exposed to the sun.
sunny.
Ունակ արեգական, կամ լուսոյ արեւու. արեգդէմ, արեւուտ.
Սկսանի յարեգունի տեղիսն հալ առնուլ ձիւնն. (Ոսկիփոր.։)
warmed hy the sun, warm.
Ջերեալ յարեգակնէ. արեգունի.
Արեգջեր տեղի. (Ոսկիփոր.։)
strong, violent.
• «զօրաւոր, սաստիկ» Պիտ. «գերա-զանց, աւելի բարձր» Երզն. քեր. գրուած է նաև արեգ «մեծ կամ առաւել» Հին բռ. առեգ «առաւել» Բառ. երեմ. էջ 30. և այս բառն է ակնարկում Վանական վրդ. երբ իր Տարե-մըտի մէջ ստուգաբանում է «արեգ-ակն՝ մեծ ակն ասի»։ ՓԲ և ՆՀԲ յաւել. ունին նաև ա-պարեկ «ազազուն» բառ, որ վերոյիշեալ ա-րեկ բառի բացասականն է։ Տե՛ս և ապարեկ։
• ՆՀԲ արի. արիական բառից։
Որպէս Արի, արիական. զօրաւոր. զօրագոյն. սաստիկ.
Մատնեալ զանձանց փրկութիւն ի մահու վտանգս վասն արտաքնոցն արեկ տենչմանց. որոց բաղձումն ընչիցն այնչափ անյագ երեւի ունել. (Պիտ.։)
Նախագահէ զնուազն քան զարեկն։ Արեկ է շինողն քան զշինուածն. (Երզն. քեր.։)
ԱՐԵ՛Կ. Փոխանակ ասելոյ՝ Արի՛ եկ.
Ղազարէ արե՛կ արտաքս ի դժոխական բանտէդ։ Փո՛յթ ընդ փոյթ արե՛կ արտաքս իմ կենդանական ձայնիւս. (Նար. տաղ ղզր.։)
jaundice.
cf. ԱՐԱԿԱՆ, որպէս Դալուկն։
of the same blood, consanguineous, kindred, relation.
consanguinity, kindred.
bloody, sanguinary.
Որ ճեմի յարեան. կամ արիւնազգեաց. արիւնաթաթաւ.
Յուղարկէք յարենաճեմս հոլովիչս զձերովն մերձաւորդ. (Պիտ.։)
sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.
• տե՛ս Արեգ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. արեվ, Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. արէվ, Ասլ. արէ՛վ, Սլմ. mրեվ, Հւր. mրէվ, Ագլ. Զթ. Հմշ. Տփ. արիվ, Ոզմ. ա՛րիվ, Մրշ. Մրղ. Տիգ. mրիվ, Հճ. այեվ, Սչ. կայ միայն արեվելք։ Նոր բառեր են արեկող, արևբաց, արևալոյս, արևազուրկ, արևահամ, արետ» հաս, արևակոխ, երկայնարև։
ἤλιος sol Նոյն ընդ Արեգ, այսինքն Արեգակն. որ եւ կոչի Արեւու ակն. եւ Լոյսն կամ շողն արեգական, իբր Երեւեցուցիչ ամենայնի։
Ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին։ Արեւն ի մուտս լինէր։ Մօտ ընդ մուտս արեւուն։ Իբրեւ արեւն ջեռնոյր, հալէր։ Անկաւ արեւն զգլխովն յոնանու։ Եւ ոչ խորշտակահար լիցին յարեւու. եւ այլն։
Ականն արեւու։ Արեւ արուսեկին. (Նար. յիշ. եւ Նար. տղ.։)
Արեգակն զծայրս արեւու յինքն ժողովելով. (Լաստ. ՟Թ։)
Ի հեշտ արեւս արեգականն. (Բուզ. ՟Դ 13։)
Յիսուս Քրիստոս իմանալի արեգակն՝ ընդ հօր, եւ ընդ հոդւոյն՝ որ արեւ է նորա. (զի է) հոգին լոյս երեսաց որդւոյն. (Վրդն. սղ. ՟Հ՟Ա։)
Քրիստափայլ արեւով (կամ արեւաւ). (Սիսիան.։)
Ո՛ւր եւ հասանէ ի ճառագայթից անտի արեգականն, արեւ կոչի նա. եւ արեգակն գլխովին յերկինս է. (Մծբ. ՟Զ։)
Լուսին ի գիշերի լուստտու լինի, բայց յարեւու անդ ընկղմի նա. (Եփր. ծն.։ (Յայլ լեզուս եթէ կամիցին զանազանել յարեգակնէ զարեւն, հարկին ասել, լոյս արեգական։))
Երդուեալ յարեւն փարաւոնի. (Ծն. ՟Խ՟Բ 15։)
Երդնու յարեւն արտաշէզի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Բ 18։)
Լոկ կենդանական շնչովքս զդանդաղանացս իմս կրեմ արեւ. (Պիտ.։)
Յիւրաքանիւր կենաց յարեւէ աստի օտարանալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
Շնորհել զարեւն իւր՝ պարգեւ արարեալ։ Ոչ են արժանի զարեւ կրելոյ. (Բուզ. ՟Ե 38։)
Եւ թէ ընդդէմ դառնայցէ, յարեւէ արկանիցեն. (Եզնիկ.։)
Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ ... եւ ողորմելի եւ եղկելի յարեւէն եւս անկանէր. (Ոսկ. մ. ՟Բ 8. յն. ելոյծ զկեանս։)
(Յարեւէն եւս անկաւ, այլ փոփոխութեամբ կարգի բանիցն։) (Սարգ. յկ. ՟Թ.)
Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի. (՟Գ. Մակ. ՟Ե 18. ի կելոյ վերջացեալ լինէիր։)
Փոխանակ կեանս առնելոյ՝ զարեւ հատէք, ասէ. (Եղիշ. ՟Ը։)
ԱՐԱՒ ՏԱԼ. Ծագել զարեւ կամ արեւու.
Որ տաս պարգեւես արեւ քաղցրութեան. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
Յորժամ անձրեւ լեալ իցէ, եւ արեւ տայցէ. (Եզնիկ.։)
ՅԱՐԵՒՈՒ, կամ ՅԱՐԵՒԻ. իբր Մինչդեռ լոյս է. լուսով.
Զի՞ է՝ զի յարեւու (կամ յարեւի) եկիք այսօր. (Եւ. ՟Բ 18. յն. փութացայք։)
Փրկել ի հովուացն զդստերսն ռագուէլի, եւ յարեւի ածել ... Գան յարեւի. (Արշ. ՟Ժ՟Ը։)
ԱՐԵՒ ՏԵՂԻ. (առաւել ռմկ) իբր Արեգունի կամ արեւուտ տեղի.
Որպէս տանջի արեւ՛ տեղի, եւ արեւն ոչ տագնապի. կոփի երկաթ հրացեալ, եւ ոչ տանջի հուր. (Ոսկիփոր.։)
ԱՐԵՒԿԱՅ կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
day-break, dawn, sun rise.
Ժամ գալստեան կամ ծագման արեւու. որ եւ ԱՐԵՒԱԾԱՅՐՔ. ԱՐԵՒԱՑԱՅԹ. ԱՐԱՒԱՀԱՐՔ. արեւցաթ
Գան ի գերեզմանն ընդ արեւագալն. (Մրկ. ՟Ժ՟Զ 2. յն. ընդ ծագել արեդական.)
Առաւօտին աղօթքն, զոր ընդ տրեւագալն կատարեն։ Եւ այսպէս ապա զարեւագալոյն զսաղմոս կատարեն։ Զարեւագալին սաղմոս. (Յհ. իմ. եկեղ. եւ Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. կան.։)
Յարեւագալիս՝ պաշտաման ամիս. (Գանձ.։)
tropic.
vanilla;
heliotrope.
ἠλιοτρόπιον heliotropium, herba solaris, martagum ռմկ. արեւածաղիկ. Ծաղիկ՝ արեւանման դիմօք, կամ որ զդէմս իւր շրջէ յարեւն կոյս ...։ (Գաղիան.։)
helioscope.
litmus, turnsole, sun-flower.
cf. Արեւագալ.
Նոյն ընդ Արեւագալ. յորդում պահու արեւն ծայրս արձակել սկսանի.
Յամենայն երկրի ընդ արեւածայրս ցօղ անկանի. (Եզնիկ.)
Ընդ արեւածայրս արկանէ ցօղ մանրացօղ ի ժամանակս ամարայնոյ. (վեցօր. ՟Զ։) (Շիր.։)
solstice
tanned;
— լինել, to be sun-burnt.
Կիզեալ յերեսաց արեւու. արեգակնակէզ՝ ըստ ՟Բ նշ.
Ցերեկ արեւակէզք էին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զցերեկ արեւակէզ առնելով. (Պիտ.։)
Արեւակէզ յամարայնի. (Յհ. կթ.։)
Արեւակէզ եղեալ տոչորի նիւթն. (Արծր. ՟Ա 3։)
Արեւաըէզ եղեալ ողկուզացն. (Շ. ընդհ.։)
to have a sunstroke.
cf. Արեւագալ.
Ժամն յորում արեւն հարկանէ կամ հարկանի, այսինքն ծագէ. արեւագալ. արեւածայրք.
Արդ ցերեկ է եւ արեւահարք. (Տօնակ.։)
perihelion.
cf. Արեւամերձ.
parhelion.
heliometer.
who worships the sun.
Արեգակնապաշտ. որ պաշտէ զարեւ իբրեւ զԱստուած. երկրպագու արեգական. արեւ պաշտօղ.
Նոքա արեւապաշտք, եւ սոքա ծառայք արեգական։ Առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն. Առ ի կշտամբութիւն արեւապաշտացն. (Եզնիկ.։)
Զարեւապաշտան յանդիմանէր. (Եղիշ. յես.։)
Ժպրհեցան ասել արեւապաշտքն, թէ ի նորա տեսչութենէ է ամենայն. (Վեցօր. ՟Դ։)
gnomon.
sun-dial.
splendid, brilliant.
Լուսափառ, լուսափայլ, արեգակնային. արեգակնակերպ.
Արեւափառ նշոյլ. (Թէոդոր. խչ.։)
orientalist.
conqueror or master of the eastern regions.
eastern region, East.
ἁνατολή oriens Արեւելեան կողմն աշխարհի, կամ այս ինչ տեղւոյ. արեւելք. եւ Որ հայի ընդ արեւելս.
Եւ եղիցի նոցա արեւելակողմն մինչեւ ի ծովակողմն ... Յարեւելակողմն մինչեւ ի ծովակողմն. (Եզեկ. ՟Խ՟Ը. 1. եւ 2.։ (գրի եւ ԱՐԵՒԵԼԱԿՈՂՄ)։)
Առաւել զարեւելակողմնն ամրացուցանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Արեւելակողմն.
that has appeared or shone in the East.
Յարեւելից նշանակեալ ծագմամբ, կամ երեւեալ.
Արեւելանշան ճառագայթք. (Թէոդոր. խչ.։)
Oriental;
—ք, արեւելիք, the orientals;
the eastern regions.
ἁνατολικός orientalis Արեւելեան. որ ինչ հայի յարեւելս կոյս, կամ յարեւելակողմն աշխարհի եւ տեղւոյ. արեւելքի.
Բնակեցուցանէ յարեւելեայ ուսոյ մեծի լերինն. (՟Ա 29։ Արեւելեայ պատուհանիւք. Արշ. վերջ։)
Զարեւելեայ տնկագործութեանն վերակացութիւն. (Պիտ.։)
ԱՐԵՒԵԼԵԱՅ, ելայք. գ. ὀ, οἰ ἁφ’ ἠλίου ἁνατολῶν orientalis, -les Արեւելեան անձն եւ ազգ. արեւելցի.
Զարթուցից զհիւսիսայինն եւ զարեւելեայն. (Ես. ՟Խ՟Ա 25։)
Ազնուական քան զամենայն արեւելեայսն։ Զարեւելեայսն եւ զեդոմայեցիս։ Մադիամ եւ ամաղէկ, եւ որդիքն արեւելեայց։ Լեառնն արեւելեայց. (Յոբ. ՟Ա 3։ Ես. ՟Ժ՟Ա 14։ Դտ. ՟Զ 3. 33։ ՟Է 12։ Ծն. ՟Ժ. 30։)
Ոչ միայն մօտաւորացն, այլ եւ բացական արեւելեաց. (Ագաթ.։)
Բոլոր արեւելեացս գրլխաւորի. (Յհ. կթ.։)
Զարեւելեայցն եկելոց ազգաց. (Պիտ.։)
oriental, eastern;
հողմն —, east-wind;
երկիր, կողմն —, East, eastern region.
Աշխարհս արեւելեան. (Յհ. կթ.։)
Արեւելեան կողմն աշխարհիս. (Ժմ.։)
Արեւելեան արեգականն ճառագայթ. (Շար.։)
ԱՐԵՒԵԼԵԱ ՑՕՂ. Ցօղ իջեալ ընդ արեւագալն կամ մօտ յելս արեւու.
Բազմազան անուշահոտ բուսակօք զարդարէի ի ձեռն արեւելեան ցօղոյ. (Պիտ.։)
East;
sun rise;
eastern regions, the orientals;
դարձուցանել յարեւելս, to set towards the East;
կորուսանել, շփոթել զարեւելս, to turn from the East.
ἁνατολή oriens, ortus, ἁπηλιώτης subsolanus Ելք արեւու. այսինքն կողմն կամ տեղին՝ ուստի ելանէ եւ ծագէ արեգակն.
Տնկեաց Աստուած զդրախտն յեդեմ ընդ արեւելս։ Եւ եղեւ ի խաղալն նոցա յարեւելից։ Բանակեսցին յարեւելից կողմանէ։ Յայսկոյս յորդանանու յարեւելից։ Յորդանան զատուցանէ ի կողմանէ արեւելից։ Յարեւելից երիքովի։ Եկեսցեն յարեւելից եւ յարեւմտից.եւ այլն։
Յարեւելից մինչեւ ի հիւսիսի. (Եզեկ. ՟Ի 47։ ՟Ի՟Ա 4։)
Պատեալ առ արեւելիւք հիւսիսոյ. (Խոր. աշխարհ.։)
Ընդ արեւելիւք. (Շիր.։)
Թէեւ բարկանայցէք, սակայն ի բա՛ց բարձէք նախ քան զմտանել արեգականն, զի մի՛ փոխանակ արեւելից ածեւմուտք լինիցիք. (Վրք. ոսկ.։)
Իսկ քաղցր է ամենայն մարդկան արեւելք. (Նեղոս.) իմա՛ զծագումն արեւու, կամ զկողմն արեւելից ըստ որում ծագօղ արեւու։ Սովին նմանութեամբ ասի Սուրբ կոյսն.
Արեւելք արեգականն արդարութեան։ Արեւելք գերարփին. (եւ այն։ Շար.։)
Իբր Արեւելեայք. Բնակիչք կամ աշխարհ արեւելից.
Արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին. (եղիշ. ՟Գ։)
Ազգ առնէ յարեւելս. (Խոր. հռիփս.։)
little or sweet sun (jesting term).
Անուշակ արեւ. սիրուն արեւ, արեւուկ.
Զարեգակն աղաչել կամեցեալ՝ ասեն, արեւիկ լուսիկ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Մանիքեցիք երդնուն յարեգակն, եւ ասեն, լուսիկ՝ արեւիկ քաղցրիկ, լի ես տիզերօք. (Ոսկիփոր.։)
ungrateful.
(որպէս թէ Արեւասուտ) ἁγνώμον ingratus Ապաշնորհ. որ ոչ ճանաչէ զերախտիս կենաց եւ այլոց բարեաց, կամ դաւաճան կենաց. անմիտ, անճանաչօղ, ապերախտ.
Վասն է՞ր ի մեծացուցչէն վրիպեալ, եւ զչքաւորն թախանձես. զհատուցիչն խլխլես, եւ զարեւիշուշտն հատուցանել հաշուիս. (Ոսկ. մ. ՟Գ 3։)
a sunny day;
fine weather.
կամ ԱՐԵՒ ԿԱՅ. Ուր կայ լոյս արեւու.
Ոչ հանապազ հանէ (արտաքս մրջիւնն զհատսն), այլ յորժամ գիտէ թէ արեւկայ եւ պարզ իցեն, եւ ոչ անձրեւ. (Վեցօր. ՟Թ։)
West sun set;
the western nations;
յարեւմուտս կոյս, westerly, towards the west.
δύσις, δυσμή occasus (solis) Մուտք արեւու, այսինքն մտանելն ի խոնարհելով ի ներքին կիսադունտն. երեկոյ. արեւը մարը մտնալը.
Զենցես զզատիկն առ երեկո ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս։ Եւ եղեւ ընդ արեւմուտս (կամ ընդ արեւմուտն) հրամայեաց յեսու. (Օր. ՟Ժ՟Զ. 6։ Յես. ՟Ժ 27։)
Զի՞նչ արդեօք եւ արեւմուտք աստեղաց. վասն մերոյ օգտի՞ եղեն, քան թէ հարկի շրջաբերութեանն պատեալք ընդ բոլորին. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ. δυσμή occidens Կողմն երկնից, կամ տեղին, յոր մտանէ արեւն, որ եւ ԱՐԵՒՄԱՅՐ՝ յորում լոյսն ադանի, հակակայ արեւելից.
Մինչեւ ցծովն արեւմտից։ Որոյ նիստն ընդ արեւմուտս է։ Որ նստի ընդ արեւմուտս։ Յարեւմտից մովաբու։ Յերկրէ արեւելից, եւ յերկրէ արեւմտից։ Յարեւմուտս կոյս քաղաքին.եւ այլն։
(Արեգակն) յարեւմտից մինչեւ յարեւելս երթայ ի մանկութիւն. դարձեալ յարեւմուտս կամօք քովք ծերացեալ հասանէ. (Ագաթ.։)
Արեգակն մտանէ յարեւմուտս։ (եւ նմանութեամբ) Արեգակնն՝ որ պարունակեցաւ արեւմուտիւք մարմնոյն. (Լմբ. սղ.։)
Յարեւմտից հարաւոյ. (Յհ. կթ.։)
Արեւմուտք տապանն (Յիսուսի) եղեւ արեւելք ... ի խաւարէ լոյս մեզ ճառագայթեաց. (Գանձրն.։)
Որ զդէմս յարեւմուտս է հաստատեալ. (Նեղոս.) իմա՛, ի խաւարային կողմն անխրատ վարուց։
ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ. իբր Արեւմտեայք.
Արեւմուտք յարեւելս ընթացեալք հասին. (Շար.։)
Արեւելք եւ արեւմուտք գիտացին. (Եղիշ. ՟Գ։)
west;
—ք, the western nations, cf. Արեւմուտք.
δυσμικός occidentalis Որ ինչ եւ որ ոք կայ ի կողմանս մտիցն արեւու կամ յարեւմուտս. ղարպի.
Զամենայն երկիրն, զդաշտայինն, եւ զարեւմտեայն. (Յես. ՟Ժ՟Ա 16։)
Արեւմտեայ պատուհանիւք. (Արշ. վջ։)
Արձակեալ զարեւմտեայ բազմութիւնն։ Վարդապետեցին զկողանսն արեւմտեայ՝ որպէս զարեւելեայն. (Խոր. ՟Բ 6։ ՟Գ 58։)
Ծառայեցուցանել իւր զբոլոր իսկ արեւմտեայսն։ Ըստ արեւմտեայ կուսէ. (Յհ. կթ.։)
Յաղագս մեծի եւ սաստկական արեւմտեայ շարժմանն. (Սարկ. շարժ.։)
westerly, western, west;
հողմն —, west, westerly wind;
կողմն —, west, western region.
Ազդ առնէ յարեւելս արեւմտեանն (ինքնակալ). (Խոր. հռիփս.։)
Արեւտենի՝ արեւմտենի սեռի՝ լրմամբ լիացեալ, աղերս ձայնողի առնէր ի ծայրս արեւու. (Նար. տաղ յար.։)
health;
toast;
ըմպել յ— ուրուք, to give toast, to drink to the health of some one.
Երկարութիւն կենաց.
Վասն մեղաց թողութեան, եւ արեւշատութեան։ Շինեցի զհիւրատունս ... վասն արեւշատութեան տերանց մեծոց։ Վասն երկար կենդանութեան եւ արեւշատութեան որդւոյ իմոյ Շահնշահի. (Յիշատ.։)
Յարեւշատութիւն Սուրբ թագաւորին, եւ որդւոց նորին. (Գանձ.։)
sons or worshippers of the sun.
alum.
awake.
ԱՐԹՄՆԻ ՅԱՐԹՄՆԻ Ուղղականն ունի լինել ԱՐԹՈՒՄՆ, թման. իբր Արթնութիւն.
Որք ի մեղաց անկեալ տղմի, ի քուն մեղաց են յարթմընի. այսինքն յարթնութեան մարմնոյ. (Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
watchful, vigilant.
Որ ինչ հայի յարթունն եւ յարթնութիւնն.
Քնով (ագամ) զգործեցեալ զարթնականին իէջ բերէ զգործ. (Ագաթ.։)
Զքունն արթնական։ Արթնական մեր զուարթութիւն. (Նար. ՟Խ՟Ե. ՟Ձ՟Ե։)
Արթնական կեանք ենով քայ. (Տօնակ.։)
to awake.
ἁνεγείρομαι expergiscor ռմկ. արթըննալ. Զարթնուլ. սթափիլ ի քնոյ. արթուն լինել.
Քուն հեղգացեալ մարմնոյս արթնանայ հոգեւոր զուարթութեամբն. (Նիւս. երգ.։)
Յորժամ արթնանամք, խնդրէ ի մէնջ աղօթիւք գոհանալ. Յորժամ փողն հարկանիցի եւ դու արթնանս. (Ի գիրս խոսր.։)
Առիւծն արթնացեալ, զթշնամին պարտեալ. (Գանձ.։)
Զարթո՛, մինչ չեւ ձայնն ահագնալուր արթնացեալ հաւուն ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
ἁγρυπνία vigilantia Արթունն գոլ. անքուն հսկողութիւն. սթափութիւն.
Արթնութիւն է լուծումն քնոյ, կենդանւոյն շարժութիւն ի բնաւորականն իւր ներգործութիւն. (Վահր.)
Ոչ յարթնութեան տեսիլ. (Խոր. եւ Փարպ.։)
Եցոյց ինձ բարձրեալն որպէս արթնութեամբ յայտնապէս. (Փարպ.։)
Մի՛ յարթնութեան կուրութեամբ ընդ խաւար գնար. (Եղիշ. ՟Ը։)
Արթնութիւն զթուլացեալն պնդեաց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
Շնորհեա՛ մեզ Տէր արթնութիւն, եւ այլն. (Շար.։)
Եւ Ժրութիւն արթնամիտ. զգուշութիւն. փոյթ. զգաստութիւն. զուարթութիւն. ուշ.
Զգործս մշակացն արթնութեամբ. (Ագաթ.։)
Ցուցանելով նմա բազում արթնութեամբ շուտութիւնս. (Փարպ.։)
Զնորա սրտին արթնութիւնն ոչ կարացին թմրեցուցանել։ Զմիտսն արթնութեամբ առ Աստուած ամբարձեալ. (Նար. երգ.։)
որպէս ձայնակից ընդ ռմկ. արցուք. այսինքն Արտասուք, արտօսր։ (Գրք. հց. ձ. ստէպ։)
watchful, that does not sleep;
alert, lively, vigilant, diligent, careful;
— կալ, to watch, cf. Տքնել, cf. Հսկել, cf. Սկել, cf. Արթնանալ, cf. Զարթնուլ;
քուն ընդ —ս լինիմ, to doze, to drowse, to be half asleep.
(յորմէ եւ ԶՈՒԱՐԹՈՒՆ. որպէս թէ յարոյթ, նյսինքն յարութիւն ունօղ, յարուցեալ ի քնոյ) γρηγωρέων (յորմէ Գրիգոր) ἁύπνος, ἅγρυπνος vigil, pervigil Անքուն. տքուն. հսկօղ. աննինջ. աննիրհ. լուրջ. զարթուն.
Յաւազանէն արթուն կոչեցայ (որպէս յն. Գրիգոր)։ Մինչդեռ արթունս եմ, միրհեմ. (Նար. ՟Հ՟Բ. եւ. ՟Հ՟Ա։)
Գիշերն հանգիստ քրնոյ արթնոց. (Շ. այբուբ. ՟Բ։)
Արթնոցն եւ փութացելոց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ շաղախեցան ձեռք արթնոցն յարիւն։ Էջ զուարթունն յաղօթս արթնոյն։ Այն որ ննջէն հանդերձ արթնովն. (ՃՃ.։)
Իբրեւ քուն ընդ արթունս եղեալ. այսինքն նիրհեալ. (Ագաթ.։)
Նմանութեամբ՝ Զգաստ. ժիր. ուշադիր. փոյթ.
Արթուն մտօք, կամ միտք. (Ժմ.։ Խոսր.։)
Արթուն ունել զոգիսն։ Արթուն խնդրուածովք կատարել զգիշերն յաղօթս. (Փարպ.։)
Արթուն լինել աղօթից. (Մանդ. ՟Գ։)
Որ արթուն եւ ժիրք էք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 13։)
ԱՐԹՈՒՆ ԿԱԼ, կամ ԼԻՆԵԼ. γρηγωρέω, ἁγρυπνέω vigilo Տքնիլ. հսկել, սկել. եւ Զարթնուլ. ( ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ 27։ Մտթ. ՟Ի՟Զ 40։ ՟Ա. Թես. ՟Ե 10։ Նեեմ. ՟Ե 3։ Երգ. ՟Ե 2։ ՟Ա. Եզր. ՟Ը 60։ ՟Բ. Եզր. ՟Ը 29։ Ղկ. ՟Ի՟Ա. 36։)
Իսկ դատաւորն երմոգինէս յարթունս յարթունս եղեալ՝ լայր. (Ճ. ՟Ա.։)
ԱՐԹՈՒՆ, ՅԱՐԹՈՒՆ, ՅԱՐԹՈՒՆՍ. մ. Յարթնութեան. յարթմնի. ի ժամու արթուն գոլոյ.
Զբազումս ի քուն կամ յարթուն սպան իսկ։ Սողունք վնասեն յարթունս, կամ ի հանգչելն յաշխատութենէ. (Խոսր.։)
Իբրեւ ի քուն իմն ի խոր արթուն ետուն զանձինս յափշութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
• , ի հլ. «պատշաճ և վայելուչ բա-նը» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 1. «արժանիք, արժանաւորութիւն» Սիր. լը. 18, Իմ. ժգ. 15. «իրաւունք, արդարութիւն» Եզն. որից արժան է «վայելուչ է, յարմար է» ՍԳր. Ագաթ. տռ-ժանանալ Ագաթ. արժանապէս Իմ. ժզ. 1. Ա. թես. բ. 12. Կոչ. ժզ. արժանաւոր ՍԳր. Ագաթ. Իւս. պտմ. Վեցօր. արժանաւորել Առաթ. ար-ժանաւորութիւն Ագաթ. Վեցօր. արժանի ՍԳր, Բուզ. Սեբեր. Ոսկ. Վեցօր. անարժան, ի և ի-ա հլ. ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. Կորիւն. Բուզ. Եզն. անարժանութիւն ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յետին և յունարէնի վրայ ձևուած են՝ արժանահաւատ =յն. ἀέιότιστος, արժանապատիւ= ձέιá. τιμος, արժանապարտ= αζιόγρεως, արժանա-յաղթ= ἀζιόνιϰος և նմաններ։ Նոր բառեր են արժանայիշատակ, արժանապատւութիւն ևն։-Բառես երերորդ առումը դրամական է. որից ունինք արժանք «դրամի վրայի կնիքը» և արժանել «դրամը կնքել և արժէքը որոշել» Ոսկ. մ. ա. 11. արժան է «կարժէ, գին ունի» Ծն. իգ. 9. Ա. մնաց. իա. 24. արժանի «գին ու-նեցող, արժող» Սեբեր. արժան «դիւրագին, է-ժան» Ճառընտ. Ոսկ. յհ. բ. 14 ևն. այս միև-նոյն բառն է՝ որ ր-ի յապաւումով դարձել է խժան, յաժան, աժանք. ինչ. Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 113 (Յովել. գ. 6) «Զմանկունս եբրայեցիս ոնէին յաժան»։ Նոր գրականում բառիս երկու առումների համար առանձին տարբերութիւն ռնելով՝ գործածւում է արժան «վայելուչ» և աժան (արևմտեան գրական), էժան (բայց նաև արժան՝ արևելեան գրական) «դիւրա-գին»։ Ըստ այսմ ունինք (ա կամ է նախաձայ-նով) էժանագին, էժանանոց, էժանանալ, է-ժանութիւն ևն։
• -Պհլ. aržān «արժան, արժանի», որ աահուած է margaržān «մահու արժանի» բարդի մէջ, aržānīh «արժանիք, արժա-նաւորութիւն», aržānīk «արժանի, արժա-նաւոր», պազենդ. arzāni «արժանիք», պրս. [arabic word] arzān «արժանի, արժանաւոր. 2. ռիւրագին, էժան», arzāni «արժանաւորու-թիւն». մեր բառը իր կրկին նշանակութիւննե-րով էլ փոխառեալ է իրանեանից, որից են նաև ասոր. [arabic word] arzān, քրդ. erzan «է-ժան», արևել. թրք. arzanlik «առատութիւն»։ Տե՛ս նաև յաջորդ բառը։-Հիւբշ. 92։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ։ ՆՀԲ յիշում է պրս. էրզան և լծորդ է դնում յն. ἀšιον «արժանի»։ Gosche 38 սանս arh, զնդ. arəla, պրս. arǰ, arzani ևն։ Karst, Յուշարձ. 401 սումեր. garza «օրէնք, հրաման», garzi «արդար» բա-ռերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. աժան, Ասլ. աժա՛, Ջղ. յերժան, յեժժան, յեժան. Երև. Մրղ. Սլմ. Տփ. էժան, Ղրբ. է՛ժան, ի՛ժան, Շմ. էյժան, Ալշ. Մշ. յէժան, Ոզմ. հեժան, Ագլ. Վն. էժmն, Մկ. հէ-ժmն, Տիգ. էժժmն, Գոր. ի՛ժան, Հմշ. էժօն. այս բոլորը նշանակում են «դիւրագին»։ Գրա-կան փոխառութիւն է արժանի՝ որ տեղ տեղ գտնում ենք գաւառականներում։ Սրանցից դուրս ունինք նաև Մշ. աժնեկ, Տփ. ա՛րժնիկ, որոնք երևան են հանում հին հյ. *արժանիկ ձևը։ Այս բառը թէև աւանդուած չէ գրաբար գրականութիւնից, բայց անշուշտ հնապէս գո-յութիւն ունէր, որովհետև ներկայացնում է ճիշտ պհլ. arzānīk «արժանի» բառը, որից փոխառեալ է։
τὸ ἅξιον, δέον, καθήκον, ἁνῆκον, ἕνον dignum, debitum, quod licet, officium, conveniens Որ ինչ երեւի արժել. որ ինչ պա՛րտն է. իրաւացին. օրինաւորն. յանկաւոր. կարեւոր. պատշաճն. վայելչականն. (իսկ պ. էրզան՝ է արժան, եւ արժանի, եւ աժան այսինքն դիւրագին. լծ. եւ յն. ա՛քսիօն)
Կշռեա՛ ինձ զարժանն բաւականութեամբ։ Բայց աղէ՛ զարժանն իսկ։ Մի՛ առաւել ինչ խորհել քան զարժանն խորհելոյ։ Այն է արժանն։ Հրաման տալ քեզ զարժանն.եւ այլն։
Ոչ ոք կարէ ասել զարժանն զնորա զամենազօր մեծութեանն. (Յճխ. ՟Բ։)
Ոչ կանխեալ գիտացեալ ձեր զարժանն. (Ագաթ.։)
Զպատեհն եւ զարժանն առնեմք. (Փարպ.։)
Հատուցից նոցա զարժանն. (Խոր. ՟Բ 30։)
Առաքինութիւնք, եւ վճարմունք ուղղութեանց, եւ որք ասին առ իմաստասէրս՝ արժանք. այսինքն պատշաճք. (Փիլ. այլաբ.։)
Բիւր ոտիքս ծախեաց փիլիսոփոսն երկայնաբանութեամբ, զի կարտսցէ ցուցանել թէ զինչ իցէ արժանն։ Զարժանն եւ զիրաւն եւ զօգուտն եւ զդէպն ամենայն առաքինութեանց՝ սակաւ եւ յայտնի բանւք ուսոյց մեզ Քրիստոս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1։)
որպէս Արժանաւոր ինչ. որ եւ ասի ԱՐԺԱՆԻՔ.
Արժանպատիւ։ Արժան երկիւղ. (Փարպ.։)
Արժան խրատ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Արժան պատուհաս. (Լմբ. պտրգ.։)
Կրեաց զարժան պատուհասն. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ 6.) ա՛յլձ. զանարժան. յն. զանբուժելի։
Զարժան սովորութիւնն կատարել զաւուրս ՟Լ. ըստ օրինացն. (ՃՃ.։)
ἅξιος, ἁξία estimabilis, valor իբր Արժօղ. եւ արժեալ. եւ Արժէք. եւ Դիւրագին. ռմկ. աժան.
Տւեալ զլոմայսն՝ ասէ, տուք ինձ զարժան հացիկն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Քան զարժանն ի վայր արկանէ զգինսն։ Ի վայր ջանան արկանել քան զի՛նչ արժէ վաճառն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 14։)
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցի, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
Առնէր վաճառականութիւն ձիթոյ, եւ յարժանս տայր, եւ յեկեղեցիսն Աստուծոյ առանց գնոյ. (Ճ. ՟Բ.։)
իբր Արժանի.
Ծանր էր, եւ արժան մեղադրութեան. (Փարպ.։)
Որդեգրութեան լիցուք արժանս. (Շար.։)
Զամենեսեան զձեզ սպաննեմ, որպէս եւ արժան(ի) իսկ էք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
ԱՐԺԱՆ. գ. որպէս Արժանաւորութիւն. ἁξία dignitas որ եւ ասի ԱՐԺԱՆԻՔ.
Արա՛ զսուգն ըստ արժանի. (Սիր. ՟Լ՟Ը 18։)
Ըստ արժանի սրբութեան քում վայելէ. (Շար.։)
Ոչ ունիմ արժանք եւ համարձակութիւն բնաւին հայել ի քեզ. (Բենիկ.։)
Ըստ արժանի մեծ վաստակոցն, կամ գործոց իւրոց, կամ հոգեւոր մարդկան, կամ թագաւորի. (Փարպ.։)
Ըստ արժանի հօրն դրուատից. (Խոր. ՟Գ 67։)
Ըստ արժանի սմա պատրաստէ զանձն իւր. (Եղիշ. հայր մեր.։)
Արար նմա տուն ըստ նմին արժանի. (Իմաստ. ՟Ժ՟Գ 15։) իմա՛ որպէս յն. արժանի՝ այսինքն արժանաւոր նմին։
Որք առ իս բերիք ըստ արժանի իմում։ Առաւել քան զարժանս իմ. (Լմբ. պտրգ.։)
Պօղոս ըստ իւրում արժանին առնու զնոյն, եւ ստեփաննոս ըստ իւրում. (Լմբ. սղ.։)
Իրաւունք. օրէնք. արդարութիւն. Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւ լինի. Եղնիկ։
Ես իսկ գիտեմ զարեաց աշխարհի զկարգ եւ զարժանն. (Փարպ.։)
Քանզի արժանն տանէր զնա ի տեղի հատուցմանն. (Խոր. ՟Գ. 17։)
Զի ձգէր զնոսա արժանն յայնր ջախճանի տագնապ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ 4.) յն. արժանաւորն հարկ յայնվախճան։
Ըստ արժանի անուանն՝ եւ տեսակ դիտակին. (Յհ. կթ.։)
ԸՍՏ ԱՐԺԱՆԻ, կամ ԸՍՏ ԱՐԺԱՆՆ. ՅԱՐԺԱՆՆ. իբր մ. որպէս Ըստ արժանեաց. ըստ իրաւանց. ըստ պատշաճի, ի դէպ. արժանապէս. արդարապէս. վայելչապէս.
Եւ ոչ զկոչեցեալ բարեկամն ընկալցի ըստ արժանի ի պարսից արքայէ։ Զիրաւացի պատուհաս վրէժխնդրութեան ըստ արժանին յանձին իւրում կրէր. (Յհ. կթ.։)
Ունէին ստացուածս հայրենիս ըստ արժան բաւականին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զոր ըստ արժանն վարեցի Ճշմարտել։ Ոչ ըստ արժանն զնորայն արժանապէս ասել. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Այլ եւ եղբարքն ե՛վ յարժան ե՛վ իմաստնաբար զայս առնէին. (Ոսկ. գծ.։)
Առ ի վայելել զնա ըստ արժանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 18.) յն. վարել ի կարեւոր պէտս կամ ի հարկաւոր ծառայութիւն։
դիմ. ԱՐԺԱՆ Է. դիմ. ἁξιόν ἑστι, ἕξεστι dignum est, licet, convenit, θέμις, θεμίτον ἑστι jus, fas, fas est Պարտ եւ պատշաճ է. օրէն է. վայե՛լ է. անկ է. ի ճահ է. օգտէ.
Որ երդնու յոսկին կամ ի պատարագն, արժան է։ Տայ ի կողմանց, ուստի արժան իցէ։ Խօսէին զայն ինչ՝ զոր ոչ էր արժան։ Զգուշանալ արժան է։ Ո՛չ է արժան գործել ի շաբաթու։ Ո՛չ արժան ո՛չ պատշաճ մերոյ չափոյ հասակի կեղծաւորութեամբ մտանել։ Ո՛չ է առնն բանսարկուի արժան ի տան թագաւորին լինել.եւ այլն։
Սկսանիմ աստի, ուստի սկսանելն արժան է. (Շ. թղթ.։)
Զոր քննել արժան է. (Լմբ. ստիպ.։)
Արժան էր՝ թէ վաղուց էիր դու վախճանեալ ի տանջանացդ. (Ագաթ.։)
Երեքերեւեան տեսութեամբն, որպէս արժանն է, զմայլեալս. (Դիոն. երկն.։)
ԱՐԺԱՆ Է. այսինքն Արժէ.
Տացէ ինձ զայրն արծաթոյ, որչափ եւ արժան իցէ։ Գնեցից արծաթոյ՝ որքան արժան իցէ. յն. արժանաւոր արծաթով. (Ծն. ՟Ի՟Գ 9։ ՟Ա մն. ՟Ի՟Ա 24։)
Կապիճ մի ցորեան էր դենարի միոջ արժան. (Լմբ. յայտն.։)
ԱՐԺԱՆՔ. Իբր կնիք արժեցուցիչ դրամոյ. cf. ԱՐԺԱՆԵՄ։
to arrive;
to happen, to come to pass;
to ripen;
to be able;
to have time or leisure;
ոչ —, to have no time;
to be unable;
— ի գահ թագաւորութեան, to gain the throne, to succeed to the throne;
ժաշամեցին արդիւնքն՝ բանիցն, the words are realized.
φθάνω, καταφθάνω pervenio, assequor Ժաման լինել. հասանել ի ժամու, կամ ի վերայ, կամ ի չափ, ինչ. ժմնել, հասնիլ.
Ժամանեաց եհաս ամիսն եօթներորդ։ Մինչեւ յերկինս ժամանեաց։ Պատերազմն ժամանեաց նոցա։ Են արդարք՝ որոց ժամանեն առ նոսա իբրեւ գործք ամպարշտաց. եւ են ամպարիշտք, զի հասանեն նոցա իբրեւ զգործս արդարոց։ Յօրէնս արդարութեանն ոչ ժամանեաց։ Յոր ժամանեցաքս՝ զսոյն խորհել։ Կենդանիքս ոչ ժամանեմք ննջեցելոցն. եւ այլն։
Ի ծայրագոյն թագաւորութեանն ժամանեաց ի գահ։ Ժամանեցին ինձ աղէտք չարեաց. (Պիտ.։)
Ժամանեաց ի հանգիստ անմահական կենացն։ Շութափութիւն ժամուն ոչ ետ թոյլ ժամանել զկնի մեր. (Յհ. կթ.։)
Յեղբայրութիւնն քրիստոսի ժամանեցիք։ Ամենայն բարիք՝ որ յաստուծոյ առ մեզ ժամանեն. (Սարգ. յկ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ.։)
Ժամանեցին արդիւնքն բանիցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 6։)
ԺԱՄԱՆԵԼ. προφθάνω praevenio Նախաժաման լինել. կանխել. կանուխ շարժիլ՝ հասնիլ.
Ժամանեցին ինձ որոգայթք մահու, կամ աւուրք նեղութեան, կամ աղքատութեան։ Արի՛ տէր, ժամանեա՛ նոցա, եւ խափանեա՛ զնոսա։ Առաւօտու աղօթք իմ ժամանեսցեն առ քեզ։ Ժամանեցին պահուց աչք իմ.եւ այլն։
Ժամանեսցո՛ւք ընդառաջ փեսային. (Շար.։)
Առ այն յորմէ զամենայն բարիսն քո գտանես, դամանեա՛ հանապազ. (Խոսր.։)
Կանխաւ իսկ ժամանեցի առ ի քէն բարի։ Կանխաւ ժամանէ ունել զլեզուս նորա. (Նար ՟Ձ՟գ։ Իգն.։)
Առ նախնի ժամն ժամանողաց։ Մատո՛ ժամանեա՛ (այսինքն ժամանեա՛ մատո՛) զաջդ կեցուցիչ, յօգնականութիւն ինձ սասանեցելոյս. (Նար. ՟Գ. ՟Գ. ՟Լ՟Ե։)
ԺԱՄԱՆԵԼ. εὑκαιρέω, δύναμαι opportunitatem nanciscor, vacat mihi, possum οὑ φθάνω non possum Ժամանակ գտանել. պարապ առնուլ. ձեռնահաս լինել. բաւել. կարել. ատիկել. ժմնել.
Հաց անգամ չժամանէին ուտել. (Մրկ. ՟Զ. 31։)
Ոչ ինչ ժամանեաց հասանել յամբոկ գործոյն. (Ագաթ.։)
Ո՛չ յառաջ քան զկոտորելն ժամանեաց հասանել. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Ի չարէն հալածեալք՝ բարւոյն հասանել ժամանեցին. (Շ. մտթ.։)
Զոր ոչ ժամանեմք այժմ գրել։ Զոր յայնմ ժամու ոչ ժամանեցից պաղատել. (Մագ. ՟Լ՟Թ։ Նար. ՟Հ՟Գ։)
Որպիսի. միտք ժամանեսցեն արժանաւոր իրօք ընդառաջ ելանել այնց ընթերցուածոց. (Վեցօր. ՟Ա։)
punctual, exact to the time appointed, watchful, vigilant;
— լինել, to seek, to look out for, to spy, to watch, to be on the watch, to keep watch;
— դարանակալ լինել, to lie in wait for, to be on the watch for.
Զգուշութեամբ պահօղ կամ դիտօղ ժամուց իրաց. եւ Զգուշաւոր պահպանութիւն.
Վասն այնօրիկ ասեն ժամապահ գիրք մուծանեն միանձնութեան. (Վեցօր. ՟Բ։)
Քանզի ժամապահ եղեն գիրք յայտնել զմնաձնութեան հոդւոյն. (Վրդն. ծն.։)
Ժամապահ դարանակալ լինի, թէ ե՛րբ ելցէ ոստրէոսն ի խորոցն երթալ յեզրն. (Վեցօր. ՟Է։)
Յորս անկեալ ժամապահ լինէր. (ՃՃ.։)
parsonage-house, vicarage;
— Հրէից, synagogue, Jewish chapel.
Տուն առընթեր եկեղեցւոյ, եւ սեփական այնմ.
Զժամատունն որ առաջի սուրբ կարապետին էր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
Ոչ ունին առընթեր ժամատուն (եկեղեցիք քայքայեալք). (Լմբ. պտրգ.։)
ԺԱՄԱՏՈՒՆ ՀՐէԻՑ. որպէս Աղոթանոց նոցա. սինովա, սինագովգա. (այսինքն ժողովարան)։ Ոսկիփոր.։ Որպէս եւ այլազգիացն ճամի ասի, իբր ժողովատեղի. ուստի եւ զժամն՝ ոմանք Ճամ ասեն։
clock;
watch;
— ճօճանակաւոր, pendulum;
— ծովային, chronometer;
cf. Ժամանակաչափ;
— ելեքտրական, electric clock;
— արեւային, sun-dial;
— աւազի, hour-glass;
— ջրոյ, clepsydra;
խասխաւոր —, anchor watch;
գլանաւոր —, lever watch;
գլխալար —, keyless watch;
հնչակ —, repeater, repeating watch;
զարթուցիչ —, alarum (watch or clock);
երաժշտակ —, musical watch;
ինքնահնչակ —, striking watch, hour and quarter watch;
րոպէացոյց —, seconds-watch;
ութօրեայ լարելի —, eight-day clock;
ուզզել զ—, to set one's watch right;
լարել զ—, to wind up a clock;
քակել զ—, to take a clock to pieces;
բանալի —ցուցի, watch-key;
տուփ, պատեան —ցուցի, watch-case;
թնդիւն, զարկ —ցուցի, tick-tack;
հնչել —ցուցի, to strike;
cf. Ժամ.
Ցուցակ ժամուց. Գործի որով լնի իմանալ զիւրաքանչիւր ժամս աւուր. սահաթ.
Ընթացից զստուերդ աստիճանացդ, ընդ որս իջեալ է ի ժամացոյց ետ կազմել աքազ. զի անսխալ զժամս աւուրն ի նոցանէ գիտասցէ. (Գէ. ես.։)
to vomit, to throw up;
to bubble up;
to gush out;
to pour forth, to vomit, to utter;
արիւն —, to vomit blood.
θραύω (իբր շառաչել բեկմամբ). որ եւ ասի ԺԱՅՏՔԵԼ. Փսխել. եւ Արտաքսել ի մարմնոյ. դուրս տալ.
Զդառնութեանս մաղձ ժայթքեցի. (Նար. ՟Կ՟Է։)
Արտաքս ժայտքէ զոր ի մեղացն ամբարեալ ժահահոտութիւն. (Շ. մտթ.։)
Կերակուր հալի եւ այլայլի.. . եւ արտաքս ժայտքի (կամ ժայթքի). (Երզն. մտթ.։)
Ոչ ակնածէին զանդէպսն եւ զանիրաւսն ժայթքել. (Ոսկ. գծ.։)
Մի բազմականս բարձրագոյնս կազմեսցուք, խորան կանգնել որովայնի զժայթքելն. (Ածաբ. ծն.։)
cf. Ժանգաբեր
Որ բղխէ զժանգ.
Յոր հերձուածողական ժանգաբուղխ առուքն ոչ կարացին մուտ առնել. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
plague;
pestilence, contagion, mortality, disease;
հարկանել, վարակել —իւ, to plague, to infect with the plague;
հարեալ —է, plague-stricken, infected with the plague;
ճարակեցաւ — ի զօրուն, the plague broke out in the army;
կեղտ —ի, plague-spot.
ԺԱՆՏԱԽՏ λοιμός, λύμη pestis, pestilentia, lues, contagium որ է ԺԱՆՏ ԱԽՏ. Ախտ սրածութեան՝ շաղախիչ եւ մահառիթ. որ եւ ԺԱՆՏ ասի. մահ տարաժամ, իրօք կամ նմանութեամբ. ժանտամահ, մահ.
Ժանտա՛խտ յարի ի մեզ, եւ բորոտութիւն ապականէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
Սովով եւ ժանտախտիւ (կամ ժանդ ախտիւ) եւ պատերազմաւ ապականել զմարդիկ. (Բրս. հց.։)
Ոչ ժանդախտ է մեղքն նորա, եթէ ի քեզ անցանէ. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Զ.)
Ժանդ (կամ ժանգ) իմն ախտ զամենայն հրապարակ նուիրացն ընդունէր. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Ժանտախտ՝ միանգամայն եւ սով։ Ժանդ ախտ ինչ մահաբեր, կամ շարժումն։ Սովով եւ ժանտախտիւ յապականութիւն մատնելոց. (Պտմ. աղեքս.։)
Եւ բազմութեան հերձուածողաց ժանտախտն ծաղկեցաւ. (Ոսկ. հռ.։)
Զայնպիսին հատանել եւ արտաքս ընկելուլ իբրեւ զժանտախտ յանդամոց եկեղեցւոյ քրիստոսի. (Յհ. իմ. ատ.։)
to inherit, to succeed to, to take possession of, to seize;
— զոք, to inherit from;
— զսիրտ, to gain the affections;
— զառաքինութիւնս՝ զփառս նախնեաց, to inherit the virtues, the glory of one's ancestors;
— զանուն զպարծանս, to acquire a glorious or renowned name, glory;
— զամօթ, to be overwhelmed with shame.
κληρονομέω, κατακληρονομέω haereditatem adeo, possideo Ստանալ զինչ որպէս ժառանգ հարազատ. մտանել ի ժառանգութիւն հայրենի. եւ լայնաբար, ի ձեռս բերել եւ վայելել զիմն հաստատութեամբ որպէս ժառանգութիւն յաւէժ.
Ընդոծինն իմ ժառանգեսցէ զիս։ Ո՛չ ժառանգեսցէ զքեզ դա, այլ որ ելանէն ի քէն՝ նա ժառանգեսցէ զքեզ։ Մի՛ ժառանգեսցէ որդի աղախնոյդ ընդ որդւոյ իմում իսահակայ։ Ժառանգեսցէ զաւակ քո զքաղաքս հակառակորդաց իւրոց։ Անցանէքընդ յորդանան՝ ժառանգել զերկիրն. եւ ժառանգեսջիք զնա։ Եկայք օրհնեալք, ժառանգեցէ՛ք զպատրաստեալ ձեզ զարքայութիւն ի սկզբանէ աշխարհի։ Զի զորհնութիւն ժառանգեցէք։ Ժառանգեցէ՛ք զանուն յաւիտենից։ Ժառանգեաց զաթոռ թագաւորութեան յաւիտենից։ Բայց ի կատարած զամօթ դաւոյն ժառանգէր. եւ այլն։
Որ զհայրենեանն յաջորդեալ ժառանգիցէ իշխանութիւն. (Պիտ.։)
եթէ չիցէ որդի, դուստրն ժառանգիցէ. (Մխ. դտ.։)
պարծանս անձանց ժառանգեցաք. (Եղիշ. ՟Է։)
Զեղբայրութեան խնամսն ժառանգէք. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Զ։)
Ընդ որում միաբանեալ ժառանգեցին զամբարշտութիւն. (Ագաթ.)
to make heir, to cause to inherit or possess;
անուն պանծանաց անձին —, to achieve great renown;
կորուստ —, to cause to perish.
κατακληρονομέω, κληροδοτέω haeredem facio, sorte distribuo Տալ ժառանգել. մուծանել ի ժառանգութիւն. ժառանգ եւ տէր կացուցանել. վիճակեցուցանել. սեպհականել.
Սոքա են զորս ժառանգեցոյց մովսէս։ Ժառանգեցուցանիցեն ձեզ զերկիրն։ Ընդէ՞ր ժառանգեցուցեր մեզ մի ժառանգութիւն։ Ի վաստակս ժողովրդոց ժառանգեցոյց զիոսա.եւ այլն։
Զիւր թագաւորութիւնն նոցա խոստովանայ ոչ տալ միայն, այլ եւ ժառանգեցուցանել. այս ինքն սեպհական նոցա առնել, որպէս եւ իւրն է սեպհական. (Խոսր.։)
Աւազակին զդրախտն ժառանգեցուցաներ։ զաւազակն ի դրախտն ժառանգեցուցաներ. (Շար.։ ՃՃ.։)
Օրհնութիւնս հոգեւորս մեզ ժառանգեցոյց. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Քան զամենայն աղէտս զհիքագոյնն ժառանգեցուցանէ կորուստ։ Անուն պանծանաց յաւիտեան իւրումն ժառանգեցուցանէր անձին. (Պիտ.։)
inheritance, heritage, patrimony, succession;
seizure, possession;
diocese;
ecclesiastical state, the clergy;
— թողուլ որդւոյ, to leave an inheritance to one's son;
մերժել՝ հատանել ի ժառանգութենէ, to disinherit, to deprive of inheritance, to cut off with a shilling;
առնուլ զիմն ի —, to have in inheritance;
ի — ընձեռել զոք, to place one in the church or ecclesiastical career;
ժառանգութեամբ, or ըստ իրաւանց ժառանգութեան, hereditarily, by inheritance.
որպէս հայր՝ որ թողուցու զժառանգութիւն որդւոց իւրոց։ Այր ոք եթէ մեռանիցի, եւ ուստր ոչ գուցէ նորա, տաջիք ժառանգութիւն իւր դըստեր իւրում.եւ այլն։
Թէ թողու մարդ ումեք ժառանգութիւն կտակաւ. (Մխ. դտ.։)
Բազումք են ի ժամանակիս կրօնաւորաց, որ յաշխարհի առանց ժառանգութեան էին. եւ յորժամ զձեւ կրօնաւորութեն ընկալան, տեարք եղեն ի վանորայս բազում ժառանգութեան. (Շ. թղթ.։)
Ժառանգութիւն ի վերայ սեպհական ստացուածոց ասի. ըստ որում որդի զհօր ստացուածս ժառանգէ, կամ եղբայր զեղբօր։ Է՛ ժառանգութիւն եւ այն, զոր արծաթով ոք ստանայ. (Սկեւռ. ես.։)
Որք զրկեալի հայրենական ժառանգութեան լինին տարագիր. (Պիտ.։)
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. κατάσχεσις possessio. կալուած. երկիր բնակութեան. ստացուած սեպհական.
Տաց քեզ եւ զաւակի քում զամենայն երկիրդ քանանացւոց ի ժառանգութիւն յաւիտենական։ Տուք մեզ ժառանգութիւն ի մէջ եղբարց հօր մերոյ։ Մեզ տուեալ է երկիրն ի ժառանգութիւն։ Աւերակք յավիտենից եղեն ի ժառանգութիւն մեզ։ Ոչ եղիցի նոցա ժառանգութիւն, զի ես եմ նոցա ժառանգութիւն։ Ժառանգութիւն ղեւտացւոցն։ հրեշտակ տեառն սատակեսցէյաւիտեան ժառանգութիւնս իսրայէլի, եւ այլն։ Ընդարձակեա մեզ զժառանգութիւն, զի նեղ է քանզի բազմացաք յոյժ. (Խոր. ՟Բ. 48։)
Բնակեցան իւրաքանչիւր ոք ի ժառանգութիւնս իւրեանց. (Յհ. կթ.։)
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. որպէս Ժառանգելն. ստացումն, վայելք.
Էած էմոյծ զմեզ ի ժառանգութիւն աստուածութեան իւրոյ. (Յճխ. ՟Բ։)
Զհարկաւոր կերակրանացն պէտս չափաւորաւն սահմանել ժառանգութիւն. (Պիտ.։)
Զերկնիցթագաւորութիւն առնուլ ի ժառանգութիւն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
կամ վիճակ, թեմ, ժողովուրդ ՟Ը հոգեւոր իշխանութեամբ.
Ժառանգութիւն իմ իսրայէլ. (Ես. ՟Ժ՟Թ. 25։ Քաւիչ լեր ժառանգութեան քում. Եսթ. ՟Ժ՟Գ. 17։)
Մի՛ զօշաքաղութեամբ, այլ յոժարութեամբ. մի իբրեւ տիրելով ժառանգութեան, այլ լինել օրինակ հօտին. (Ոսկ. լս.։)
ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. κλῆρος clerus, clericatus. Ժառանգաւորութիւն. վիճակ եւ աստիճան եկեղեցական.
Բացատրութիւն տայ վիճակելոցն յաստիճան ժառանգութեան. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։)
Ծառայս ի ժառանգութիւն ընձեռել առանց կամաց տերանցն ոչ հրամայեմք. (Մխ. դտ.։)
cf. Ժողովարան.
Ոչ եթէ արհամարհել ուսուցանեմք զշինուածովքն զպատուեալ տեղիսն, որ անուանեալ կոչի ժողովանոց. քանզի ի նմա ժողովին քահանայք, եւ մանակունք ուխտի, եւ պաշտօնեայք. (Սհկ. կթ. եկեղ.։)
to assemble, to collect;
to heap, to amass, to gather together;
to receive, to reap, to gather, to get;
to receive, to welcome;
to furl;
to infer, to deduce, to argue, to conclude;
— առ իւր, ի տուն, to entertain, to receive hospitably, to welcome;
to lodge;
— ի մի, to concentrate;
— զյետին շունչ ուրուք, to receive the last sigh of;
զօրս —, to levy soldiers, to assemble troops;
— զկաց մնաց փախստէից, to rally the flying
to add or sum up;
συνάγω congrego. Ի մի ժողով բերել կամ կոչել զբազմութիւն ցրուեալ. ի մի վայր հաւաքել զմարդիկ կամ զիրս. գումարել. կուտակել. ժողվել.
Ժողովեաց զամենայն արս տեղւոյն։ Ժողովեա՛ ինձ եօթանասուն այր ի ծերոցն իսրայէլի։ Զամենայն զտուն հօր քո ժողովեսցես առ քեզ ի տունս յայս։ Ժողովեաց զամենայն ժողովուրդ իւր, եւ բանակեցաւ։ Ժողովէր զցրուեալս։ զորդիսն աստուծոյ զցրուեալսն ժողովեսցէ ի մի։ Բազում եւս զօրս ի շամրաացւոց ժողովեր.եւ այլն։
Անդր ժողովէին ամենայն հօտք։ Մինչ ոչ ժողովեսցին ամենայն հովիւք։ Չեւ եւս է ժամ խաչանցս ժողովելոյ.եւ այլն։
Յամենայն կերակրոց ժողովեսցես դու առ քեզ։ Ժողովեցին զլորամարգին։ Որ սակաւ ժողովեաց տասն քոռ։ Ժողովեսցէ զցորեանն ի շտեմարանս իւր։ Ուռկանի արկելոյ ի ծով, եւ յամենայն ազգաց ժողովելոյ.եւ այլն։
Կամեցայ ժողովել զմանկունս քո, զոր օրինակ ժողովէ հաւ զձագս իւր ընդ թեւովք։ Ժողովեսցեն զընտրեալս նորա ի չորից հողմոց։ Եւ էր ամենայն քաղաքն ժողովեալ առ դուրսն։ Որ ժողովէն զձեզ աստուածո իսրայէլի։ Ժողովեցան ի վերայ քո ազգք բազումք.եւ այլն։
ԺՈՂՈՎԵԼ. συλλέγω colligo. Քաղել. ընտրանօք հաւաքել.
Ժողովեցին զբարի բարին յամանս։ Ժողովեսցեն յարքայութեան նորա զամենայն գայթակղութիւնս։ Որպէս ժողովի որոմնն, ի հուր այրի։ Երթայք ժողովեցէք ձեզ յարդ։ Ժողովեսցեն զօր ըստ օրէն։ Ժողովեսցես զպտուղ նորա։ Հովուել ի բուրաստանս, եւ ժողովել շուշանս.եւ այլն։
Ի վեր առեալ ժողովէր ի մախաղն զքարանցն ընգենլով զպատեհագոյնս. (Պիտ.։)
Քան զսերմանելն՝ ժողովելն է ախորժալի. (Լմբ. ստիպ.։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. συνάγω collego եւ այլն. Ընդունել կամ ամփոփել ի տուն. հիւրընկալել. ասպնջական լինել.
Ոչ էր այր որ ժողովէր զնոսա ի տուն իւր. (Դտ. ՟Ծ՟Թ. 15։)
Օտար էի եւ ժողովեցիք զիս. (Մտթ. ՟Ի՟Ե. 35.)
տեսեալ զարջառ եւ զոչխար եղբօր քո մոլորեալս.. . ժողովեսցես զնա ի տուն քո. (Օրին. ՟Ի՟Բ. 2։)
Ժողովեաց մովսէս զամենայն ժողովուրդ որդւոցն իսրայէլի։ Ժողովեցան ի ելով տալ պատերազմ։ Ժողովեաց յեփթայէ զամենայն արս գաղաադու։ Գտին ժողովեալ զմետասանսն, եւ զորս ընդ նոսայն էին։ Էին բազումք ժողովեալ, եւ աղօթս առնէին։ Ժողովեաց զձեռագէտս արուեստին.եւ այլն։
Ժողովեցան յիս սով եւ աղքատութիւն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Դու տաս նմա յարկ. իսկ նա ժողովէ զքեզ յերկնից արքայութիւնն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։)
Տարաժամ մահուամբ զերծուցանէ, ըստ այնմ զոր գիրն ասէ, թէ յառաջ քան զչարն ժողովեսցի արդարն. (Եզնիկ.։)
Ժողովել առ ինքն զսուրբս իւր. (Ագաթ.։)
Ժողովող բարեաց, ժողովեա՛ եւ զիս ժողովս անդրանկաց. (Ժմ.։)
Կամ Ամփոփեալ պէսպէս օրինակաւ. Ժողվըտել.
Ի վերջում աւուր համառօտի լուծանէ ժողովեալ զիւր զկարծեցեալ ճաճանչն. (Շար.։)
Նա՝ (այսինքն արեգակն) ի հւսիսային կողմանէն զհարաւային ճանապարհ ընթանալով, երբեմն ժողովէ, եւ երբեմն լայնացուցանէ զչափ աւուրցն. (ՃՃ.։)
Առ իս ժողովեցէ՛ք ամենեւին զսիրտս ձեր. (Վեցօր.։)
Լռութեամբ ժողովէ մարդ ըզմիտս իւր։ Զի ի զբաղմանց ժողովեալ ըզմիտս՝ դիւրաւ ուսցին։ Փութալ ժողովել զմիտս ի ճապաղմանէ զգայարանացս. (Վրք. հց. ՟Ե. Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)
Տկար մնաց է իմնալ թէ յերկինս երկնից նստեալ է, եւ ժողովեալ այն՝ որ չափէ զերկինս թզաւ. (Վահր. երրդ.։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. Բովանդակել՝ այլ եւ այլ օրինակաւ.
Ոչ կարեմք թուել զմեծութիւն եւ զգեղեցկուէիւն ուրուք, զբովանդակն այսու անուամբժողովեսք, մեծ փառս ունի ասեմք։ Երիցս սուրբ ասացին, եւ ի մի տէր ժողովեցին. (Գէ. ես.։)
Երկոքին ի նոյն ժողովին. (Անյաղթ պորփ.։)
Եւ զի ժողովեսցուք եւ ասասցուք, ամենեքին խնդան եւ ուրախ են. (Եւս. պտմ. ՟Է. 4։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. συνάγω, συλλέγω, συλλογίζομαι colligo, concludo, ratiocinor Քաղել զհետեւութիւն. հաւաքաանել. իմատասիրել. մակաբերել.
Որ շուրջ զնովաւ են նկարագրեն, եւ որ ինչ ըստ նմա աղօտս ոմանս եւ տկարս, եւ այլ ինչ յայլմէ երեւմունս ժողովեմք. (Առ որս. ՟Ե։)
Ո՛չ է պարտ յերկբայելոցն ժողովել խորհուրդ, այլ ի խոստովանեցելոցն։ Ապա ուրեմն ժողովի՝ վասն նորա (այսինք վասն մարդոյ) եղեալ անբանքն եւ անշունչքն։ Եւ ժողովի բանս այսպէս. եթէ խառնուած մարմնոյ եւ այլն։ Եւ ժողովի յայսցանէ յոժարութիւն գոլ ցանկութեան խորհրդական. (Նիւս. բն.։)
Կամ Ձեռնարկելով ստիպել, հաւանեցուցանել.
Եթէ կամեցեալ էիք ընդունել զհաւատն, առաւել ի գործոցն զձեզ ժողովեալ էի։ Քանզի զնշանն ի բաց բառնալ ոչ ունէին, եւ ոչ կարացին, ուստի անտի ժողովէր զնոսա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39. ՟Բ. 12։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. Միաւորել յուղիղ միտս. որպէս դնել զերրորդութիւն անձանց ի միում բնութեան, եւ զկրկին բնութիւնս ի միում անձն բանին մարմնացելոյ.
Յերիս անձնաւորութիւնս բաժանեալ, եւ ի մի բնութիւն եւ աստուածութիւն ժողովեալ։ Խոստովանիմք զերիս զայս անձնաւորութիւն ի աստուածութիւն ժողովեալ եւ միաւորեալ. (Շ. թղթ.։)
Աստուածութիւն եւ մարդկութիւն ժողովեալ ի տնօրինաբար. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Յերկուց բնութեանց ժողովեցաւ էմմանուէլ. (Շ. թղթ.։)
Եւ Միաւորել չարաչար. այսինքն շփոթել. Խառնակել. մի ինչ առնել.
Սաբէլ լիբէացի՝ ի մի անձնաւորութիւն զերրորդութիւն ժողովեաց։ Որ ի մի դէմս ժողովեց զերրորդութիւն. (Շ. թղթ. եւ Շ. մտթ.։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. Գումարել եւ բովանդակել զհաշիւ ժամանակաց.
Եթէ այնչափ հազարաց ամաց, որ ըստ նոցա ժամանակագրութեան ժողովին։ Զժամանակ ամացն նոցա ժողովէ ի թիւ ամաց երից բիւրուց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
առաջիկա ժամանակագրութինս ժողովէ ի յերրորդ ամէն սողոմովնի. եւ այլն։ Յելիցն յեգիպտոսէ մինչեւ զշինութիւն տաճարին ժողովին ամք ՟Նղ։ Մինչեւ ցառաջին ամն կիւրոսի ժողովին ՟Ծ ամք։ (Ասող. ՟Ա. 2։)
Ժողովին ի փոխմանէն ենովքայ ազգ երեք. ամք ՟Չծէ. (Սամ. երէց.։)
ԺՈՂՈՎԵԼ. Յաւելուլ ընդ հարս. ամփոփել ի գերեզմանս նախնեաց, որպէս եւ հոգւով ընդ նախահարս.
Ժողովեմ զքեզ խաղաղութեամբ առ հարս քո. (Եփր. մն.։)
Յաւելում զքեզ առ հարս քո, եւ ժողովեսցիս ի տեղւոջ քում յերուսաղէմ. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 20։)
Հանգեաւ նա, եւ ժողովեցաւ առ հարս իւր. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 31։)
cf. Ժողովարան.
Տեղի ժողովելոյ մարդկան, կամ այլոց իրաց. ժողովարան. յարկ. ամբարք, եւ այլն. ժողվըւէլու տէղ.
Պայծառացուցեալ վայելչական զարդուքն զտունն, զժողովետղն, զսեղանն. (Նիւս. կազմ.։)
Դարձան (եպիսկոպոսունք) անդրէն ի ժողովետղս իւրեանց. (նոր ձ. եւ տպ. ի ժողովետեղն. ) (Վրք. ոսկ.։)
Եղեւ տեղին այն ժողովետղ ջուրց յանձրեւածին ամպոց. (Ճ. ՟Գ.։)
Կամ որպէս Ժողովրդանոց հրէից. συναγωγή սինովա.
որոյ ապարանքն էին մերձ ի ժողովետղ. (Գծ. ՟Ժ՟Ը. 7։)
Արանց միանգամայն եւ կանանց ի ժողովետղ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կամ որպէս Եկեղեցի քրիստոնէից. ἑκκλησία. ժամ. քիլիսէ.
Տաճարն՝ ժողովետղ հաւատացելոց. եւ արտաքոյքն եկեղեցւոյ՝ ժողովետղ է յանցաւորաց։ Կոչի եւ կաթողիկէ՝ համաժողով ազանց բոլորից ի մի ժողովետղ հնազանդութեան. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զկատարման մեծին խորհրդոյ տաճար, զողովետղն հաւատացելոց սրբոց. (Սարկ. հանգ.։)
Դու փախուցեալ՝ եւ զժողովետղն թողուս. (Լմբ. պտրգ.։)
to be patient, to suffer patiently;
to resign one's self to;
to be courageous, to suffer or bear with courage;
to oppose, to resist;
to abstain from, to be continent;
to do without;
— ի կերակրոց, to fast, to live on a diet;
— ի դինւոյ, to abstain from wine.
ὐφίσταμαι subsisto, sustineo. Ժոյժ ունել. համբերել. տանել. տոկալ. դիմանալ.
Ոչ ժուժկալեսցէ ի նոցանէ եւ ոչ մի ոք առաջի ձեր. (Յես. ՟Ժ. 8։)
Ժուժկալել դժոխըմբերելի քրձի կամ քաղցոյ, փորձութեանց, տանջանաց, կամ առ ի բառնալ զծանրութիւն. (Յհ. կթ.։ Շ. թղթ.։ Շար.։ Վրք. հց. Վեցօր.։)
Խափանեաց յաւելորդացն, յասել մի՛ շնար.. . մի՛ ցանկար ընչից ընկերի քո. . . եւ յայս ժուժկալելս տայ աստուած մեզ զօրութիւն. (Լմբ. իմ.։)
ԺՈՒԺԿԱԼԵԼ. καρτερέω forti animo sum, perduro ἑνισχύω invalesco. Զօրանալ. պնդիլ. պինդ կալ.
Ժուժկալեցի իբրեւ զծննդական. (Ես. ՟Խ՟Բ. 14։)
Մինչեւ յե՞րբ ժուժկալեալ՝ եթէ ահա համբերեցից. (Յոբ. ՟Բ. 9։)
Զի ժուժկալեցեր ընդ աստուծոյ, եւ ընդ մարդկան զօրաւոր լիջիր. (Ծն. ՟Լ՟Բ. 28։)
Ժուժկալեաց ընդ հրեշտակին եւ զօրացաւ. (Ովս. ՟Ժ՟Բ. 4։)
Զօրքն կալ տեւել ժուժկալել ընդդէմ նոցա ոչ կարէին. (Արծր.։)
ԺՈՒԺԿԱԼԵԼ. προσκαρτερέω tolero, persevero Պնդիլ ի պահս, կամ յաղօթս եւ յալ իրս. յերկարել. հանապազորդել.
Որք գերազանց պատուիրանին՝ քան զբնութիւնս ժուժկալեցին. (Յս. որդի.։)
Ընդ ժուժկալեալն գոյական յաւէժութեան երկարաձիգ ամանակաւ. (Պիտ.։)
Այնչափ ժուժկալեցին առ նա կեալ, մինչ պակասեցին կերակուըքն. (Իգն.։)
ԺՈՒԺԿԱԼԵԼ. ἑγκρατέω, ἁπέχω abstineo. Պահել զանձն կամ արգելուլ կամաւ ի պէսպէս իրաց. հրաժարել.
Ժուժկալեսցեն ի սրտմտութենէ միանձունք զգուշանալով. (Նեղոս.։)
cf. Իգասէր.
Տենչօղ՝ զակատեալի սէր կանանց. իգասէր.
Ահա տեսէք, ահա մեռանի իգատենչն. (Փարպ.։)
to understand, to know, to feel;
to conceive, to comprehend, to perceive, to learn, to find out, to discover;
to think, to consider;
to believe;
զօրութեամբ —, to understand (something omitted);
հնարս —, ելս՝ ելս իրաց —, to find means, to exercise one's ingenuity, to invent;
իմաստս չարս —, to weave a conspiracy, to form a plot, to cabal, to conspire;
զանձին — բարի, to seek one's interest, to consult one's own happiness;
գիտէ — զամենայն հնարս, he knows how to attain his end, how to manage.
Լսէք եւ ոչ իմանայք։ նոքա ոչինչ իմացան յայնցանէ։ Եբաց զմիտս նոցա իմանալ զգիրս։ Իմա՛ զոր ասեմս։ Իմացարուք զայս ամենայն։ Սրտիւ իմասցին.եւ այլն։
իմա՛ց դու, զինչ խօսիմս ընդ քեզ առակօք օրինակօք. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
Ի նոյն միտս իմա ինձ եւ զհանդարտն. (Սարգ.։)
Իմացի՛ր, զի իշխանական կամս է հրեշտակաց եւ մարդկան. (Յճխ. ՟Բ։)
Զաստուածավայելուչսն զի՞արդ են՝ չկարեմք իմանալ. (Խոսր.։)
Զհամայնիցս թիւ նա միայն զօրէ իմանալ։ չիմացայ զկորուստն, չգիտացի զորոգայթն. (Նար. ՟Զ. ՟Ժ՟Է։)
ԻՄԱՆԱԼ. Իմաստասիրել բանիւ, այսինքն բանական խորհրդածութեամբ. մակաբերել տրամադրութեամբ.
նովին քննութեամբ եւ իմաստիւք կարէին իմանալ զարարիչն ամենեցուն այսոցիկ. (Իգն.։)
Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ՝ տեսանին. (Հռ. ՟Ա. 20։)
Հայեցեալ մարդիկի յանդիմանութիւն ապականացու տարեացս՝ միայն անապական զկառավարն սոցա իմացին. (Եղիշ. ՟Ա։)
Որպէս եւ կր.
Եւ պատրաստեալ հուրն՝ մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ՝ վառումն նորա յայտնի իմացաւ երկիւղածաց աստուծոյ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Առիւծք եթէ իմասցին արդեօք փախուցեալ զեղջերուս, այսպիսեաւ վարին սովորութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Խորդացն իմանալ յառաջագոյն զձմերունս կարեւորս։ Եղջերուաց գտաւ չժամանակ խառնիցն իմանալոյ. (Եզնիկ.։)
Ի սպանանելն զոք՝գինի տային ըմպել, որպէս զի մի իմասցի զցաւն. (Բրսղ. մրկ.։)
ԻՄԱՆԱԼ. Խորհել. զմտաւ ածել.
Գուցէ որդիքն իմ ի միտս իւրեանց իմացան չարութիւն զաստուծոյ. (Յոբ. ՟Ա. 5։)
Զանձին իմանալով բարի՝ խորհուրդ օգտակար ի մեջ բերել. (Խոր. ՟Ա. 28։)
Մի՛ իմասցիր զսիրտ զչարիսն, եւ մի յագեսցի որովայն ի խորտիկս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ։)
ԻՄԱՆԱԼ. Համարել. վարկանել. կարծել.
Զհիւզեայն խնդիր թողեալ, զոր նիւթն ամենայնի կոչեն, ի չարեացն խնդիր եկեսցուք, զոր ի նմանէն իմանան։ Յորժամ միոյն յարուցեալ ի վերայ զմիւսն (ի ծառայից) սպանանիցէ, միթէ պատճառ չարեաց զտէրն պարտ իցէ իմանալ։ Եթէ գազանքվասն վնասակարութեան ի չարէ ու մեքէ արարչէ կարծիցին, զմարդիկ առաւելարժան է ի չարէ արարչէ իմանալ, եւ ոչ զնոսա. (Եզնիկ.։)
ԻՄԱՆԱԼ. Հնարել. նիւթել. ճարտարել. .... որպէս եւ հնարս կամ ելս իմանալ՝ է գտանել.
Չար դեւն իսկ իմացաւ զայնպիսի նշանակութիւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Քանզի անուն եւ սահման զբնութիւն ենթակայ իրին յայտնեն, վասն է՞ր իմացան զսահման։ Սպանմունք լիէին եգիպտացւոցն ի վերայ իւրաքանչիւր սահմանի, մինչեւ իմացան չափ մի, որում անուն էր սպանակ. (Սահմ. ՟Գ. ՟Ժ՟Է։)
Որով զարտաքոյ բնութեան զմեղսն իմացան։ Սակս գահասիրութեան պատիւս պէսպէսս եւ զանազան իմացան. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե։)
Որ իմաստս չարս իմանայր. (Փիլ.։)
Եթէ զտեղին կարէի դիտել, թերեւս ինձ հնարս իմանայի. (Եղիշ. թղմ.։)
Հնարեցարու՛ք նմա հնարս ... իմանալ հնարս ոչ կարէին. (Երեմ. ՟Ի. 11։)
Գիտէ գործել զոսկի եւ զարծաթ ... եւ իմանալ զամենայն հնարս, զորս տացես ցդա. (՟Բ. Մնաց. ՟Բ. 14։)
Թերեւս հնարս իմասցին այնպիսում խնդրոյ. (Մագ. ՟Թ։)
Ըստ իւրաքանչիւր իրաց գեղեցկապէս մտածութեամբքեւ զեզսն իմանան. (Պիտ.։)
Խնդրէին զելս իրացն իմանալ. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։)
ԻՄԱՆԱԼ. ... Մարմնոյն յարուցելոյ՝ որդի իմանի յարուցեալ ի մեռելոց. (Աթ.։)
իմաստութիւնս աստուծոյ ոչ հաճեցաւ ի մարդկային իմաստութեան ... իմանիլ. (Լմբ. իմ.։)
ինձ այսու իմանի՝ ընգուղեաց պարտեզ զերկիր ասել. (Նար. երգ.։)
signification, sense, meaning, substance, drift;
acceptation;
understanding, good sense, judgment;
notion, knowledge;
conception;
thought, idea, design, project;
maxim, axiom;
invention;
expedient, means;
intrigue, machination, plot, snare;
—ք ուղղութեան՝ առաքինութեան, sentiment of probity, of virtue;
մեծահրաշ —ք, mysteries;
զգայարանք —ից, the mind, intelligence;
ուշ —ին՝ —ից, spirit, thought;
յ— եւ ի բան հասանել, to arrive at the years of discretion;
գալ յ—, to return to one's self, to recover the senses;
to be known, understood;
ունել զիմաստս իրիք, յիմաստս իրիք երթալ, to understand, to seize the meaning, to comprehend;
—ս չարս իմանալ, cf. Իմանամ;
զ— խորհդեան կատարել, to execute the deliberation of council;
զիմաստս խաբէութեանն լուծանել, to frustrate a plot, to baffle an intrigue;
—քն գործք լինէին, the ideas were realized.
Իմաստիւ եւ քաջութեամբ կեցեալ. (Փարպ.։)
իմացուած բանի. միտք եւ դիտաւորութիւն ասացելոցն. իբր sensus, mens. բանին միտքը.
Զսաղմոսս ունի զիմաստ բանքս. (Խոսր.։)
Ոչ որքան է զօրութիւն պարունակեալ ի սմա իմաստից՝ նոցին զխորոցն յայտնեցին զխորհուրդ. (Շար.։)
Ոչինչ ծանօթագոյն իմաստս հաստատուն ունելով զնորա. (Նիւս. կազմ.։)
Դաշնակաւորութիւն արասցեն իմաստ բանականի մտացս, եւ ձայն զգալի մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Վեր ի յերկինս նայեցեալ, գալ ի յիմաստ նոցին խնդրեալ. (Շ. վիպ.։)
Ընդ զգալւոյն գիտութեան վերածեաց եւ յիմաստ իմանալւոյն իւր փառաց. (Լմբ. էր ընդ.։)
Առ կատարելահասակս, որք յիմաստս եւ ի բան հասեալք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Պատուեցին զայսպիսի գիւտս իմաստից. վասն որոյ եւ զբոլոր իսկ զյոյնս ոչ դանդաղիմ մայր կամ դայեակ ասել իմաստից. (Խոր. ՟Ա. 1։)
ոչ սիրեն հայքս իմաստ կամ գիտութիւն. (Շիր.։)
Անճաշակ հոգեւորական իմաստիցն։ Մահացու լինել հոգեւոր իմաստից. (Սարգ. յկ.։)
Ըստ մարդկային իմաստի՝ յամենայնի նեղեալք ասէ. իսկ առ աստուած յուսովն ի վերայ բերէ, այլ ոչ նուազեալք. (Բրս. հց.։)
որք զարդարեցին անօրինաբար զիմաստսշ անեղին (այսինքն զիմաստութիւն աստուծոյ, կամ զգիտութիւն սուրբ գրոց եւ հարց)։ հաստատեցեր զեկեղեցիս հայաստանեայց՝ զլոյս իմաստից ի մեզ ծագելով (Շար.)
ԻՄԱՍՏ. Ճարտարութիւն. հմտութիւն արուեստի. արուեստագիտութիւն.
Որչափ վիրացն հարուածք անբժշկականք եւ անհնարաւորք ճարակեսցին, այնքանեօք չափովք ... իմաստ արուեստից բարձրեալ բժշկիդ բարեհռչակեալ լուսաւորեսցին. (Նար. ՟Թ։)
Յարմարօղ արուեստագէտ ոք անչնչից գործեաց ընդ հարկանելով ... յայտնի առնէ զծածկեալ իմաստն. (Նիւս. կազմ.։)
ԻՄԱՍՏ. ἑννόημα cogitatio ἑπινόησις excogitatio Խորհուրդ. խոկումն. մտածութիւն. գիւտ մտաց.
Խոհեր ի միտս իւր, թէ իմաստս այս իմ եւ ջանս՝ երկուց իրաց առիթ է ինձ բարւոյ։ Պատմեցին զիւրեանց զիմաստս զամենայն, եւ զոր խորհեալն էին առնել. (Փարպ.։)
Խնդրէին ժամ դիպօղ զիմաստ խորհրդեանն կանարել. (Յհ. կթ.։)
Իմաստքն գործ լիէին. (Ածաբ. ծն.։)
Ոչ մարդկեղէն մտաց իմաստք են, այլ՝ հոգւոյն սրբոյ պատգամք։ արժան է մեզ մերձ դնել տեսութեանս զիմաստն պօղոսի. (Սարգ.։)
Բաւական է զիմաստս խաբեութեան լուծանել։ Որ իմաստս եւ խաբեութիւնս գործէր։ Որ իմաստս չայս իմանայր (օձն). (Փիլ.։)
Զխառնուած օդոց լաւացուցանեն հնարից իմաստիւք. որ եւ Հնարիմացութիւն. (Եփր. աւետար.։)
ԻՄԱՍՏ. Իմացական զօրութիւն. միտք. կամ տեսւութիւն մտաց.
Ամբառնալ ուշիւ իմաստիցս ի կենցաղոյս երկրէ ի բարձունս։ Մի՛ ուշ իմաստին բարձեալ։ Իմով սակաւ ամասնայ իմաստիւ. (Նար.)
Անհասանելիք են արարածական իմաստիցս. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Թէ զներքին իմաստդ խաւարեցուցանես, արտաքին մարդդ բռնութեամբ չնուաճի. (Լմբ. սղ.։)
that studies the sciences, that cultivates wisdom, lettered, learned;
— հանճար, elevated genius.
Որպէս թէ Իմաստազգեաց. Իմաստութեան պարապեալ. բանիբուն. իմաստակիր.
Արհեստապէս ճարտասանելով իմաստաճեմն երամոց. (Պետ.։)
cf. Իմաստնաբար.
Հնչէր նովաւ զերգ սաղմոսին՝ իմաստնապէս ի տասնաղին. (Յիսուս որդի.։)
cf. Իմաստնարար.
Որ իմաստնացուցանէ, կամ իմաստուն առնէ.
Զաւակին իւրոյ դնել օրինակ իմաստնացուցիչ եւ ուսուցիչ խորհեցաւ նա։ Նշան իմաստացուցիչ եդ նմա. (Եփր. ծն.։)
Նայել ընդ իմաստնացուցիչ խորհուրդս աստուծոյ. (Համամ առակ.։)
Իմաստնացուցիչ հաղորդութեամբն առլցեալս զնոսա նշանակէ. (Շ. հրեշտ.։)
Զայս կրեն մանկունք ի վարդապետաց, եւ անզգամք յիմաստնացուցչաց. (Փիլ. լին.։)
Իմաստնացուցիչ խրատն Լաստ. (՟Ժ՟Ա։)
wisdem, sense, reason;
understanding, knowledge;
philosophy;
skill, science;
գերաբուն —, sovereign wisdom;
իմաստութեամբ, wisely, sensibly, judiciously;
prudently, discreetly.
հանապազ յիմաստութեան դեգերին դպրոցս. (Պիտ.։)
σοφία sapientia. Բարձրագոյն իմաստ եւ գիտութիւն. ծանօթութիւն աստուածային եւ մարդկային իրաց. գերագոյն հմտութիւն. եւ լայնաբար՝ Ուսումն իմաստասիրութեան կամ փիլիսոփայութեան, մանաւանդ ատուածաբանութեան.
Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացումն՝ կա՛մ անցելոց իրացն, կամ առաջիկայիցն, յորս կարէ հասանել տեսողական մտացս հանճար։ Իմաստութիւն ստուգաբանի իմացութիւն. եւ այս ծերոցն ի դէպ է՝ քան մանկանցն՝ վասն հնութեան ժամանակին. (Լմբ. սղ.։)
Զանուսումնութիւն՝ որ առ ինքեան իցէ, կարծելնիմաստութիւն գոլ՝ եղեւ ամենեցուն. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ յաստուած է Ծայրագոյն միտք աստուածեղէն, կամ ծնունդ մնաց հօր՝ որդին, որ պարզապէս իմաստութիւն կոչի. որպէս եւ բաշխումն ի մեզ՝ պարգեւ ասի հոգւոյն.
Իմասնութիւն աստուծոյ ասաց, առաքեցից ի նոսա մարգարէս եւ առաքեալս։ Ո՛վ խորք մեծութեան եւ իմաստութեան եւ դիտութեան աստուծոյ։ Քրիստոս աստուծոյզօրութիւն, եւ աստուծոյ իմաստութիւն։ Որ եղեւ մեզ յաստուծոյ իմաստութիւն։ Հոգի աստուծոյ, հոգի իմաստութեան եւ գիտութեան։ Ոչ կարէին զդեմ ունել իմաստութեանն եւ զհոգւոյն, որով խօսէր։ Սուրբ հոգին իմաստութեան։ Մարդասէր հոգին իմաստութեան.եւ այլն։
Իմաստութիւն հօր յիսուս, տու՛ր ինձ իմաստութիւն։ Իմաստութիւն երկնային իջեալ ի վերուստ. (Ժմ.։ Շար.։)
Իմաստութիւնն իմաստնանայր, որ իմաստնոց զիմաստըն տայր. (Յիսուս որդի.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ՝ ի մարդիկ, է՛ որ պարգեւ է աստուծոյ, է՛ որ ուսմամբ ստացեալ, եւ է՛ որ պատրանք խաբեութեան. վասն որոյ է՛ զի գովի, եւ է՛ պարսաւի.
Եկն ի ծագաց երկրի լսել զիաստութիւն սողոմոնի։ Վարժեցաւ մովսէս ամենայն իմաստութեամբ եգիպտացւոցն։ Հեթանոսք զիմաստութիւն խնդրեն։ Կորուսից զիմաստութիւն իմաստնոց։ յիմարեցոյց աստուած զիմաստութիւն աշխարհիս այսորիկ։ Ահա աստուած պաշտութիւն է իմաստութիւն.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ ἑπιστήμη scientia մակացութիւն, որպէս գիտութիւն, հանճար, խելամտութիւն. իլմ.
Ոչ գոյ ի նոսա իմաստութւն։ իմաստութեամբ նորա տարածեալ է համատարած։ Լուռ եղէ, երկուցեալ պատմել զանձին իմոյ զիմաստութիւն։ Հոգվուեսցեն զձեզ իմաստութեամբ։ Բազմութեամբ իմաստութեան քոյ եւ վաճառաց։ Ի վերայ գեղոյ իմաստութեան քոյ։ Խորհրդակից է աստուծոյ իմաստութեանն։ Զճանապարհս իմաստութեան ոչ ծանեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. σύνεσις, σοφία intelligentia, sapientia Հանճար. ուշիմութիւն. Ճարտարութիւն. խելք.
ի սիրտ ամենայն իմաստոյ ետու զիմաստութիւն, եւ արասցեն զխորանն վկայութեան եւ այլն։ Իմաստութիւն ի դաւիթ ... Զի ոչգոլ պի նոսա իմաստութիւն։ կրտսեր իմաստութեան (կամ իմաստութեամբ)։ Զարմանային ընդ իմաստութիւն եւ ընդ պատասխանիս նորա։ Ճարտարապետն իմաստութեամբ կազմեաց։ Կանայք մանէին իաստութեամբ։ Խօսեցաւ կինն իմաստութեամբ իւրով.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. φρόνησις prundentia. հանճար եւ խոհականութիւն.
Աստուած ուսոյց ինձ իմաստութիւն։ Զմտաւ ածել զնմանէ կատարեալ իմաստութիւն է։ Տեսին՝ թէ իմաստութիւն աստուծոյ էի նմա առնել իրաւունս։ Դարձուցանել զանհաւանս յիմաստութիւն արդարոց։ Ալիք իմաստութիւն մարդոյ են (յն. ալիք իսկ է մարդկան՝ իմաստութիւն).
Իմաստութիւն զխոհականութիւնն ասէ, որում եւ այլ առաքինութիւնք հետեւին. (Նախ. իմաստ.։)
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. αἵσθησις sensus. Զգօնութիւն. հանճար. խորհուրդ.
Անմիտք ատեցին զիմաստութիւն։ Զիմաստութիւն շրթանց իմոց պատուիրեմ քեզ։ Իմաստութիւն արդարոց յաջողեալ է։ որ սիրէ զխրատ՝ սիրէ զիմաստութիւն։ Խորագէտք զօրանան իմաստութեամբ։ Սէրն ձեր եւս քան զեւս առաւել լիցի ի գիտութեան եւ ամենայն իմաստութեան.եւ այլն։
ԻՄԱՍՏՈՒԹԻՒՆ. ἕννοια cogitatio. Խորհուրդ. մտածութիւն.
ԻՄԱՍՏՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. σοφῶς sapienter συνετῶς intelligenter φρονίμως prudenter. Իմաստնապէս. իմաստնաբար. հանճարով. ճարտարութեամբ. իբրեւ զխոհական. խելքով.
Մի՛թէ ասիցէ արարածն զարարիչն՝ թէ ոչ իմաստութեամբ արարեր զիս։ Իմաստութեամբ հնարս խնդրէ՝ զիա՛րդ կանգնեսցէ զնա. (Ես. ՟Ի՟Թ. 16։ ՟Խ. 20։)
Գովեաց տէրն զտնտեսն անիրաւութեան, զի իմաստութեամբ արար. (Ղկ. ՟Ժ՟Զ. 8։)
with full hands;
bountifully, plentifully, generously;
cf. Բռնալիր.
Բռնալիր. լի բռամբ կամափով. ափը լիք.
Դնէր լիաբուռն խրձունս որայից. (Վրդն. լս.։)
Հնձեմ լիաբուռն զամբարշտութեան տոյժս. (Պիտ.։)
Առատ է ձեռն քո, եւ լիաբուռն տաս կարօտելոց. (Վանակ. յոբ.։)
cf. Լրականութիւն.
Եւ երախտեաց բարձրելոյն ամենատուր լիակատարութիւն. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
to be;
to exist, to live;
to consist;
to become, to turn, to make one's self;
to happen, to take place, to occur, to chance;
to come to pass;
— առն, to marry, to be married, cf. Ամուսնանամ;
— ընդ կնոջ ընդ միմեանս, to have commerce with, to be in intimate relation with;
— ընդ ումեք, to stay with, to live together;
— ուրեք, to sojourn;
to dwell;
— բերկրութիւն ուրուք, to be the joy or happiness of;
— այր, to become a man, to arrive at man's estate;
— քահանայ, to be ordained priest;
զի՞նչ լինիցի ընդ իս, what shall I do ? what will become of me ? ի ցնծութիւն եւ ի հիացումն եղեւ աշխարհի, he was the glory and admiration of the whole world;
են նորա երկու որդիք, he has two sons;
իցեն այսոքիկ որպէս եւ են, whatever it may be;
քաւ եւ մի լիցի, God forbid ! արանց եւ կանանց լինէին, they married and were given in marriage;
որ ինչ լինելոց է եղիցի, happen what may ! ողջ լիք or լերուք, adieu! good bye! farewell!
Դարձեալ աներեւոյթ լինիւր. (Յիշատ. սարգ.։)
Յարի եւ ի չեզոքականս առ ի վայեչութիւն.
(որպէս թէ լինեալ)) γίνομαι fio, sum, factum est. Եղանիլ. (յորմէ ի փոխ առնու լինիմն զկատարեալն եւ զապառնին, եղէ, եղէց. լծ. եւ յն. ղինօմէ) այս ինչ կամ այսպիսի ինչ գոլ, գտանիլ, գոլ. ըլլալ.
Սուրբ կամ անսուրբ լինել։ Գերի լինել։ Համր՝ կարօտ լինել.եւ այլն։
Լինիցիք իբրեւ զաստուած։ Անիծեալ լիջիր։ Առ քեզ լիցի դաղձ նորա։ Վասն լինելոյ դոցա մարմին։ Բարի լիցի ինձ վասն քո։ Անթիւ լիցի ի բազմութիւն։ Որ ինչ ցայսմ ոչ եղեւ ինձ, ա՞րդ լինիցի. (Եւայլն։)
Երկուց անարարաց ի մասին չէ մարթ լինել. (Եզնիկ.։)
Եւ եղեալ լինէր զաւակ իբրեւ զաւազ առ ափնծովուն. (Եփր. ել.։)
Արար նա գաւառապետս, զի եղիցին դարմանել զաղքատս. (Եփր. մն.։)
ԼԻՆԵԼ. իբր Ստեղծանիլ, կամ լինելութիւն.
Որ ի լինելն եւ իգոյանալն եկին ի չգոյէ։ Նա շնորհեաց ամենեցուն զլինելն։ Նախ քան զլինելն երկնի։ Յառաջ քան զլինել նոցա. (Եզնիկ.։ Նար. եւ այլն։)
ԼԻՆԵԼ. իբր Ծնանիլ, սերիլ. ծագիլ.
Հարիւրամենի որդի՞ լինիցի. (Ծն. ՟Ժ՟Է. 17։)
Ի սոցանէ ասեն լեալ զնահապետութիւնս մանաւազեանց։ Զանգեղ տունն ասէ ի պասքամայ ումեմնէ հայկակայ թոռանէ լինել։ Զմանկունս թողուլ անթլփատս յորժամ լինիցին. (Խոր.։)
Ի բեթղեհէմ ասաց լինել նմա մարգարէն. (Շ. մտթ.։)
ԼԻՆԵԼ. որպէս Կալ. բնակիլ. Դադարել. գտանիլ ուրեք. կենալ.
Անդ լինջիր ցորժամ ասացից քեզ. (Մտթ. ՟Բ. 13։)
Էր ինձ լինել յերկրի անծանօթումն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Յետ զհնգետասան ամ լինելոյ ի խոր վիշապին։ լինիցին ի դիպահոջ. (Յհ. կթ.։)
Ընդ աջմէ իմ լիցիս ի վտանգի ծանրութեանն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
Եթէ կարես հանապազ այսպէս առնել, լե՛ր ընդ իս. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
ԼԻՆԵԼ. Գործիլ. կատարիլ.
Վասն բժշկութեանդ՝ որ լինին ի ձեռն քո. (Խոր. ՟Բ. 29։)
Պետք են ընչից, եւ առանց սոցա անկատար է լինել ինչ յարժանեաց. (Պիտ.։)
Զբարիս՝ որ ի նմանէ լինելոյ էր առ նոսա. (Շ. մտթ.։)
Լինել. Դիպիլ. անցանել անցից. դէպ լինել. Որ ինչ լինելոց է առ յապա. (Դան. ՟բ. 45։)
Անկանիլ ի տանջանս անվախճանելի, որ քաւ եւ մի՛ լիցի լինել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
Եւ եղեւ ըստ աւուրսն այնոսիկ։ Եւ եղեւ եւ այլն։
ԼԻՆԵԼ. Փոխիլ յայլ ինչ. (որ հայի ի ՟ա. նշ)
Եթէ կամին՝ եւ դեւք բարի լինին. եւ եթէ կամին՝ եւ հրեշտակք չար լինին. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կարելի է բանական կենդանւոյ ամենեցուն յամենայն ժամ լինել զի՛նչ եւ ամեսցի. (Յհ. իմ. ատ.։)
ԼԻՆԵԼ. Պաղատիլ. դեգերիլ. ճառել.
Անդէն եւս զչարչարանօքն լիցուք. (Զքր. կթ.։)
ԼԻՆԵԼ ԱՌՆ. ամուսնանալ կնոջ. կարգուիլ.
Կանայս առնէին, եւ արանց լինեյին. (Մտթ. ՟Ի՟Դ. 38։)
ԼԻՆԵԼ ԸՆԴ ԿՆՈՋ, կամ ԸՆԴ ՄԻՄԵԱՆՍ. Խառնակիլ ըստմարմնոյ.
Միթէ ամոն եղբայր քո եղեւ ընդ քեզ։ Էր ի ցանկութեան մեծի լնել ընդ նմա։ Կամէին լինել ըստ նմա։ Լե՛ր ընդ մեզ. (՟Բ. Թագ. 20։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 16։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 11. 20. 38։)
Յայտ է ի վավաշոտիցն, յորժամ լինին ընդ միմեանս։ Զընդ միմեանս լինելն՝ խառնումն ասեմք. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Դ։)
ԼԻՆԵԼ. Անխտիր կազմէ զկրաւորական ամենայն բայից ներգործականաց. զոր օրինակ.
Առեալ լինի արծաթն ի չար ծառայից։ Ի քննութենէ մարդկան տուեալ լինի։ Խնդրեալ լինէր։ Ծանուցեալ լինիս։ Դատեալ լինիմ. եւ այլն. (մծբ։ Խոր.։ Նար.։)
Ամենայնքն պայծառացեալ լինէին վայրք. (Պիտ.։)
Թշնամանալովն զնոսա՝ ի քրիստոս լինի մեղուցեալ թշնամանչն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Փութացեալք լինին։ Զչարեալ լինէր։ Ի կամս բռնաւորին եկեալ լիցին։ Ի չարէն ի բարին զղջացեալք լինէին. (Յհ. կթ.։)
Յարի եւ ի ներգործականս՝ պահմամբ բուն նշանակութեան նոցին.
Ի դրանց մահու յաստուծոյ ողորմութեանցն զփրկիւթիւն գտեալ լինէին. զփրկութեան վայելս առեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 10։)
Զգտնեալ լինէր կոյսն մանուկ զտիեզերասաստ բռնաւորն. (Խոր. հռիփս.։)
Սա զաստուած գուշակեալ լինի. (Շար.։)
Որ պատուէ զխաչն քրիստոսի, զնոյն ինքն պատուեալ լինի զքրիստոս. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Զձեռն ի ցփսիսն արկեալ լինէր ամիրապետն։ Յհ. (կթ.։)
Զահեղ դատաստանին արհավիրս աստէն եղիցուք լուծեալ։ Ի կամս մեր մեզ թողեալ լինի. (Նանայ.։)
ԼԻՆԵԼ. Յանունս յարեալ՝ ի կազմել զբայ նոցին. Տե՛ս Ուրախ լինել. Ողջ լինել. յԱհի կամ յԵրկւղի լինել. եւ այլն։
Ի ԳՈՐԾ կամ Ի ՊԷՏՍ ԼԻՆԵԼ. որպէս Վարիլ. ի կիր արկանիլ.
Ճարպ մեռելոտւոյ եւ գազանաբեկաց լինիցի յամենայն գործ, բայց ի կերակուր մի՛ ուտիցի. (Ղեւտ. ՟Է. 24։)
Ի ՄԵՂՍ կամ Ի ԳԱՅԹԱԿՂՈՒԹԻՒՆ ԼԻՆԵԼ. որպէսՀամարեալ լինել, գրիլ. կամ Լինել ի կործանումն, այսինքն կործանման պատճառ լինել. եւ այլն. տե՛ս առընթեր գոյականացն։
դիմազ. ԼԻՆԻՆ. դիմազ. Մա՛րթ է նոցա. կարելի է. Համարձակին. իշխեն.
Լինին ասել։ Լինին նախատել զիս, եւ ասել։ Լինին այնուհետեւ բազում չար գործել։ Եթէ էր նա իջեալ վաղվաղակի, լինէին նոքա ասել, եթէ զինչ է եւ այլն. (Եփր. ել.։)
ԼԻՆԵԼՈՅ. Տե՛ս ի վեր անդր։
ԼԻԵԱԼ որ եւ ԼԵԱԼ. (որպէս թէ լինեալ, կամ եղեալ) cf. ԼԻՆԻՄ։
lever;
balance;
— քառաթեւին, arms of the cross;
— կշռոյ, beam of an assaying balance;
— թեքեալ or արմկնաձեւ, crook or elbow -;
— արգելիչ, detent -.
lever.
μοχλός, διωστήρ, φορεύς vectis, repagulum ψαλίς forfex. Որպէս թէ լուծ փոքր կամ բարակ. Երկայն ձող. Բանալիք. նիգ. խոյակ. սըրըգ, դըրգազ, սիւրմէ, քիլիտ, մագաւչամա (եւ որ ինչ նման է սոցին)
Հատինողկոյզ մի խաղողոյ, եւ բարձին զնա լծանօք. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 24։)
Արասցես զլծակսն յօղամանեակսն։ Կայցեն լծակքն անշարժք անդստինի նմա։ արկցես զլծակսն ընդ օղսն, եւեղիցին լծակքն յերկոցունց կողմանց սղանոյն առ ի բառնալոյ զնա։ Զսրահակն, եւ զլծակսն. (Ել. ՟Ի՟Ե. 13. 1ձ։ ՟Ի՟Է. 7։ ՟Լ. 5։ ՟Լ՟Է. 28։ ՟Լ՟Թ. 35։)
պանծալի լծակօք ամբառնալեաց նոր տապանակիդ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ԼԾԱԿ. ζυγός jugum, trutina, libra. Լուծ կշռոց. ձող կամ թեւ կշռորդի. կշիռ. կշռորդ.
Եդեալ ի լծակս կշռոց զողորմութիւնն։ Ունիս զլծակ կշռոցն, եւ դիւրես զարդար կշիռն։ Ի լծակսկշռոց զողորմութիւնն։ Ունիս զլծակ կշռոցն, եւ դիւրես զարդար կշիռն։ Ի լծակս կշռոց եդեալ զերկունս. (Ածաբ. աղքատ.։ Սեբեր. ՟Է։ Յհ. կթ.։)
Զամենայն ուրուք զկենցաղ՝ մտացն լծակաւ կշռէր։ Լծակօք իմն կշռէր՝ նախ զիւր, եւ ապա զամենեցուն կենցաղս. (Խոր. ՟Ա. 23։ Յհ. կթ.։)
Դիցէ զգործս իմ ի մէտն (ի մի ի նժարից), եւ զձեր գործսդ ի միւս մէտն, եւ ինքն ստուգութիւնն բարձցէ զլծակսն. (Վանակ. յոբ.։)
Բարձրացաւ ի լծակս քառաթեւին. (Նար. յովէդ.։)
bearing the same yoke, yoke-fellow, companion, fellow, colleague, partner;
husband, spouse;
— հարազատութիւն, consanguinity;
— լինել, to be united, accompanied;
to be married.
(letters) of similar sounds.
σύζυγος, ὀμόζυγος conjunctus, socius. Ձգօղ զլուծ զոյգ ընդ այլում. ամոլակից. մանաւանդ նմանութեամբ՝ Վաստակակից, գործակից, ընկերակից՝ որ եւ է օրինակաւ. սրտակից. զուգական. հաջորդ. հաւասարորդ.
Տեսի երբեմն եւ ես զեզն արտասուելով՝ ընկերակցի նորա եւ լծակցի նորա մեռելոյ. (Բրս. յուդիտ.։)
Մտերիմ իմ, եւ լծակից. (Փիլիպ. ՟Զ. 3։)
Լծակից իմ, այսինքն հալածական եւ ծեր իբրեւ զիս. (Եփր. փիլիպ.։)
Պետրոս, եւ լծակիցն իւր պօղոս. (Տօնակ.։)
Ընկեր պետրոսի, լծակից որդւոցն որոտման. (Եզնիկ.։)
Նորին (բարսղի) լծակիցն աստուածաբան. (Խոսրովիկ.։)
Լծակիցք յառաքինութիւնս. (Վրք. ածաբ.։)
Լծակից քրիտսոսի անդամոցն հաւասարել. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Լծակից է սատանայի՝ չար նախանձմամբն. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
Իսկ (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 14.)
Մի՛ լինիք լծակիցք անհաւատից. յն. որպէս լծել ի մի զաննման անասունս, զարջառ եւ զձի, եւ այլն։
ԼԾԱԿԻՑ. Նմանութեամբ ասի եւ զանանձն իրաց.
Լոյս ծագեաց արդարոց, եւ սորին լծակիցն ուրախութիւն։ Ոչ էր կարողութիւն միտումն լինել՝ ի պակասութեանն լծակցին (այսինքն բժշկութեան առանց հաւատոց). աստուածաբ. մկրտ։ (Առ որս. ՟Ե։)
Զանձինս (զհոգիս), եւ զլծակից մարմինս. (Դիոն. ածայ.։)
Առաքինութիւն առանց մարմնոյ կցորդութեան ոչ վճարի, այլ լծնկցաւն միշտ կատարին գործիական բարեզարդութիւնք. (Խոսր.։ որպէս եւ Պիտ. ՟Է. ստէպ։ Շ. յկ. ՟Լ՟Է. ՟Կ՟Ե։)
ԼԾԱԿԻՑ. ὀμόζυγος conjux. կողակից. զուգակից. ամուսին. այր, կամ կին.
Ա՛րք սիրեցէ՛ք զհաղորդակիցս ձեր. կանայք հնազանդ լերուք լծակցաց ձերոց. (Ածազգ. ՟Ժ՟Ա։)
Եդաքի մտի մեկնիլ ի լծակցաց մերոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Լիցի այրն լծակից ում եւ կամեսցի. (Մխ. դտ.։)
ԼԾԱԿԻՑ. որպէս Լծակցական, մերձաւոր, արենակից.
Լծակից հարազատութիւն մարդկան. (Յհ. կթ.։)
ԼԾԱԿԻՑ. Ըստ քերականաց՝ Լծորդ տառք, որք վասն իրիք ձայնակցութեան դնին փոխան իրերաց.
Քանզի քէ եւ դիմ լծակիցք են. (Երզն. քեր.։)
to yoke;
to couple, to join;
— զկառս, to harness the horses to a carriage, to get a coach ready, — զերիվարս, to match two horses;
to put horses to a coach;
— զանձն յինչ, to apply oneself to;
to substitute one letter for another.
ζεύγνυμι jungo παραζευγνύω adjungo. Արկանել ընդ լծով զանասունս ի ձգել զսայլ, զկառս. ի նոյն լուծ կապել, կազմել, վարել.
Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին։ Լծեա՛ զկառս քո. (՟Ա. Թագ. ՟Զ. 7։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 44։)
Չէր աղքատ ի կառաց՝ որ զհողմս լծեալ ի համազգեաց երիվարաց լծին. (Եզնիկ.։)
երկու երկու լծեցան, եւ առին ի քարշ (զսուրբսն). (Եղիշ. ՟Ը։)
եւ զտարերաց,
Լծեալ են ի գործս հարկաւորութեամբ. (անդ. ՟Բ։)
ԼԾԵԼ. որպէս Կապակցել, զուգել, յարել ընդ միմեանս զինչ եւ է իրս.
Ընդէ՞րբազմաման գազանին զքեզ լծես. (Բրս. վաշխ.։)
Կարօտացաւ բազում օրինակս ընդ միմեանս լծել։ Երկուս կարգս առաջի դնէ, եւ ընդ միմեանս լծէ զնոսա. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Կամի, զի ընդ օրհնեալն եւ այս լծեսցի։ Կցորդեալ մարմնով լծեսցուք եւ զիղձս հոգւոց. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ եթէ ընդ հարկաւ զվարս եւ զգնացս լծէ. (Երզն. մտթ.։)
Շաբաթն վասն պատուոյ նորա լծիցի ընդ աւուրսն. (Եփր. ծն.։)
ԼԾԵԼ. Ըստ քերականաց՝ Կցել տառ ընդ տառ, կամ դնել ի տեղի իրերաց՝ մանաւանդ իլծորդութեան բայից առ յոյնս.
Րէ եւ ռայ լծին փոխանակ միմեանց։ Զոյն երկբարբառ ասէ, զի ընդ ւիւնի լծի ի բազում տեղիս։ Յորժամ եչ եւ այբ բազում անգամ լծին ի բազում տեղիս. (Երզն. քեր.։)
cf. Որորան.
Տղայական մահիճք։ ուր կայ եւ Լմշտել. կոխել կամ հարթել. ոսոխել. ճմշկտել.
to fill;
to accomplish, to fulfil;
to spread, to diffuse;
to complete, to consmnate;
to load, tore-load, to fill again;
to repeople;
to glut;
to stuff;
— զաղեղն, to bend the bow;
— լուսնի, to be at the full (moon);
— զօրէնս, to fulfil the law;
— զօրէնս բնութեան, to satisfy the laws of nature;
— զոք օրինօք տեառն, to instruct in, to fill with knowledge of the divine law;
— զքաղց, զծարաւ, to drive away hunger, to satisfy;
to quench thirst;
— զիղձս, to satisfy or content on's wishes;
— զպէտս, to satisfy one's necessities;
— զձեռս, to give to the priest, to consecrate;
to be consecrated;
արեամբ — զձեռս, to dip the hands in blood, to assassinate;
— զոք պարգեւօք, to load with gifts;
— զտեղի, to take the place of, to substitute, to replace;
— մինչ ի վեր, to fill up to the brim;
ընդ ամենայն տեղիս — զաւետարանն Քրիստոսի, to spread the gospel of Christ everywhere.
եւ կր. լնում, կամ լնանիմ, կամ լնիմ, լցայ, լցեալ. πληρόω, γεμίζω impleo, repleo եւ այլն. Լի առնել զթափուրն. լցուցանել. հեղուլ զեղուլ, իրօք կամ նմանութեամբ. Լեցընել.
Ելից զտիկն ջրով։ Լցէ՛ք զթակոյկսդ ջրով, եւ լցին զնոսա մինչեւ ի վեր։ Արկցե՛ս յամենայն ամանս, մինչեւ լցցին։ Աճեցէ՛ք, եւ բազմացարո՛ւք, եւ լցէ՛ք զերկիր։ Լցցին տունք շանաճանճիւ։ Բերանք ճշմարտիցլցցին ծաղու։ Լցաւ սիոն իրաւամբք եւ արդարութեամբ։ Օգնականութամբ լցեալ բարձրելոյն։ Լցան յիմարութեամբ, կամ նախանձու։ լցաւ հոգւով սրբով.եւ այլն։
Զի լցցէ անուամբ իւրով զտեղի խորհրդոյ առն. (Եփր. համաբ.։)
Եւ ոչ զբժիշկ գովեմ՝ որ փոխանակ օգնելոյ աշխատացելոցն՝ զինքն հիւանդութեամբ լնուցու. (Բրս. յուդիտ.։)
Զնուազութիւնս յառաւելութեանցն լնու։ Լցեալ խրոխտ ամբարհաւաճութեամբ. (Պիտ.։)
Զորովայնն տառապեալ լնուցուն (գինւով). (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Սարսափմամբ լնանիմ, եւ ցնդիմ ընդ արտասուս. (Ածաբ. կարկտ.։)
Ռետնիւ լնանիմ, եւ ոչ բժշկիմ։ Լնանիմ, եւ կրկին հեղում. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Հ՟Ա։)
Ամենայն ուխք ի ծով ոչ լնու։ Խորհրդով լնուն շտեմարանք։ Թագաւորն լնոյր մեծաւ բարկութեամբ. (ԺՂ. ՟Ա. 7։ Առակ. ՟Ի՟Դ. 4։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 17։)
Լնուին օրինօքն տեառն աստուծոյ. (՟Ա. Եզր. ՟Թ. 49։)
Մանկանն լնուլ հոգւովն յորովայնի անդ, լնուլ եւ մօրն հոգւով. (Իգն.։)
Յանտեսութեան յատակի խորոցն՝ լնուն երկիւղիւ. (Շ. մտթ.։)
Որքան ուրախութեամբ լնուն՝ ընդ աստուած միանալովն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
ԼՆՈՒԼ. որպէս Լրացուցանել. կատարել.
Ես մտից, եւ լցից ըզբանս քո։ Խօսեցաւ բերանս քո։ Խօսեցաւ բերանով իւրով, եւ ձեռօք իւրովք ելից։ Ոչ եկի լուծել, այլ լնուլ։ Զի լցցի որ ասացաւն։ Զի գիրն լցցի։ Զիա՞րդ լնուցուն գիրք.եւ այլն։
Զօրէնս բնութեան լնով. (Պիտ.։)
Լնուլ զկամս, կամ զփափաք, զբաղձանս, խնդիրն. (ի բազում գիրս։)
Լնոյր ասացեալն։ Ծաղկէ լնու չափ հասակին. (Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)
Առ իս ժամանեցուցես տէր յիսուս քրիստոս զազդեալն դիր լնանիլ ի յիս. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Լցեալ էր ժամն, զոր եդեալ էր նմա դատաւորն. (Եւս. պտմ. ՟Է. 15։)
ԼՆՈՒԼ. Յագեցուցանել. կր. յագիլ. շատանալ. χορτάζω saturo.
Լնուլ ըզքաղց, կամ զծարաւ. (Սարգ.։ Վրդն. եւ այլն։)
Լցաք ի բարութեանց քոց տէր. (Ժմ.։)
Ի պտղոյ գործոց իւրոց լցցի երկիր։ Լցցի նախատանօք. (Սղ. ՟Ճ՟Գ. 13։ Ողբ. ՟Գ. 30։)
ԼՆՈՒԼ ԶԱՂԵՂՆ. Քարշել լիով։ (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 33։)
ԼՆՈՒԼ ԶՁԵՌՆ. Դնել ինչ ի ձեռս քահանայի առ ի նուիրել աստուծոյ. քահանայացուցանել. եւ Առնել զգործ քահանայութեան։ (Ել. ՟Ի՟Ը. 41։ ՟Լ՟Բ. 29։ Ղեւտ. ՟ը. 33։ Դտ. ՟Ժ՟Է. 5։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Գ. 33։)
Արեամբ զձեռսն լնուին. (Երզն. մտթ.։)
ԼՆՈՒԼ ԼՈՒՍՆԻ. լրանալ, կամ առնուլ զլրումն յաւուրն ՟Ժ՟Դերորդի. լրում ըլլալ, լըցուիլ.
Եւ ոչ լուսին կասէ ի մաշել եւ ի լնուլ։ Նմնապէս եւ լուսին ի մաշելն եւ ի լնուլն։ Լուսին աճմամբ՝ լնլով, եւ նուազելով։ Ջուրն ընդ աճե, եւ ընդ լնուլն լնու. (Ագաթ.։ Յճխ.։ Եզնիկ.։)
Նախ առաջին ի լուսնոյ անտի ի լնուլն եւ ի պակասելն. (Սարգ.։)
swimming;
flying;
— քար, stone-roller;
ի — անկանել, to swim, to take to the water, to jump into the water;
արկանել —, to set floating, to float, to launch;
ի —, by swimming;
ի — հատանել անցանել, to swim over, or across;
ի — հասանել ի ցամաք, to swim to the shore;
ի — երթալ, to swim to, to swim beyond.
ԼՈՂ կամ ԼՈՅՂ. որ եւ ԼԵՂ, ԼՈՒՂ. Արմատ Լողալոյ կամ Լուղելոյ. որպէս Լողալն. լուղիլն.
ի լող անկեալ հասանէր առ նա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 41։)
Հար եղիսէ փայտ մի, եւ արկ ընդ նոյն տեղի ի լող. (Եփր. թագ.։)
Զնոյն լողս ունին անմեքեան. (Վեցօր. ՟Ը։)
(Իսկ ռմկ. լող քար, տե՛ս ի բայն ԼՈՂԵԼ։)
light;
brightness, splendour;
fire;
illumination;
day;
sun;
sky;
eye;
լոյս, լոյս անեղ, Eternal light;
լոյս հաւատոյ, լոյս մտաց, the light of faith;
light of intellect;
լոյս քաղցր, a gentle light;
լոյս զոդիակոսի, northern lights, (aurora borealis);
լոյս ելեկտրական, electric light;
լոյս կազի, gas light;
ի լոյս, by the light of, in broad daylight, openly, visibly;
եղիցի՛ լոյս, եւ եղեւ լոյս, let there be light! and there was light;
լոյս սո՛ւրբ, ողջո՛յն ընդ քեզ, անդրանիկ դու երկնից ծնունդ, եւ կամ՝ մշտնջենին յաւատակից դու ճառագայթ, hail, holy Light! offspring of heaven firstborn, or of the Eternal coeterhal beam;
չիք լոյս անվթար կամ բաժակ անմրուր, no joy without alloy;
ծագել լուսոյ, to dawn;
մինչ լոյսն զգիշերն մերկանայր, it was scarcely break of day, at day break, at early down;
ի լոյս գալ, ի կենաց հասանել, to come out, to appear;
to come into the world, to be born;
to give birth or life to;
կորուսանել զլոյս աչաց, to lose one's sight;
լոյս տալ աչաց, to open the eyes, to cause to perceive, to warn;
ամփոփել լուսոյ ուրուք, no longer to behold the light of day, to die;
ի լոյս ածել, հանել ի լոյս, to bring to light, to discover, to publish, to illustrate;
ի լոյս ընծայել զմատեան, bring out, to publish a work;
լոյս առնուլ, to see the day;
to grow light;
to be enlightened, illuminated;
ի լոյս դառնալ, to issue from an eclipse;
լոյս տալ, to instruct, to enlighten;
լոյս աչաց իմոց, լոյսդ իմ անձկութեան, light of my eyes, my life, my heart, my love, my darling, my dearest one, my sweet one;
աչք իմ մի՛ տեսցէն զլոյս, may I be struck blind! damn my eyes!
consolation, relief, balm, balsam.
լտ. լո՛ւքս. յն. ֆօ՛ս, որպէս թէ բոց. դաղմ. լուչ. Ճառագայթ) φῶς, φωτισμός, φέγγος lux, lumen, illuminatio. Տարր հրեղէն եւ պայծառ՝ երեւեցուցիչ ամենայն զգալեաց անկելոց ընդ ակամբ. որպէս լոյս արեգական, ճրագ, բոցհրոյ. նշոյլք. պայծառութիւն, փարատիչ խաւարի. լուս.
Ասաց աստուած, եղիցի լոյս. եւ եղեւ լոյս։ Եւ ետես աստուած, զի բարի է. եւ մեկնեաց ատուած ի մէջ լուսոյն եւ ի մէջ խաւարին, եւ կոչեաց աստուած զլոյսն տիւ, եւզխաւարն, եւ կոչեաց գիշեր։ Ետ զարեգակն ի լոյս տուրընջեան. զլուսին եւ զաստեղս ի լոյս գիշերոյ։ Եղիցի լոյսն լուսնի իբրեւ զլոյս արեգական։ Աշտարակ լուսոյ։ Իւղ լուսոյ։ Ձէթ ի լոյս։ Նստէր առ լոյսն (հրոյ)։ Ջեռնոյր առ լուսովն. եւ այլն։
Զգալի լոյս առ աչս հասանել եւ յըմբռնել մարմնոց տուեալէ. (Փիլ. բագն.։)
Լոյսն ցանկալի է յաչս մեր. (Ագաթ.։)
Լոյս լուծիչ խաւարի. (Մխ. առակ.։)
Առ մեզ լոյս՝ օ՛ր կոչի. (Բրս. թղթ.։)
ԼՈՅՍ. իմանալի օրինակաւ, եւ խորհրդաբար.
Լուսով երեսաց քոց տեսանեմք զլոյս։ Լոյս տո՛ւր տէր աչաց (մտաց) իմոց, զի մի՛ երբէք ննջեցից ի մահ։ Դուք էք լոյս աշխարհի։ Աստուած լոյս է.եւ այլն։
Սիրեցէք զլոյս իմաստութեան։ Անկեղծ օրինացն լոյս. եւ այլն։
Լոյս արարիչ լուսոյ՝ առաճին լոյս, բնակեալդ ի լոյս անմատոյց։ Լոյս ի լուսոյ։ Լոյս երրեակ եկ մի։ Երրեակ լուսոյն. (Ժմ.։ Շար.։)
Երկուք լոյսք այսք ըստ մտածութեան երեւին. (Կիւրղ. գանձ.։)
Աւազանին լուսով վերստին ծնածէին։ Մոլորեալի ճշմարիտ լուսոյն (հաւատոյ)։ Զգեստ լուսոյ՝ որով քրիստոսիւ զգեստաւորեցաք։ Անճառելի լուսովն պսակեցաւ. (Յհ. կթ.։)
Զհրեշտակական դասակարգութիւնսն, որք երկրորդ լոյսք յարարչականդ լուսոյ գոյացան. (Խոսր.։)
Լոյսք եղանք յանեղական լուսոյ լուսաւորեալք. (Շ. հրեշտ.։)
ԼՈՅՍ. նմանութեամբ, Աչք, եւ Սիրելին որպէս զլոյս կամ զբիբ աչաց.
Ճրագ մարմնոյ ակն է. Եթէ լոյսդ՝ որ ի քեզ է, խաւար է, եւ այլն. (Մտթ. ՟Զ 22։)
Որպէ՞ս կոչեցայցտեսանողական, մթացուցեալ զլոյսս՝ որ յիս։ Զլիճ լուսոյս արտասուօք լցեալ. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Լ՟Բ։)
Ընդէ՞ր բնաւ թողի զքեզ լո՛յս աչաց իմոց. (Տոբ. ՟Ժ. 5։)
Զքաղցրիկ որդեակդ իմ զլոյս աչաց իմոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Լոյսդ իմ անձկութեան. (Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Ի ԼՈՅՍ ԱԾԵԼ, ՀԱՆԵԼ, ԳԱԼ. որպէս Ի հայտ ածել, եւ այլն.
Ի լոյս ածել զծածուկն, կամ զտնօրինականսն քրիստոսի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։ Ածաբ. խչ.։)
Եհան ի լոյս զըստուերս մահու. (Յոբ. ՟Ժ՟Բ. 22։)
Եկեսցէ ի լոյս։ Ի լոյս եկեալ. (Նար. ՟Գ։ Լմբ. ատ.։)
Զհայր կամ զմայր, որ առ լոյսն զնորա բնութիւնն են ածեալ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Ի ԼՈՅՍ. իբր Յայտնապէս. հրապարակաւ.
Տացէ զիրաւունս իմ ի լոյս։ Զոր ասեմ ձեզ ի խաւարի, ասացէ՛ք ի լոյս։ Լսելի լիցի ի լոյս. (Սոփոն. ՟Գ. 5։ Մտթ. ՟Ժ. 27։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 3։)
ԼՈՅՍ ԱՌՆՈՒԼ. Լուսաւորիլ.
Մատինք առ տէ՛ր, եւ առէ՛ք զլոյս.եւ այլն։
Լո՛յս առ երուսաղէմ, զի հասեալ է լոյս քո. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
bath;
wash-house;
scullery;
privy, watercloset, close-stool;
slop-pail;
ջուր —լեաց, suds, slop sink, drain;
ջերմ —ք, thermal baths, hot baths.
ԼՈՒԱԼԻ ԼՈՒԱԼԻՔ. λουτρόν lavacrum, lavatorium տեղի լուանալոյ կամ լոգանալոյ. լուանալիք. աւազան. բաղնիք. ջերմուկք. լուացարան. բաղնիք.
Մովաբ յուսոյ աւազանաւ. աւազան ասէ լուալւոյ. (Բրս. սղ.։)
Ատամունք քո իբրեւ զերամակս կտրելոց, որք ելանեն ի լուալեաց. (Երգ. ՟Դ. 2։ ՟Զ. 5։)
Ունի լուալիս, եւ ոչ լուացաւ. (Եփր. աւետար.։)
Գետոց եւ աղբերաց առատ եւ միշտ հոսմունք ... եւ ջերմ լուալեացն զպէտսն անտի մեզ շնորհեն. (Առ որս. ՟Է։)
Բնութեամբ է գիտել զուղղութիւնն, որ լուալիք է մեղաց (ապաշխարհութեամբ). (Մխ. երեմ.։)
ՋՈՒՐ ԼՈՒԱԼԵԱՑ. է Աւելորդ ջուրն բաղանեաց յետ լուացման, որ լինի աղտեղի. լուացուք.
Եղիցիս դու հեղեալ յերկիր իբրեւ զջուր լուալեաց. (Փարպ.։)
Քակեցին զտունն բահաղու, եւ կարգեցին զնա ի լուալիս մինչեւ ցայսօր. ոմանքընթեռնուն ի յն. լուդրօն, որ է բաղանիք. եւ այլք գօբրօ՛ն (իբր կիւպրէլիք ). այսինքն աղբանոց. աղբակոյտ. աղտեղոթիւն։
to wash, to cleanse, to bathe;
to rinse;
— զերեսս, to wash the face of;
to wash one's face;
լուանամ զձեռս, I wash my hands of it, I'll have nothing to do with it;
— զոք թշնամանօք, to scold, to upbraid, to reprimand, to blow up;
ջուրբ —, to innundate, to wash away, to destroy by floods.
(լծ. յն. լու՛օ. լտ. լա՛ւօ). λούω, ἁπολούω, νύπτω, πλύνω lavo, abluo. Մաքրել ջրով. մկրտել. ողողել. եւ Ի բաց սրբել. լուալ.
լուանալ զձեռս կամ զոտս, զմարմինն, զանձն, զհանդերձս, զպատմուճան, եւ այլն, յաղտոյ, ի վիրաց, յանօրէնութենէ, ի մեղաց, ի չարեաց, եւ այլն։ Բոզք լուացան յարեանն։ Լուացեալ կաթամբ։ Զկաւակերտն ջուրբ լուանալ.եւ այլն։
Յօրհնութենէ տեառն լուացին, եւ գօտէլոյծ առակեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
յորժամ գործէ ինչ չար, լուանայ, եւ ասէ, իմ չի՛ք ինչ գործեալ. (Առակ. լ. 20։)
Անդոսնել եւ բամբասել, բիւրապատիկ թշնամանօք գաղտ լուանեալ. բայց յն. է լուանեալ. (իմաստն է նոյն)։
Աշխարհական բառն է, յորժամ զորք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առայլս՝ եթէ զնա, լուացաք. եւ ճշմարիտ է, զի յաղտէ հոգւոյն լուանի ի կամելն զնոյնն. (Կլիմաք.։)
Իջեալ դուստրն փարաւոնի լուանեալ ի գետն. (որ եւ ԼՈԳԱՆԱԼ)։
Ցանկացաւ լուանալի բուրաստանի։ Ե՛րթ լուա եօթն անգամ ի յորդանան.եւ այլն։
Ջերմ արեամբ լուանալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Լուացեալ լինիմ, եւ ոչ պայծառանամ։ Լուանիմ, եւ նովին զազրանամ. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Հ՟Ա։)
Յորժամ մարմինս յանսրբութենէ լուանի. (Լմբ. սղ.։)
Զգալի նիւթ ի քերելն եւ ի կոխելն՝ յաղտոյն լուանի. (Կլիմաք.։)
Աշխատիլ, եւ լուանիլ, եւ յառնել ի գիշերի առ պահպանութիւնսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
զլուանիլն, զուտելն, եւ զըմպելն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Որպէս հասարակ բայ.
լուացայց սրբութեամբ զձեռս իմ. (Սղ. ՟Ի՟Ե. 6։)
Եղեն յանկարծակի ամուլք, եւ լուացան զսերմանիս արանց իւրեանց. (Եփր. ծն.։)
to wash, to wash one's self;
to bathe, to bathe one's self;
to clear one's self from, to wash out a stain of dishonour;
— զփոխարէնն, to refuse a recompense;
— զսերմն առն, to lose, to abort, to fail, to miscarry, to have an abortion, a premature birth;
զայլս եւս լուանաս քոյով անօրէնութեամբն, you contaminate others by your iniquities.
(լծ. յն. լու՛օ. լտ. լա՛ւօ). λούω, ἁπολούω, νύπτω, πλύνω lavo, abluo. Մաքրել ջրով. մկրտել. ողողել. եւ Ի բաց սրբել. լուալ.
լուանալ զձեռս կամ զոտս, զմարմինն, զանձն, զհանդերձս, զպատմուճան, եւ այլն, յաղտոյ, ի վիրաց, յանօրէնութենէ, ի մեղաց, ի չարեաց, եւ այլն։ Բոզք լուացան յարեանն։ Լուացեալ կաթամբ։ Զկաւակերտն ջուրբ լուանալ.եւ այլն։
Յօրհնութենէ տեառն լուացին, եւ գօտէլոյծ առակեցին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
յորժամ գործէ ինչ չար, լուանայ, եւ ասէ, իմ չի՛ք ինչ գործեալ. (Առակ. լ. 20։)
Անդոսնել եւ բամբասել, բիւրապատիկ թշնամանօք գաղտ լուանեալ. բայց յն. է լուանեալ. (իմաստն է նոյն)։
Աշխարհական բառն է, յորժամ զորք հարկանեն կամ կողոպտեն, պարծին առայլս՝ եթէ զնա, լուացաք. եւ ճշմարիտ է, զի յաղտէ հոգւոյն լուանի ի կամելն զնոյնն. (Կլիմաք.։)
Իջեալ դուստրն փարաւոնի լուանեալ ի գետն. (որ եւ ԼՈԳԱՆԱԼ)։
Ցանկացաւ լուանալի բուրաստանի։ Ե՛րթ լուա եօթն անգամ ի յորդանան.եւ այլն։
Ջերմ արեամբ լուանալ. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Լուացեալ լինիմ, եւ ոչ պայծառանամ։ Լուանիմ, եւ նովին զազրանամ. (Նար. ՟Կ՟Բ. ՟Հ՟Ա։)
Յորժամ մարմինս յանսրբութենէ լուանի. (Լմբ. սղ.։)
Զգալի նիւթ ի քերելն եւ ի կոխելն՝ յաղտոյն լուանի. (Կլիմաք.։)
Աշխատիլ, եւ լուանիլ, եւ յառնել ի գիշերի առ պահպանութիւնսն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
զլուանիլն, զուտելն, եւ զըմպելն. (Սարկ. մարդեղ.։)
Որպէս հասարակ բայ.
լուացայց սրբութեամբ զձեռս իմ. (Սղ. ՟Ի՟Ե. 6։)
Եղեն յանկարծակի ամուլք, եւ լուացան զսերմանիս արանց իւրեանց. (Եփր. ծն.։)
cf. Լուացաջուր.
ԼՈՒԱՑՈՒ եւ ԼՈՒԱՑՈՒԿՔ. Մնացորդ լուացման. ջուրն՝ յոր լուացեալ իցեն ձեռք կամ ոտք, եւ այլն.
Առեալ ի լուացուէ անտի ջուր։ Լուացուկք հիւանդին. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Լուացաջուր.
ԼՈՒԱՑՈՒ եւ ԼՈՒԱՑՈՒԿՔ. Մնացորդ լուացման. ջուրն՝ յոր լուացեալ իցեն ձեռք կամ ոտք, եւ այլն.
Առեալ ի լուացուէ անտի ջուր։ Լուացուկք հիւանդին. (Վրք. հց. ձ։)
washing, whitening;
bleaching;
օր —ցից, washing day.
Ոչ յառաջագոյն թոյլ տայ մերձանալ յինչ յառաջ քան լուացիւք սրբիլ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
հանապազորդ աղօթք, եւ լուացք արտասուաց մի՛ պակասցէ. (Յճխ. ՟Թ։)
Արար նա առաւել լուացս այնմիկ, որ ետ նմա անդ լուացս արտասուաց. (Եփր. համաբ. յորմէ եւ Բրսղ. մրկ.։)
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
ζυγός, ζεῦγος jugum, par. Ձող սամետեաց. երկայն եւ հաստ փայտն եդեալ ի վերայ պարանոցի զոյգ մի եզաց ի վարելն զերկիր, կամ ի ձգեալ զսայլ. պ. էուզ, էու. սանս. էօկա. եբր. էօլ, ձէմէտ.
Կապեսցես սամետիւք լուծ նմա։ Երինջ ոչ մտեալ ընդ լծով։ իբրեւ փոկով լծոյ երնջոց։ Լուծ իմ քաղցր է. եւ այլն։ Որպէս եթէ կառավարք ոմանքիցեն՝ լծօք հանդիսանալով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ուստի նմանութեամբ Ամենայն ծանրութիւն եդեալ ի վերայ մարդկան, որպէս բեռն ծառայութեան եւ հարկաց ի վերայ ստրկաց.
լուծեաս զլուծ նորա ի պարանոցե քումմէ։ Բարձցի լուծ նորա ի պարանոցէ քումմէ, եւ խորտակեսցի լուծն յուսոց ձերոց։ Բարձաւ լուծն հեթանոսաց յիսրայէլեան տոհմէ անտի։ Ընկեսցուք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Մի միւսանգամ ընդ ծով ծառայութեան մտանէք.եւ այլն։
Խոնարհեցուցանել ընդ տիրականաւն լծաւ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ընդ լծիւք օրինացն հնազանդեալ կայաք. (Եփր. գաղ.։)
Բարի է մարդոյ առնուլ զլուծ խոնարհութեան ի մանկութենէ իւրմէ. (Ողբ. ՟Գ. 27. 28։ Ագաթ. եւ այլն։)
Առեալ էր զլուծ կրօնաւորական կարգի. (Յհ. կթ.։)
Քոյինակրօն լծոյդ քաղցրութեան. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Հ՟Ե։)
Իսկ (Նար. ՟Ի՟Է)
Լուծք ստուարք ամոլիցն կցորդութեան բաժանեցան. հայի ի դէմընդդէմ շարս տախտակաց կազմութեան մարմնոյ նաւին։
ԼՈՒԾՔ ԵԶԱՆՑ. ζεῦγος par. զոյգք կամ ամոլք արջառոց հերկողաց. Ջուխտ մը եզ.
Լուծք եզանց հինգ հարիւր։ Տասն լուծքեզանց. (Յոբ. ՟Ա. 3։ Ես. ՟Ե. 10։)
Եւ ոչ երկուորեակք լծոցն ի ճահ ճեմեցին առանց եզողի. (Նար. ՟Ժ՟Դ։)
ԼՈՒԾ ԿՇՌՈՑ, կամ ԼՈՒԾ. ζυγός jugum, statera. ձողն՝ զորմէ կախին նժարք կնմ թնթք կշռոց. եւ Երկանեալ ձողն կշռորդի, եւս եւ Կշիռ. կշռորդ. կշռին թաթը՝ թեւը, կշառք.
Զցաւս իմ միանգամայն բառնայր ի լուծ կշռոց. (Յոբ. ՟Զ. 2։)
Ի կշիռ դիցէ. եւ վերացուցեալ զլուծ սորա, եւ այլն. (Պղատ. տիմ.։)
Եթէ զմայրս լիբանանու ի լուծ կշռոց զօդեցից. (Նար. ՟Թ։)
Դնեն ի միւս կողման լծոյարդարակորով կշռոցն. (Շ. հրեշտ.։)
Լիցի լուծ, եւ որով չափով չափեմք՝ չափեսցի մեզ. (Բրս. ապաշխ.։)
ԼՈՒԾ ասի եւ Կշիռ կենդանակերպն. Որպէս խոյն, եւ ցուլն, այծեղջիւրն, եւ կոյսն, եւ լուծն. Ճ. Գ. Որպէս եւ մին ի մոլորակաց, թերեւս փայլածուն։ (Զքր. կթ. Տօմար.։)
ԼՈՒԾ ԼՈՒԾ. առաւել ռմկ. որպէս Զոյգ զոյգ. դար.
պարտ է ունել ի շինուածսն արուեստաւորք լուծ լուծ, եւ ոչ Ֆարտ. զի երբ Ֆարտ լինի, ի վերայ միոյն հակառակութիւն լինի. բայց եթէ լուծ լինի, յորդորին եւս առաւել ի գործն. (Վստկ.։)
liquid, fluid;
soluble;
fusible;
volatile;
fugitive, transitory;
— կերակուր, flesh, meat food.
ԼՈՒԾԱԿԱՆ. Որ ինչ անկ է աւուրց լուծանելոյ զպահս. ուտիքի.
ῤοώδης, ῤυτός fluidus ἕκλυτος , λύσιμος solutilis διαλυόμενος solubilis. Լուծ. հոսանուտ. ծորելի. հեղուկ. խոնաւ. կակուղ. ցնդելի. սահական. փոփոխական. եղծելի. ապականացու. լուծանելի. քայքայելի. թոյլ.
Եւ ըզբնութիւն լուծականին (ջրոյ), կարծրացուցեր իբր արձանին. (Յիսուս որդի.։)
Ոչ պաղեալ, ոչ թանձրացեալ, այլ լուծական. (Երզն. ոտ. երկն.։)
Երկնագոյն դաշտաց՝ լուծական լերանց (կոհակաց ծովու)։ համայնիցս լուծականաց՝ հոսանուտ եւ ստորածորելի նիւթից. (Նար. խչ. եւ ՟Ղ՟Գ։)
Յառաջաբերակա՞ն ուրեմն, եւ լուծակա՞ն բան. քաւ եւ մի՛ լիցի. զի զբանն ես էապէս ասեմ անձնացեալ, եւ ոչ լուծական բան. (Աթ. ՟Ը։)
Եւ մահացու լուծականն՝ առ վերնականն կենսածին։ Բերողի ստուերին կտակի անկայի եւ լուծականի. (Նար. մծբ.։)
Լուսինն ի հինգետասան աւուրն լուծանի. եւ մեք յայն հասակն թուլանամք մեղօք. այս հինգետասան սաղմոս ի պնդութիւն լուծական հասակին եղիցի. (Տօնակ.։)
Չարութիւն ապականացու է եւ լուծական։ Ի մէնջ յերեւելեացս լուծականաց։ Անկայուն եւ լուծական բնութիւն թառամի. (Շ. ամ. չար. եւ Շ. մտթ.։ եւ Շ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Թ։)
Որ լուծականն է մարմնոյ այրելով. (Պղատ. տիմ.։)
ԼՈՒԾԱԿԱՆ. իբր Լուծողական, մաքրողական, որ դիւրաւ տայ ի դուրս վտարել զաւելորդս բնութեան. փորը լուծել՝ քշել տուօղ.
Մաղձքն՝ որ պնդեն զբնութիւնն, ի լուծականացն եւ ի վեր եւ ի վայրհանողացն զնոսա բռնահարին ի դեղոցն. (Խոսր.։)
Ապա ճաշակեն ի լուծական կերակուրսն. զի նա է կատարումն պահոցն. (Խոսրովիկ.։)
to untie, to unyoke, to unchain, to unbind, to undo, to loose;
to dissolve, to decompose, to break;
to resolve, to decide;
to temper;
to dilute, to soften;
to unfold, to develope;
to dissipate, to disperse;
to melt, to dissolve;
to explain;
to analyse;
to change;
to violate, to infringe;
լուծանել զերկունս, to free from the pains of labour, to cause to bring forth;
լուծանել զերկունս նորա, to be born of her;
լուծանել զքաղց, զքերան, to breakfast, to take refreshment;
լուծանել զպահս, to break one's fast;
լուծանել զոք ի կենցաղոյս, to take away a perso's life, to kill, to slay, to murder;
լուծանել զկեանս աշխարհիս, զկեանս իւր, զկենցաղ մարդկան, to end one's days, to depart this life, to cease to live, to die;
լուծանել զմեղս, to absolve, or remit sin;
լուծանել զդատակնիք, to annul a sentence;
լուծանել զօրէնս, to violate the laws, to transgress;
լուծանել զշաբաթս, to break the sabbath;
լուծանել զխաւար, to shed a light in the darkness, to make darkness light;
վրէժս լուծանել, to be punished;
լուծանել զլեզու, to untie, to cause to speak;
լուծանել զամուսնութիւն, to dissolve a marriage;
լուծանել զարգանդ կուսին ի պղծութիւն, to deflower, to violate;
լուծանել զսէրն հայրենի, to act in disregard of paternal love;
լուծանել զքուրձ, to open a sack;
լուծանել զորովայն, to loosen, or move the bowels;
to purge;
զարժանին պատուհաս ելոյծ զյանցանացն, he met with the punishment his crimes deserved.
(լծ. յն. լի՛օ, լի՛սէ. յորմէ լտ. սո՛լուօ) λύω solvo διαλύω dissolvo Նրձակել. քակել. ի բաց դառնալ. Եղծանել. արձըկել, աւրել.
Լուծանել զքուրձ, զկօշիկ յոտից, կամ զխրացս կօշկաց. զկապանս, կամ ի կապանաց։
Լուծանել զկնիքն. կամ զերկունս մահու։ Բնութիւնք հրով կիզեալ լուծցին։ Լուծաւ կուսութիւն քո. եւ այլն։
Նմանութեամբ՝ Արձակել ի հոգեւոր կապանաց. ջնջել զմեղս. փարատել զցաւս, զխաւար, եւ այլն.
Ունել իշխանութիւն լուծանելոյ (զբանադրեալն). (Շ. ընդհանր.։)
լուծանել զքրտունս, զբիծ մեղաց, զանէծս կամ զկարիս հիւանդաց, զվիշտս, զանկարգութիւն, զվճիռ դատապարտութեան. (Յճխ. ՟Բ։ Շ. մտթ.։ ՃՃ.։ Սարգ. եւ այլն։)
Լուծան տրտմականքն, եւ ժամանեաց մխիթարութիւնն. (Իգն.։)
Լուծաւ բռնութիւն նորա յորդւոց մարդկանէ, որ տիրէր մեղօք. (Յճխ. ՟Բ։)
Զանգիտութեան խաւարն ելոյծ. (Շար.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ. որպէս Բացատրել, մեկնել՝ լուծանելով զկնճիռն.
Լուծանել զհարցուածոյն խնդիր, կամ զտարակոյսս. (Պիտ.։ Սարգ.։ Խոսր.։)
Մինն ի կապանաց, եւ միւսն ի խրթնութենէ լուծանին. (Երզն. քեր.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ. որպէս Աւերել զպահս, կամ զծոմապահս. ճաշակել, կամ ուտել ի պարարտաց.
Շաբաթէ ի շաբաթ լուծանէր զբերան բանջարով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ լուծինզքառասուն աւուր պահսն։ Եթէ լուծցէ զաւուրցն կերակուր։ Զայնոսիկ նզովեն՝ որ լուծանենն. (Խոսրովիկ.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ. որպէս Աւերել զկանոն, կամ եղծանել զհրամանս.
Որ ոք լուծցէ մի ինչ ի պատուիարանացս յայսցանէ. եւ այլն։ որ հայի ի ՟Ա նշ. որպէս եւ Լուծանել զշաբաթ, զօրէաս, զերդումն, զհաշտութիւն, եւ այլն։
Ոչ ինչ իւիք պարտ է լուծանել զամուսնութիւն. (Երզն. մտթ.։)
ԼՈՒԾԱՆԵԼ.. որպէս Լոյծ եւ թոյլ ասնել. կակղել. հալել. քայքայել. ցնդել. մեղկել. թուլացնել. մեղմել եւ լքուցանել.
Որ կարէր զամենայն գազանաբարոյութիւն լուծանել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Յանկարծօրէն լուծանի գետս (պաղեալ)։ Ջուրն լուծեալ ի ջերմութենէ արեգականն. (Պտմ. աղեքս.։)
Լուծանելով զպտղումն դառնաշունչ դժնդակ օդոյն. (Շար.։)
Ի նոյն չորեսին հիւթսն լուծանի։ Մարմնոյս ի հող լուծելոյ։ Ցնդեցաւ, եւ յօդդ լուծաւ. (Եզնիկ.։ Նար. ՟Կ՟Ղ։ Սարգ. յկ. ՟Է։)
Յերկիր լուծան փառք իմ. (Յոբ. ՟Բ. 11։)
Խեղք եւ լուծեալք։ Լուծեալ անդամք, կամ անդամօք։ Վասն մեղաց լուծաւ (անդամալոյծն)։ Լուծաւ կինն, եւ գօսացան երկոքին ձեռքն։ Ի ցաւոց լուծեալ. (Մանդ. ՟Ա։ Շար.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 17։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Վասն անձանց տղայոց, որ լուծանէին ի սովոյ. (Ողբ. ՟Բ. 19։)
Լուծեալն՝ որ լնու զորովայնն փափուկ կերակրովք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
Քայքայէ զխորհուրդն, եւ լուծէ զյօժարութիւնն բարի. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ոչ կարասցեն երկիւղիւ շխարժմանց լուծանել զարքայդ. (Յհ. կթ.։)
Զի այնու լուծանէ նա զձեռս արանց պատերազմողաց։ Լուծաւ լքաւ անկաւ։ Լուծեալ լքեալ ի զօրութենէ իւրմէ։ Մի՛ լքանիր ի խրատու տեառն, եւ միլուծանիցիս յանդիմանեալ ի նմանէ. (Երեմ. ՟Լ՟Ը. 4։ ՟Ա Մկ. ՟Թ. 7։ ՟Բ Մկ. ՟Ժ՟Բ 18։ Առակ. ՟Գ. 11։ եւ 21։)
Զպնդակազմ նահատակս գինի լուծանել. (Եփր. ծն.։)
Լուծանել զսիրտս (քաջաց). (Պիտ.։)
Լուծանէին լքանէին. (Խոր. ՟Բ. 42։)
Կերակուր պիտոյ էր, զի մի՛ լուծցին ի ճանապարհի. (Երզն. մտթ.։)
Զմահացուն խառնեալ, կամ դեղ մահուարբուցեալ՝ ելոյծ իկենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. 38։)
Աւետեացն արժանի լինել յետ զկեանս աշխարհիս լուծանելոյ։ Ի խորին ծերութիւն լուծանէ զկեանս իւր։ Ի խաչի լուծանելոց է զկեանս իւր. (Յճխ. ՟Ժ՟Զ։ Լաստ. ՟Բ։ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Բ։)
Մեծապէս խնդութիւն է ինձ, զի վաղվաղակի լուծայց ես յանօրէն եւ յամբարիշտ աշխարհէ աստի յայսմանէ. (Բուզ. ՟Ե. 24։)
Լուծցի անարգանօք յիշխանութենէ. (Խոր. ՟Բ. 30։)
Քահանայն լուծցի ի պատուոյն։ Թէ ուխտաւոր է, լուծցի։ Լուծեալ իրաւաբար ի վերայ երեւելի յանցանաց. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եթէ ոք եպիսկոպոս աշխարհականօք բուռն ի վերայ եկեղեցւոյն եղիցի, լուծցի. (Կանոն.։)
Ի կռուի ի պարտութիւն մատնեալ. եւ յիրանցն եւս լուծանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
ԼՈՒԾԱՆԻԼ. καταλύω diversor. Իջեւանիլ, ագանիլ ուրեք. հանգչել. մնալ. բնակել. տաղավարիլ. (որպէս թէ լուծանելով զկառս կամ զերիվարս)
Մի՛ աստէն լուծանիր. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 30.)
Առ առն մեղաւորի եմուտ լուծանել (այսինքն լուծանիլ). (Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 7։)
Ի հրապարակին լուծցուք։ Առ հօր քում գո՞յ մեզ տեղի լուծանելոյ։ Հռեբեկա յաւելու զլուծանելն՝ ասելով, եւ կերակուր բազում կայ մեր, եւ տեղի լուծանելոյ. (Փիլ. լին.։)
Իբրեւ եկն (թադէոս), լուծաւ նա առ տուբիայ։ Այր մի զօրութեանց եկն եմուտ լուծաւ ի տան քում։ Մտաք ի տուն Փիլիպպոսի, եւ լուծաք առ նմա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 13։ ՟Գ 31։)
Նախ ինքն նստեալ բազմիցի, եւ ապա զկնի աշակերտքն լուծանիցին. (Երզն. մտթ.։)
Զի նա ինքն մտցէ լուծցի որպէս առ մարիամ, եւ ապա լուծցին նոքա (ի տունս)։ Անդ լուծաւ, եւ ննջեաց յակոբ։ Եկն լուծաւ աստուած ի վերայ միոյ ի նոցանէն։ Եմուտ (բանն) ընդ ունկն (կուսին), լուծաւ յարգանդի։ Թէպէտեւ մարդկութիւն նորա ի տան շմաւոնի բազմեալ էր, սակայն աստուածութիւն նորա ի միտս շմաւոնի լուծեալ էր (որպէս սրտագէտ). (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
solution;
decomposition, resolution, dissolution, dispersion;
explication, discovery, explanation;
dilution;
liquefaction;
fluidity;
abolition;
infraction, infringement, violation;
fainting;
— ամուսնութեան՝ ժողովոյ, dissolution of matrimony;
dissolving of an assembly;
— որովայնի, diarrhoea, looseness, flux;
— կենաց, death;
— սառնամանեաց, thaw.
Այսրէն ի հող զլուծումն. (Պիտ.։)
λύσις, ἕκλυσις, διάλυσις solutio, dissolutio եւ այլն. Լուծանելն, եւ լուծանիլն՝ ըստ ամենայն առման. Որպէս Արձակումն. քակտումն. եղծումն. բարձումն.
Լուծումն ինձ ի կնպնրանէն լիցի. (Յհ. կթ.։)
Լուծումն պսակին. (Շ. ընդհանր.։)
Լուծումն եւ քակտումն օրինաց. (Կոչ. ՟Ժ։)
Լուծումն մեղաց, կամ ատելութեան պատճառի, կամ ծուլութեան. (Վեցօր. ՟Զ. Նար. ՟Ծ՟Ա։ Շ. թղթ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։)
ԼՈՒԾՈՒՄՆ. Թուլութիւն սրտի, եւ անդամոց.
Լուծումն եւ լքումն զօրաց. (Յհ. կթ.։)
Լուծումն անդամոց։ Յօդիցն լուծմամբ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Գնացք մի՛ թոյլ, որպէս զի լուծումն անձին դատախազիցէ. (Բրս. թղթ.։)
ԼՈՒԾՈՒՄՆ. Մահ. փոխումն յաստեացս. դարձ ի հող. քակտումն մարմնոյ.
Ողբան զլուծումն սրբոյն պօղոսի ի մարմնոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Մահ՝ մարդոյ հանգիստ է, տղայոց մխիթարութիւն, ծերոց լուծումն (իբր արձակումն ի կապանաց մարմնոյ). (Ոսկ. մխիթ. սգ.։)
Ուր լուծումն մարմնոյ (անկեալ դնելն դիական), անդ եւ արծուիք ժողովեսցին. (Ճ. ՟Գ.։)
ԼՈՒԾՈՒՄՆ. եղծումն հրամանի, պատուիրանազանցութիւն, օրինազանցութիւն. չպահելն զպահս, զշաբաթ, եւ այլն.
Երկնչիմ իպնտուիրանաց քոց լուծանէ։ Թո՛ղ զլուծումն հրամանին։ Թլփատութիւն առնելն (իշաբաթու՝) լուծումն էր օրինաց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։ Շար.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)
Ի լուծումն մտաբերիցեն պահոց։ Ի շաբաթու եւ ի կիւրակէի բռնադատեն լուծումն առնել։ Քառասուն աւուրբք պահեալ սուրբն գրիգոր՝ զլուծումն ի խոտոյ առնէր. (Խոսրովիկ.։)
Գրով խոստովանել զլուծումն նորա յեպիսկոպոսութենէն. (Պրպմ. ՟Խ՟Բ։)
ԼՈՒԾՈՒՄՆ. թորումն որովայնի.
Յերկիւղէն որովայնն նորա (արիոսի) խնդրէր լուծումն. (Վրք. աթ.։)
to be light, to be daylight, to dawn;
մինչեւ լուսասցի օր, till tomorrow's dawn, till daybreak, tomorrow;
օրն լուսանայ, daybreak begins to appear;
լուսացաւ նոցա ի Բլէւնա, they arrived at Plewna with day-break;
եւ շաբաթ լուսանայր, and saturday commenced to appear;
յառաջ քան զաւուրն, before day-break.
դիմ. ԼՈՒՍԱՆԱՅ. διαφαύσκω, ὐποφαίνω illucesco, subluceo. ծագեզ լուսոյ առաւօտու. այգանալ աւուր. լուսնալ. աղարմագ.
Մինչեւ լուսասցի օր։ Լուսացաւ նոցա ի քեբրոն։ Իբրեւ օրն հինգօրեայ շաբաթուց լուսանալ կամէր։ Եւ օրն էր ուրբաթ, եւ շաբաթ լուսանայր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 36։ ՟Բ. Թագ. ՟Բ. 32։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 35։ Ղկ. ՟Ի՟Գ. 54։)
ընդ լուսանալ միաշաբաթին. (Շար.)
Որ ի կիրակէն լուսանայր. (Յհ. կթ.։)
Եւ ծագեալ լուսոյ արեգական. արեւը բացուիլ, Ծաթիլ.
Արեգակն զերիս ժամս խաւարեցաւ, եւ ապա լուսացաւ. (Եփր. համաբ.։)
cf. Լուսազարդ.
լուսով պաճուճեալ պճնեալ զարդարեալ. լուսանկար. լուսահրաշ.
Մի՛ այլայլեսցի յինէն դրոշմդ լուսապաճոյճ։ Պսակս լուսապաճոյճս։ Արքայութեանն ժառանգողի նշան լուսապաճոյճ։ Զլուսապաճոյճ գաւիթ տաճարիդ. (Նար. ՟Կ՟Ե. ՟Հ՟Թ. եւ Նար. խչ. եւ Նար. մծբ.։)
Կողոպտեաց ի լուսապաճոյճ զգեստիւք պատուական։ Որպէս փեսայ ի յառագաստի՝լուսապաճոյճ զգեստիւք նազելի. (Գանձ.։)
that gives light, enlightening;
— լինել, to teach, to enlighten, to illuminate;
— աշտարակ, light-house;
—ք, the stars.
φωτοδότης luminis dator φωταγωγός collustrator. տուօղ լուսոյ. լուսաւորիչ (զգալի, կամ իմանալի լուսով)
Արարեր զարեգակն լուսատու տուընջեան, զլուսին եւ զաստեղս լուսատու գիշերոյ. (Ժմ.։)
Քար լուսատու եւ մածագին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
Չիղջ ոչ կարէ համբերել լուսատու ճառագայթից արեգական. (Եփր. համաբ.։)
այս է գնացք լուսնին. եւ ո է նա աստղ լուսատու, այլ հայելի է ընդունակ լուսոյ, եւ ունի զլոյսն յարեգականէն. (Սարկ. տոմար.։)
Ի նմա է ճշմարիտ լուսատու առավնորդն։ լուսատուն մոլորելոց. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Փառաւորէր զաստուած, եւ զլուսատուն քրիստոս. (ՃՃ.։)
Ընդ օձաբնակ խաւար գըբին, յոր լուսատուն էր իմ անձին. այսինքն սուրբ լուսաւորիչն. (Յիսուս որդի.։)
Լուսատուն ցեղի՝ մերոյս ամենի զազգէն պարգեւի. (Գանձ.։)
Բեւեռեաց զլուսատուս ի աստատութեան. այսինքն զլուսաւորս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
իսկ (Նար. կուս.)
Ծածուկ հաւաքման բանին իբր լուսատու ձորձով պատեցար. իմա՛ լուսափայլ, շողշողեալ, պայծառ։
ԼՈՒՍԱՏՈՒ ԼԻՆԵԼ. φαίω luceo եւ այլն. Լոյս տալ. ծագել. լուսաւորել.
Եդ զնոսա աստուած ի հաստատութեան երկնից՝ լուսատու լինել յերկիր. (Ծն. ՟Ա. 17։)
Սեամբ հրոյ լուսատու լինել նոցա. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ճրագ մի, լուսատու լինել տան ի գիշերի. (Եզնիկ.։)
Առաքեցան լինել լուսատուք տիեզերաց։ Եղեն լուսատուք տիեզերաց. (Շ. մտթ.։ Շար.։)
ոչ միայն լուսաւորեալք, այլ եւ լուսատուք յոքունց եղիցին. (Տօնակ.։)
cf. Լուսաւորեմ.
Լուսաւորել. լուսատու լինել (այլոց, կամ անձին)
Արի՛ ասէ, եւ լուսացո՛, որ նստիսդ ի խաւարի. (Գէ. ես.։)
Առնել, զի լուսացի այգն. այգն. զգիշերն ի գլուխ հանել. կենալ ինչուան ի լուսանալ.
Զօր սուրբ կերակրէին հսկելով յերեկոյէ առանց քնոյ լուսացուցանէին յեկեղեցւոջն յաղօթս. (Վրք. հց. ՟Ը. ձ.) (տպ. անցուցանէին)։
moon, the planet, or the luminary of the night;
moon, month;
ծագումն լուսնի, moon-rise;
լոյս լուսնի, moon-shine, moonlight;
շող լուսնի, moon-beam;
նոր, ամսագլուխ լուսին, new moon;
կարակնաձեւ, ուռճալիր լուսին, full moon;
աճեցուն, նուազուն, լուսալիր լուսին, crescent, waning, harvest moon;
կարմրորակ լուսին, red moon, April moon;
փուլ լուսնի, the waning of the moon;
cf. Քառորդ;
եւ ոչ լուսին կասէ ի մաշել եւ լնուլ, not even the moon ceases to wax and wane;
եւ էր գիշեր պայծառափայլ լուսնի, it was a beautiful moon-lit night, the moon shone bright;
լուսին ձիոց, horse-shoe;
տեսիլ լուսնի, phase;
ընթացք լուսնի, lunation, the lunar course.
ԼՈՒՍԻՆ. որպէս Ամիս. (զի եւ տճկ. այ, է լուսին եւ ամիս)
ԱՄՍԱԳԼՈՒԽ ԼՈՒՍԻՆՔ, ըստ յն. Նորամսութիւն. նոր լուսին. նոր ամիս.
Եւ էր նոցա աւուրք ուրախութեան լբր լուսին մի. (Վրդն. պտմ.։)
σελήνη luna. Մոլորակ երեւելի յետարեգական, յորմէ ունի եւ զլոյս իւր, մերձաւոր երկրի քան զամենայն լուսաւորս երկնից. լուսին, լուսընկայ. թ. ա՛յ. ար. քէմէր (իբր կամար) պ. մահ, մեհ.
Կացցէ արեգակն, եւ լուսին. եւ կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Գեղեցիկ որպէս զլուսին։ Լոյս լինի։ Յառաջ քան զլուսին։ Մինչեւ կատարեսցի լուսին (որ եւ լուսնական ամիս). եւ այլն։
Ի լուսնոյ ի վեր։ Ընդ լուսնովս վայրք։ Զգիշեր լուսնիւ եւ աստեղօք պայծառացուցեալ. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Խոսր.։)
Յորժամ արեգակն գնայ լուսոյ լուսին. յորժամ հեռանայ լուսինն յարեգակնէն, մեծանայ, եւ լնու լոյսն լուսնի. (Շիր.։)
Լուսինն անօթ է որպէս անունն յայտ առնէ, թէ լոյս ունի. (Վանակ. տարեմտ.։)
Ազատեաց զմեզ ի շաբաթապահն կրօնից, յամսագլուխն լուսնոց. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
lunar, lunary;
monthly;
lunatic;
epileptic;
— ամիս, տարի, lunar month, lunar year.
σεληναῖος lunaris. Սեպհական լուսնի. որ ինչ ա՛նկ է լուսնի. որ եւ ԼՈՒՍՆԱՅԻՆ, ԼՈՒՍՆԱՒՈՐ. եւ Ամսական. ամսաւոր. ամսօրեայ մի.
Որպէս եգիպտացիքն զլուսնականսն հաշուին ծագմունս. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Առ եգիպտացւոց նախնեօքն լուսնականս իմն ասէին, այսինքն է զամսաւոր աւուրսն (փոխանակ տարւոյ)։ Որ եւ այս իսկ (ամք) լուսնականք են. այսինքն ամսաւորք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ամս յանգեն երեսուն հազար. թէպէտեւ լուսնականօք թուեն. (Մագ. ՟Ե։)
Օրէնքն զնմանութիւն ունի լուսոյ լուսնի. վասն որոյ եւ լուսնականօքն վարի (ամսովք). (Անան. ի յհ. մկ.։)
Զի ջերմութիւնք տուրընջենային, եւ լուսնականքըն գիշերային. (Յս. որդի.։)
Բարձր է քան զաշխարհս հաւասար լուսնական գնդին. (Երզն. մտթ.։)
Եւ իբր Լուսնոտական. կամ որ ինչ հայի ի վնասն առթեալ յախտացեալս ըստ փոփոխութեան լուսնի.
Եւ մի՛ լուսնական դիպուածք հասեալ գաղտնեօք վնասեսցեն. (Նար. ՟Ձ՟Բ։)
Ասիցէ ոք. եթէ ոչ էր լուսնական՝ ախտն, ընդէ՞ր լուսնոտ անուանեաց. (Երզն. մտթ.։)
Ցուցանէր բանիւն զչարն զայն զլուսնականն դեւ. (Նիւս. երգ.։)
Զլուսնական այսն մերժեալ, եւ բազուկն բժշկեալ։ Ընդ լուսնական այսահարին. մանկանն հօր անհաւատին. (Շ. խոստ.։ եւ Յիսուս որդի.։)
cf. Լպրշութիւն.
Դուք էք լծնբարձք, լռանիստք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
silence, secrecy;
taciturnity;
calm, quiet, tranquillity;
պատուել զ—, to preserve silence;
լուծանել, աղմկել զ—, to break silence;
նստել ի լռութեան, to live in tranquillity, to lead a peaceful life;
ընդ լռութեամբ անցանել, to pass over silently;
ի խոր լռութեան գիշերոյ, in the deep silence of night;
եթէ խօսքն է արծաթի՝ —ն է ոսկի, words are silver, silence is gold;
— ! silence ! hush !
σιωπή silentium. Լուռ կալն. լուռ լինելն. տե՛ս (Ամովս. ՟Ը. 3։ Երգ. ՟Դ. 1։ ՟Զ. 6։)
Չափ դնիցէ բանի եւ լռութեան. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Լռութիւն երկնաւորին բերանով զնա պապանցեսցուցէ. (Նար. ՟Կ՟Ղ։)
Որ սիրէ զլռութիւն, մերձ է առ աստուած։ Որ սիրէ զեկեալն, եւ խօսի, լուսաւորի ի նմանէ. լռութիւն յաղթահարեաց զպիղատոս. (Կլիմաք.։)
ԼՌՈՒԹԻՒՆ. ἠσυχία quies. Հանդարտութիւն. Տե՛ս (Առակ. ՟Ժ՟Ա։ 12։ Յոբ. ՟Լ՟Դ. 2ր։ Գծ. ՟Ի՟Բ. 2։ ՟Ա. Տիմ. ՟Բ. 12։)
Ուրախ լիցին ի հանգչել իւրեանց լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ ճշմարիտ հանգստեանն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
արդ զլռութիւն՝ մտիցն խնդրեմ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Օգտեցայց այսր ի լռութիւն (միանձնութեան). (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Զոր օրինակ հաւ խօսի ի լռութեան գիշերի, նոյնպէս եւ յովհաննէս ի լռութեան յանապատի։ Սկիզբն էր օրինացն լռութեան. (Շ. մտթ.։)
audible;
that hears;
— առնել, to cause to hearken to, to cause to grant;
— լինել, to be heard or listened to;
to be hearkened to;
— եղեն աղօթք քո, your prayers have been heard;
— եղեն դից մաղթանք նորա, the gods grant him.
ἁκοστός audibilis Որ ինչ կարէ լսիլ, կամ հասանէ ի լսարանն. ըմբռնելի ականջօք.
Օրհնեցէ՛ք զնա ի բարբառ լսելի. (Սղ. ՟Ճ՟Ծ. 5։)
Ոչ տեսանելի, եւ ոչ լսելի, եւ ոչ իմանալի ասաց զպատրաստութիւն այնմ բարեացն. (Ի գիրս խոսր.։)
ԼՍԵԼԻ ԱՌՆԵԼ. ἁκουστόν ποιέω, ἁκουτίζω audire facio. Տալ լսել. լսեցուցանել. լուուցանել. ազդել. հնչեցուցանել. հռչակ հարկանել.
Եւ ոչ լսելի առնէր մեզ զայն. (Դտ. ՟Ժ՟Գ. 23։)
Լսելի արարից զփրկութիւն քո. (Ես. ՟Ծ՟Բ. 7։)
Զհամբաւն ամենայն ուրեք լսելի առնէին. (Իգն.։)
Իբրեւ զձայն փողոյ լսելի եղիցի. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 5։)
Պանծալի գեղեցկութիւն հայրապետիս լսելի եղեալ դրուատեցաւ. (Պիտ.։)
Բանք նորա (աղքատին) ոչ լինին լսելի։ Համարին՝ եթէ ի բազում խօսից իւրեանց լսելի լինիցին։ Լսելի լինէր առ լաւութեանն. (Ժղ. ՟Թ. 16։ Մտթ. ՟Զ. 7։ Եբր. ՟Ե. 8։)
ԼՍԵԼԻ, լիք. ա.գ. ἁκούων audiens ἁκουστής auditor. լսօղ անձն. ունկնդիր.
Լինիջիք առնելիք բանին, եւ մի՛ լսելիք միայն համարեսջիք զանձինս. զի թէ ոք լսելի միայն իցէ բանին, եւ ոչ առնելի, եւ այլն. (Յկ. ՟Ա. 22։)
Ձայնըդ հնչեա՛ յիս երկնային, եւ լսելի՛ արա բանին. (Յիսուս որդի.։)
ԼՍԵԼԻՔ, լեաց. ἁκοή auditus. լսօղ ունկն. լսարանք. ականջք. գործարան լսելոյ (արտաքին եւ ներքին). ականճ, անկաճ.
Եթէ ամենայն լսելիք էր, ո՞ւր էին հոտոտելիք. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Ձերոյս առաջի պատմեալ լսելեաց. (Պիտ.։)
Գոչէ յամենեցունց լսելիս. (Ի գիրս խոսր.։)
Լսելիք ձեր ոչ ձայնի կարօտանան առ ի զգալ. (Յհ. կթ.։)
Լսելիք մեր առողջացան զանախտաւորութիւն երկնաւոր։ Սրբեցեր զլսելիս մեր՝ կտրելով. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ո՞յր ուրուք լսելիք ամենեւիմբ ի միտ առնուլ կարեն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Մերթ՝ որպէս Լսելութիւն. ունկնդրութիւն.
Անմեղ մարդկան, որ տգետ են իլսելեաց գրոց. (Եփր. աւետար.։)
Ի լսելիս եւ ի տեսանելիս մեծաւ յոժարութեամբ դիմեալ։ Զաշխարհս ամենայն ի լսելիս եւ ի տեսանելիս ածեալ։ Ի լսելիս մատիցէք գեղեցիկ բանից։ Յետ լսելեացն ի տուն երթայցեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)