laudable, praise-worthy.
ԱՐԺԱՆԱԳՈՎ ԱՐԺԱՆԱԳՈՎԵԼԻ Ըստ արժանւոյն գովելի. արժանաւոր գովութեան.
Սոքա են ճշմարտահէս արժանագով հարքն մեր. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Արժանագով օտարասէր։ Արժանագով աշխատութիւն. (Վրք. ոսկ.։) (Կլիմաք.։)
Արժանագովելի օրէնք. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Թ.։)
worthy heir.
that deserves to be heard.
ἁξιάκουστος auditu dignus Արժանի լրոյ՝ այսինքն լսելոյ, եւ անսալոյ. մտիկ ընելու.
Արժանալուր ճառ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Թիւրեալ ի յանդէպսն զայսքան զուղիղ եւ զարժանալուր պատուիրանս եկեղեցւոյ. (Պրպմ. ՟Թ։)
justly demanded;
that demands worthily.
Ըստ արժանւոյն հայցօղ կամ հայցեալ. ուստի եւ Ընդունելութեան արժանի.
Արժանահայց բարեխօսութիւն. (Նար. կուս.։)
Սիրալիր սրտիւ զարժանահայց խնդիրն ընկալեալ. (Յհ. կթ.։)
that happens deservedly, worthy.
Արժանապէս ի վերայ հասեալ. իրաւացի. կարի դիպող.
Արժանահաս դատաստանքն Աստուծոյ. (Լաստ. ՟Զ։)
Արժանահաս մահ տարաժամ, կամ նեղիչք. (Շար.։)
Արժանահաս պարտեացն խրատ. (Սկեւռ. ես.։)
Լուեալ ի նմանէ զարժանահաս պատասխանին. (Շար.։)
Ապա արժանահաս ողորմութեանն Աստուծոյ եւ յանսպառ կեանսն յարամնամք. (Նիւս. կուս. ի մի ձեռ։)
ԱՐԺԱՆԱՀԱՍ (ի բարոյ մասին առեալ.)
Մի՛ նիրհեսցուք ծուլութեամբ, զի արժանի լիցուք արժանահաս ողորմութեանն աստուծոյ հասանել, եւ ընդ նմա յարմնալ յաւիտենական ի կեանսն. (Պիտառ.։)
paid justly.
credible, wo thy of being believed, faithful, worthy to be trusted or believed.
ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏ ԱՐԺԱՆԱՀԱՒԱՏԱԼԻ ἁξιόπτιστος fide dignus, qui fidem meretur Արժանի հաւատալոյ. հաւատարիմ. ընդունելութեան արժանի.
Ո՛չ ես վկայ արժանահաւատ։ արժանահաւատ ձեզ լինել թուիմ։ Արժանահաւատ առնել զանձն, կամ զվարդապետութիւնն։ Եթէ զգոյն ի չգոյից ած յառաջ, արժանահաւատ թերեւս է. (Ոսկ. յհ. ստէպ։)
Ապա դարձեալ արիստակէս արժանահաւատ բանիւ. (Խոր. ՟Բ 87։)
Արժանահաւատ քննութեամբ այսպէս ծանիցուք. (Սկեւռ. յար.։)
Սոքա յոյժ արժանահաւատալիք են։ Վկայ արժանահաւատալի։ Արժանահաւատալի առնել զբանն. (Ոսկ. յհ.։)
Ի նոյն ինքն յամենեցունց Աստուծոյ գործոցն, որ արժանահաւատալին է. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ.)
Զնոյն ինքն զքարոզին զարժանահաւատալին. (Նիւս. կազմ.։)
to be worthy, to deserve, to make one's self worthy.
ἁξιόομαι, καταξιόομαι dignus fio, efficior, mereor Արժանի լինել.
Զխորհուրդս աստուածութեան նախնիքն արժանացան գիտել։ Զոր եւ գտանէ արժանացեալ. (Ագաթ.։)
Առ սուրբ երկնային խորհուրդն արժանացեալք. (Անյաղթ բարձր.։)
Արժանացաւ անուանիլ ի ձէնջ որդի ձեր. (Յհ. կթ.։)
Որդի Աստուծոյ արժանանայ լինել. (Նար. երգ.։)
Ի ձեռն (Սուրբ) հաղորդութեան լինել Աստուած ի մարդկանէ արժանանայ մարդ. (Մաքս. եկեղ.։)
worthy of honour, honourable, that deserves respect, respectable.
ἁξιότιμος honore dignus եւ pretiosus Արժանի պատուոյ. եւ ըստ արժանւոյն պատուեալ. պատուաւոր. արգոյ. յարգի. մեծարոյ. վսեմ. վսեմական.
Բորբոքէ ի կագ եւ ի կռիւ ընդդէմ արժանապատիւ արանց։ Նորին աթոռոյն արժանապատիւ յաջորդ. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. առ լեւոն.։)
Արժանապատիւ տէրութիւն։ Արժանապատիւ փառօք առաքեալք։ Զորպիսի՛ արժանապատիւ գովութիւնս ոչ ընդունիցիս։ Արժանապատիւ պատկեր։ Բնակիչ արժանապատիւ կենդանեաց երկրին. (Նար. առակ. եւ Նար. կուս.։)
Ուրախացիէր արժանապատիւ սիրով մարիամ կոյս. (Թէոդոր. կուս.։)
dignity, eminent quality, greatness, honour, character.
worthily.
ἁξίως, ἑπαξίως, προσηκόντως, ἡκότως digne, rite, convenienter, merito Որպէս եւ արժանն է. ըստ արժանեաց. ըստ արժանի. օրինօք. պատուով. ըստ պատշաճի. վայելչապէս. իրաւամբք.
Արժանապէս (կամ արժանաւորապէս ասել. կամ թարգմանեալ, կամ միաբանել, կամ շնորհել, կամ շրջել ընդ հրեշտակս. (Դիոն.։ Աթ.։ Փիլ.։ Կոչ.։)
Արժանապէս առաքել, կամ հանել, մատնել, բարեհամբաւել։ վերաքարողել, գանձել. (Խոր. ՟Գ. 57։ Նար.։)
Զքեզ մեծացուցանեմք արժանապէս երգով. (Շար. որ լինի եւ ածակ։)
Հանդերձ խնդրելով.
Գնալ ձեզ արժանապէս Աստուծոյ. (թես. ՟Բ 12։)
Արժանապէս շնորհացն գնալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
worthy, just;
very suitable, becoming.
to make worthy.
ἁξιόω dignor, dignum existimo Տալ արժանանալ. արժանի առնել կամ կացուցանել կամ համարել. արժանաւորել. եւ Վարձ կամ գին հատանել.
Ամենայն որ զինքն արժանացոյց մաքրութեամբն, պսակեսցի. (Անյաղթ բարձր.։)
Միշտ աղաչեալն միշտ պարգեւաց արժանացուցանէ. (Խոսր.։)
Կենաց յարութեան արժանացուսցես. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
Նախ իսկ յուստերացն զոր արժանացուցանէ (կամ արժանացուցանէ) լինել ժառանգորդ, գրիցէ (զկտակն)։ Որչափ եւ գնոյ արժանացուցանէ զվաճառեալ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Ես ոչ եմ սովորեալ զանձն իմ արժանացուցանել ոչ եւ միոյ չարի (պատժոյ). (Պղատ. սոկը։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
ἅξιος. dignus. Արժանի. որպէս անձն՝ անարատ վարուք, որ ունի արժանիս առաւել վարձուց, պատուոյ, կամ պատժոյ. եւ իր՝ որում անկ է եւ դիպող գովեստ կամ պարսաւ. լայըգլը, էրզանի, լայըգ, միւսթահագգ.
Ինքնին շրջի խնդրել զարժանաւոր իւր. (Իմ. ՟Զ 17։)
Ոչ չարակնեմ ընդ արժանիս. եւ արժանաւոր ո՞ ոք իցէ, բայց եթէ այն՝ որ ինձ եւ իմոյ կամացս հետեւեսցի։ Ի վերայարանց արժանաւորաց եւ սրբոց։ Արժանաւորացն մահ՝ այլոյ կենաց սկիզբն է։ Վասն միոյ արդարոյ եւ արժանաւորի բազում մարդիկ ապրին ազգակցութեամբ. (Փիլ.։)
Տէրն արժանաւորաց իւրոց մերձաւոր է. (Ագաթ.։)
իւրոց արժանաւորացն իմանի. (Եղիշ. ՟Բ։)
Արդարապէս չարիք արժանաւորացն ի վերայ եկեալք. (Բրս. չար.։)
Արժանաւոր փոխանորդ։ Արժանաւորս իւրում առնել մերձաւորութեան. (Պիտ.։)
Եւ ոչ ի ծառայական սպասաւորութեան արժաժանաւոր եմ զանձն կացուցանել. (Կիւրղ. ղկ.։)
Արժանաւորք եղիցուք գոհութեամբ փառաւորել զքեզ։ Որում արժանաւորք եղիցուք հանդիպել ամպովք։ (Պտգ։ Ժմ.։)
Արժանաւորա արարեր զմեզ ժառանդորգ լինել կենացն յաւիտենից. (Շար.։)
Զի՞նչ հոգւոյ արժանաւոր (այսինքն զուգակշիռ արժանեօք) (Բրս. մկրտ.։)
Գովութեան արժանաւոր։ Թշնամանաց արժանաւոր։ Արժանաւորք ի զարմանալ։ Արժանաւոր գտեալ մեծամեծ սքանչելեաց. (Պիտ.։)
Սարսափման լսողաց արժանաւոր. (Խոր. ՟Գ. 16։)
κατήκων, προσήκον. conveniens, congruus եւ այլն. Դիպօղ. դիպան, օրինաւոր. պատշաճաւոր. վայելչական. բարեյարմար. իրաւացի. արդար. կարեւոր. միւնասիպ. ույկուն. ճայիզ. հագգ. եօլլու.
Ի տօնս տարեկանաց եւ յայլ աւուրս արժանաւորս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ 11։)
Յարժանաւոր ժամանակի. (Եփր. աւետար.։)
Կարգաւ պատմութեան զհետ անցանելով՝ զարժանաւորսն ասացից. (Փիլ. տեսական.։)
Զայս ամենայն արժանաւոր իրաւամբք եդեալ է մեր յառաջ քան զճառս պատմութեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա 3։)
Արժանաւոր մաքրութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
արժանաւոր փարթասութեամբ վախճանեալ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Յարժանաւոր տեղիսն զնոսա պսակեսցեն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Արժանաւոր երկրպագութիւն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Արժանաւոր պատիւ, կամ ազատութիւն, պաշտպանութիւն, բարեբանութիւն։ Զարժանաւոր պարտ սիրոյհ հատուցանել։ Դարձուցանել ղարժանաւոր դարձուածս աշխատութեանն։ Ոչ արտաքոյ արժանաւորին է այս բան։ Այլ եւ այլս քան զորժանաւորն դէպ եղեւ կրել վարուց հետեւմունս. (Պիտ.։)
Արժանւոր ըստ քեզ բամբասանս. (Նար. ՟Թ։)
Անեղծից չէր արժանաւոր ամօթ կամ մեկութիւն. (Եփր. ծն.։)
Զորպիսի՛ արժանաւոր գովեստ ընկալցի։ Յետնեալս ի նախադրութեանց արժանաւորաց. (Նար. մծբ. եւ ՟Լ՟Բ։)
ԱՐԺԱՆԱՒՈՐ Է. դիմազ. Արժա՛ն է. իրաւացի է.
Եսիւորդեայ արժանաւոր է առաւել միշտ զհրաշափառագոյն նազաբանութիւն հատուցանել։ Յաղագս որոյ արժանաւոր է միշտ գովաբանել զսոցա անվթար նահատակութիւն. (Պիտ.։)
ἁξίως. digne. Արժանաւորապէս. վայելչապէս.
Խորհել արժանաւոր ըստ բանից ասացելոց. (Իմ. ՟Է 15.)
Յարժանաւոր յառաջելն. (Պիտ.։)
to deserve, to render worthy;
to obtain, to procure.
ἁξιόω dignum facio, efficio Արժանաւոր առնել. արժանի կացուցանել. արժանացուցանել.
Իւր հանգստեանն արժանաւորեսցէ զամենեսեան. (Ագաթ.։)
Աղաչէր, զի արժանաւորեսցէ զնոսա ի տուն իւր. (ՃՃ.։)
Արժանաւորեա՛ զմեզ յամենայն ժամ օրհնել։ Արժանաւորեա՛ զմեզ Տէրն եւ այլն. (Ժմ.։)
Արժանաւորեա՛ զննջեցեալսն մեր եւ այլն. (Շար.։)
Եւ ἁξιόω dignum enseo, dignor Արժանաւոր կամ արժան համարել.
Եւ նա ոչ արժանաւորեաց զանձն իւր՝ զխրացս կօշկացն լուծանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
Զիա՞րդ զարարիչն գոլ ոչ արժանաւորեսցէ, որոց ոչ հրաժարէ ի նախախնամութենէ։ Ասեն, թէ ոչ արժանաւորեաց՝ փոքունց լինել արարիչ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Եւ ոչ ի վերջին բանս արժանաւորեցաք շարել. (Խոր. ՟Ա 31։)
to be worthy, to merit.
ἁξιόομαι mereor, mereo Արժանաւոր կամ արժանի լինել, գտանիլ. եւ Ընդունել ըստ արդեանց վաստակոց.
Բդեշխութիւն կողմանցն արժանաւորեցան առնուլ. (Խոր. ՟Ա 22։)
Յաջակողմանն արժանաւորեցայց դասուն կայանի. (Պիտ.։)
Ողորմութեան արժանաւորիք յԱստուծոյ. (Շ. ընդհանր.։)
Որք արժանաւորեցայք ի կոչումն փառատրութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ։ Որք արժանաւորեցայք կոչիլ յաշակերտութիւն առաքելոյն թադէոսի. (Շար.։)
Եւ որպէս հասարակ բայ ըստ յն. ոճոյ.
(Վերին դասք) քան զամենայն՝ հրեշտակական մականունութիւնն լաւագո՛յն արժանաւորին՝ վասն նախ ի նոսա լինելոյ աստուծպտականին լուսափայլութեանն. (Դիոն. երկն ՟Դ։)
dignity, merit.
ἁξιότης, ἁξία dignitas, dignatio Արժանաւորն գոլ. արժանի գտանիլն. իրաւացի արժանիք, եւ արդիւնք վաստակոց. որպէս եւ Լաւութիւն իրաց.
Արդարութիւն է առաքինութիւն անձին՝ բաշխական ըստ արժանաւորութեան. (Արիստ. աշխ.։)
Վայելեն անդ ի բարիս ըստ արժանաւորութեան։ Ըստ իւրաքանչիւր արժանաւորութեան հատուջիք. (Յճխ. ՟Է. ՟Ծ՟Գ։ Փարպ.։)
Պատրաստագոյնք արժանաւորութեամբ. (Ագաթ.։)
Տալ ըստ նորա արժանաւորութեանն զափառաւութիւն. (Վեցօր. ՟Զ։)
Ամենայնիւ վերջացելագոլով յարժանաւորութենէնն. (Սարգ. յկ. յռջբ։)
Ի վեր քան զբան եւ զարժանաւորութիւն պատմութեան (որ իցէ լաւ եւ արժանաւոր իրացն). (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
ὀσιότης sanctitas, sanctimonia, pietas Գործելն զարժանն. լաւութիւն. բարեպաշտութիւն. սրբութիւն. երկիւղածութիւն. անարատ քաղաքավարութիւն. (որոյ հակառակն ասի՝ Գործելզանարժանս).
Բարեպաշտութիւն եւ արժանաւորութիւն։ Արժանաւորութիւն եւ սրբութիւն։ Արժանաւորութիւն առ Աստուած, եւ արդարութիւն առ մարդիկ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ իմաստն։)
Բարուցն արժանաւորութիւն ի մարդկանէ կորեաւ յողդողդմամբ խորհրդոց. (Փիլ. նխ. ՟Ա։)
ἁξίωμα dignitas, auctoritas Աշտիճան պատուոյ. պատիւ եւ բարձ. վայելչութիւն. ճոխութիւն. իշխանութիւն. ռմկ. հեղինակութիւն. մեծութիւն. շքեղութիւն. եւ Սեպհական յարգ իրաց.
Ասաց զգաւառն եւ զազգ, զտեսակ արժանաւորութեան՝ յորում էրն. (Ճ. ՟Ա.։)
Մեծարեալ ըստ արժանաւորութեան վկայ անուան. (Ագաթ.։)
Ոչ ըստ արքունի արժանաւորութեանն առնուին, այլ հինաբար. (եղիշ. ՟Բ։)
Որոշելով եւ բաժանելով զարժանաւորութիւն անդր երանութեանցն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Շնորհօք ի մկրտութեանն ընկալաք զպատկերին արժանաւորութիւն. (Կամրջ.։)
Զորոց զգովեստն արժանաւորութեան յայլում բանի պաշտեցի. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
Արժանաւորութիւն հակասութեան էր զճշմարիտն եւ զսուտ որոշել. (Անյաղթ պերիարմ.։)
worthy of glory, that deserves to be glorified.
Արժանի փառաւորելոյ, զարմանալոյ.
Արգասաւոր ի բազում գործս արժանափառս. (Խոր. ՟Ա 1։)
— արժան, to coin, to mint;
to stamp, to impress.
ԱՐԺԱՆԵԼ ԶԱՐԺԱՆՍՆ. Կնքել զկնիք ի դրամս, եւ զարժողութիւն նոցին որոշել նովին.
Ջնջեա՛ զգիրն, մանաւանդ զարժանսն զոր արժանեաց յոգիսդ սատանայ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 11. յն. զդրոշմս, զորս տպաւորեաց։)
that is worthy of being received or granted, agreeable.
ԱՐԺԱՆԸՆԴՈՒՆԱԿ ԱՐԺԱՆԸՆԿԱԼ. Արժանի ընդունելութեան. հաճոյական. ընդունելի.
Քո Սուրբ եւ արժանընդունակ աղօթիւք. (Շար.։)
Արժանընկալ գլուխք (կանոնաց)։ Խնդրուածս հաշտարարս, եւ գոհութիւնս արժանաընկալս. (Յհ. կթ.։)
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
Խոտորեցայ յարժանին ինձ մասն. (Նար.։)
Մի՛ ոտնահար լիցիս ումեք ի նեղութեան ժամու, յարժանի կամ յանարժանի. (Վանակ. յոբ.։)
Զորոյ զպախարականս ոչ կամեմ ըստ արժանոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Յամենեցունց եղեւ պատուեալ ըստ արժանւոյ. (Յիշատ.։)
ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.
Եղէց արժանի աթոռոյ հօր իմոյ։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Արժանի ողջունի։ Եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Եղբարցն արժանի եղեալ։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Արժանի ես դու լինել մեզ բարեկամ։ Արժանի լիցի ինձ (դուստր քո), եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան։ Արժանի իսկ են բաժանակից նմա լինելոյ։ Արժանի իսկ էին նոքա վրիպելոյ ի լուսոյ։ Փորձեաց զնոսա, եւ եգիտ իւր արժանիս։ Տայ զյաղթութիւն արժանեաց իւրոց.եւ այլն։
Աստուածութիւնն արժանեաց լսէ. (Փիլ. լին.։)
Զգիտութիւն ճշմարտութեան իւրոյ ցուցանէր սրբոց եւ արժանեացն ամենեցուն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
Մատուցանելով մահու արժանոյս (այսինքն արժանւոյս)։ Զոչ արժանիս լուսոյ. (Նար. ՟Ժ. ՟Կ՟Ը։)
Զարժանիսն զրկելով. (Խոսր.։ Մահու արժանեացս. Լմբ. սղ.։)
Եւ զիրաց ասի.
Արժանի զարմանալոյ.
Քահանայապետութեան ինչ արժանի գործ ոչ գործէր։ Գեղեցիկ խորհուրդս զարժանի հասակին։ Երազ պատմել արժանի ժամանակին։ Ոչինչ արժանի մահու կամ կապանաց ունէր վնաս.եւ այլն։
Արժանի ծաղու. (Փարպ.։)
Գործել զարժանին եւ զիրաւն։ Արժանի ընծայիւք, կամ պատարագօք։ Արժանի ամրութիւն։ Արժանի գործոցն հատուցումն։ Առանց սոցա անկար է լինել ինչ յարժանեաց. (Յճխ.։ Խոր։ Պիտ.։)
Իսկ սոցա պատրաստեցան տեղիք բնակութեան, եւ արժանի եղեալ շիրիմք հանգստեան. (Բուզ. ՟Գ 2։)
Զի արժանի գերութեան ընկալցի ծառայից Աստուծոյ ... պատուական երկիրն. (Իմ. ՟Ժ՟Բ 7.) իմա՛, գաղթականութիւն կամ օտարութիւն պատուաւոր։
իբր Յանկաւոր. սեպհական.
Տեառն մերոյ արժանի է լինել նաւահանգիստ ամենայն բարեաց. (Եփր. համաբ.։)
Որ արժէ, արժող.
Յառաջ քան զթագաւորին ձեռնագիրն արկանելոյ՝ քարտէզ է, թերեւս տասն լումայի արժանի. եւ յորժամ թագաւորն ձեռն արկանցիէ եւ հաստատիցէ, բազում կշռոց ոսկւոյ արժանի եւ մեծագնի փոքրագինն լինի. (Սեբեր. ՟Գ։)
Քանւո՞յ արժանի քեզ երեւեսցի բանն այն յաւուր դատաստանին. (Բրս. ապաշխ.։)
ԱՐԺԱՆԻՔ. Արժանավորութիւն. յարգ, եւ Արգասիք. վաստակք. եւ Իրաւունք.
Թէեւ ես յաւէտ թափուր իցեմ յարժանեաց. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Արտաքոյ արժանեաց իմոց պարապեցի քննել զգիրս. (Սարգ. յկ. յռջբ։ Ուստի)
ԸՍՏ ԱՐԺԱՆԵԱՑ. իբր Ըստ արդեանց վաստակոց, եւ Իրաւամբք. օրինօք. արժանապէս.
Ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան, թէ եւ ոչ ունիցին արժանիս. Ոչ ըստ արժանեաց, այլ շնորհօք. (Խոսր.։)
Ըստ արժանեացն ընկալցին զհատուցումն։ Ըստ արժանեացն էհատուցումն առ բարեգործսն եւ արդարս. (Յճխ. էբ. ՟Ի։)
Արգարապէս կշռէ ըստ իւրաքանչիւր արժանեաց զշնորհն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զնոյն արիւն արասցէ նոցա ի կորուստ ըստ իւրեանց արժանեաց. (Ագաթ.։)
Ըստ արժանեաց թագաւորաց։ Ոչ ըստ արժանեաց իւրոց եղեւ ընկալեալ. (Խոր. ՟Գ 23. 57։)
Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)
կամ նիս, նեօք. իբր մ. Արժանապէս, եւ արժանաւորապէս.
Եւ ոչ արժանի ըստ որոց մեղայն՝ պատժեաց զիս. (Յոբ. ՟Լ՟Գ 27։)
Արժանի՛ չար խորհրդոցն նմա հատուցեալ. (Յհ. կթ.։)
Ընկալջիք զնա ի Տէր արժանի Սրբոց։ Արժանի գնալ կոչմանն։ Արժանի աւետարանին գնայ ցէք։ Գնալ ձեզ արժանի տեարն. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 2։ Եփես. ՟Դ 1։ Փիլիպ. ՟Ա 27։ Կող. ՟Ա 10։)
Որոց բարիս արարեալ յուղարկես արժանիս Աստուծոյ. (՟Գ. Յհ. 6։)
Թէ ըմպիցէք զնա արժանեօք, այրեսցէ զմեղս ձեր. (Ագաթ.։)
ՅԱՐԺԱՆԻ. եւ ԸՍՏ ԱՐԺԱՆՒՈՅՆ. մ. δικαίως juste, jure, merito Արժանապէս, արդարապէս, յիրաւի. օրինօք, իրաւամբք.
Որ այնչափ բարերարութեամբ չեղեւ պիտանի, յարժանի զանհնարին վրէժս տայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 12։)
Յարժանի եւ ըստ պտշաճի եմուտ արարած ջերմութեան յաշխարհ։ Նոյնպէս եւ ջուրցն բազմութիւնք եւ յորդութիւնք տուան յարժանի եւ յիրաւի. (Վեցօր. ՟Գ։)
Յարժանի կրեմ եղկելիս զանզովանալի զկիզումն. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Բարւոք եւ յարժանի ցասեաւ ընդ նմամարգարէն. (Եփր. թագ.։)
Ամենայն ինչ ծածկեալ է ըստ արժանումն՝ այնոցիկ, որ տեսանել ոչ կարեն. (Փիլ. լին. ՟Դ 21։)
ԱՐԺԱՆԻ ԱՌՆԵԼ. καταξίω Արժանացուցանել. արժանաւորել. եւ արժանի կամ արժան համարել.
Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ 15։)
Արժանի՛ արա եւ այլն. (Ժմ. եւ այլն։)
Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)
ԱՐԺԱՆԻ ԼԻՆԵԼ. καταξίομαι Արժանանալ. արժանաւորիլ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ի 25։ ՟Ի՟Ա 36։ Գծ. ՟Ե 41։ ՟Բ. Թես. ՟Ա 5։)
dignity, merit, importance;
ըստ արժանեաց, worthily, meritoriously.
dignity, merit;
coin, stamp.
Իբր Արժանաւորութիւն.
Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։
ԱՐԺԱՆՔ որպէս Արժէք. ἠ ἁξία liciatio.
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.
ἅξιος, ἁνθάξιος εἱμι valeo, pretium exaequo Ըստ արժանւոյն կամ արժողութեամբ լնուլ զտեղի գնոյն. հաւասարիլ ըստ կամ ըստ յարգի. աժել. պ. էրզիդէն
Ամենայն ինչ՝ որ պատուական է, չարժէ զնա. (Առկա. ՟Գ 15։ ՟Ը 11։)
Զորս ոչ արժէ աշխարհս. (Եբր. ՟Ժ՟Ա 38։)
Ի վայր ջանան արկանել քան զի՞նչ (զոր ինչ) արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։)
Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)
Զոր ոչ երկինք եւ ոչ երկիր արժել ոչ կարեն. (Փարպ.։)
Ոչ արժեն աստի չարչարանքս զհանդերձեալ փառսն. (Իգն.։)
Ամենայն որ ի վերայ երկրի եւ ներքոյ սորա է ոսկի, զառաքինութիւնն ոչ արժէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։
to estimate, to price, to value.
prime cost, cost price.
value, price.
Առաւել ռմկ. որ եւ ԱՐԺՈՂՈՒԹԻՒՆ ասի. Գին. յարդ.
Լիցի դրօշս ծանր արժեքօք յաղթող եւ ահարկու. (Մաշտ. ջահկ.։)
Եթէ ագաւ եւ մաշեաց, առնու զարժեքն՝ մինչնոր էր, ըստ որում ասեն վաճառականքն. (Մխ. դտ.։)
cf. Արժէք.
valiant, valorous, courageous, manly, strong, bold, intrepid, brave;
Արիք, the Persians.
• «կապիճ». ունի միայն Բառ. երեմ. էչ 37։
(լծ. ընդ այր, արու, եւ առաքինի. եւ յառնել, արի՛, թ. է՛ր, էրփէկ. եւ յն. ա՛րիս, արէս չԱստուած մարտի. իսկ ա՛րի. ա՛րիստօս. լաւ, ամենալաւ, եւ քաջ). ἁνδρεῖος fortis, ἅριστος optimus vel egregius (sicut Mars), strenuus, γενναῖος generosus Քաջ. հզօր. անմեղկելի. կորովի. իբր կանգուն յոտս, եւ տոկուն իբրեւ զայր. քաջասիրտ.
Երկչոտն սաքրեաց ընդ արեաւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Յարւոյն արամազդայ. (Ագաթ.։)
Զմեծ արին սամփսովն. (Բրս. պհ.։)
Այնպիսին ի հարկէ եւ արի գոյ՝ զախտսն ստորադասելով. (Սահմ. ՟Ժ։)
Առ նկունս, եւ առ արիս։ Արանց արեանց. (Նար. ՟Գ. ՟Թ։)
Զարեանց եւ զքաջացն զառաքինութիւնս ճառել. (Մագ. ՟Ի՟Է։)
Արի՛ կացցես ի մարտի քում. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եւ իբր Արիական.
Արի զօրութիւն։ Արի վաստակ. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ձ՟Ե։)
Նիզակն արի. (Խոր. ՟Ա 10. կամ ըստ Մագ. ՟Ծ՟Ը.)
Նիզակն անարի։ ԱՐԻՔ, արեաց. Այսպէս կոչէին զինքեանս պարսիկք եւ մարք, իսկ զօտարազգիս՝ (Անարիս. Եւս. քր.։ Խոր.։ Եղիշ.։ Փարպ.։)
valiantly, valorously, courageously, manly, bravely, strongly, vigorously;
resolutely, generously, magnanimously.
Քաջաբար. քաջութեամբ.
Արիաբար ընդդէմ կալ, վարժիլ, կամ յաղթել, շահատակել, ելանել. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Արիաբար մրցմամբ. (Յհ. կթ.։)
Տիրեցին սմա արիաբար մարտիւք ընդ պարսս. (Խոր. ՟Գ 41։)
արիաբար, րք, րաց. ա. Արի բարուք. առաքինի.
Վատն եւ դանդաղն բնակեալ ի մէջ վատացն եւ խօթիցն. (Հց. աթ. կիւրղ. ստէպ։)
masculine, manly, strong;
valiant, courageous;
— ազդ, the Persian nation.
ἁνδρικός, νεανικός virilis, generosus, strenuus Սեպհական եւ մեծ փութով։ Պիտոյ է քաջ եւ արիական անձն ունել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 8։)
արիական քաջութիւն, կամ մրցմունք, ընթացք, մահ. (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Շար.։)
Արիական արք, կամ քաջ սպառազէնք։ Քաջապինդ արիական. (Մագ. ՟Ժ՟Է։ Շար.։ Տօնակ.։)
իբր Պարսկական.
Հայեցեալ յազգն արիական, թէ իգասէր էր. (Եզնիկ.։)
ԱՐԻԱԿԱՆՆ. գ. իբր Արիութիւն, կամ արիական մասն հոգւոյ. իբր նոյն եւ ոչ նոյն ընդ ցասմնականին կամ սրտմտականին.
Որ են պէսպէս խորհուրդք ցանկականին եւ արիականին. (Լմբ. սղ.։)
Իսկ ըստ արիականին մասին այսպէս միաւորի արդարութիւն։ Առաքինութիւն արիական մասին հոգւոյ։ Ի դիմի հարեալ արիականն սրտմտականին. (Տօնակ.։)
to have courage, energy, to be strong, to be notable for courage.
որ գրի եւ ԱՐԻԱՆԱԼ, ԱՐԱՆԱԼ. Արի լինել. զօրանալ. քաջանալ. անվեհեր բուռն հարկանել.
Արիացի՛ր ե՛ղբայր։ Արիանալ (ընդդէմ) փորձանաց սատանայի. (Վրք. հց. ՟Ե. ՟Ժբ։)
Ուստի նաւաստի արիացեալ՝ զնաւն ձգէ։ Արիացեալ յերկս. (Պիտ.)
Արիանամ զօրապէս, եւ վատթարագոյն ընկրկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Արիացեալք առ հակառակ. (Շար.։)
Arian.
որ եւ ԱՐԻՈՍԱԿԱՆ. Հետեւօղ արիոսի աղանդոյն.
Սաբելիանոսացն պարտ էր երիս խոստովանել պատկերս, իսկ արիանոսացն՝ մի աստուածութիւն երրորդութեան. (Լծ. ածաբ.։)
to encourage, to embolden, to strengthen.
Տալ արիանալ. զօրացուցանել. սրտապնդել. քաջալերել. սիրտ տալ.
Արիացո՛ զհեղգս առ բարին. (Յիսուսի որդի։)
Փոխանակ արիացուցանելոյ հատեր զյոյս նորա. (Վրք. հց. ՟Զ։)
Ի գուպարս ատենիցն արիացուցանելով։ Պսակեն զյաղթողս, եւ առաւել արիացուցանեն. (Պիտ.։)
Յանդիմանելովն արիացուցանել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
valour, courage, bravery, boldness, firmness, steadiness.
ἁνδρεία fortitudo, γενναιότης enerositas որ գրի եւ ԱՐՒՈՒԹԻՒՆ, ԱՐՈՒԹԻՒՆ. (քանզի եւ ըստ յն. է այրութիւն). Քաջասրտութիւն. անվեհեր ոգի.
Յաղագս արիութեան եւ զանգիտութեան։ Ի ձեռն ամենայն չորիցն նոյն հանդիպի, արիութեամբ եւ ողջախոհութեամբ եւ արդարութեամբ եւ խոհեմութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ա եւ ՟Ժ՟Բ։)
Արիութիւն է առաքինութիւն ցասմնատեսակին։ Արիութիւն (կամ արութեան) է հեղգ գոլ առ զարհուրանսն երկեղիցն, որ մահ սպառնայ. (Արիստ. առաք.։)
Առաքինութիւն ցասմնականին՝ արիութիւն. (Գր. հր.։)
Յաղագս համբերութեան եւ արիութեան ասէ տէր, եղիցին գօտիք ձեր պնդեալք ընդ մէջս. եւ առաքեալն, առէ՛ք զզրահս հոդւոյն, եւ կացէ՛ք հաստատունս եւ անշարժս. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Զարդարեալ գոյ բարկութիւն արիութեամբ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Պիտոյ բազում իմաստութիւն եւ արիութիւն։ Ընդդէմ կալ գազանին արիուըեամբ (յն. (արիաբար). Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Կամ Քաջութիւն. զօրութիւն. եւ Գործ քաջութեան.
Գործով արիութեան զհանդէս գեղեցիկն իրի կատարեն. (Պիտ.։)
Սպառազէն արիութեամբ։ Զառանց օրինի արիութիւնսն. Բազկի նոցա արիութիւն. (Նար. ՟Լ՟Ա. ՟Խ՟Զ. եւ Նար. խչ.։)
Արիութեանց պարառական, նախնեաց քաջացըն գոլ նկման. (Շ. առ ապիրատ.։)
Մերթ՝ որպէս Այրութիւն. երիտասարդութիւն.
Մինչեւ հասեալ էր յարիութեան հասակն. (Եղիշ. ՟Ե։)
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
αἶμα sanguis, cruor Հիւթ կենդանական կարմրորակ՝ սփռեալ երակօք յամենայն մասունս մարմնոյ կենդանւոյն. արուն.
Շունչ ամենայն մարմնոյ արիւն իւր է։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք։ Ձագք նորա թաթաւին արեամբք.եւ այլն։
Փոխարկին կերակուրք յարիւն, եւ արիւն ի մարմին, եւ յայլ մասունս մարմնոյն. (Նիւս. բն.։)
Զոր էր արեամբ զեռնոց մխեալ. (Խոր. ՟Բ 8։)
Ներկաւ յարեանց մերոց. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Արեան արտասուք. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Թէ ոք ՛տ վերայ մեռելոյ կոծ դնէ, եւ արիւն հանէ. (Կանոն.։)
ԱՐԻՒՆ, իբրեւ Սպանութիւն, կոտորած, պէսպէս ոճով ըստ յարակից բայից եւ բառից.
Մի՛ հեղցուք արիւն։ Որ հեղու զարիւն։ Մեղանչել յարիւն արդար։ Չգալ յարիւն արդար։ Չերթալ յարիւն։ Մի՛ անկցի արիւն իմ յերկիր։ Թաքուցանիցեմք զարիւն նորա։ Արիւն նորա խնդրի Յարիւն ընկերի մի յօժարիցիս։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Կցորդ արեան։ Պարտական արեան։ Այր արեանց։ Արեամբ չափ (այսինքն մինչեւ ցմահ).եւ այլն։
Որ զրկէն զնոսա, այր արեանց է. այսինքն արիւնահեղ եւ մահապարտ. (Սիր. ՟Լ՟Ա 25։)
Այրս մահու ի յարեանց գնդից. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Եղէք պատճառք բազում արեանց։ Հեղան անթիւ արիւնք. (Փարպ.։)
Առանց արեան եւ կոտորածոյ. (Ագաթ.։)
Արեան ճապաղիս հանէին. (Փարպ.։)
Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Պիտ.։)
Վասն եղբարց յարուցանել ուխս. (Պիտ.։)
Վասն եղբարից իւրեանց գրգռութեանն, զի արիւն մեծ անկեալ է ի վերայ. այսինքն արիւնհեղութիւն բազում է լեալ. (Բուզ. ՟Ե 37։)
ԱՐԻՒՆ. իբր ազգականութիւն. համարիւն մերձաւորք.
Արիւն եւ հարազատութիւն արտաշիսի։ Արիւն վաղարշակայ են, այսինքն զարմ արշակայ մեծի։ Որպէս մտերմաց եւ արեանց կցորդաց. (Խոր. ՟Բ 26. 27. 35. 39։)
Արիւն ձեր եմք. (Փարպ.։)
Հարազատութեան արեան զարմին եսաւայ։ ի յարենէ արքայից։ Ընտանի արեանն երջանկի. (Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Որք ազգասէրք եւս ի յարենէցն (այսինքն յարեանց) էին։ Որք հարազատ առ ի յարենէցն ազգականութենէ էին մարդիկ. (Պիտ.։)
ԱՐԻՒՆ ՀԱՆԵԼ, կամ ԹԱՓԵԼ, կամ ՀԱՏԱՆԵԼ, կամ ԹՈՂՈՒԼ, է Արիւն առնուլ հաամամբ երկի. արուն առնել.
Յորժամ մաղձադեղս տայ, կամ արիւն հանէ. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
Գործ բժշկի այս է, խարել, կարել, եւ արիւն թափել. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Ի գարունն արիւն հատանեն, եւ դեղ առնուն. (Ոսկիփոր.։)
Պատճառն այն լինի, որ ի պատեհի ժամն արիւն չթողու. (Մխ. բժիշկ.։)
Լուասցէ արեամբ խաղողոյ զհանդերձս իւր։ Զարիւն խաղողոյ ըմպէին գինի։ Զփիզսն ճաշակեցուցին յարիւն խաղողոյ. (Ծն. ՟Խ՟Թ 11։ Օր. ՟Լ՟Բ 14։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ 34։)
Արիւն խաղողոյ, եւ ձէթ. (Սիր. ՟Լ՟Թ 31։)
Կայլակ կողիդ զաքիւն խաղողոյ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Կանխագոյն է ծաղիկն հինգ ամսովք քան սկիզբն լինել արեանն որթոյ. (Եփր. համաբ.։)
ԸՆԴ ԱՐԻՒՆ ԳԱԼ. Մեռանիլ կամ շաղախիլ արեամբ.
Ժամանակ է այս նահատակելոյ . (.. ընդ արիւն գալոյ. Ոսկ. եբր. ՟Ե։ տե՛ս եւ ԱՊԱԺՈՅԺ։)
ՅԱՐԵԱՆ ԱՌՆԵԼ. որպէս Արեամբ շաղախել. արունոտել.
Զփուշսն ուստի՛ եւ ունիցի ոք, յարեան առնեն զձեռս ունելեացն. (Ոսկ. մ. ՟Բ 19։)
ԱՐԻՒՆ ՅԱՐՆԷ. որպէս Արենակից. ազգական.
Կարե՞ս զօտարն սիրել իբր զյարենէ. (Վրք. հց. ձ։)
of a blood colour, red, sanguine.
որ եւ ԱՐԻՒՆԵՐԱՆԳ. ունակ կարմրութեան արեան. կարմրորակ. արունի գունով, կաս կարմիր.
Տեսեալ զլուսնոյն արիւնագոյն լինելոյ զկերպարանսն. (Եզնիկ.։)
Ձի արիւնագոյն. (Մագ. ՟Հ՟Գ։)
Արիւնագոյն լեալ. (Շ. բարձր.։)
Արիւնագոյն իբրեւ զորդան կարմիր. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Արիւնագոյն երեւէր երկնայնոցն Քրիստոսի, զի յայտ արասցէ թէ ի պատերազմէ եկն ... զոր տեսեալ երկնայինքն արիւնագոյն մարմնով. (Վահր. յար.։)
bloody
ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԳ կամ ԱՐԻՒՆԱԶԱՆԿ. որ եւ ԱՐԵՆԱԶԱՆԳ. Արեամբ զանգեալ. արիւնաշաղախ.
Տեսանեմ զծաղկատարփակս պատմուճան արիւնազանգ ոռոգմամբ. (Պիտ.։)
Որ դիմեալ գայ յեդոմայ արիւնազանկ կարմրութեամբն ի բոսորայ. (Լմբ. հանգ.։)
bloody, dyed, stained with blood.
Հանդերձ արիւնաթաթաւ. (Բրսղ. մրկ.։)
Արիւնաթաթաւ զսպիսն բա՛ց ցուցանէր. (Ոսկիփոր.։)
Գանալից եւ արիւնաթաթաւ առնեն. (Վրք. ոսկ.։)
Մերկ յարմրութենէ, եւ արիւնաթաթաւ խայտառակեալ. (Լմբ. ովս.։)
full of blood.
Արիւնալից արիւնապարտ մարմինն. (Արծր. ՟Դ. 8։)
Լցեալ արեամբ.
bloody, bloodthirsty, sanguinary, cruel, that delights in shedding human blood;
that loves blood.
ԱՐԻՒՆԱԽԱՆՁ կամ ԱՐԻՒՆԱԽԱՆԾ. Խանձեալ մոլեալ ի հեղումն եւ յարբումն արեան. արուն ծծօղ՝ խմօղ, արունկզակ.
Իբրեւ զգազանս վայրենիս արիւնախանձս։ Չեմ գազան արիւնախանձ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արիւնախանձ վիրագ. (Պիտ.։)
bloody, mixed with blood.
ὔφαιμος subcruentus Խառն ընդ արեան. արունոտ.
Արիւնախառա միս, կամ ջուր, կամ մարմինն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)
Աչք բարկացողի հանապազ պղտոր եւ արիւնախառն լինի. (՟Ը. խհ։)
Արիւնախառն հուր. (Թէոդոր. խչ.։)
Դէմք խոժոռք, աչք արիւնխառն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
vessel to hold blood, cup of libation.
θυΐσκη mortriolum կամ ըստ եբր. քաֆ acerra Անօթ զոհից, որպէս ընդունարան արեան ի ձեւ սանդի կամ անկանի. ըստ այլոց՝ տուփ կամ խնկաման.
Արար զկահ սեղանոյն, եւ զարիւնակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Է 16։)
sanguinary;
murderous, bloodshedder.
Որ հանէ զարիւն յանձնէ՝ կամ յայլոց՝ վիրաւորելով, սպանանելով. արուն հանօղ.
Այդպիսի ողբովք, եւ զազրալի խայտառականօք արիւնահան եւ արիւնահեղ լինիք։ Հալածեցէ՛ք զարիւնահանսն. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
Եթէ արիւահան ոք իցէ։ Ամենայն գողք եւ աւազակք արիւնահանք. (Բուզ. ՟Դ 12։)
cf. Արիւնահան.
ἑκχέων αἶμα sanguinm fundens, ἁνήρ αἶματων vir sanguinum Որ հեղու զարիւն մարդոյ յանիրաւի. մարդասպան. որպէս յն. հեղօղ զարիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Զ 38։ ՟Ժ՟Ը 10։) եւ որպէս Այր արեանց. (Սղ. ՟Ե 7։ ՟Ի՟Ե 9։ ՟Ծ՟Դ 24։ ՟Ծ՟Ը 3։)
Ամենայն որ նենգութիւն ունի առ ընկերն, արիւնահեղ է. (իսկ ոչ եհեղ զարիւնն վասն ոչ լինելոյ ձեռնհաս. Լմբ. սղ.։)
Առաջնոց արիւնահեղիցն. (Երզն. մտթ.։)
Մինչեւ ցե՞րբ իցեմք յահի եւ ի դողման արիւնհեղ թագաւորիս. (Կաղանկտ.։)
bloodshed, slaughter, massacre, carnage, bloodiness.
Աւազակն զամենայն վարս իւր յարիւնահեղութեան ծախեաց. (Ճ. ՟Ժ.։)
bleeding, bloody.
Ուր իցէ հոսումն արեան իւիք օրինակաւ.
Յարիւնահոսն յարուցանեն քրտունս։ Ծիւրական ախտիւք պաշարեալ, դեղոց եւ արիւնահոսն օշոտելոց կարօտանայ. (Պիտ.։)
Պատառեալ արիւնահոս. (Սիսիան.։)
abundance of blood.
Առատութիւն կամ լիութիւն արեան.
Արիւնայեղութեամբն զբոլորն լնլով կենդանիս ուժեղագոյնս գործէ. (Պիտ.։)
sanguine, that abounds in blood, sanguineous.
to be turned or changed into blood;
to become rod.
ἑξαιματούμαι in sanguinem convertor Յարիւն դառնալ, փոխիլ. եւ Արիւնիլ. արուն փոխուիլ՝ կտրիլ, արիւնոտիլ.
Զիա՞րդ կերակուրքն՝ կէսքն արիւնանան. (Կոչ. ՟Թ։)
Ընկալեալ մասն արեան ինչ ի լերդէն՝ արիւնանայ. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
Հանին զհացն սրբութեան, եւ զգինին արիւնանալ պատարագին՝ ի վերայ սեղանոյն. (Բուզ. ՟Ե 28։)
Բիբք աչացն արիւնանան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 25։)
to hear;
to give audience to, to listen to;
to grant, to hearken to the prayer of;
to understand;
— զչար հոտ, to perceive the odour;
չլսելոյն, չլուելոյն առնել, to turn a deaf ear to;
լուայ զի, I have heard it said that;
լուարուք ինձ, listen to me, hear me;
լուր մեզ, hearken to us, grant our prayer;
ոչ լսեն ինձ, they do not listen to me.
ἁκούω audio. Զգալ ականջօք. ըմբռնել զձայն կամ զբան. եւ Լուր առնուլ.
Լուայ զձայն քո ի դրախտի աստ։ Ականջ խլից լուիցեն։ Որ ունիցի ականջս լսելոյ, լուիցէ։ Որ զբանն աստուծոյ լսեն եւ առնեն։ Լուարուք զբան տեառն։ Լուարուք (այսինքն լուայք), զի ասացաւ։ Լսելով լուիջիք, եւ մի՛ իմասջիք։ Զձայն նորա (հողմոյն) լսես։ Լուան ի նմանէ։ Ի տեառնէ լսեմ զայսպիսի բանս։ Որք զսիցեն զանուանէ քումմէ, խռովեսցին։ Լուան զմանէ ազգք։ Զորմէ այսպիսի իրս լսեմ։ Լուաւ զլուր.եւ այլն։
Զոր աչօք իւրովք ետես՝ գրեաց, եւ ոչ ի լսելոյ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 4։)
Եւ Ըմբռնել զիմաստ, կամ լսել ներքին ունկամբ. ի միտ առնուլ. իմանալ. հասու լինել. հասկընալ.
Ազգ՝ որոյ ոչ լսիցես զձայն նորա. ազգ՝ որոյ ոչ լսիցես զլեզու նորա։ Խօսեաց ընդ ծառայս քո ասորերէն, զի լսեմք։ մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյընկերի իւրոյ։ Ոչ գիտէին, թէ լսէր յովսէփ. զի թարգման կայր ի միջի։ Տացես ծառայի քում սիրտ լսելոյ, եւ դատելոյ զժողովուրդ քո. եւ այլն։
Ասէ ցնա հռոմայեցի լեզուաւ. քանզի ոչ լսէր զօրաւարն յունարէն. (Ճ. ՟Գ.։)
Յայս միտս կարես դու լսել զբանն, զոր ասաց կենարարն մեր. (Մծբ. ՟Դ։)
Յաւելլով ի մեզ լեզու ասելոյ, եւ լսողացդ միտս լսելոյ։ Բարձրացուսցէ ի շտեմարանս մեր, թէ զդրախտն, եւ թէ՛ զերկինս իմասցիս, երկոքին լսին. (Նար. երգ.։)
Դարձեալ լսի՝ թէ արդարեւսպան. (Բրսղ. մրկ.։) (ռմկ. կըհասկցւի։)
ԼՍԵԼ. տր. խնդրով. Ունկնդիր լինել յոժարութեամբ. եւ Անսալ. հնազանդիլ. ընդունել զասացեալն, կամ զխնդիրն. անկարճ՝ ուշ դնել, մռել.
Բանից առասցելաց, եւ Խառնիճաղանճ տգիգաց յամենայն ժամ լսէք. իսկ աստուածային բանից միանգամ կամ երկիցս ի շաբաթու հազիւ թէ լսէք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 17։)
Արիք եւ լուարուք բարբառոյ իմոյ։ Քաղցրութեամբ լսէր նմա։ Որ ձեզ լսէ, ինձ լսէ։ Ահա որդիքն իսրայէլի ոչ լուան ինձ, եւ զի՞արդ լսիցէ ինձ փարաւոն։ Լսել ձայնի տեառն, կամ պատուիրանաց, հրամանաց. եւ այլն։ Լո՛ւր ո՛րդեակ խրատու հօր քո։ Ամենեքեան հնազանդութեամբ լսէին միում։ Ի կարդալ իմում լուաւ ինձ։ Տէր լո՛ւր աղօթից իմոց. եւ այլն։
Լսելն՝ զընդունելն զաղաչանս եւ տալն զխնդրելին ասէ։ Խնդրեմք ինչ, եւ ի չկամելն տալ՝ չլուաւ ասեմք. եւ ի տալն զխնդիրնասեմք, լուաւ. ո՛չ զայն ցուցանեմք, թէ յականջս ազդեցաւ ձայնն, այլ թէ կամացն ընդունակ եղեւ. (Խոսր.։)
Օտար ոճով ասի. Զչար հոտն լսել. այսինքն զգալ. (Ոսկ. եբր. ՟ա։)
Անսովոր խոնարհմունք բայիս.
Չգթամք, չլուելոյն առնեմք զպաղատանս նոցա. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ.) (այսինքն չլսելոյ, կամ իբր ոչ լուալ. յն. ոչ խոնարհիմք ի պաղատանս նոցա)։
Կամք եւ մնամք աստեն, զի զայդ լուիցեմք ի քեն. (ՃՃ. իբր լուիցուք կամ լսիցեմք։)
Լսեսցո՛ւք արդ. բայց մի՛ սքանչանաք ինչ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ոչ կաշառոց լսեաց։ Աշխարհ ամենայն լսեաց զհաւատն հռոմայեցւոց։ Ոչ եղեւ քեզ պատերազմակից աստուած, եւ ոչ լսեաց. (Զքր. կթ.։ Ոսկ. հռ.։ Մաշկ.։)
Լսեա՛ եւ այլ բօթ մահու։ Համառօտ լսեա՛ յինէն։ Լսեցին զայս ձայն առաքեալքն։ Իբր թէ բնաւ չեն լսեալ, կամ լսեալ։ Ոչ բաւական համարի զբանիւ լսեցեալ հաւատսն. (ՃՃ.։ Ի գիրս խոսր.։ Երզն. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
by himself, personally, in person;
դու —, yourself, (thyself);
ես — իսկ եմ, it is I (myself);
թագաւորն —, the king himself, in person;
դուռն — բացաւ, the door opened of itself.
αὑτομάτως, -τη sponte, per se Ինքն՝ իբրեւ. ինքեամբ. ինքիրմէ. ինքիրեն.
իբրեւ զհասակ ինքնին անկեալ ի զօղնոյ։ Երկիրն ինքնին բերէ զպտուղն։ Դուռն՝ ինքնին բացաւ նոցա.եւ այլն։
Ինքնին զինքն օգնականութեամբն յայտնեաց (աստուած որդւոցն իսրայէլի). (Կիւրղ. ել.։)
Դու ինքնին քեզէն քոյովդ բանիւ մեզ սահմանեցէր։ Ընտրեաց ինքնին կամաւորաբար զդատակնիք սատակման. (Նար. ՟Դ. ՟Հ։)
Ինքնին տէր փրկեաց զնոսա ... ինքնին (յն. ինքն) փրկեաց զնոսա ... ինքնին (տէր) ետընդ նոսա պատերազմ. (Ես. ՟Կ՟Գ. 9. 10։)
Թագւորն ինքնին իսկ զարմացեալ լինէր. (՟Բ. Մակ. ՟Է 11։)
Զինքնին թագաւորն զխոսրով։ Զթագաւորն տիրան ինքնին գլխովին. (Բուզ. ՟Գ. 11. 21։)
Դա ինքնին է քրիստոս. (Եւս. պտմ. ՟Է. 1։)
Որդին աստուածոյ ... նա ինքնին ձեզ հրաւիրակ յարքայութեան. նա ինքնին պաշտօնեայ իւրոց բարեաց. (Ագաթ.։)
onooentaur, jumart;
cf. Յուշկապարիկ.
ὁνοκένταυρος onocentaurus. Եղջերուաքաղ իմն մտացածին կենդանի խառն յիշոյ եւ ի ցլոյ. cf. ՁԻԱՑՈՒԼ, եւ cf. ՅՈՒՇԿԱՊՄԱՐԻԿ.
Յուշկապարկաց ասեն բնակեալ յաւերակսն, զոր յոյն լեզու իշացուլս ասէ։ Անուանք առանց անձանց են յուշկապարկաց եւ իշացլուց. (Եզնիկ.։)
Յուշկապարիկք բնակեսցեն. զոր յոյնն իշացուլ ասիցէ ... եւ արդարեւ (կռուասէրք), որք իբրեւ յանապատի կեան ... վազեն եւ կցացեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
Իշացլուց եւ ղապիթաց կռիւ։ Իշացուլքն թետաղացւոց հեծեալք էին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
sovoreign, imperial;
seigneurial, of or belonging to a baron;
magisterial;
absolute;
lordly;
noble;
ruling, in power, in authority;
—ն տունջեան, — գիշերոյ, the sun;
the moon, the stars.
Տայ գրիգորի զիշխանական պատիւն։ Պայազատէ զիշխանական պետութիւն զայն. (Յհ. կթ.։)
յիշխանական ճեպէին հասանել գահ. (Արծր. ՟Գ. 13։)
Կամ Տիրական, եւ բացարձակ, ինքնազօր.
Հոգի աստուծոյ՝ բարի, ուղիղ, իշխանական բնութեամբ, եւ ո՛չ դրութեամբ. (Առ որս. ՟Զ։)
Իշխանական բանիւ աստուծոյ կանգնեցան կացինծառք ամենայն. (Վեցօր. ՟Ե։)
Խոստովանի զիշխանական տէրութիւնն աստուծոյ. (Ի գիրս խոսր.։ Եւ Անձնիշխանական. ազատ.)
Զիշխանական կամս իշխողին՝ բա՛րձ, որ քոյումդ ո՛չ հնազանդին. (Յիսուս որդի.։)
Իշխանականաւն հակամիտեցին յո՛ր եւ կամեցան. (Լմբ. ժղ.։)
Նորա իշխանական եւ կամաւոր մահուանն. (Նանայ.։)
ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ. ἑξουσιάζων, ἁρχηγός, ἁρχικός, τὸ ἁρχικόν princeps, praepositus, principalis. Իշխօղ. իշխան. գլխաւոր.
Լուսաւորն մեծ իշխանական տուընջեան, եւ լուսաւորն փոքր՝ իշխանական գիշերոյ. (Եփր. ծն.։)
Զարեգակն արար իշխանական տուընջեան։ Զլուսին եւ զաստեղս արար իշխանական գիշերոյ. յն. յիշխանութիւն. (Սղ. ՟Ճ՟Լ՟Բ. 8. 9։)
Որ արարեր զերկուս լուսաւորս. զմին իշխանական տուընջեան ... իսկ գնացք իշխանականին գիշերոյ եւ այլն. (Ագաթ.։)
Նախ առաջին ի գազանաց՝ իշխանականն՝ առիւծ. (Ոսկիփոր.։)
Ուսաք՝ եթէ իշխանական է իմաստասիրութիւն. (Սահմ. ՟Ի՟Ա։)
Ջերմութեանն ամենայնի ընթացելոյ ի սիրտն յիշխանականն կոյս. (Նիւս. բն.։)
Իշխանականք, եւ ոչ իշխեցեալք։ Պսակեալն, եւ իշխանականք իւր. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Լ՟Ը։)
Իշխանականն ապականեալ էր ... իսկ որ ընդ իշխանութեամբ էին. տակաւին առողջ էին մտօք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Միտքս իշխանական հոգւոյ եւ մարմնոյ. (Առ որս. ՟Թ. եւ Մաշկ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։
ԻՇԽԱՆԱԿԱՆ. ա.գ. ἠγεμονικός, τὸ ἠγεμονικόν directivus, princeps animi pars, mens, intellectus, ut director. Առաջնորդականնն. միտք.
Դատաւոր զմարդկային զիշխանական զմիտսն ասէ կամի, ներգործէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
Զիշխանական միտս նոցա լուսաւորել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Զանհասանելին իշխանականս իմացման. (Նար. կուս.։)
Ոմանք ոչ որոշեցին ի հոգւոյ զմիտսն, այլ՝ նորին ինքեան իշխանական գոլ զիմացականնհամարին։ Այսպէս սահմանեն զզգայութիւնն, հոգի իմանալի յիշխանականէն ի գործարանս կոյս կարգեալ. (Նիւս. բն.։)
Պայծառանայ իշխանականին առաջնորդութիւն առ ի յընտրութիւն ճշմարտութեանն. (Խոսր.։)
Եւ ոչ իշխանականս ի մեզ ամբոխիցի չար եւ մոլար օրինակօք։ Պայծառացուցանէ զմեր իշխանականս. եւ այն՝ զմաքրեալն։ Զիշխանականիս պայծառութիւն, որ ուղղէ մեզ ըստ աստուծոյ զգնացսն. (Ածաբ. առ որս. ՟Ա. եւ Ածաբ. ծն. եւ Ածաբ. մկրտ.։)
sovereignty, principality, lordship;
authority, faculty;
empire, dynasty, sway, rule, dominion, domination;
abselute power;
dignity;
right, privilege;
government, command, power, jurisdiction;
free will, liberty;
licence, exclusive permission;
place, post;
diocese;
—ք, principalities (tho third order in the celestial hierarchy);
հոգեւոր՝ ժամանակաւոր, spiritual and temporal power;
առաւելազանց —, too much authority;
յ— հասանել, to rise to dignities;
to get into office, or power;
տալ ումեք զամենայն —, to empower, to give carte-blanche, or full powers to;
լինել ընդ իշխանութեամբ ուրուք, to be in the power of some one, or dependent on some one;
այս ի վեր քան գիմս է —, that is beyond my power, that surpasses my capacity.
Իշխանն գոլ, եւ իշխելն ո՛ր եւ է օրինակաւ. տէրութիւն կարողութիւն գործ եւ պաշտօնիշխանի, եւ պատիւ եւ սահման իշխանի. թագաւորութիւն. պետութիւն, գլխաւորութիւն. որպէս ἁρχή principatus. որ եւ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ.
Զլուսաւորն մեծ՝ յիշխանութիւն տուրընջեան, եւ զլուսաւորն փոքր՝ յիշխանանութիւն գիշերոյ։ Յիշեաց զիշխանանութիւն տակառապետին, եւ զիշխանութիւն մատակարարին։ Ինձ տալ հասանել յիշխանութիւն, եւ նմա կախել զփայտէ։ կացուցես ի վերայ քո իշխան. եւ եղիցի յորժամ նստցի յիշխանութեան իւրում։ Ծածկոյթ աստուծոյ իշխանութեան։ Տուաւ նմա իշխանութիւն, եւ իշխանութիւն նորա իշխանութիւն յաւիտենարան։ Եդաւ հրամանս այս ընդ ամենայն իշխանութիւն թագաւորութեան իմում։ Ո՛չ իշխանութիւնք, եւ ո՛չ զօրութիւնք. եւ այլն։
Եւ որպէս ἑξουσία potestas.
Ի տան իւրում, եւ ամենայն իշխանութեան իւրում։ Եղեւ իսրայէլ իշխանութիւն նորա։ Եբեր նմա իշխանութիւն ի վերայ բռնաւորաց նորա։ Ծանիցես զիշխանութիւներկնաւորին։ Իշխանութիւն տուաւ նմա։ Ետ նոցա իշխանութիւն թագաւորն՝ գործել զամենայն։ Իշխանութիւն առեալ (ի վերայ) մարդկան, եւ դու մարդ մահկանացու։ Կենաց եւ մահու դու ունիս իշխանութիւն։ ամենայն անձն որ ընդ իշխանութեամբ է, ի հնազանդութեան կայցէ. քանզի ոչ ուստեք է իշխանութիւն, եթէ ոչ յաստուծոյ։ Որ հակառակ կայ իշխանեանն, աստուծոյ հրամանին հակառակ կայ եւ այլն։
Կամ ἠγεμονία regimen. Առաջնորդութիւն.
Մի՛ խնդրերի տեառնէ իշխանութիւն, եւ մի՛ ի թագաւորէ աթոռ փառաց. (Սիրաք. ՟Է. 4։)
Կամ δεσποτεία dominium. Տերութիւն.
Կամ ἁξία dignitas. Պատիւ. արժանապատուութիւն.
Ոչ այնպէս փոյթ էր քրիստոսի՝ առժամայն զիւր իշխանութիւն երեւեցուցանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 23։)
Կամ αὑθεντία auctoritas. ուստի αὑθεντικοτέρως majori auctoritate. Տիրաբար.
Կամ παροικία paroecia. իտ. parrocchia. Թեմ, վիճակ պատրիարգի, եպիսկոպոսի, եւ աւագերիցու.
երեւեցաւ նա յակոբայ եղբոր իւրում՝ եպիսկոպոսի առաջնոյ՝ այսր իշխանութեան (երուսաղէմի). (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս՝ պէսպէս ոճով ասի.
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին։ Ամենայն ազգ եւ լեզու որ են ընդ իշխանութեամբ իմով. (Եղիշ.։)
Այսպէս թագաւորական վարելով իշխանութեամբ. (Պիտ.։)
Զմարացն ի բաց բարձրեալ զիշխանութիւն՝ պայազատէր զնա. (Յհ. կթ.։)
ինձ ասպետիս պարտ է զքեզ պսակել ըստ սովորական իշխանութեան իմոյ հայրենեաց։ գրաւ է յինքն զչէնսեւ զամենայն ցութիւնս նոցա. (Խոր.։)
Փրկչիդ իշխանութիւն օժանդակեսցէ. (Նար. ՟Կ՟Ե։)
Զաւետարանական իշխանութիւն ի գործ ածեալ (կապելոյ եւ արձակելոյ). (Յհ. կթ.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Ազատութիւն. որպէս անձնիշխանութիւն, եւ որպէս ի բնէ բերումն անխափան.
Զկամակար իշխանութիւն ոչ հանէ ի նմանէ. որով կարողն է անսալ եւ չանսալ հրամանացն ... այլ զի եւ չանսալոյն իշխանութիւն ունիցի։ Զիա՛րդ երեւէր ընտրութիւն գործոցն, եթէ ոչ ունէր մարդն իշխանութիւն երկոցունց, եւ անսալոյն եւ չանսալոյն. (Եզնիկ.։)
Զհաճոյսն իւր իշխանութեամբ ընտրէր. (Նիւս. կուս.։)
Գտին իւրեանց ժամանակ իշխանութեան, զի գոյր նոցա առաջնորդ. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 23։)
Ոչ եթէ կամաց իմիք հողմոյ ունել ասէ, այլ որ ի բնութենէ հարկի բերմանս զանարգելն եւ զանխափանն իշխանութեամբ գործել ասէ։ Ոչ ոք արգելուլ կարէ (զհողմն), այլ բազում իշխանութեամբ ցրի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Ասեն եօթն մոլորակացդ իշխանութեամբ շրջել, եւ ոչ ի բաժնի կալ. (Շիր.։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն. ազատ համարձակութիւն. հրաման.
Միթէ ո՞չ ունիմք իշխանութիւն զքորս կանայս շրջեցուցանել ընդ մեզ. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 5։)
ձեզ ոչ է այդպէս իշխանութիւն ընդդիմանալ կամաց նորա։ ի ձեռն ձեր է իշխանութիւն արձակել նոսա։ Որպէս յերկրի ոչ ունիմք իշխանութիւն փոխանակել զնա ընդ այլում տեառն, նոյնպէս եւ յերկիրս չունիմք իշխանութիւն փոխանակել զճշմարիտ աստուածն մեր ընդ այլում. (Եղիշ.։)
Եթէ զյանցաւորն չունիմք իշխանութիւն դատել, ո՞րչափ եւս առաւել զարդարն. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆՔ կամ ԻՇԽԱՆՈՒԹԻՒՆ. անուն միոյ յերկրաւոր քահանայապետութեանց, որ եւ չորրորդ դաս ի սրտէ ի վեր. ( ի սուրբ գիրս ἁρχή principatus, հասարակօրէն թարգմանի Պետութիւն, եւ ἑξουσία potestas, Իշխանութիւն. եւ երբեմն ընդ հակառակն)
Նստոյց ընդաջմէ իւրմէ յերկնաւորս ի վերայ ամենայն իշխանութեան եւ պետութեան։ ի հնազանդել նմա հրեշտակաց՝ իշխանութեանցեւ պետութեանց.եւ այլն։
գնդիւք վերնայնոցդ վերակացու ինձ լցիս, պետութեամբք, իշխանութեամբք. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Բարձրելոյն փառաց բարձօղ տէրութիւնք, անյաղթելի զօրութիւնք, վեհագոյն իշխանութիւնք։ Տէրութիւնք վերին, եւ զօրութիւնք հզօրին, ցութիւնք վեհագոյն. (Շար.։)
Այլ ասի երբեմն եւ զամենայն հրեշտակաց վերոց.
Իշխանութիւնք երկնից զարհուրեցան. եւ այլն. (Շար.։)
to reign, to rule, to govern, to be master;
to be in power, to have power or authority;
to presume, to take the liberty, to dare;
— կրից՝ ախտից, to master, to dominate, or command one's passions;
— մտաց ուրուք, to hook, to lay one's hand on some one, to influence the thoughts and actions of some one.
ԻՇԽԵՑԵԱԼ, ցելոյ. որ է ընդ իշխանութեամբ. հպատակ.
Ազատք ի լծոյ, իշխանականք, եւ ոչ իշխեցեալք. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
եւ ն. ἅρχω impero, principatum ero ἑξουσιάζω potestatem habeo. Իշխան լինել, եւ ունել եւ վարել զիշխանութիւն. տիրել՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
Իշխեցէ՛ք ձկանց ծովու, եւ թռչնոց երկրից, եւ ամենայն անասնոց, եւ ամենայն երկրի։ Իշխել տուրընջեան եւ գիշերոյ։ Ահաւադիկ է այրն՝ զորմէ ասացի քեզ, եթէ նա իշխեսցէ ժողովրդեան իմում։ Ոչ իշխեցից ես ձեզ, եւ ոչ իշխեսցէ ձեզ որդի իմ, այլ տէր իշխեն նոցա.եւ այլն։
Իշխելոց իցէ ամենայն վաստակոցն իմոց զոր վաստակեցի։ Եւ որ իշխենն նոցա բարերարք կոչին։ Կին՝ մարմնոյ իւրում ոչ իշխէ, այլ այրն. նոյնպէս եւ այրն իւրում մարմնոյ ոչ իշխէ, այլ կինն. եւ այլն։
Յաղջկանէ միոջէ իշխելոյ կողմանցն այնոցիկ. (Խոր. ՟Բ. 16։)
իշխեցին ամբոխից եւ տիրեցին ժողովրդոց։ Չիք իմ թագաւոր առ իշխել շնչոյս բաց ի քէն քրիստոս. (Նար.։)
ոմանք իշխեն եւ իշխին, որպէս բարկութիւն. քանզի բարկութիւն իշխի ի բնէ, եւ իշխէ ցանկութեան. (Սահմ. ՟Ժ.)
ԻՇԽԵԼ. գ. τολμάω audeo, praesumo δύναμαι possum, valeo Համարձակիլ. վստահիլ. ձեռներեց լինել. յանդգնիլ. ժպրհիլ. եւ Կարել. զօրել. բաւել. նետւիլ, կրնալ.
Ու՞ր է որ իշխեաց առնել զիրսս զայս. (Եսթ. ՟Է. 5։)
Իշխեցին ծառայքն ի վերայ մեր ի պատերազմ. (Յուդթ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Իշխէր ի ներքս արկանել. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 2։)
Ոչ իշխէր ոչ հարցնել, կամ ոչ ոք իշխէր հարցնել։ Ոչ ոք իշխէր հայել։ Ոչ իշխեմ խօսել ինչ։ Իշխէ. ոք ի ձէնջ. եւ այլն։ Կամ իշխեն ըստ կամս իւրեանց երթալ ուրեք, եւ կամ գործել, եւ ոչ իշխեն անցնել զհրամանաւ թագաւորի. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 11։) (յն. ո՛չ կարեն, եւ կամ այլազգ։)
Տէրն մահու եւ կենաց եւ՛ կարճել իշխէ զհրամանն իւր, եւ երկայնել. (Եզնիկ.։)
Կինն իշխէ մեկնել. աստուծոյ կարօղ է. (Կանոն.։)
Հրաման տայ ... գործաւորաց յասորեստանեաց. եւ յայլոց իշխեցելոց. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Այսոքիկ զիշխանաց եւ զիշխելոց նշանակեն. (Վահր. յայտն.։)
Իշխանաց յոգտութիւն իշխեցելոց (խորհել). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to give power, authority, to cause to dominate;
իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ, you placed me in the power of death, you put death in authority over me.
Իշխան եւ տէր կացուցանել. տալ իշխանութիւն եւ կարողութիւն.
Իշխեցելոյց զնա ի վերայ ամենայնի, զոր արար։ Իշխեցելոյց զնոսա կապել եւ արձակել. (Մծբ. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Թ։)
Սիրով իշխեցուցանէ ամենայն գանձուց. (Եփր. համաբ.։)
Իշխեցուցեր ի վերայ իմ զմահ. (Եփր. թագ.։)
to descend;
to fall;
to decline;
to sink;
to settle, to subside;
to light, to sit down;
to empty itself;
to lodge, to stop at, to sojourn;
cf. Սերիմ;
ի ծառայութիւն —, to lower one's self to servitude, to become a servant;
յաղքատութիւն —, to impoverish one's self, to become poor;
— ի նաւէ, ի կառաց, յերիվարէ, to disembark, to go ashore, to land;
to alight, to get out of a carriage;
to dismount or alight, to get off, to get down from a horse;
— ի գերեզման՝ իհող մահու, to descend into the grave, to be buried;
— յօթեւան ուրեք, to put up at an hotel;
— ի հպարտութենէն, to humiliate one's self;
to relent, to soften, to become calmed, appeased;
ի թիկունս —, to go to the rescue, to succour;
— ի հանդէս մարտի, to come to blows, to fight;
— գետոց ի ծով, to discharge, to fall into, to disembogue, to disgorge, to empty itself, to overflow;
արտասուք զծնօտիւք իջանեն, the tears fell down his (or her) rosy cheeks;
էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, a storm broke over the lake.
καταβαίνω, κατέρχομαι, κατάγομαι descendo, devenio, deducor եւ այլն. Էջս առնել. վայրաբերիլ. ի բարձր տեղւոջէ ի վայր կամ ի ստոր գալ՝ երթալ, հոսիլ. իջնալ, ինջնալ.
Էջ ի լեռնէ անտի։ Էջ ի խաչէդ։ Իջին երկոքին (ի կառաց) ի ջուրն։ Իջանելյերուսաղէմէ յերիքով, կամ ի տրովադա, յանտիոք, ի տիւրոս, ի սիդոն, յեգիպտոս. կամ յանդունդս, ի դժոխս, ի գերեզման, ի հող. եւ այլն։
Իջին անձրեւք։ Վտակք ջուրց իջին յաչաց իմոց։ Իջանել հրոյն զհինգ քաղաքաւ։ Ետես զհոգին աստուծոյ իբրեւ զաղաւնի՝ զի իջանէր ի վերայ նորա։ Իջանէր իբրեւ զաղաւնի յերկնից, եւ հանգչէր ի վերայ նորա։ Ընդ ճանապարհ՝ որ իջանէ յերուսաղէմէ ի գազայ։ Իջանել անօթ ինչ իբրեւ կտաւոյ մեծի։ Աստուածք նմանեալ մարդկան իջին առ մեզ։ Արիք իջէք առ այրն։ Ի՛ջէք անդր։ Ամենայն տուրք բարիք ... ի վերուստ են իջեալ առ ի հօրէն լուսոյ. եւ այլն։
Իջանել ընդ առաջ տեառն իմոյ արքայի։ Ի թիկունս իջցէ, օգնեսցէ. եւ այլն։
Արտասուք այրւոյ զծնօտիւք իջանեն. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 9։)
Խոխոջանք խոռոչանք խոռոչանց որ բղխեն իջանան ի գլխոց լերանց. (Վեցօր.։)
Փիսոն (գետ) իջանէ յովկիանու ծով. (Շիր.։)
Ի ծառայութիւն յազատութենէ իջի. (Սեբեր.։)
մինչդեռ իջեալ գայ նա ի բանի անդ իւրում (այսինքն ի վայր կոյս՝) կարգէ զայսոսիկ. (Եւս. պտմ. ՟Ի 17։)
Բանին իեցելոյ ի մարդկանին. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
ԻՋԱՆԵԼ. որպէս Զիջանիլ. մեղմիլ. դադարել. խոնհարիլ.
Ի միտս իւր իջանէր առ տանջանացն աստուծոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 11։)
Իջին ի հպարտութենէ. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
ԻՋԱՆԵԼ. Բերիլ ի չար անդր. անկանիլ.
Իջանելով յանասնականն անարգելութիւնս։ Իջանէ ի ծառայական ամբարիշտութեան զառածումն. (Պիտ.։)
Եթէ միտք ոչ ճգնեսցին եւ իջցեն ընդ փափուկս, այլ եւս առաւել դժուարեսցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ԻՋԱՆԵԼ. Սերնդեամբ յաջողել.
Ի նաթանայ իջանէր ազգն ի յովսէփ, եւ ի սաղմոնէ իջանէր ի մարիամ. (Խոր. առ արծր.։)
ԻՋԱՆԵԼ. իբր Իջավանիլ.
Յղեաց կոչեաց զտուբիա, առ որում իջալ էր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 12։)
Երթեալ իջանէաք ի քաղաքագեղն մեղտի։ Ի նոյն վայրի իջեալ բանակեցան. (Զենոբ.։)
Յանհոգս էին իջեալ պարսիկքն. (Մամիկ.։)
to make to descend, to cause to fall;
to let down, to lower;
to pull down, to take down;
to unfasten, to untie;
to turn out, to discard, to dismiss, to remove;
— զառագաստ նաւու, to lower sail, to strike sail;
արտասուս —, to shed tears, to weep.
κατάγω, καταβιβάζω, καταφέρω , καθίημι, χαλάω deduco, defero, dimitto եւ այլն. Տալ իջանել. ի վայր բերել, ածել, առաջնորդել. խաղացուցանել ի բարձր դրից ի ստորին կողմանս. իջեցնել, ինջեցնել.
Ի ցոյց կամ իջուցին զնա անդր։ Իջուցից զքեզ ի գեդդուրն։ Իջոյց զնա ի վերուստ ի սեղանոյ անտի։ Իջուցին զբեռն իւրաքանչիւր ի գետին։ Իջուցից ի վերայ քո զամենայն թռչունս երկնից։ Իջուցին վանդակաւ ընդ պարիսպն։ Իջուցին մահճօքն հանդերձի մէջ առաջի յիսուսի։ Զմեծ մասն ժողովրդեանդ, զոր իջուցեր յուրախութիւն քո.եւ այլն։
Իջուցանել զնա ի վիրապն ներքին. (Ագաթ.։)
Իբրեւ զուռնածս որք պատեն զչանթս հրայրեաց. մին առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)
Իջուցանէր յամրոցաց անտի. (Եղիշ. ՟Ե։)
Այն որ անձրեւ յետ երաշտին՝ իջոյց նըման իջման քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Արտասուաց գետս իջուցանէ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Կառաչ նորա ի վերայ իջուցանեաց նորա. յն. իջուցանողի. այսինքն որ տայ արտասուս իջուցանել. (Սիր. ՟Լ՟Բ. 18։)
ԻՋՈՒՑԱՆԵԼ. Վայրաբերեալ ի չար անդր.
Իջուցանել յանասնական անկարգ խառնակութիւն։ Ի բանական աշտիճանէն յանասնոցն իջուցանէ նմանութւին. (Պիտ.։)
ԻՋՈՒՑԱՆԵԼ. Շարունակել զպատմութիւն կամ յազգաբանութիւն ի նախնեաց եւ այսր.
նմանագոյնք արդեօք եբրայեցւոցն պատմադրաց ի վերուստ ի քեզ իջուցանեմ անսխալ (Խոր.՟Ա. 2։)
really, in effect, in fact, truly;
— բարի, essentially good;
— բերկրանք, true or durable pleasures.
κυρίως proprie τ’αὑτῶς eodem modo յատկապէս, տիրապէս. ստուգապէս. էապէս. եւ Նոյն մնալովմիշտ.
Որ ոչ բնաւին մեռեալ աշխարհի, եւ ոչ իսկապէս կենդանի աստուծոյ։ Իսկապէս մեղայ. (Նար. ՟Ի՟Զ. ՟Ի՟Է։)
Ինքն յինքեան իսկապէս եւ մշտնջենաբար գոլով, կալով, եւ մնալով. (Դիոն. թղթ.։)
Իսկապէս բանն աստուած միացաւ ի մարմնի անփոփոխ գոլով յէութեան. (Շար.։)
Որպէս ասաց ժանտն եւտիքէս, թէ ոչ մարմին առ իսկապէս. (Յիսուս որդի.։)
Իսկապէս եղանակ բաժանման։ Իսկապէս տեսական եւ գործնական՝ իմաստասիրութիւնն է միայն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Ա։)
Քաղցրութիւնդ իսկապէս՜ Չարս իսկապէս. (Նար. ՟Ժ՟Է. ՟Կ՟Ա։)
Իսկապէս տէրն։ Իսկապէս բարւոյն. (Շ. բարձր.։ Սարգ. յկ. ՟Ա։)
Queen;
— Կոյս, the Holy Virgin;
— երկնից, queen of heaven.
իսկապէս եւ տիրապէս թագուհի. ճշմարիտ արքայուհի. օգոստատիրուհի. սեպհականեալ մակդիր տիրամօր կուսի.
Իսկուհի երկնի։ Դշխոյ անարատ ամենից կուսից իսկուհի։ իսկուհի երկնային կենդանեաց գաւառին. (Նար.։)
Վասն իսկուհւոյդ երկնից մարիամայ. (Բենիկ.։)
Էջ ի յաթոռոյ յարգանդն իսկուհոյ. (Գանձ.։)
Լայնաբար եւ զայլոց դշխոյից.
Զճշմարիտ իսկուհւոյ թագուհւոյ եւ մօր իմոյ հեղինէի ընկալայ զթուղթ։ Ո՛ղջ լերիսկուհի մա՛յր իմ. (Վրք. սեղբ. եւ կոստ.) (որպէս լտ. աւկու՛սդա)։
cf. Իւղալիր.
Իւղալի. (Վրդն. ել.։)
Ճարպաւորական իւղալիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
cf. Իւղալիր.
Ճարպաւորական իւղալիր ճրագացն. (Նար. մծբ.։)
Իւղալի. (Վրդն. ել.։)
cf. Իւղարկեմ.
χρίω, ἁλείφω ungo Իւղ ի վերայ արկանելով օծանել (իրօք կամ նմանութեամբ). եղ քսել, եղոտել, օծել.
Իւղեա՛ զգլուխդ իւղով սրբով. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
Իւղեալ կրկնակի զարձանն՝ տուն աստուծոյ կոչէ զտեղին. (Նախ. ծն.։)
Իբր զիւղեալ պատրոյկ վառեսցի. (Մաշտ.։)
Զթշուառացեալս գլուխ՝ գթութեանդ օծմամբ իւղեսցես։ Ոչ ահա մելքիսեդեկ ի վերնոց անտի հրեշտակաց ի պտղոց տեղւոյն իւղեցաւ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Ակիւղաս ասէ, զիւղեալն իւր, իսկ այլքն՝ ցօծեալ իւր ասեն. (Ոսկ. ես.։)
to weep, to shed tears, to cry;
— դառնապէս, to weep bitterly, to shed bitter tears;
— վայրապար, զ— կեղծաւորիլ, to have tears at command;
— ի ծաղուէ, to cry with laughing;
— զմեղս իւր, to mourn for, or bewail one's sins;
— զոք or ի վերայ ուրուք, to weep, to bewail, to deplore some one;
cf. Լալիւն.
եւ չ. κλαίω fleo, ploro, lamentor. արտասուել. ողբալ. աշխարել. սգալ. կոծել.
Ձայն բարձեալ մանկանն՝ լայր։ Ամբարձ զձայն իւր եսաւ, եւ ելաց։ Ելաց զնա հայրն իւր։ Լայի զժողովուրդս զայս։ Մի՛ լայք ի վերայ իմ։ Լալ լալիւն մեծ, կամ ի լալիւնմեծ. եւ այլն։ Զայսպիսի լուսաւոր կեանս յիսարութիւն լալ եւ սգալ. (Մանդ. ՟Է։)
Զանցեալ աւուրս հեղգութեան մերոյ լացցուք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Ելաց առ նմին եւ զերուսաղէմ մոլեալ։ Հեծութեան լալոյ։ Ապաքինեա՛ ի լալոյս. (նար։)
Զլալ առնոյր, կական բառնայր. (Ճ. ՟Ա.։)
ԶԼԱԼ ՀԱՐԿԱՆԻԼ. Ի լաց եւ յողբհարկանիլ. յարտասուս ցնդիլ.
Զլալ հարան։ Զլալ հարկանէր. (Ճ. ՟Ա.։)
large, broad, ample, vast, spacious, extensive;
գետ ի — ծաւալեալ, a mighty mass of flowing water, an immense, or over flowing river;
բարձր եւ — հասակաւ, a tall and stout man, fleshy, corpulent.
πλάτος latus, -a, -um. Ընդարձակ ըստ աջոյ եւ ձախոյ տարածութեան. տարածեալ ըստ կողմանցն, իրօք կամ նմանութեամբ. լան.
Զբաժակն քեռ քո արբցես՝ զխորն եւ զլայնն. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 32։)
պեղեալ երկուս հորս՝ յոյժ քաջախորս. եւ սաստկապէս լայնս. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Լայն իմն միջոցաւ իսպառ որոշեալ. (Նար. ՟Զ՟Գ։)
Բարձր եւ լայնհասակաւ. (Ագաթ.։)
Որպէս Լայնաբար, կամ ճոխաբար. Ղուկասլա՛յն եւ ընթարձակ գրեաց, զի եւ պօղոս յորդառատ էր ի բանս. (Տօնակ.։)
high chested, broad chested;
— երասանակք, rudders, helms.
որոյ լանջք են լայն, իրօք կամ նմանութեամբ.
Ի ծովս ընթանային, ի թեւս թեթեւս թռչէին, յերիվարս փայտակերտս ելանէին (ի նաւս), զերանակս լայնալանջս (զղեակս) ըմբռին. (Ճ. ՟Ը.։)
long-drawn, far stretched, long and large;
—ք երկրի, the immense size of the earth.
Ձգել ընդ լայն. լայնատարած.
լայնաձիգ հեռաւորութեամբ, եւ ընդարձակ միջոցաւ. (Նար. կուս.։)
ԼԱՅՆԱՁԻԳՔ. գ. Ընդարձակ տարածութիւն.
Սոփոկղէս ասէ, մի է աստուած, որ արար զերկինս, եւ զլայնաձիգս երկրի, եւ զծով. (Ոսկիփոր.։)
to widen, to stretch, to extend, to grow larger, to branch out;
— մարմնոյ, թիկանց, to pick up flesh, to fatten, to get fat, plump, chubby, stout.
πλατύνομαι dilator. Լայնիլ. տարածիլ ընդ լայն. ընդարձակիլ. եւ Ստուարանալ. լաննալ, մեծնալ.
Դարձեալ վերստին լայնանայ (ծով). (Արիստ. աշխ.։)
Գիրացաւ, ստուարացաւ, եւ լայնացաւ. (Օր. ՟Լ՟Բ. 15։)
latin;
— բարբառ, the latin language;
— եկեղեցի, the latin church.
ԼԱՏԻՆ λατίνος, -η, -ον latinus, -a, -um. որ եւ ԼԱՏԻՆԱՑԻ. Ազգ հռովմայեցւոց յիտալիա. Տե՛ս բռ. յտկ. ան։
Ասի եւ որպէս ա. Լատինական.
Գտաք ի լատին բարբառ եզական լինել զբառս զայս. (Երզն. մտթ.։)
good, excellent;
superior, better;
praiseworthy;
honest, upright;
— վարկանել՝ համարել, to esteem or love more, to prefer;
առ —ս ունել, to hold in honour, to reverence;
ի — անդր գալ, to become better, to improve, to ameliorate;
— է, it is good, it is better or wortb more;
— եւս, so much the better;
ո՞չ — եւս իցէ, would it not be better ? ո՞չ — եմ ես քեզ քան զտասն որդի, am I not worth more than ten sons to you ? — էր թէ մեռեալ էաք, would that we also had not survived !
ἁγαθός bonus καλός, -ον melior, -ius եւ այլն. Բարի. եւ՛ս բարի. ընտիր. հաճոյական. քաջ. գեղեցիկ. պատուական անձն՝ կամ իր. աղեկ, (լծ. յն. աղաթօ՛ս). լէվ, լծ. յն. է՛ւ. թ. էյի, եէք, ալա.
Ո՞չ լաւ եմ քան տասն որդի։ Ոչ գոյր յորդիսն իսրայէլի այր լաւ քան զնա։ Ո՞րչափ եւս նոցա տէրն առաւել լաւ է։ նուազն ի լաւէ անտի օրհնիցի։ զտիկնութիւն նորա տացէ կնոջ, որ լաւ եւս իցէ քան զնա։ Լաւ է մանուկ աղքատ եւ իմաստուն՝ քան զթագաւոր ծեր եւ անմիտ։ Տաց քեզ այլ այգի լաւ զնա։ Մի՛ փոխանակեսցէ զլաւն ընդ յոռւոյն, եւ մի՛ զյոռին ընդ լաւին.եւ այլն։
Փորձութիւնք հանդիսի լաւացն։ Երեւեսցի լաւն ի վատթարէն։ Գործել զարժանն եւ զլաւն։ Տայր իձեռն լաւի առն։ Դաստիարակաց ըստ լաւին։ Զլքումն լաւացն։ Հեղգք եւ ծոյլք գտանին ի բարին եւ ի լաւն. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Նար.։ Բրսղ. մրկ.։)
Լա՛ւ է կոյր աչօք՝ քան կոյր մտօք. (Եղիշ. ՟Բ։)
ԼԱՒ. Ազնուական. պատուաւոր. էլա.
Ունել առ լաւսն զպատուականն եւ զքաջն. (Հարիւրոցն. Վրդն. պտմ.։)
Այլ ո՛վ լաւքդ, գիտէք եւ դուք, եւ այլն. (կիւրղ. Գանձ.։)
ԼԱՒ. Օգտակար. շահեկան. կամ օգուտ.
Արարէ՛ք ընդիս որպէս եւ ձեզ օգուտ եւ լաւ իցեն. (Երեմ. ՟Ի՟Զ. 14։)
Լաւ վարկանել, կամ համարել. (Յհ. կթ. Շ. թղթ.։ Ժմ.։ Շ. մտթ.։)
դիմազ. ԼԱՒ Է. դիմազ. Բարիո՛ք է. ընտրելի է առաւել. հաճոյ է. օգտէ.
Լաւ էր թէ մեռեալ էաք։ Լաւ է՝ թէ դու ի քաղաքի իցես։ Լաւ է ինձ մեռանել քան թէ իցեմ կենդանի։ Լա՛ւ իցէ միով ակամբ մտանել յարքայութիւն աստուծոյ, քան երկուս աչս ուտել՝ եւ անկանել ի գեհեն։ Լա՛ւ էր նմա, թէ չէր ծնեալ մարդն այն.եւ այլն։
ԼԱՒ, ԼԱՒ ԵՒՍ. մ. Բարւոք. լաւագոյն.
Բարւոք առնէ.. . լաւ եւ առնէ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 38։)
լաւ վարկանել, կամ համարել. եւ այլն։
Լաւ հասկացայ. (Ոսկիփոր.։)
better;
— առնել, to ameliorate, to make better, to improve;
— վարկանել համարել, to consider highly, to prefer;
— կեանք, the future life.
κρείσσων, -ττων, κρείσσον, -ττον melior, -ius, -um. Առաւել կամ յոյժ լաւ (ըստ ամենայն առման). լաւ եւս. որ եւ պարզապէս ասի ԼԱՒ. ա՛լ աղեկ, խիստ լաւ.
տացէ զդա ընկերի քում լաւագունի քան զքեզ։ Լաւագոյն ուխտի եղեւ երաշխաւոր։ լաւագոյն եւս ուխտի է միջնորդ։ Լաւագոյն եւս ստացուածս ունիք անձանց յերկինս։ Լաւագոյնս արարէքզիւրս ձեր.եւ այլն։
Ոչ գոյր ասէ լաւագոյն քան զշաւուղ յիսրայէլի։ Լաւագոյն աստ ոչ զբարւոյ նչ ասէ, այլթէ ուժգին էր զօրութեամբ, եւ առողջ մարմնով. (Կիւրղ. թագ.։)
Ոչ ընդ լաւագոյնսն խնդայր, եւ ոչ նուաստսն արհամարհէր. որպէս երեւի, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Անցանէ աշխարհս այս, զի որ լաւագոյն աշխարհն է այն երեւեսցի. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զչարն միշտ պարտ է տանջել, զի լաւագոյն լինիցի, եւ ոչ թշուառական. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
պսակի արժանի զյոյժ լաւագոյնսն առնիցէք ի մարդկանէ։ Լաւագոյնսն առնիցէք ի մարդկանէ։ Լաւագոյն շնչով կենդանականաւ։ Զլաւագոյն ուսումն. (Պիտ.։)
ի լաւագունից ոմանց։ Պաշտմամբ լաւագունիւ առ ի նմանէ մեծարեայ. (Յհ. կթ.։)
Հանապազ լաւագունացն ցանկութիւն իշխանութեամբ եւ զօրութեամբ ունի զվայելս ցանկալեացն արհամարհել. (Բրս. հց.։)
Մաղթել դառնալ ի լաւագոյնսն. (Յհ. կթ. որ ասի, ի լաւ անդր, ի լաւն։)
արծարծմամբ լաւագունիցն հասից յառաջին ծայր կատարելութեանն. (Պիտ.։)
ԼԱՒԱԳՈՅՆ. գոյնս. մ. Բարւոք եւս. լաւ եւս.
Աստուծոյ վասն մեր լաւագոյն համարեալ. յն. լաւագոյն իմն. (Եբր. ՟Ժ՟Ա. 40։)
Զնոյն ծառայութիւն ծառայեցաք, թրեւս քեզ լաւագոյն քան զառաջնոցն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Լաւագոյնս վարդապետաց. (Խոր. ՟Գ. 60։)
tongue;
language, speech, idiom;
nation, people;
— լեզու ապխտեալ, smoke-dried tongue;
լեզու աղտեղի, foul tongue;
լեզու կօշկի, toe of a boot or shoe;
լեզու զանգակի, clapper, tongue of a bell;
լեզու երկրի, neck of land;
հայ լեզու, the Armenian language;
գաւառական լեզու, dialect, idiom;
մայրենի լեզու, mother-tongue, vernacular idiom, native language;
կենդանի լեզու, living, dead language;
ուսուցիչ լեզուաց, language-master;
վարժապետ գաղղիական լեզուի, teacher, professor of french;
լեզու չար, սուտ, նենգաւոր, a malicious, slanderous tongue;
լեզու անուշակ, մեղրակաթ, honey-tongued;
լեզու քաջ, վսեմ, eloquent;
խօսել այլ եւ այլ լեզուս, to speak many languages;
to have the gift of tongues;
լեզուի տալ, to speake inconsiderately, cf. Շաղակրատեմ;
to be full of talk;
ի լեզու գալ, արձակել լեզու, to be able to talk, to receive the faculty of speech;
արձակել, ձգել առ ոք զլեզու, to speak openly against, to contradict;
լեզուոյ դրունս դնել, ունել զլեզուն, կարճել՝ սանձել զլեզուն, to hold one's tongue;
to bridle one's tongue;
մերձ ի ծայր լեզուին ունել, to have at one's tongues end;
լեզուն ի քիմս կցիլ, to lose the use of speech, to be tongue-tied, speechless or dumb, to be struck dumb;
անոսկր է լեզու, այլ զոսկերս լեսու, the tongue has no bones and yet it breaks bones;
որպիսի՜ լեզու շաղակրատ, what a chatter-box ! կարի քաջ փոխեաց զլեզու իւր, he has much changed his language, he now sings quite an other tune.
γλῶσσα lingua. (լծորդ գտանին ընդ հյ. եւ եբր. լազօն. քաղդ. լիզան. ար. լիսան, լուղէթ. յն. ղլօ՛սսա. լտ. լինկուա). Անդամ փափուկ ի բերանի գործի ճաշակման եւ խոսելոյ.
Նախ զլեզուն կտրեցին։ Զլեզուն խնդրէին, եւ նա վաղվաղակի մատուցանէր։ Լեզու՝ փոքր ինչ անդամ է, եւ մեծամեծս բարբառի։ Խօսեցսի լեզու իմ զբանս քո։ Խօսեցան զինէն լեզուաւ նենգաւորաւ։ Երեւեցան նոց բաժանեալ լեզուք լիբրեւ ի հրոյ.եւ այլն։
Լեզու քո սիրեսցէ զլռութիւն, զի զվէրջս տեառն քո լեզուս դու. (Մծբ. ՟Թ։)
Ի գործի ազդման լեզուիս շարժութեան։ Պատասխնարան լեզուիս կարկացեալ։ Արգանել լեզուով խօսեսցիս. (Նար.։)
Շրթանց եւ լեզուոյ դնել դրունս. (Շ. ընդհանր.։)
հրեզինօք լեզուօք. (Շար.։)
Խռովեցաւ նա լեզուով իւրով միայն. (Եփր. համաբ.։)
ԼԵԶՈՒ. որպէս բարբառ. լիսան.
Եւ էր ամենայն երկիր՝ լեզու մի, եւ բարբառ մի։ Խառնակեսցուք անդ զլեզուս նոցա։ Որ խոսիցին զքանանացւոց լեզուն։ Լսէին յիւրաքնչիւր լեզուս նոցա. (Եւայլն։)
Ի մեր լեզու։ Ի յոյն լեզու։ Հելլեն եւ հայ լեզուաւ։ Ըստ մերում լեզուի։ Ընդ հռովմայեցւոց լեզուն արշաւէ. (Եզնիկ.։ Խոր.։ Յհ. կթ.։ Լմբ.։)
Կամ Այլեւայլ բարբառք, եւ շնորհք խօսելոյ յայլ լեզուս.
Եւ Ազգք եւ ազինք՝ խօսողք յայլեւայլ բարբառս.
Աշակերտեցէ՛ք ընդ ամենայն լեզուս։ Լնուլ սերմամբ աստուածապաշտութեանն զամենայն լեզուս։ ամենայն ծագաց եւ ազանց, եւ լեզուաց, եւ ժողովրդոց քարոզք։ Ի մեր չար գործոցս հարհոյիյօտարասեռից լեզուաց։ (Ագաթ.։ Սարգ.։ Լմբ.։)
ԼԵԶՈՒ. Բանն բարբառեալ լեզուաւ.
Ի վեր է քան զմիտս եւ զլեզու մարդկան։ Ունկն դնէին յեղյեղուկ լեզուի նորա։ Կշտամբեալ ի լեզուէ իւրմէ։ Ի լեզուէ ձերմէ ծանոթացաւ։ Առ աստուած ձգեաց զլեզուն։ Հակառակ լինէին լեզուոյ մարգարէիցն. (Եզնիկ.։ Եղիշ.։ Նար.։ Մագ.։ Մխ. երեմ.։)
Զի՞ տացի քեզ կամ զի՞նչ յաւելցի լեզու՛ նենգաւոր։ Լեզու սուտ ատեայ զճշմարտութին. (Սղ. ճծթ. 3։ Առակ. ՟Ի՟Զ։ Սպրդօղ չար լեզուք, եւ այլն. Յհ. կթ.։)
ԼԵԶՈՒ. որպէս Ծայր իրաց, որ եւ ՇՈՒՐԹՆ ԱՍԻ.
Յորժամ զլեզուոյ ոք զանուն բերէ, ըստ ծայրի ի կօշկի, եւ ծայրի այլոյ, եւ զճաշակական մասն կենդանոյ. (Դամասկ.։)
ԼԶՈՒ ՏԱԼ. որպէս Ի բերան առնուլ, եւ խօսել անխտիր.
Մի՛ տար լեզուի քում զամենայն խորհուրդս, որ ելանեն ի վերայ սրտի քոյ։ Զբարին իբրեւ յղանայ սիրտ քո, տու՛ր լեզուի քում։ Տե՛ս, թէ արժա՞ն իցէ, տուր զնա լեզուի քում. (Մծբ. ՟Թ։)
Ի ԼԵԶՈՒ ԳԱԼ. որպէս Ստանալ զբարբառ, կարել խօսել. Լեզու ելլալ.
Անշունչ արարածք ի լեզուս գայցեն, բան գովութեան ոչ բաւեն եւ այլն. (Յճխ. ՟Գ։)
tongue, epiglottis, uvula;
— գործեաց, index.
γλωσσάριον lingula. Փոքրիկ լեզու, եւ որ ինչ նման է նմին. տիլճիք.
Փողերակքն եւ Խռչափողքն.. . եւլեզուակն. (Նիւս. բն.։)
eloquent, fluent;
cf. Լեզուագար;
— լինիմ.
Կին զարդասէր, լեզուային, եւ անմիտ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 5։)
heaped up, gathered into a mass, amassed, drifted into a heap like a mountain;
լեռնակոյտ կարկառ, heap, mass;
rick;
pile.
ԼԵՌՆԱԿՈՅՏ ԼԵՌՆԱԿՈՒՏԱԿ. Կուտեալ՝ կուտակեալ իբրեւ զլեառն. լեռան պէս դիզած.
կարկառք լեռնակոյտք՝ ջրոցն անբաւութեանց. (Անան. եկեղ։)
cf. Լերանցամէջք.
Մէջ կամ միջոց լերանց.
Եւ է տեղին այն լեռնամէջ վիմաց. (Խոր. առ արծր։)
to flutter, to flap the wing, to beat or flutter the wings;
to fly, to fly about;
to study, to exercise one's self, to apply one's self to;
— մորթօյ, the growing of the hairs.
ԹԵՒԱԾԵԼ. Ածել՝ այսինքն շարժել զթեւս առ ի թռչել. վերաթեւել. եւ Թեւակոխել. կրթիլ. թեկն ածել, բուռն հարկանել.
Ոյց թեւածեալ փութապէս ճախրէին՝ հասանել ի տեղիս լոգարանացն. (Պիտ.։)
Թեւածեալ թռուցար յանմարմին աշխարհի (աշխարհն). (Եղիշ. միանձն.։)
Թեւածեալ յեթերայինն բարձր խորան. (Երզն. լս.։)
Որոց ուսեալ, եւ թեւածելով ընդ նոսա տղայոց՝ զամս սակաւս. (Խոր. ՟Գ. 52։)
Մորթ փղաց ոչ թեւածի իբրեւ զայլ գազանաց. իմա՛, զբռամբ ածիլ, ի բուռն անկանիլ։
of the same party;
allied;
— լինել, to take wing;
առնուլ զոք իւր —, to take aid.
Որ որպէս թէ թեւակցի այլում, այսինքն մօտ է ի թեւ զօրուն, կամ քերեալ անցանէ.
Երթայր այնուհետեւ անհոգս՝ որպէս թեւակից զօրուն պարսից. (Փարպ.։)
Եւ Որ կցէ ինքեան նոր թեւս. Թեւաբուսիկ.
Ապա թեւակից եղեալ արմաւն (փիւնիկ հաւ), վերանայր յերկինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
to flap, flutter or beat the wings, to soar up, to wing one's flight, to spread the wings for flight;
to try, to endeavour, to compel one's self to, to apply one's self to, to do without help;
to occupy one's self with;
to undertake, to follow;
— ի, to be bordering on;
յապստամբութիւն —, to insurge, to revolt;
յուսմունս —, to give one's self up to study;
— զմիմեամբք, to help mutually or one another, to assist each other;
ի տուրեւառս —, to devote one's self to commerce.
ԹԵՒԱԿՈԽԵՄ ԹԵՒԱԿՈԽԻՄ. πτερύσσομαι, πτερύομαι alis latera ferio, gestio πειράζω tento μελετάω exerceo me, curo, sollicitor ἑπιτηδεύω, -ομαι studeo, operam do Իբրու թեւօք կոխել եւ հարկանել զկողս՝ առ փութով յառաջ խաղալոյ. կամ բաբախել զթեւս. այն է Գուն գործել. ջանալ, հնարիլ, ձկտիլ. թեկն ածել. թեւածել. իղձ լինել. կամիլ. բերիլ. դիմել ջանիւ. նկրտիլ. կրթիլ. ընդելանիլ.
Կամիցին (ձագք) թռչել, եւ ոչ կարիցեն. նախ թեւակոխեսցեն, եւ ապա ամբարձցին. (Եփր. աւետար.։)
Թեւակոխէին երթալ ի Բիւթանիա. (Գծ. ՟Ժ՟Զ. 7։)
Հասեալ առաջադրութեան՝ յոր թեւակոխեաց։ Ի փառասիրութենէ թեւակոխեն յանփառութիւն։ Ի վնասակարագոյնն թեւակոխեսցէ անուսումնութիւն։ Փոյթ առաքինին՝ բնութեամբ, եւ որ թեւակոխելովն. (Փիլ.։)
Յուսմունս թեւակոխէր, եւ ի թագաւորել. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ անդէն թեւակոխէին տեսանել զսուրբ կապանս նախարարացն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զկնի աստուածային ձայնին յերկինս թեւակոխեն. (ՃՃ.։)
Հրէայքն միշտ ի մարգարէսն թեւակոխէին. (Ոսկ. ես.։)
Յիմանալի բարձրութիւնն սքանչելի լերանցն յաւիտենից թեւակոխեսջիք. (Յհ. կթ.։)
Ի մարտիւրոսութիւն ըղձալի տենչմամբ փութայր թեւակոխիլ։ Միաբանութեամբ յապստամբութիւն իմն թեւակոխեն. (Ճ. ՟Ա.։)
Թեւակոխէ ի բարիս։ Թեւակոխի յօրէնս տեառն զցայգ եւ զցերեկ. (Մծբ. ՟Թ. եւ ՟Զ։)
Եւ ոչ թեւակոխեմք առ ապաշխարութիւնն. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ա։)
Թեւակոխի ի քաւութիւն թողութեան. (Եփր. ծն.։)
Ցորքան զպատուիրանապահութեամբն թեւակոխէր, ի բաց յինքենէ հալածէր զմահն եւ զապականութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Առաւել զերկոքումբքս թեւակոխեսցուք. այսինքն յածեսցուք զբանիւք (Եւսեբի եւ Խորենացոյն) (Սամ. երէց.։)
Որք ոչ նախուստ կրթեալք են բոլորովին, ոչ է հնար թեւակոխել զայնպիսի աստուածաբանութիւնս. այսինքն մխիլ կամ յառաջել յայնպիսի եւ այլն. (Մագ. ՟Ի՟Գ։)
Թեւակոխէ զնա յիւրսն ամենաչարս. իմա՛, հնարի ձգել զնա ի չար խորհուրդս իւր, կամ կրթէ։
if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.
εἱ, εἵτε, ἅν, ἥν, ἑάν si Եթէ, որպէս թէական. թէ որ.
Թէ միայն մերձենամ ի հանդերձս նորա, փրկիմ։ Թէ հնար ինչ իցէ։ Եւ թէ կամիս։ Թէ որդի ես Աստուծոյ։ Ոչինչ է մեծ, թէ՝ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանին, եւ այլն.
Թէ մարդ ոք իցէ. (Եզնիկ.։)
Թէ եւ այլ յամեմ ես մօտ կալով առ ձեզ, կարծեմ, եւ այլն. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԹԷ. ἥ; an? Մի թէ, արդեօք, իբր հարցական կամ տրոհական.
Թէ արդարեւ ծնանիցի՞մ. (Ծն. ՟Ժ՟Ը. 13։)
Թէ համարիցի՞ս։ Զի՞նչ դիւրին է. ասե՞լ ... թէ ասել. (Մտթ. ՟Ի՟Զ. 53։ ՟Թ. 5։)
Ի գործո՞ց օրինաց ... թէ ի լրոյ հաւատոց. (Գծ. ՟Գ. 2։)
Յանուն արա՞նցն ... թէ յանուն գաւառացն. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Եւ (Խոր. ՟Բ. 89.)
Այլ զխստասրտութի՛ւնն կամիմ ասել, թէ՝ եւ զամբարհաւաճութիւն. իբր արդեօք, այսինքն արդարեւ. մանաւանդ թէ։
Զթէն ընդ բազում տեղիս դնէ ո՛չ վասն երկբայանալոյ, այլ եւ վասն յոյժ հաւատալոյ. (Ոսկ. հռ.։)
Եբրայական ոճով ասի.
Բարկացեալ երդուաւ, եւ ասէ, թէ տեսանիցէ ոք յարանցդ։ Որպէս երդուայ ի բարկութեան իմում, թէ մտցեն ի հանգիստ իմ. (Օր. ՟Ա. 35։ Սղ. ՟Ղ՟Դ. 11։) որպէս ռմկ. սանքի պիտոր տեսնայ. կէօյա մտնան պիտի. այսինքն ո՛չ տեսցէ, ո՛չ մտցեն։
ԹԷ. Մեկնական, որպէս՝ Յայտ է թէ. այսինքն թէ. իբր թէ.
Շնորհեա՛ մեզ, այսինքն թէ պարգեւեա՛։ Իսկ կանխելն, թէ անյապաղ ժամանել։ Իսկ զօրհանապազ թէ յամենայն օր. (Խոսր.։)
Ձիոյն իմոյ ի կառսն փարաւոնի նմանեցուցի զքեզ. թէ ընկղմեալ զկառս նորա՝ մերձաւոր իմ արարի, անցուցեալ ընդ ծով մեղաց։ Սրտացուցեր, թէ ոգի ետուր մեզ եւ սիրտ. եւ այլն. (Նար. երգ.։)
ԹԷ. ὄτι quod, quia Թարմատար. բա, զի. որ. քի.
Գիտաց, թէ ցածուցեալ են։ Ասիցեն, թէ կին նորա է։ Պատմեցաւ, թէ ահա ծնաւ։ Չպատմել նմա, թէ գնայցէ.եւ այլն։
Կամ իբր ռմկ. որ. այսինքն Զի. որպէս զի, վասն զի.
Ո՞վ է մարդ, զի յիշես դու զնա, կամ որդի մարդոյ, թէ այց ինչ արասցես դու նմա. (Սղ. ՟Ը. 5։)
Երթայց առ հարուստսն, եւ խօսեցայց ընդ նոսա, թէ նոքա գիտացին զճանապարհս տեառն. (Երեմ. ՟Ե. 4։)
cf. Թթուաբեր;
—ք, acid fruits in general, lemons, oranges, limes.
Իբր զնռնենիս թթուենիս, եւ նշենիս դառնենիս. (Վեցօր. ՟Է։)
shovel;
blade of an oar, oar;
rudder, helm;
bagnio, hulks;
թի պարտիզի, spade, shovel;
թի փռան, a baker's shovel;
թիակ կրակարանի, fire-shovel;
— փայտեայ, wooden shovel.
κώπη remus (թի նաւակի, եւ մեղեխ) Գործի բրելոյ, պեղելոյ, եւ Վարելոյ զնաւակ։
Յորթ (կամ յորդ կամ յարդի) եւ ի թի ծառայելոյ (կամ, եւ ի թիոյ ծառայութենէ). յն. քո՛ւֆինոս, է կողով. ռմկ. քիւֆէ։ Գուցէ թարգմանն մեր ընթեռնոյր քօ՛փի, որ է թիակ։
back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.
Յոքնականն բառիս ԹԵԿՆ կամ ԹԷԿՆ, թիկան. զոր տեսցես. (լծ. լտ. թէ՛րկում). ὧμος, ὡμία humerus. մանաւանդ νῶτος, νώτον dorsum, tergum Թիակք կենդանւոյ ի վերնակողմն քամակին՝ ուսովքն հանդերձ. ուսք. նուս. ողն. քամակ. յետին կողմն. կուռն. կռնակ, էտեւի կողմը. օմուզ. (յն. օ՛մօս. եւ նօ՛դօս)
Ջեռան թիկունք նոցա։ Վահան պղնձի ի վերայ թիկանց նորա։ Ձեռն քո ի վերայ թիկանց թշնամեաց քոց։ Զթիկունս ետու ի հարուածս։ Լի էին աչօք թիկունք նոցա։ Յետս ընդդէմ ոչ դառնային ի թիկունս իւրեանց.եւ այլն։
Հարին բեւեռս երկու յերկուս թիկունսն. այսինքն ի թիակս ուսոցն. (Հ=Յ. յունիս. ՟Ի.։)
Պատի զթիկամբք քաղաքին։ Ի թիկանց ղուզայ ի հարաւոյ կողմանէ. (Յես. ՟Ժ՟Ե. 10։ ՟Ժ՟Ը. 13։)
Ի հնգետասան կանգնոյ ի թիկանց։ Եւ յերկրորդ թիկունսն առ դրամբք քաղաքին. (Ել. ՟Լ՟Ը. 14։)
Զթիկամբքն Արագած կոչեցեալ լերին. (Խոր. ՟Բ. 43։)
ԹԻԿՈՒՆՍ ԴԱՐՁՈՒՑԱՆԵԼ. ἁποστρέφομαι, τὰ νῶτα ἑπιστρέφω tergum verto ռմկ. կռնակ դարձընել. որպէս Արհամարհել, եւ Ամաչել, մանաւանդ փախչել.
Դարձուցին յիս զթիկունս, եւ ո՛չ զերեսս իւրեանց. (Երեմ. ՟Բ. 27։ ՟Լ՟Բ. 33։)
Դարձուցին զթիկունս իւրեանց, եւ ասեն, խիստ է բանդ այդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 45։)
Զիա՞րդ դարձոյց զթիկունս իւր, ամաչեաց, եւ եղեւ ի ծաղր. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 39։)
Կորիւն առիւծու ոչ զանգիտէ, եւ ոչ թիկունս դարձուցանէ յանասնոց. (Առակ. լ. 30։)
Եւ ոչ մի ի միւսոյ թիկունս դարձոյց. (Խոր. ՟Գ. 12։)
Մի՛ յահագին սրոյ առն մահկանացուի զթիկունս դարձուսցուք. (Եղիշ. ՟Ե։)
ԹԻԿՈՒՆՍ ՏԱԼ. Արհամարհել, ի բաց դառնալ. եւ Փախչել. կռնակը դարձընել, երես դարձընել.
Դիմեաց յարեւմուտս, թիկունս տուեալ արեւելեան լուսոյն եւ կենաց դրախտին. (Անան. ի պետր.։)
Դիմօք դարձեալ առ խաւարն, թիկունս տալով լուսոյն. (Տօնակ.։)
Դարձաւ մահ յորջ իւր, եւ թիկունս ետ նահատակին. (Եփր. համաբ.։)
Շրջանակել զնա (զբոցեղէն սուրն) արար Աստուածն տէրն. զի յորժամ տեսցէ զհաւատացեալն՝ թիկունս տայ. (Բրս. գորդ.։)
Եւ որպէս Յենուլ, ապաւինիլ. կռնակը տալ ուրիշի, կրթնիլ.
Դուք թիկո՛ւնս տուք Աստուծոյ ըստ իմումս խորհրդակցութեան. (Կանոն.։)
ԹԻԿՈՒՆՔ. որպէս Օգնականութիւն. օգնական, ձեռնտու. սատար. կռնակ. օգնութիւն.
Աստուած է թիկունք եւ օգնական նորա. (Եւս. պտմ.։)
Յղեաց Շմաւոն ի թիկունս նմա արս ընտիրս մարտիկ պատերազմօղս. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 26։)
Համբաւեն, եթէ Դեմետէր երկրի ի թիկունս իցէ, եւ Պոսիդովն՝ ծովուն. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ զերկոսեան թշնամի առնել. եւ ոչ առանց միոյ թիկանց կարեմք կեալ. (Բուզ. ՟Ե. 33։)
ԹԻԿՈՒՆՍ ԱՌՆԵԼ. Նեցուկ եւ օգնական ինքեան առնել. յենուլ եւ յարիլ յայլս իբրեւ ի ձեռնտուս եւ ի նիզակակիցս. իրեն կռնակ ընել. Տե՛ս (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 1. 12։ ՟Ժ. 23։ ՟Ժ՟Բ. 8. 16։ ՟Ժ՟Դ. 24։ Ես. լ. 2։)
Առնել զնա թիկունս (կամ թիկունք) օգնականութեան. (Խոր. ՟Բ. 29։)
Նախ ճշմարիտ զղջմամբ զԱստուած թիկունս առնիցեն. (Մխ. երեմ.։)
Զթիկունս հաստ առնիցեն՝ մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. ի թիկանց մատնիչս եւ բարբարոսս ունիցիմք թշնամիս։
Հատանէ սահմանն ի թիկանց Ակկարոնի. (Յես. ՟Ժ՟Ե. 11։)
Բնակեցուցանէ ի թիկանց Մասեաց. (Խոր. ՟Բ. 45։)
Հայեցաւ Բենիամին ի թիկունս իւր. (Դատ. ՟Ի. 40։)
Դարձաւ ի թիկունս կոյս. (Յհ. ՟Ի. 24։)
Գնան ջուրք ոչ սակաւ ի թիկունս հիւսիսոյ լերին. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Թշնամիքն զթիկամբք անկեալ կոտորեցին զաշխարհս. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
noise, sound, din, uproar, crash;
resounding, booming, echo;
wriggling, frisking;
— ոտիզ, stamping of the feet;
— հրճուանաց, transport of joy;
—ս առնուլ, to make a noise, to resound;
to wriggle;
to rebound, to jump, to frisk or turn about;
to thrill.
ԹԻՆԴ որ եւ ԹՈՒՆԴ, թընդի, ից. (ռմկ. թունտ) Արմատ Թնդալոյ, որպէս Թնդիւն. շարժումն դղորդմամբ. ձայն դղրդման.
Թինդս առեալ անբաւ երամոց՝ եռան զեռան սլանան ի մարմնիս ծովու. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
Յորձանօք եւ որոտագոչ թընդիւք սաստկութեամբ դղորդէր զլեառնն. (Նար. յովէդ.։)
to circumcise;
զգերեզման —, to desecrate sepulchres and despoil the dead.
περιτέμνω circumcido (յորմէ Պարատել. ըստ Հին բռ. ) Շուրջ կտրել զծայրս անդամոյն. յապաւել. կրճատել. ի բաց կտրել զթլիփն իբրեւ աւելորդ. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 11։ Ել. ՟Դ. 25. եւ այլն։)
Թլփատեցարո՛ւք Աստուծոյ ձերում, եւ թլփատեցէ՛ք զանթլփատութիւն սրտից ձերոց. (Երեմ. ՟Դ. 4։)
Թլփատեցի՛ր. (Ածաբ. ծն.։)
Որ զգերեզման թլփատեալ. (իբր խորեալ. Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Պարտ եւ արժան է առ սակաւ մի յետոյ օրէնսդրութեանն՝ անդրէն դառնալ եւ թլփատել ի բամբասանաց. (Բրս. կանոն.։)
sound, noise, detonation;
sound of bells, gingle, clatter;
crash;
թնդիւն արձակել, to resound, to make a noise;
թնդմամբ հարկանիլ, to be perturbed by the uproar, to be alarmed or frightened;
— սրտի, palpitation, throbbing of the heart;
թնդիւն երակի, throbbing, beating, pulsation;
զննել զթնդիւննս երակի, to feel the pulse;
թնդիւն, կայթիւն ձեռաց, clapping;
թնդիւն, դոփիւն ոտից, tramp, trampling;
թնդիւն ժամացուցի, tick, tick-tack;
թնդիւն, գանգիւն զանգակաց, peal;
թնդիւն, բաղխիւն դրան, slam, bang;
թնդիւն, շաչիւն կառաց, rattling;
թնդիւն, թմբիւն, գոռոչ որոտման, peal of thunder, thundering noise, rumbling, roll;
թնդիւն, դափիւն թմբկի, roll;
թնդիւն, շառաչիւն զինուց, clash, clang;
թնդիւն, բոմբիւն հրետից, boom;
թնդիւն, շկահիւն գնդակաց (հրազինուց), whiz.
ԹՆԴԻՒՆ ԹՆԴՈՒՄՆ. ἧχος, ψόφος sonus, strepitus, fragor, strepitus συγκρουσμός collisio κίνησις motus σφυγμός pulsus παλμός vibratio, palpitatio Թունդ. թինդ. դղրդիւն. շարժումն. բախիւն. կոփիւն. շաչիւն. շառաչիւն. թունտ, դփըռտոց.
Թնդիւն՝ ոտնաձայն վահանաւոր վառելոց։ Թնդիւն վահանաց, կամ զօրաց. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 41. ՟Բ. Մակ. ՟Ե. 3։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 17։)
Թնդիւն որոտմանց։ Թնդիւնք եւ որոտմունք։ Ձայնք ահեղք, հնչիւնք եւ թնդիւնք։ Շաչիւն եւ թնդիւն առնելով, եւ որոտումն ասեմք այսմիկ. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. ի ՟ժ. կուս.։ Եղիշ. ՟Ը։ Արիստ. աշխ.։)
Եթէ սակաւ մի թնդիւն, ընդոստիմ. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Զիա՞րդ սիրտն ի ներքս անդ միշտ անդադար զթնդիւն պատրաստէ։ Զշարժմունս երակացն, եւ զթնդումն սրտին։ Զերակսն պնդեն, ստոյգ նկատեն զթնդմունսն. (Կոչ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)
Զ ի վեր վազումն սրտիդ, եւ զթնդմունս (կամ զթըդմունս) ի բաց բառնայ. (Բրս. բարկ.։)
Յայնժամ ամենայն արարածք ահիւ եւ դողութեամբ թնդիւն առնուն. (Մաշտ. ջահկ.։)
Շարժումն առանց բարբառոյ եւ թնդման։ Գազանաց ձայնք եւ մարդկան եւ գործեաց, եւ ամենայն թնդմունք. (Պղատ. տիմ. եւ Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Թնդմունք գազանացն։ Ի թնդմանց եւ յառաչս երեւութիցն։ Աչքն, երկիւղի հասելոյ կալելոյ, շարժմունս եւ թնդմունս անկարգս ընդունելով յինքն. (Պերիարմ.։ Սարգ.։ Փիլ.։)
Թնդմամբ յանդընդէն՝ սանդարամետէն ի հնչման ձայնէն։ Եւ ընդ ձայնին ահեղ թնդման, եւ այլն. (Գանձ.։)
cf. Թշուառաբար.
Որպէս թշուառ եւ տառապեալ. թշուառութեամբ.
Սգալի՛ զթշուառապէս եղբարցն (կեանս). (Ածաբ. աղք.։)
Թշուառապէս յերկրի աստ վտանգաւոր, ընդ Քրիստոսի սիրով երկնաւոր. (Նար. մծբ.։)
to be left, given, conceded;
to be abandoned, outcast, rejected, derelict, forlorn, permitted, allowed, conceded, lawful;
to relent, to slacken;
— ի հաւատոց, to waver or vacillate in the faith;
— ի մտաց իւրոց, to change opinion;
բղջախոհութեամբ թողանալ, to give one's self up to luxury, to lead a dissolute life;
թողացեալ կին, divorced woman.
ԹՈՂԱՆԱՅ. Թող կամ թոյղ՝ այսինքն թոյլ տուեալ լինի, թողեալ կամ թողացուցեալ լինի. լինի ներել կամ զիջանել. իբր յն. συγχωρέω, προχωρέω indulgeo եւ այլն. թող կըտըրուի, թոյլ կըտըրուի.
Ո՛չ թողասցի ձեզ ի սակէն ձերմէ եւ ոչ ինչ. յն. ոչ բարձցի. (Ել. ՟Ե. 11։)
Մեզ ոչ թողացաւ այս. (Բրս. հց.։)
Յողդողդելով մրցին միտքն, եւ ոչ թողանան ի վեր հայել. (Նեղոս.։)
Թողացան ի շնորհացն Աստուծոյ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Որ մխիթար թողացաւ լինել մահկանացու բնութեանս. (Վրդն. ծն.։)
Կամ իբր Թուղանալ. թուլանալ. կասիլ. թուլնալ, ետ կենալ. ... καθυφίεμαι remittor
Որոց ոգիքն թողացեալ են յերկնաւոր առաքինութենէն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Թողասցին բազումք ի հաւատոց. (Մեսր. երէց.։)
Զի փորձեսցէ, եթէ թողացա՞ւ ի մտաց անտի իւրոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Տեսանե՞ս, թէ զիա՛րդ եւ ի տրտմութեան անդ չթողանան ի չարէն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Որպէս են ճշմարիտ եւ հարազատ որդիք. այլք յերկրորդ ամուսնոյ, այլք ի թողացելոյ, եւ այլք յաղախնոյ. (Կլիմաք.։)
remission, relaxation, pardon, discharge, release, deliverance;
defection;
խնդրել —, to ask pardon, to make excuses;
— տալ, շնորհել, to pardon, to grant pardon, cf. Ներեմ;
— արա ինձ, I beg pardon, excuse me;
have the goodness;
with permission, by your leave;
— առնել ումեք, to pardon, to condone, to absolve;
— առնել երկրին, to remit taxes or tribute;
to condone the burdens of taxation, to lighten;
to let the earth lie fallow;
— առնել ի կապանաց, to unbind, to release;
— լինել մեղաց ումեք, to be absolved, or freed from the effects of sin.
ἅφεσις, ἅφεμα dimissio, remissio, permissio Թողուլն զպարտիս, զծանրութիւն հարկաց, զմեղս, եւ այլն. թոյլտուութիւն. թողացուցումն. արձակումն. ազատութիւն. ներումն. շնորհումն. քաւութիւն. եբր. եօպէլ. (ուստի յոբելեան)
Տարի թողութեան։ Ամ թողութեան. (Ղեւտ.։ Օրին.։)
Քարոզել գերեաց զթողութիւն։ Թողութիւն առնել երկրին, ընկերի իւրում, եղբօրն զպարտուց։ Հատուսցուք ձեզ թողութիւնս բազումս. (Ես.։ Երեմ.։ Ել.։ Օր.։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 28։)
Երանի՛ ում թողութիւն եղեւ մեղաց. յն. որոց թողան մեղքն. (Սղ. ՟Լ՟Ա. 11։)
Թողութիւն շնորհեա՛ ննջեցելոց, կամ մեղաւորացս։ Շնորհել զթողութիւն. (Շար.։)
Աղաչեցին թողութիւն առնել զօրէնսն իւրեանց (այսինքն թողացուցանել)։ Վասն որոյ իրաց թողութիւն արար ձեզ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 24. 35։)
Եւ ոչ զայրին թողութիւն տալ նմա յամուսնութեան. այսինքն թոյլ տալ քահանայապետին. (Փիլ. քհ. ՟Թ։)
Մասնաւոր քահանայիցն թողութիւն արարեալ է (այսինքն թոյլ տուեալ է) ոչ միայն կոյս, այլեւ այրիս ածել. (անդ. ՟Ժ։)
Ի թողութիւն հարկաց։ Ածէր զթագաւորն ի հաւանութիւն, զի թողութիւն արասցէ նոցա ի կապանաց իւրեանց. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
to let, to permit, to allow;
to commit, to abandon, to resign, to yield, to give up, to forsake, to cast off, to leave, to desert, to get rid of;
to deliver, to free, to pardon, to remit, to release, to acquit, to forego, to pass over, to tolerate;
to repudiate;
to renounce;
— ասել, to omit, to leave out, to pass over in silence;
— զմեղս, to pardon, to absolve, to remit;
to expiate;
— զիմն ի գլուխ ուրուք, to let one go one's own way;
ձայն —, to cry out;
— առնել, to permit, to allow;
— առ ժամանակ մի, to suspend;
— զոք ի մահուանէ, to free from death;
չ-, to refuse, to hinder, not to allow;
սիրտ իմ եթող զիս, my heart failed me;
ի բաց թողցուք զայս, let us leave that aside;
-, թողանիմ, ղայ, to be left, abandoned.
ԹՈՂԱՆԻԼ կամ ԹՈՂՈՒԼ. թողաւ. ղան. եւ այլն) ἁφίημι , ἁνίημι, ἑάω, καταλείπω relinquo, sino, mitto, permitto, demitto, remitto, omitto Թոյղ կամ թոյլ տալ. իբր ի վայր կամ ի բաց դնել. ընկենուլ. զանց առնել. լքանել. առնել՝ զի մնասցէ կամ անկցի. թողացուցանել.
Զեղբայր մի ձեր աստ առ իս թողուցուք։ Թողի ի ձեռաց։ Թողից զայգի իմ, եւ մի՛ յատցի եւ մի՛ բրեսցի։ Եթող նշխար։ Թողից զպարարտութիւն իմ, կամ զքաղցրութիւն իմ։ Ոչ թողցէ զքեզ, եւ ոչ ընդ վայր հարկանիցէ։ Գուցէ թողեալ հօր մերոյ զէշսն՝ եւ զմէնջ հոգասցէ։ Զշառաւիղ արմատոյ դորա թողէ՛ք յերկրի։ Թողին զուխտն Աստուծոյ։ Թողցեն օտարաց զմեծութիւնս իւրեանց։ Մի՛ թողուր զիս Տէր Աստուած իմ։ Սիրտ իմ եթող զիս։ Իբրեւ կամեցաւ մտանել յամբոխն, ոչ թողին զնա աշակերտքն.եւ այլն։
Թո՛ղ մեզ զպարտիս մեր, որպէս եւ մեք թողումք մերոց պարտապանաց։ Թողցես դոցա զյանցանս եւ զմեղս իւրեանց։ Թողէ՛ք, եւ թողցի ձեզ.եւ այլն։
Դու Տէր բազմագութ թողեր զմեղս մեր. (՟Ա. Եզր. ՟Ը. 88.) յն. թեթեւացուցեր, կամ բարձեր։
Թողեա՛լ լիցին դմա մեղք իւր. (Ես. ՟Խ. 2.) յն. լուծցին, կամ արձակեսցին։
Այլում տեղւոյ եւ ժամանակի թողեալ (զմնացորդ բանից)։ Թողու ի վերայ նոցա զամենայն շէնս (այսինքն շնորհէ)։ Ի նոսա թողլով զշէնս ամենայն։ Եպիփանու վճարեալ զկենցաղս՝ թողեալ լինի (այսինքն մնայ) աշակերտ մի անուն Հռոփանոս. (Խոր. ՟Ա. 3։ ՟Բ. 7։ ՟Գ. 53։)
Ոչ այլ ինչ գտաւ զելս իրացն, բայց թէ թողուլ զնաւն ըստ հողմոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Այս յիւրաքանչիւր կամս թողեալ լիցի։ Զայս ի նոսա եւ յԱստուած թողլի՛ է. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ի բազում խռովութենէն՝ որ կայր ի սրտին, չէր կարօղ զձայն թողուլ (արձակել, հանել)։ Յորժամ թողոյր (այսինքն աւարտէր) զաղօթսն յեկեղեցին, վաղվաղակի փախչէր ի սենեակ իւր. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Գ։)
Ի կամս մեր զմեզ թողեալ լինի. (Նանայ.։)
Վտանգեալ յուսահատութեամբ՝ իսպառ կարծէ զթողանիլն. (Լմբ. սղ.։)
Զթողանիլն զոր կրեացն ի սկզբանէ մարդոյս բնութիւն։ Որ էր յայտնապէս լուծողի զպատահեալն մեզ թողանիլն. յն. թողումն, կամ լքումն. (Պրպմ. չ։)
Վասն նորա ասացաւ չթողանել ոգի նորա ի դժոխս. (Խոսրովիկ.։)
Կա՛մ եղեւ ինձ առնուլ փոքր մի զպէտսն. սակայն ոչ թողայ, այլ որպէս ի դատաւոր արգելայ (ի խորհրդոցս). (Կլիմաք.։)
ԹՈՂ. իբր մ. Անշաղկապ յարեալ յայլ բայ. ἅφες, εἶα sine, permitte եւ այլն. Աղէ. թո՛յլ տուր. ներեա՛. մի՛ լինիր արգել. մի՛ երկնչիր. թո՛ղ ընէ կամ ըլլայ, թո՛ղ երթայ ընէ.
Աղէ՛, թո՛ղ, ա՛ծ, ե՛կ, բե՛ր. (Թր. քեր.)
Թո՛ղ, որ լաւն է, ընտրեա՛լ կալցուք։ Թո՛ղ գրեմ եւ ցուցանեմ մեծ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Գ։)
Թո՛ղ լան եւ ողբան զմեր կործանումն։ Թո՛ղ համարձակ գայ նստի թագաւոր. (Լաստ. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Ը։)
Թո՛ղ ինքն նախ երթայր եւ առնոյր զթագաւորութիւնն. (Եզնիկ.։)
Ինձ, թո՛ղ, մեծաբանէք. Աստուծոյ ընդէ՞ր. (Վանակ. յոբ.։)
Թո՛ղ, դու է՞ր չհասեր թիկին։ Թո՛ղ, դու զիա՞րդ կացեր լըռին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Թո՛ղ խաւարի ինձ լոյս արեւուն, թո՛ղ շիջանին ինձ պարք աստեղաց, երբ զքեզ ի խաչ տեսի բեւեռած. (Գանձ.։)
Եթէ այս ի մտի էր քո, թո՛ղ փրկեալ էր (քո) զնոսա։ Թո՛ղ կերեալ էր ձեր զնա ի տեղւոջ մի սուրբ. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)
ԹՈՂ. իբր նխ. հանդերձ խնդրով. ἑκτός sine, praeter, extra, relictis, exeptis Թանց. թո՛ղ ա՛նց. առանց. բաց ի. ուրոյն. արտաքոյ. արտաքս հանելով կամ թողլով. թո՛ղ, մէկ դի՛ դիր, դուրս, ի զատ.
Եղեւ սով յերկրին, թո՛ղ զառաջին սովն։ Թո՛ղ զմեռեալսն վասն կորխայ։ Թո՛ղ զբնակիչս գաբաացւոց։ Եզն, կով, ոչխար, թո՛ղ զեղջերու եւ զայծեամն։ Թո՛ղ զայլ աղխ։ Թո՛ղ զմեհեւանդս, եւ թո՛ղ զմանեակս ոսկիս։ Թո՛ղ զկանայս եւ զմանկտի։ Թո՛ղ զայլ նեղութիւնսն.եւ այլն։
Թո՛ղ անդր զմարդիկ մեռեալ ... լային զթամուզ. (Մամբր.։)
Այո՛ թո՛ղ անդր ասէ զայդ, նա Պետրոս իսկ ասաց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Ի Տիտոսէ կայսերէ մաշեցան ի սուր սուսերի, թո՛ղ քան զորս ի պաշարմանն սովոյն. (Կիւրղ. ղկ.։)
ԹՈՂ ԹԷ. իբր շ. μήτιγε; καὶ ὄτε, ἕαν δὲ quanto magis? եւ այլն. Ապա քանի՞ եւս. ո՞ւր մնայ այնուհետեւ. մանաւանդ. ո՞ւր կը մնայ.
Երկինք ոչ են անարատ առաջի նորա, թո՛ղ թէ այր գարշ եւ անսուրբ։ Եթէ մեծ ինչ բան խօսեցեալ էր ընդ քեզ մարգարէին, ո՞չ ապաքէն պարտ էր առնել. թո՛ղ թէ զի ասաց, լուացի՛ր, եւ սրբեսցիս։ Զհրեշտակս դատիմք, թո՛ղ թէ զերկրաւորս. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Ե. 13։ ՟Ա. Կոր. ՟Զ. 3։)
Թո՛ղ թէ՝ որ ոք բազում ոգիս հնարի ի մոլորութենէ ի ճանապարհ ածել. (Փարպ.։)
ԹՈՂ ԼԻՔ ԼԻՆԵԼ. Թողեալ լքեալ լինել. բարձիթողի ըլլալ.
Թող լիք եղեն նոքա ի նմանէ. (Եփր. մն.։)
ԹՈՂՈՒԼ. Թոյլ առնել. արձակել. ներել. շնորհել. քաւել.
languid, faint, feeble, weak, soft, delicate, tender;
— առնել՝ տալ, to permit, to accord, to give leave, cf. Թողացուցանեմ;
— առնել պարտուցն, to remit or cancel debts;
— լինել, to be permitted, accorded, conceded;
— տալ ումեք աւուրս ինչ, to concede a few days, to give time;
— տուք ինձ, let me, permit me, allow me;
— տուք ինձ զհամբերութիւն, don't make me lose patience;
leave me at peace, let me alone;
— տուր մինչեւ զայդ վայր, enough of that, enough;
տալովն Աստուծոյ, ըստ թոյլ տալոյ բարերարին, God willing, by divine permission.
ԹՈՅԼ χαύνος molis, laxus, diffusus որ եւ ԹՈՅՂ, իբր թողեալ զինքն. Մեղկ. մեղմ. կակուղ. լոյծ. ծոյլ. յոյլ. թուլ, ձգած.
Եւ ոգին սփռի իբրեւ զօդ թոյլ. (Իմ. ՟Բ. 3։)
Թոյլս առ բարեացն թռիչս. (Նար. ՟Ե։)
Զհեշտասէր թուլամորթութիւն յուլութեան թուլոյն կոնկողիռոյ. (Խոր. ՟Ա. 20։)
Ընդ գիջոյ զչորն, եւ ընդ թուլի զհաստատունն տեղային (զմանանայ). (Եփր. աւետար.։)
Յօրանչեմք եւ վեհերիմք, թոյլ անդամ եւ իբրեւ լուծեալ գտանիմք. լինի եւ բարդ, իբր թուլանդամ։
Թո՛յլ արա ինձ հանգչել, կամ զի հանգեայց. (Յոբ. ՟Ժ. 20։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 14։)
Թո՛յլ արարէք ինձ յայսմ յանցանացս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թո՛յլ արա պարտուցն. (Լմբ. պտրգ.։)
Որչափ ինչ ցուցանել էր թագաւորին՝ ցուցի, զի թոյլ լիցի ձեզ վասն ձերոց իրաց. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ա. 28։)
Թո՛յլ տուր այժմ. եւ ապա թոյլ ետ նմա։ Թո՛յլ տուք երկոցունց աճել ի միասին։ Ոչ տայր նոցա թոյլ խօսել։ Ոչ ետու թոյլ քեզ մերձենալ ի դա. եւ այլն։
Թոյլ տալովն Աստուծոյ, կամ ըստ թոյլ տալոյ բարերարին. (Իգն.։ Շ. եդես.։ Վրդն. ծն.։)
Թո՛յլ տուք զայն (այսինքն թողէ՛ք), մի՛ ոք շարժեսցէ զոսկերս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 18։)
Թո՛յլ տուք զնոսա, կոյրք են՝ կուրաց առաջնորդք. (Մտթ. ՟Ժ՟Ե. 14։)
Թոյլ տացուք մեք զայն ինչ՝ որ ինչ յայլում կողմանս մեկնեալ է մեր. (Եփր. մն.։)
Թո՛յլ տուք ինձ զհամբերութիւն (այսինքն մի՛ արգելուք)։ Առ այժմս թո՛յլ տուր այդպիսի խնդրոյդ. այսինքն թո՛ղ. մէկ դի՛ դիր. (Ճ. ՟Ա.։)
Թոյլ կապեցին զմորթն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Բ.։)
cf. Թինդ;
cf. Թնդիւն;
սիրտ ի թնդոջ իվեր վազէ եւ զկուրծս բախէ my heart throbbed.
Իբր ի բախմանէ թունդ (կամ թունտ) առնու աշխարհս. (Վրդն. դան.։)
Դարբընական բախման թընդոյն, որ գործօնեայք էին նիւթոյն. (Ներս. մոկ.։)
Սիրտք ի թնդոջ՝ ի վեր վազեն, եւ զկուրծս բախեն. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Է։)
Դասքըն հրակերպից՝ թունդ առեալ յերկնից. (Գանձ.։)
cf. Թունաւորեմ.
Դեղել թունիւք (իրօք կամ նմանութեամբ). ի չարն գրգռել.
Առաւել եւս թունեալ ի Կղէոպատրայ. (Խոր. ՟Բ. 22։)
spit, spittle;
— արձակել, to spit;
cf. Թքանեմ;
աման թքոյ, cf. Թքանոց.
πτύελος, -ον, πτύσμα, σίαλον, σίελον, -ος sputum, saliva. (լծ. թ. թիւփրիւք ). Աւելորդ հիւթ բերանոյ ի դուրս ձգելի. խուխ, պլղամ. տողուկք. լորձունք.
Թուք հասանիցէ ի սուրբն։ Յերեսաց իմոց թուք ոչ խնայէին։ Կաւ արար ի թքոյն. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 8։ Յոբ. լ. 10։ Յհ. ՟Թ. 6։)
Թուք արձակեալ պիղծ բերանովն, յայն որ կուրին լոյս ծագեաց թքովն. (Շար.։)
Թքանէր զխուխի վերայ նորա. եւ զի ակամայ անկանէր թուքն ի վերայ կոչեցեալ եղբօրն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Եցոյց նոցա զփառս յերեսս իւր յառաջ քան զթուքն, զպատիւն յառաջ քան զանարգանսն. (Եփր. յայլակերպ.։)
flight, soaring;
— աստղ, falling star;
—ք մտաց, flight of fancy;
—չս տալ մտաց, գրչի, երեւակայութեան, to give loose to one's genius or pen;
to let one's fancy ramble;
թռիչս առնուլ՝ արձակել, to take wing or flight, to wing one's flight, to soar on high;
ի թռիչս, flying, on the wing, as it flew hy, in the air.
διάπτων (stella cadens) Աստղանման լոյս թռուցեալ. որ եւ ԹՌԻՉ ԱՍՏՂ ասի. ասուպ. շիհապ, շիւհիւպ.
Դիատոնք, որ են թռիչ. (Արիստ. աշխ.։)
Թռիչք բազմանան, զոր սովորաբար աստեղաց ցոլմունս ասեն. (Երզն. մտթ.։)
Զի՞նչ է թռիչ աստղն. գոլորշի է վերացեալ հողմով, եւ մերձեցեալ ի հուրն՝ վառի ի նմանէ. եւ բռնութեամբ հողմոյն երեւի վառեալ իբրեւ զթռիչ աստղ, եւ փութով՝ շիջանի. (Տօմար.։)
ԹՌԻՉՔ. գ. ποτή, πτῆσις volatus Թռչումն. թռչելն. թիռ. թռչան. սլացումն, եւ երագութիւն թեւաւորաց, եւ այլն.
Թռիչք նորա իբրեւ զթռիչս բոցոյ հրոյ. (Երգ. ՟Ը. 6։)
Զթռիչսն (ագռաւու), եւ զձայնսն, յորժամ կոչիցէ, խտրելով. (Փիլ. լին.։)
Որպէս ի թռիչս սրաթեւ հաւուց. (Խոր. ՟Բ. 5։)
Հաւահմայք, որ զկռիչս եւ զթռիչս խտրեն. (Նախ. ղեւտ.։ եւ Մխ. երեմ.։)
Յի՞նչ իցեն այսպիսի թեւք, այլ ճշմարիտ հաւատոցն թռիչք. (Ոսկ. ես.։)
Թոյլս առ բարեացն թռիչս։ Ի թռիչս մտաց, կամ թեւոց, կամ ամբարձման։ Թռիչս արձակեն. (Նար.։)
Եմուտ ի թռիչս (այսինքն թռչելով) աղաւնի մի. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ի՟Թ.։)
bird, fowl;
— բնութիւն, the winged tribe;
flying, volatile;
—ք, the feathered songsters, the singing birds;
— օձ, winged serpent or dragon;
— բան, word or expression slipped by chance;
— արագութեամբ հասանել, to arrive like lightning;
to fly as swift as a bird.
πετεινός, πτήνον volucris, avis, ales Հաւ թռչօղ. կենդանի թեւաւոր որ սլանայ յօդս.
Թռչունս թեւաւորս։ Թռչնոց երկնից. (Ծն. ՟Ա. 20. 28. եւ այլն։)
ԹՌՉՈՒՆ ա. πτήνος, πτέριτος volatilis, volans, alatus Որ կարէ թռչել. թռչօղ. արագ իբր թեւաւոր.
Ի թռչուն բնութենէն չիք ինչ, որ առանց ոտից իցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Կարծել՝ թէ թռչուն օձ իցէ նաւն. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ասի զարքայիկ օձէ, թէ թռչո՛ւն է. (Վրդն. սղ.։)
Թեթեւագոյն եւ թռչուն բանիցն ծանրագոյն են տուգանքն. (Պղատ. օրին. ՟Դ. ռմկ. բերնէ թռած խօսք մը։)
Թռչո՛ւն արագութեամբ կինն ելեալ առ այրն հասանէր արագ եւ օդագնաց. (Փիլ. սամփս.։)
Զծուխն պարզիցէ, եւ թռչո՛ւն զմիտսն գործիցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2. (որ հայի եւ ի ՟Ա նշ)։)
to spit;
to spit out;
to spit upon, to fling, to cast, to spout;
to vomit, to throw up;
to slight, to disdain, to contemn openly, to treat with scorn, to point one's finger at, to set at nought;
ընդ երեսս՝ յերեսս ուրուք —, to spit upon a person, in his face.
Ի բաց թքեր զդառնութիւն. (Մաշկ.։)
ԹՔԱՆԻԼ. կր. Թուք ընդունել. թքով անարգիլ, եւ ի բաց մերժիլ.
եւ ն. πτύω, ἑμπτύω spuo, despuo, conspuo, inspuo, sputo Թուք ի դուրս տալ, եւ արկանել ի վերայ այլոյ. թքնել. թիւքիւրմէք.
Եթէ հօր իւրոյ թքանելով թքեալ էր ընդ երեսս նորա։ Թքցէ ընդ երեսս նորա։ Թքին ընդ երեսս նորա։ Թքեալ ի նա։ Եթուք անդր (յունկն)։ Եթուք յաչս նորա։ Եթուք ի գետին. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Բ. 14։ ՟Ի՟Ե. 9։ Մտթ. ՟Ի՟Զ. 67։ ՟Ի՟Է. 30։ Մրկ. ՟Է. 33։ ՟Ը. 23։ Յհ. ՟Թ. 6։)
Թքէ՛ք յերեսս նորա. եւ թքին. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ժ՟Դ.։)
Նմանութեամբ, Մերժել անարգանօք.
Ձեռի ներէց լինէր թքանել անարգել զպաշտօնս նոցա. (՟Բ. Մակ. ՟Զ. 19։)
Զվայելչութեամբ արհամարհեցին, եւ թքին զմեծութիւնս եւ զպատիւս. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Օրինական խտրութիւնս ի բաց թքանեն. (Մեկն. ղեւտ.։)
ԹՔԱՆԵԼ. Ի դուրս տալ, արտաքս արկանել զիմն ո՛ր եւ է օրինակաւ. ի բաց ընկենուլ.
Հրամայեցաւ ի տեառնէ վիշապ ձկանն, եւ եթուք զնա ի ցամաք. (Յովն. ՟Բ. 11։)
Յորոց սարսէինն, զնոսա թքեալ արտաքս ծովուն՝ մերկս անզէնս, անթաղս տեսանէին. (Ոսկ. ես.։)
Ծով ... թքանէ զփրփուրն արտաքս. (Պիսիդ.։)
Առաջին անկեալ սերմնն զայլսն իբրեւ զաւելորդս ի բաց թքանէ. (Եզնիկ.։)
Ի բաց տայ թքանել (հողոյ եւ ջրոյ) զմարմինս զոր կորուսին. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Սա է՝ որ ապտակեցաւ, սա է՝ որ թքաւ ընդ երեսս. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Ի ձեռնադրութիւն գալոյ ի բաց թքցի. (Կանոն.։)
to shake, to jolt, to move violently;
to heat down;
to throw down, to overturn;
to drive away, to repel, to remove;
to wink;
— զփոշի, to shake off the dust;
— զանկողին, to make or shake up the bed;
— զքուն, to shake off sleep;
— զլուծ, to throw or shake off the yoke;
— զքաղաքն, to shake, to tremble;
to destroy, to ruin;
— զսուր, to brandish a sword;
յական —, in the twinkling of an eye.
ἑκτινάσσω, ἁποτινάσσω excutio ἁποσείω amoveo. կամ ἑκρυέω effluo, defluo ἑκπίπτω excido եւ այլն. կամ Թափելով թափել. ի բաց թափել. ի վայր հոսել ցնցելով կամ հարկանելով. ի բաց ձգել. ընկենուլ. մերժել. ցրուել. կր. մեկնիլ. ցրուիլ. ի բաց գնալ. մերկանալ. թափթփել, թօթվել, հովթփել, ձգել. ... կր. մէկ դի երթալ. ... եւ այլն.
Թօթափեաց տէր զԵգիպտացիսն ի մէջ ծովուն. (Ել. ՟Ժ՟Դ. 27։)
Թօթափեցին զսափորսն՝ որ ի ձեռս իւրեանց. (Դտ. ՟Է. 19։)
Թօթափել զփոշի, զարկանելին, զտունկս, զտերեւս, եւ այլն։ Թօթափէ զձեռս իւր ի կաշառոց. (Ես. ՟Լ՟Գ. 15։)
Ի բաց թօթափել այսուհետեւ զամենայն չարութիւն. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 1։)
Թօթափեցան ի գանձից իւրեանց. (Եփր. ել.։)
Ծանր է թօթափել զքուն միջօրէի. (Կլիմաք.։)
Թօթափեալք զքուն մահու՝ զուարթնոց երկնից հետեւեցան. (Շար.։)
Վասն որոյ մեք թօթափիմք յամենայն ընչից մերոց. (Եփր. եբր.։)
իբր ձ. կր. իբր ձ.
Կայծակունք թօթափէին ի նոցանէ իբրեւ ի փայլատականց պղնձոյ. (Եզեկ. ՟Ա. 7։)
Ժողովուրդն թօթափեցան ի նմանէ։ Թօթափեցան զօրքն ի նմանէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 7։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 7։)
Թօթափեցաւ ամբոխ նորա ի նմանէ. (Խոր. ՟Ա. 31։)
Խոստովան լիցի, եւ թօթափեսցի յանօրէնութենէ իւրմէ. (Մծբ. ՟Է։)
ԹՕԹԱՓԵԼ, իլ. որպէս Շարժլել. սասանեցուցանել շարժմամբ. եւ Շարժլիլ յահէ. դողալ.
Թօթափեաց Աստուած զքաղաքս ամենայն, եւ ապարանք կործանեցան. (Ոսկ. գծ.։)
Դեռ եւս սրտակտուր թօթափին. (Լմբ. պտրգ.։)
Կամ որպէս Փարատիլ.
Ախտքն դիւրաւ թօթափին ի մարմնոցն. (Կանոն.։)
ԹՕԹԱՓԵԼ ԶՍՈՒՐ. որպէս Շրջշրջել.
Մերկացոյց զսուսերն ի վերայ առաջնոյն, եւ թօթափէր՝ զարհուրեցուցանել զնա. (Վրք. հց. ձ։)
ԹՕԹԱՓԵԼ ԶԱՐՏԵՒԱՆՈՒՆՍ. Ստէպ ստէպ թարթափել զաչս, բանալ եւ փակել.
Շրջշրջէր զաչս իւր, թօթափէր զարտեւանունս իւր, եւ թողացուցանէր տողունս ի վերայ պարանոցին. (Ճ. ՟Ա.։)
ԹՕԹԱՓԵԼ (այսինքն թօթափիլ) ԱԿԱՆ. ῤιπή, ῤοπή Քթթել, թարթել, թարթափել աչաց. որպէս Վայրկեան. րոպէ. (յն. րիբի՛, րօբի՛, որ է ձգուած. ճօճումն) աչք բանալ գոցել մը.
Յանկարծակի յական թօթափել. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 62։)
Որպէս յական թօթափել անդրէն ամփոփին. (Յճխ. ՟Բ։)
Յական թօթափել ի ձեռն հրամանի կատարեցան գործք. (Եփր. ծն.։)
Զհարկ քնոյ ի թօթափել ական վճարէր. (Կորիւն.։)
Դիւրաւ ժողովին պտուղք արդեանցն, որպէս թէ ի թօթափել ական. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 33։)
quake, shock;
— սրտի, palpitation;
— ական, wink of the eye.
Փոշւոյ ոտիցն թօթափման. (Նար. ՟Ի՟Գ։)
Մի՛ շաղախիցիս ի թօթափման նորա. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 15։)
Թօթափումն եւ ձգտումն եւ սոսկումն սրտի. (Նաւում. ՟Բ. 10։)
Արագ քան զական թօթափումն. (Երզն. մտթ.։)