղուլ. թարգմանել.
ἑξάγω, διάγω, ἁνάγω educo, veho, traho ἑκβάλλω ejicio եւ այլն. Ի ներքուստ արտաքս, կամ ի խորոց ի վեր ձգել. արտաքսել. ի բաց տանել. ի դուրս տալ.
Հանել ի տանէ, կամ ի բանտէ, յերկրէ եգիպտացւոց, յատենէ, յերեսաց երկրէ։ Եհան առ նոսա զշմաւոն։ Հանել յանապատ, ի հանգիստ։ Հանել ջուր։ Հանել զմարգարէն ի գբոյ անտի։ Եհան զնոսա մինչեւ ի բեթանիա, ի լեառն մի բարձր, եւ այլն։ Հանել կօշիկ յոտանէ։ Հանել ի գանձէ զնոր եւ զհին։ Հանցէ երկիր շունչ կենդանի։ Հանել ի կառս։ Հանել ի խաչ, եւ այլն։
ՀԱՆԵԼ ἁφαιρέω aufero, adimo. Կորզել. թափել ի ձեռաց. առնուլ, բառնալ. որսալ. քաղել. զրկել.
Գուցէ հանցես զդստերս քո յինէն։ Հանել զնա ի գլխոյն եփրեմի, զջրհորն (ի ձեռաց յակոբայ). յինէն զնախատինս իմ. հարկս ի կողմանցն ասորւոց։ Հարկահանք հանին հարկս թագաւորի։ Հանցես քեզ հարկս ի դամասկոս։ Հանել ի տէրութենէ։ Հանէ զիս ի թշնամեաց իմոց, եւ այլն։
Բռնութեամբ յինէ հանել կամէին։ Այսրէն յիս հանէի։ (Փարպ.։)
Հանին զնա յօրհնութենէ հօրն. (Յճխ.։)
Հանել առնուլ զզէնն նորա զքունն արթնութեամբ. (Մծբ.։)
ՀԱՆԵԼ. προσφέρω offero Մատուցանել. բաժին տալ. նուիրել.
Հանել զողջակէզսն տեառն, կամ զուարակս եօթն, կամ խունկ ի վերայ սեղանոյ։ Հան զդա ողջակէզ։ Ամենայն ոսկի զոր հանին տեառն։ Յամենայն տրոցն ձերոց հանիցէք հաս։ Եհան հաց եւ գինի, եւ այլն։ Հա՛ն եւ դու պտուղ աստուծոյ ի քոյոց անդամոցդ. (Մանդ. ՟Դ։)
Փառս աստուծոյ հանցեն։ Հանցուք աստուծոյ գոհութիւն. (Իգն.։ Շար.։)
ՀԱՆԵԼ. Վերածել, ձգել. շրջել. ի վերայ արկանել.
Դարձեալ անդրէն ի սկիզբն հանէ զբանն. (Ոսկ. ես.։)
Ի միջոցին զարդարն ասաց, եւ ապա անդրէն յիւր դէմս հան. (Կիւրղ. թագ.։)
Զպատճառն ի մեզ էիք հանեալ, թէ բաժանեցեր զմեզ. (Զքր. ծործոր.։)
Յայլ միտս հանին զբանն։ Ի գողութիւն աշակերտացն հանելով զբանն. (Երզն. մտթ.։)
ՀԱՆԵԼ. Տարածել. հռչակել. բամբասել.
Ոչ միայն լռել չէ՛ պարտ, այլեւ ընդ ազգս եւ ընդ աշխարհս հանել զամենատես տնտեսութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Հանել համբաւ չար զերկրէն։ Անուն չար հանիցէ զնմանէ։ Հանիցեն անուն չար զձէնջ. (Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 37։ Օր. ՟Ի՟Բ. 14։ Ղկ. ՟Զ. 22։)
Իսկ (Շիր.)
Յորժամ հանաւ գիրն բոլորակ. իմա՛, գծեցաւ գիծն բոլորակ։
ՀԱՆԵԼ ԸՆԴ ՍՈՒՐ. Կոտորել սրով. թրէ անցընել.
Հանէին ընդ սուր զբազումս։ Հանին ընդ սուր յոլովս. (Փարպ.։ Արծր.։)
Իրագէտ իցէ, եւ ոչ հանցէ ի վեր։ Զբան թագաւորութեանն ոչ եհան նմա ի վեր։ Հօր իւրում ոչ եհան ի վեր. (Ղեւտ. ՟Ե. 1։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ. 16։ ՟Ժ՟Գ. 23։)
Զխորհուրդն ի վեր հանել. (Եղիշ. ՟Ը։ Եզնիկ.։ Մամբր.։)
Համարձակեցան զբանն հանել առ վարդապետն. իմա՛ հասուցանել, պատմել։
Որ ինչ ի քաղդէից պատմէր, նա եհան ի յունաց լեզու։ Նոքա հանին զխօսս նորա ի լեզուէ ասրոց ի յոյն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
Թարգմանքն նոյնպէս հանն։ Նոյնգունակ թարգմանել եւ հանել. (Կիւրղ. ծն.։)
Ասէին, եթէ ոք ի բանս եհան զնա, եւ առեալ փախեաւ։ (Վրք.հց. ՟Ի՟Զ։)
ՅԻՆՔՆ ՀԱՆԵԼ. Իւրացուցանել. գրաւել. յն. յափշտակել, կորզել.
ՀԱՆԵԼ ԱՒՈՒՐՍ կամ ԶԳԻՇԵՐՆ. Անցուցանել. կատարել.
Աւուրս բազումս հանէին անդ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 14։)
Հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն աստուծոյ. (Ղկ. ՟Զ. 2։ Շար.։)
ՀԱՆԵԼ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ կամ ԴՐԱՆ. Տանել ուրեք, կամ հասուցանել. հայել. ելանել.
Ճանապարհին՝ որ հանէ ի բեթելայ ի սիկիմ։ Եկին մինչեւ ի դուռն երկաթի, որ հանէր ի քաղաքն. (Դտ. ՟Ի՟Ա. 19։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
ՀԱՆԵԼ ԻՐԱՒՈՒՆՍ. Իրաւունս առնել ումեք.
Իրաւունս հեզոց հանցէ. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 16։)
ՀԱՆԵԼ ԸՆԴ ԳԼՈՒԽ, ԸՆԴ ԿԱՌԱՓՆ, կամ ԸՆԴ ՆԱ. Պատժել. վրէժխնդիր կամ քինախնդիր լինել.
Հանէ ի գլուխ զանիրաւացն յանցանս. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 31։)
Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ Եւ դու անսա՛ս տէր, եւ ոչ հանես ընդ կառափն զչարութիւն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զմոգուցն զայրոյցսն, ուստի խաբեցան, ընդ անմեղ մանկտին հանէր. (Շ. մտթ.։)
Կենդանիք, բուսականք, եւ հանեալք յերկրէ պատուականք. (Ոսկիփոր.։)
mine;
— ոսկւոյ, երկա թոյ, ածխոյ, gold-mine, iron-mine, coal-mine.
μέταλλον metallum. Հանածոյք. բրածոյք. հրահալելիք հանեալք ի մետաղաց. եւ մետաղք. բովք. (որպէս եւ ասի ոսկեհանք, երկաթահանք, եւ այլն)
Հանք, բոյսք, կենդանիք. (ըստ արաբ) մայատին, նապաթ, հայվան. (Ոսկիփոր.։)
to be reconciled, to agree, to make peace, to become friends;
մերձ էր արեւն ի —, the sun was about to set.
Ե՛րթ նախ հաշտեա՛ց ընդ եղբօր քում։ Հաշտեցարո՛ւք ընդ աստուծոյ. եւ այլն։ (Տե՛ս եւ ի կր. բայիդ ՀԱՇՏԵՄ։)
Նմանութեամբ, Մտանել արեւու, իբրու հանդարտել յինքեան.
Մերձ էր արեւն ի հաշտել. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Մրտենի.
Ազգ մանր ձիթապտղոյ։ Իսկ ՀԱՊԱԼԱՍԻ, կամ ՀԱՊԱԼՍԻ, ձիթենի՝ որ բերէ պտուղ մանր.
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
sighs;
groans, lamentation, weeping;
մեծ, խոր —նս արձակել, to fetch deep or heavy sighs, to sigh heavily;
հեղձամղձուկ զ—նսն առնել, to stifle one's sighs;
— հեղձամղձուկ զնա առնէին, his sighings stifled his utterance;
—նօք, with a sigh;
—նօք ի խորոց սրտէ ասաց, after profoundly sighing he said.
στέναγμα, στεναγμός suspiratio, suspirium, gemitus. Հառաչ. հառաչումն. հեծութիւն. հեծեծանք. յոգւոց հանութիւն. բողոք անձկութեան սրտի. անձկանք.
Ձայն հառաչանաց՝ հեծութիւն սրտի։ Ի հառաչանս կողկողանաց այսր հեծութեան Հեծութեան ձայնի՝ մեծի հառաչանացս. (Նար.։)
Հառաչանօք եւ արտասուօք. (Խոսր.։)
Զայրեաց հառաչանս. (Մանդ. ՟Ժ՟Զ։)
to sigh;
ի խորոց սրտէ, to sigh deeply;
— զանլռելի զհեծութիւն, to groan incessantly;
— առ խաղաղութիւն, to sigh for peace.
եւ ն. ՀԱՌԱՉԵՄ որ եւ ՀԱՉԵԼ. στενάζω suspiro, ingemisco. Նոյն եւ Հեծել. հեծեծել. յոգւոց հանել կամ ելանել. անձկալ. բողոքել ի սրտէ. մնջել. ախ ընել.
Հեծեմ հառաչեմ, եւ ոչ ոք է՝ որ մխիթարէ զիս. (Ողբ. ՟Ա. 21։)
Ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով ողորմելի հառաչեմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հառաչէաք արտասուօք ի յանողորմ տառապանսն. (Լմբ. ատ.։)
Հյց. խնդ. իբր Ողբալ.
Հառաչեսցուք զապականեալ մեղօք մարմինս մեր. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ։)
Իսկ (Շար.)
Հառաչեցի զանլռելի զհեծութիւն առ բարեգութն աստուած. իմա՛ ըստ ՟Ա նշ. անլռելի հեծութեամբ։
Այլ կրկին իմաստք միանան յասելն, (Սարգ. յկ. ՟Է։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵՄ որ եւ ՀԱՍԱՆԻՄ. ռմկ. հասնիլ. παραγίνομαι , φθάνω, ἁφικνέομαι, προσέρχομαι pervenio, advenio ἑφάπτομαι, ἑφίστημι supervenio եւ այլն. Ժամանել. եկաւորել ի դէմ եդեալ տեղի, կամ ի դիտեալ ժամանակ. գալ ի վերայ. իջանել. հանգչել.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
ՀԱՍԱՆԵԼ Գտանել զխնդրելին. ստանալ. զբռամբ ածել. հանդիպել.
Ինձ գալ հասանել յիշխանութիւն։ Ծերացեալ հասեալ յարս։ Հասեալ էր նմա վիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Կերիցէ զմասնն հասեալ։ Ինքն կամի հասանել ի վերայ իրաց աշխարհի (այսինքն տիրել).եւ այլն։
Միհրան սնեալ, հասեալ յարս՝ սիրեաց զվիրս. (Պտմ. վր.։)
Հասանել խնդրոյն, քաւութեան, թողութեան, փառաց, բարւոյ, արդարութեան, կամ տանջանաց, ապականութեան. (եւ այլն։ Արծր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. թղթ.։ Իգն.։ Անյաղթ բարձր. եւ այլն։)
Զի յողորմելն ինձ աղքատին, ողորմութեան հասից քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Հասեալք ի խոր աղքատութիւնս (այսինքն անկեալք)։ Ի հասանել կարօտութեանն (այսինքն ի վերայ գալ). (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
Հասանէ նմա առաջիկայիցս յայտնութիւն. (Խոր. ՟Ա. 24։ (որ եւ հայի ի յաջորդ նշ։))
Հասանէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ։ Եհաս նմա թագաւորել։ Մեռանել հասանիցէ։ Ի կղզի ինչ հասանէ մեզ անկանել, եւ այլն։ Որպիսի՛ մեզ հասցէ հատուցանել գոհութիւնս. (Անյաղթ բարձր.։)
Յորժամ ըստ բնութեան ինչ բարբառել հասանէր. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Տո՛ւր ինձ բաժին՝ որ հասանէ ի ստացուածոց քոց. (Ոսկ. յանառակն.։)
Զժամանակ ինչ աւերել հասանէր քաղաքին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թէեւ յարքայութիւնն մտանիցեմ, եւ զնա ոչ հասանէ տեսանել, քան զգեհենն չար համարէի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
ՀԱՍԱՆԵԼ որ եւ Ի ՎԵՐԱՅ ՀԱՍԱՆԵԼ. καταλαμβάνω intelligo, comprehendo γινώσκω novi. որ եւ ՀԱՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Վերահասու լինել. (ուստի Հասկանալ) հասկընալ, տեղեկանալ, գիտնալ.
Ճշմարտութեամբ հասեալ եմ, զի եւ այլն։ Ի վերայ հասեալք, թէ եւ այլն։ Ի վերայ հասի, թէ եւ այլն։ Հասանել՝ թէ զի՛նչ է լայնութիւն։ Բանից սրտից նոցա ոչ հասանէք։ Ի վերայ հասանէր խորհրդոց։ Հասէր ի վերայ խնամոյ մարդասիրութեան նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ։ Ոչ քննեցէք, եւ ոչ յիրաւանց վերայ հասէք.եւ այլն։
Ոչ կարացեալ հասանել իրացն։ Կէսքն հասին ճշմարտութեանն։ Ճշդիւ գտակաւ հասանել համարոյ ժամանակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր.։)
Հասի ի վերայ մտաց քոց։ Ճշմարտիւ ի վերայ հասաք, եթէ զսէրն մեր հաստատուն պահեցեր. (Աթ.։ Խոր. ՟Գ. 17։)
ՀԱՍԱՆԵԼ. ՀԱՍԵԱԼ. ἁκμάζω maturesco πέπειρος, ὤριμος maturus, tempestivus. Ի հաս գալ, այսինքն հասունանալ պտղոց եւ արմտեաց.
Հասեալ են հունձք. (Մրկ. ՟Դ. 29. որ է իբր կր։)
Ունէր երիս ողկոյզս հասեալս։ Հասեալ է խաղողդ. (Ծն. խ. 10։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Երթիցես ի գերեզման իբրեւ զցորեան հասեալ ի ժամանակի հնձեալ. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
Եթէ ոչ տօթ ջեռուցանէր զանդաստանս, պտուղք ոչ հասանէին. (Եզնիկ.։)
Գարին հասեալ պարարեալ էր. (Եփր. ել.։)
Բանջարքն ոչ դեռաբոյսք, այլ հասեալք. (Շիր. զատիկ.։)