topography.
τοπογραφία topographia, loci vel locorum descriptio. Գծագրութիւն տեղւոյ. գրութիւն զտեղեաց.
Սկսցուք պատմել լաշխարհ առ աշխարհ առանձինն ըստ գրից տեղագրութեանցն պապայ աղեքսանդրացւոյ. (Խոր. աշխարհ.։)
parallactical.
parallax.
driven from a place or post, removed.
ՏԵՂԱԶԵՐԾ կամ ՏԵՂԱԶԵՐԾԵԱԼ. Զերծեալ բռնի ի տեղւոջէ իւրմէ. խախտեալ.
Տեղազերծ լնիելն ոմանց ի տէրութենէն. (Լմբ. սղ. ՟Թ։)
Զորս միանգամ գտանէին տեղազերծեալ եւ մնացեալ յետս, ճարակ սրոյ տային. (Պիտառ.։)
to set free from a place.
ՏԵՂԱԹԱՓ ԱՌՆԵԼ. Թափել ի տեղւոջէն զգերեալն. կամ ի բաց թափել զխախատեալն ի տեղւոջէն.
Վասն տեղաթափս առնելոյ զյափշտակեալսն ի նոցանէ. (Արծր. ՟Գ. 17։)
raining abundantly.
producing abundant rain.
fixed in place, firm, stable, immovable, constant, stationary;
lieutenant;
vicar;
capitular;
substitute.
Որ կալեալ ունի զիւր տեղի հաստատուն կամ անշարժ, կամ ուրոյն.
Որք ի հաւատս յեցեալ են իբրեւ ի խարիսխ ինչ տեղակալ հաստատեալ կան։ Ոչ զտեղակալ ջուրցն, որ զտեղեալ՝լ զմի եւ զնոյն կայանս ունին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։ Վեցօր. ՟Դ։)
ՏԵՂԱԿԱԼ, ի, աց. գ. τοπάρχης toparcha, loci praefectus. Կուսակալ. կողմնակալ. տեղապահ արքունի. բդեաշխ.
Զսպարապետս եւ զտեղակալս, եւ զիշանս։ Առ ամենայն տեղակալս կողմանցն ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 14։ ՟Դ. 48։)
Զնա առաքէ թագաւորն՝ տեղակալ քաղաքին անւոյ. (Լաստ. ՟Ժ։)
stability, firmness;
lieutenancy;
vicegerency, vicariate;
substitution.
Ունելն հաստատութեամբ զտեղին. զտեղումն.
Ոչ բնական տեղակալութեամբ ի նմա գերակայեալ. (Անան. եկեղ.։ (որ եւ կարէ ըստ տեղւոյն նշանակել եւ Կուսակալութիւն. տեղապահութիւն։))
local;
topical;
— դեղ, topic.
Ետեղական. որ ինչ հայի ի տեղին՝ պէսպէս առմամբ.
Գտցի նոյն ինքն տեղական մարմին ի տեղւոջ։ Ոչ տեղական փոփոխումն, այլ ի բարձրութենէ ի նուաստութիւն։ Եթէ երկինք է, տեղական՝ է ելումն, ուստի եւ իջումն կարծիցես։ Եւ այս ոչ է տեղական կործանմամբ, որպէս զառաջինն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։ Երզն. մտթ.։ Շ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Ա։ Լմբ. յայտն.։)
Մակբայ տեղական. (Երզն. քեր. որ ըստ Թրակ. ետեղական։)
cf. Տեղում.
ՏԵՂԱՄ եւ ՏԵՂԵԱՄ, ՏԵՂԵՄ եւ ՏԵՂՈՒՄ. βρέχω, ἑπιβρέχω, ὔω, ὐετίζω pluo, irrigo νίφω ningo. Տեղ տարափոյ կամ անձրեւ ածել. եւ հանգոյն անձրեւի թափել.
Չի եւս էր տեղացեալ տեառն աստուծոյ ի վերայ երկրի։ Եւ տէր տեղաց (կամ տեղեաց) ի սոդոմ եւ ի գոմոր ծծումբ եւ հուր ի տեառնէ յերկնից։ Եւ տեղաց (կամ տեղեաց) տէր կթարկուտ ի վերայ ամենայն երկրին եգիպտացւոց։ Տեղաց (կամ տեղեաց) ի նոսա մանանայ ի կերակուր։ Տեղեաց ի նոսա միս որպէս հող։ Ի մի քաղաք տեղացից, եւ ի միւս քաղաք ոչ տեղացից։ Ահա ես տեղացից ձեզ հաց յերկնից։ Ո՞ պատրաստեաց զհոսանս ... տեղեալ (այսինքն տեղալ) յերկիր.եւ այլն։
Առանց աշխատութեան յերկնից տեղեաց նոցա (զմանանայ). (Եփր. ծն.։)
Ինքն իսկ յինքենէ տեղեաց զկերակուր։ (Ոսկ.ի յհ. մկ.։)
Եւ նետս իբրեւ յամպոյ տեղէ ի խորհուրդս մարդկան. (Մանդ. ՟Ը։)
Զանձրեւ սաստիցն տեղացեալ առ մարդիկ. (Ագաթ.։)
Ճեմարանքն աղօթէին, Զեւ՛ս (այսինքն արամազդ) տեղա՛ ի մեզ փորձութիւն. (Սահմ. ՟Թ։)
Զտառապանս տրտմութեան ամպրոպաց, որ տեղացաւ իսկ ի վերայ ժողովրդեան։
Տեղասցէ ձեզ անձրեւ կանուխ եւ անագան։ Ոչ տեղեաց յերկիր զերիս ամս եւ զվեց ամիս։ Տեղասցէ ի վերայ մեղաւորաց որոգայթ՝ հուր եւ ծծումբ.եւ այլն։
Կայծակունք տեղացին. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն արտաշեսի, տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեանն սաթինկանն. (Խոր. ՟Բ. 48։)
cf. Տեղում.
cf. Տեղում.
to cause to rain heavily, to open the windows of heaven;
to shower down, to rain abundantly;
to shower, to rain hard, to pour;
նետս — ի վերայ ուրուք, to send a shower of arrows;
տեղաց ի նոսա մանանայ, manna rained down upon them;
տեղայր մարգարիտ ի հարսնութեան սաթինկան, pearls were showered round at the nuptials of Sathinig;
նետք տեղային, arrows fell in showers;
զեւս, տեղա ի մեզ փորձութիւն, o great Jupiter, load us with evils!
կայծակունք տեղացին, thunderbolts fell.
locomotive.
locomotion.
vicar. capitular, substitute;
lieutenant.
τοποτηρητής loci servator, locum tenens, vicarius, successor. Որ պահէ զտեղի ուրուք՝ նստելով փոխանակ նորա. յաջորդ իբր լռելյեայն. առաջնորդ. տե՛ս եւ ԱԹՈՌԱԿԱԼ՝ իբր յաջորդ.
Գլխաւորս՝ վերակացուս՝ տեղապահս յայտ արարեալ հարցն կատարելոց։ Յովսէփ՝ որ եկաց զկնի սրբոյն սահակայ տեղապահ աթոռոյն։ Մեծն ներսէս՝ սուրբ լուսաւորչին գրիգորիլ վիճակեալ հօտին տեղապահ։ Սուրբն գրիգոր աստուածաբան տեղապահ էր աթոռոյն բիւզանդիոյ. (Կորիւն.։ Ուռպ.։ ՃՃ.։)
Կացուցանեն տեղապահ թագաւորութեանն զսուրբն վարդան. (Վրդն. պտմ.։)
ՏԵՂԱՊԱՀ. Ժառանգ աթոռոյ տէրութեան. իշխան աշխարհի. թագաւոր տեղւոյն.
Տեղապահ ես բաւական եմ, ասէր թէոդորա թագուհին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։)
Թադէոս՝ որ զթուղթն աբգարիոսի տեղապահի եբեր յեդեսիա. (Ճ. ՟Զ.։)
ՏԵՂԱՊԱՀ. τοπάρχης toparcha, regulus, rex. Պահապան գաւառի. փոխարքայ. բդեաշխ. տեղակալ. կողմնակալ. կուսակալ.
Կոչէ առ ինքն զարսն, զորս թողեալ էր տեղապահս վասպուրական աշխարհին. (Արծր. ՟Ե. 2։)
ՏԵՂԱՊԱՀ. Փոխանորդ. երեւեցուցիչ իշխանութեան տեառն իւրոյ.
Հռոմայեցւոց թագաւորութիւնն, տեղապահ մեծի թագաւորին քրիստոսի։ Ի թագաւորեալ քաղաքն բիւզանդիոյ, որ է տեղապահ թագաւորին քրիստոսի։ Լծ. (կոչ.։ Մեսր. երէց.։)
lieutenancy;
cf. Տեղակալութիւն.
Իշխանութիւն տեղապահի. յառաջնորդութիւն իբր լռելեայն. առաջնորդութիւն.
Զաթոռ եպիսկոպոսապետութեանն տեղապահութեամբ յառաջնորդեաց յովսէփ։ Զաթոռն տեղապահութեամբ խնամէր յովսէփ աշակերտ մեսրոբայ։ Յառաջ քան զվախճանելն սահակայ եպիսկոպոսի՝ տայր զտեղապահութիւն աթոռոյն գրիգորի՝ մեսրոպայ վարդապետի. (Խոր. ՟Գ. 67. եւ Յհ. կթ.։ Վրդն. պտմ.։ Մեսր. երէց.։)
Տայր զտեղապահութիւնն (պատրիարգութեան) գրիգորի աստուածաբանի մինչեւ զհաւաքել ժողովոյն. (Շիր. քրոն.։)
Ոստիկան կարգեաց ի վերայ աշխարհին տեղապահութեամբ տիրել։ Ի դէմս աշոտոյ առնեմ տեղապահութիւն աշխարհիս. (Արծր. ՟Դ. 3։ ՟Ե. 1։)
very heavy shower, pelting or drenching rain, floods, torrents of rain;
heavy fall of snow or hail;
— լինել սպառնալեօք, to rain threats;
ետես զնետս — խաղացեալ, he saw a storm of arrows coming.
ὐετός pluvia ὅμβρος imber νιφετός nimbus, nix, stilla. որ եւ ՏԱՂԱՏԱՐԱՓ. Տեղ. տարափ. անձրեւ. ձիւն. ցօղ առատ.
Իջցէ իբրեւ զանձրեւ ի վերայ սիզոյ, եւ իբրեւ զտեղատարափ ի վերայ խոտոյ. (Օր. ՟Լ՟Բ. 1։)
Եթէ զշիթս անձրեւաց եւ զտեղատարափոյ ունիցիս ի համար ինչ։ Շիթք անձրեւաց, եւ տեղատարափ ձեան, եւ ոլոռն կթարկտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։ ՟Բ. 1։)
Որպէս ի տեղատարափաց բռնութիւն է ի մարմնական գնացս անկեալ։ Տեսանե՞ս զհոյլս տեղատարափացս ահագին եւ սոսկալի. (Մաշկ.։)
Գայ ի վերայ ձմեռն փորձութեանցն, եւ տեղատարափ նեղութեանցն որպէս զձիւն սառնացեալ ի վերայ մտացն. (Լմբ. սղ.։)
Կամ ա.մ. որպէս Տ՝եղատարափական. իբրեւ զտեղատարափ.
Ըստ նմանութեան տեղատարափ շառաչման նետաձիգ բարկութեամբ։ Ետես նա բազմադիմի զնետս. մուխս չարին տեղատարափ խաղացեալ. (Փարպ.։ Լմբ. պտրգ.։)
ՏԵՂԱՏԱՐԱՓ ԼԻՆԵԼ. Տեղալ որպէս զտարափ.
Թշնամին տեղատարափ լինի սպառնալեօք. (Ոսկ. ես.։)
hospitable.
reflux, ebb;
cf. Մակընթացութիւն.
ἑκδρομή excursio ἅφεσις demissio, remissio. իտ. calata, calare. Տեղատուութիւն կամ հատումն ի տեղւոջէն. այսինքն նուազութիւնզ եւ պակասումն ջրոց ծովու ձգելոյ աստի անդր ընդ լուսնի. ջրին քաշուիլը.
Կոհակաց մակընթացութիւն եւ տեղատութիւնք զքաղաքս եւ զցամաքն ծովացուցին, եւ գծով ցամաքեցուցին. (Արիստ. աշխ.։)
raining in torrents.
Տեղալն. անձրեւելն. իջանելն իբրեւ զտեղ տարափոյ.
Զհրաբորբոք բարկութեան տեղացումն ի բաց տրոհել։ Քո խնամքդ պահէ զնա յիմ կայծականցս եւ ի կարկտէ փորձանացս տեղացմանէ։ Ամպ լրթագոյն ահագնատեսիլ կրկին տեղացմանց, մինն նետս, եւ միւսն քարինս. (Յհ. կթ.։ Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Լ։)
local.
Կարծեցեալք տեղաւորս եւ փոփոխելի շարժումն գոլ աստուածութեանն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 45։)
changing place, translocating, transferring, displacing;
transferred, displaced;
— լինել, to change place, to be translocated, to move from place to place.
ՏԵՂԱՓՈԽ ԼԻՆԵԼ. Փոխել զտեղին. փոփոխիլ տեղւոջէ ի տեղի.
Ոչ լերինք տեղափոխ լինին։ Տեղափոխ լինի յուխտէ յուխտ. (Ագաթ.։ Կանոն.։)
to translocate, to transport, to carry off from one place to another, to transfer, to displace, to remove.
Տեղափոխեալ զքեզ ի վերնական ի կառս քերոբէականս աստուածամայր. (Շար.։)
Յանկարծակի տեղափոխեալ. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
change of place, translocation, displacing, removal;
locomotion;
translocation;
cf. Տեղապահութիւն.
ՏԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ ՏԵՂԱՓՈԽՈՒՄՆ. μετάθεσις translatio. Փոփոխութիւն տեղւոյ, փոխադրութիւն.
Զտեղափոխութիւնս աստեղաց։ Մասն լուսնի (ասի՝) անձնաչափ տեղափոխութիւն իւր. (Պիտ.։ Վանակ. տարեմտ.։)
Իսկ զի՞նչ իցէ տարազ տեղափոխման. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Վերակացու կացուցանէին, զտեղափոխութիւնն ունելով մինչեւ ի ժողովն. (Սոկր.։)
well informed, instructed, skilled, versed in, intimately acquainted with, expert;
little place.
• , ի-ա հլ. «հմուտ, խելամուտ, գի-տակ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ. Եղիշ. որից տեղեկանալ ՍԳր. տեղեկացուցանել Առակ. թ. 9, Բ. եզր. դ. 18. Ագաթ. տեղեկութիւն Ա. եզր. զ. 22. Բ. եզր. դ. 21, ե. 10. Ագաթ. Ոսկ. ես. Եփր. յես. տեղեկագոյն Ագաթ. Եւս. պտմ. անտեղեակ Բ. կոր. բ. 11. Ագաթ. Ոսկ. ես. բազմատեղեակ Սիր. լա. 9. նոր բառեր են տեղեկագիր, տեղեկագրութիւն, տեղեկա-տու, տեղեկատուութիւն, լաւատեղեակ։
• ՆՀԲ տեղի բառից «իբր խորամուխ ի բուն տեղի իրաց»։ Այսպէս ունին նաև Հիւնք և Bittner՝ WZKM 15 (1901), 409.
• ԳՒՌ.-Ջղ. տեղակ, Ախց. տէղիյակ, Մկ. Շմ. տէղյակ, Ննխ. Սեբ. դէղյագ. նոր ձևեր են տեղակ տալ Լ. Ղրբ. տեղակել Երև. «մէկի մասեն տեղեկութիւն տալ կամ հարցնել». սրանց հետ հմմտ. Կեղծ-Շապհ. էջ 6՝ տե-ղեկացեալ։
ἕμπειρος peritus. եւ բայիւ ειδέω, ἕσημι scio. (իբր խորամուխ ի բուն տեղի իրաց) Հմուտ. խելամուտ. գիտակ. բանիբուն. ներհուն. հասու. ծանօթ. փորձ. տեղն ի տեղը գիտցօղ.
Եւ ճանապարհին տեղեակ եմ։ Իրաց պատերազմի տեղեակ։ Չէր տեղեակ ծանրաձայնին։ Կենաց իմոց՝ որ ի մանկութենէ, տեղեակ են ամենայն հրէայք.եւ այլն։
Այսմ ամենայնի զնոսա տեղեակս առնէր։ Տեղեակ եղեալ մերոյ անքակ միաբանութեանս. (Եղիշ. ՟Գ։)
Որպէս առն ուսելոյ եւ տեղեկի։ Եթէ ոք դիպեսցի ի տեղեկաց ոմանց, որ իսկապէս զկատարումն իրաց ծանուցանէ. (Փարպ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ։)
Զի կարող ես դու՝ ասէ, գիտեմ ես. այլ եթէ կամիս դու, չեմ տեղեակ. (Եփր. համաբ.։)
Չեմ տեղեակ, թէ որպէս է. (Եւս. պտմ.։)
ՏԵՂԵԱԿ. գ. Տեղի փոքրիկ եւ աղքատին. տեղիկ .... տե՛ս եւ ՏԵՂԵԿԻԿ.
Ընտրեալ իւր առանձնակ միայնաստան տեղեակ, աղօթից միայն պարապեալ. (Արծր. ՟Գ. 14։)
eruditely, with knowledge, skilfully, well.
Իբրեւ տեղեակ. տեղեկութեամբ. հմտաբար. եւ Ի փորձոյ. ἁπὸ τῆς πείρας.
Գիտաց այնուհետեւ տեղեկաբար։ Զլեզու հայերէն խօսից քաջ տեղեկաբար գիտէր. (Ոսկ. ապաշխ. ՟Ե։ Փարպ.։)
thoroughly, to the bottom, minutely, in detail;
— քննել, to examine thoroughly, to go to the bottom of, to sift.
Առաւել կամ քաջ տեղեակ.
Որոց հմուտ եւ տեղեկագոյն եղեալ ասացելոցն։ Որք տեղեկագոյնք էին ի նոսա գրոց։ Որ ոչ է հմուտ նաւավարել, թողուլ ի տեղեկագոյնսն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Իգն.։)
Որ տեղեկագոյն է կամաց թագաւորին։ Ոչ էր տեղեկագոյն մտացն ամենայն նախարարացն։ Զայս ասեմ քեզ, որում սակաւիկ մի տեղեկագոյն ես. (Եղիշ.։)
Զի տեղեկագոյն գիտէի ես զփոյթ պնդութեան քո։ Աւելի քան զմեզ տեղեկագոյն գիտէր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։ ՟Ը. 10։)
finger-board, keys.
Տեղեկիկ եւ դիրք աստիճանաց ի քնարն. կամ տեղեակ այնր դրից.
Ձեռն արուեստապէս բազում անգամ շարժի առ տեղեկադիրսն, որք զկանդոցն ածեն. (Նիւս. բն. ՟Ե։)
to be informed of, instructed in, acquainted with, to make inquiries, to acquire instruction or knowledge, to inquire, to teach oneself.
γινώσκω, συμβιβάζομαι, συνίημι cognosco, novi, instruor, certus sum. Տեղեակ լինել. տեղեկութիւն առնուլ. ծանօթ՝ հասու՝ խելամուտ լինել.
Տեղեկանալ ամենայնի՝ զի՛նչ եւ գործիցես։ Բերան անխրատից տեղեկանայ չարեաց։ Տեղեկասցին գրովն։ Տեղեկացեալք սիրով.եւ այլն։
Ընթերցի՛ր, եւ անտի տեղեկանաս։ Այլեւ դրօշից անգամ իւրաքանչիւր տեղեկանայր ի նմանէ. (Եղիշ.։)
Կամ ն. Ի միտ առնուլ. իմանալ. ուսանել. ստուգել.
Հարցեալ տեղեկանայր զկարգ վանաց։ Յորմէ ստուգագոյն եւս տեղեկացաւ զամենայն ոճով։ Եւ զայն ոչ էր տեղեկացեալ նորա տակաւին ... Զայս ամենայն տեղեկացաւ ի նմանէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Խոր. ՟Բ. 83։ Եղիշ.։)
Տեղեկանայր ի քաղաքացւոց անտի զորպիսութիւն զօրացն հայոց. (Ղեւոնդ.։)
Զոր հարցմամբ ի նմանէ տեղեկանայր մարմնով հրեշտակն. (Շար.։)
intelligence office.
to inform, to instruct, to give knowledge of, to acquaint with, to teach, to apprise of.
γνωρίζω notum facio. Տալ տեղեկանալ. տեղեակ՝ իրագէտ՝ խելամուտ առնել. ծանուցանել.
Տեղեկացուցեալ խելամտեցուցանէր։ Յաղաացգս այդպիսի իրաց մի ըստ միոջէ տեղեկացուցանել զձեզ։ Գիտել ս ի քէնզ է շնորհ, դու տեղեկացուցեր օրինացն. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Լմբ. սղ.։)
cf. Տեղեակ.
Ոչ գտեալ տեղեկիկ (կամ տեղի) ապարանից ի հիմնանալ արտաշատու. (Խոր. ՟Ա. 29։)
information, knowledge, instruction, notice;
վեր ի վերոյ ինչ —, general information;
տալ —, to inform, to instruct;
— առնուլ, to inform oneself, to make inquiries.
γνώσις notitia ἑπιστήμη, ἑμπειρία peritia. Տեղեակն լինել. ծանօթութիւն. հմտութիւն. գիտութիւն. զեկուցումն.
Առ մեզ տեղեկութիւն տացես վասն իրացս։ Տուեալ ձեզ տեղեկութիւն. (՟Ա. Եզր. ՟Զ. 22։ ՟Բ. Եզր. ՟Դ. 21։)
Սկսաւ խօսել, եւ տալ տեղեկութիւն։ Արքայութեան երկնից տեղեկութիւն։ Կրթութեան յոյժ պէտք են արտաքնոց եւս տեղեկութեան զրուցատրութեանցն. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Հմտաբար տեղեկութեամբ ղեկավարել։ Տեղեկութեամբ զհետ գալ մտացն տեսութեան. (Յհ. կթ.։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Ոչ մարմնոյ զօրութիւն, եւ ոչ տեղեկութիւն պատերացմաց. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ գիտէին առաջինքն զտեղեկութիւն ճակատի ի մարտ պատերազմի. (Եփր. յես.։)
place, spot, site;
occasion, opportunity;
point, lieu;
հասարակ —ք, common-place topics;
հասարակաց —ք, public places, squares;
սուրբ —ք, holy place;
the Holy Land;
— ապաւինի, refuge, shelter, retreat, cover;
առ տեղեաւս, here;
ի — or ի տեղւոջ, in the room of, instead of, in lieu or place of;
ի —ս —ս, տեղեաց տեղեաց, in different places, in some or several places;
ընդ ամենայն —ս, in all places, every where;
omnipresent;
առ տեղեաւն, there, in the very place;
just then, for that time, for a short time;
ունել զ—, to supply the place of, to substitute for, to take or fill the place of, to succeed;
ունել զառաջին —, to hold or occupy the most advantageous place, to be on the side of the wall;
զ— առնուլ, ունել, to stop, to cease to go, to rest, to take repose, to halt;
անկանել ի տեղւոջ, to be left dead on the spot;
— առնել ումեք, to give the first place to a person;
— տալ ումեք, to yield, to give up, to acquiesce, to consent, to condescend, to submit;
— տալ իմիք, to expose oneself, to give hold;
— տալ յիմեքէ or յումեքէ, to evade, to avoid, to draw back, to withdraw, to retire, to depart, to go away;
շրջէր փախստական տեղւոյ ի —, as a fugitive he wandered;
բանին իմոյ չիք — ի ձեզ, my words have no place in you;
— տուր գնա՛, get thee hence ! cf. Թատր, cf. Ժահահոտ.
ՏԵՂԻ. τόπος locus στάσις statio. որ եւ ՏԵՂ, ԵՏՂ. Վայր. ուրն՝ զոր գրաւ է իւրաքանչիւր մարմին. կայան. ընդունարան. բնակարան. կողմն. սահման. ընդարձակութիւն. միջոց. տեղ, տեղը.
Գնաց մինչեւ ցտեղին, ուր էր խորան։ Ի տեղի սեղանոյն՝ զոր արար։ Տե՛ս ի տեղւոջէ յայդմանէ՝ յորում դու ես։ Ննջեաց ի տեղւոջն յայնմ։ Տեղի արծաթոյ, ուստի լինի, եւ տտեղի ոսկւոյ՝ ուստի կղկղի։ Երթայց ի տեղիլ իմ եւ յերկիր իմ։ Թողացուցից ամենայն տեղեացն վասն նոցա։ Ըստ տեղիս իւրեանց յաշխարհս իւրեանց։ Մոլորեալ տուն ի տանէ, եւ տեղի ի տեղւոջէ։ Թագաւորն կայր ի տեղւոջն իւրում։ Կարգեցի զնոսա ի տհեղիս իւրեանց.եւ այլն։
Շրջէր փախստական տեղւոյ ի տեղի. (Եպիփ. սղ.։)
Որ առաքի, գնալով լինի տեղի ի տեղւոջէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Այս տեղի (բանից) կրկնած եւ երկրորդութիւն է. (Կիւրղ. ծն.։)
ՏԵՂԻ. Միջոց դիպող ըստ՝ տեղւոյ եւ ժամանակի. առիթ. յարմարութիւն. թոյլտուութիւն. ներողութիւն.
Տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեանն. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 16։)
Ապաշխարութեան տեղի ոչ եգիտ. (Եբր. ՟Ժ՟Բ. 17։)
Բանին իմոյ չիք տհեղի ի ձեզ. (Յհ. ՟Ը. 37։)
Գոյր նոցա տեղի ապաշխարութեան, որպէս գտհաւ տեղիլ ապաշխարութեան նինւկէացւոց. (Մծբ. ՟Գ։)
Ի նորա վարս տեղի գտանել ոչ կարացին. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զի մի՛ տեղի գտցէ բանսարկուն բամբասել զաստուած։ Զոմանս աղքատս արար, զի տեղի լիցի մեծատանցն բարեգործելոյ։ Թէ կամեցեալ էր երկարել զբանս, գոյր տեղի ընդարձակութեան։ Երիս եցոյց մեզ բանս զկործանմանն մերոյ տեղիս։ Օձն խաբօղ, եւ յիմարութիւնն տեղի, եւ ցանկութիւնն գող. (Լմբ. պտրգ.։ Իգն.։ Խոսր.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաշկ.։)
Նշանս ցուցանել ի պատշաճ տեղւոջ եւ ի ժամանակի. (Շ. մտթ.։)
Արտաքոյ տեղւոյ միտք. յն. անտեղի. (Առ որս. ՟Ա։)
Յիւր տեղի թագաւորեցուցանել։ Եղեւ նոցա աղիւսն ի տեղի քարի, եւ կուպր ի տեղի շաղախոյ. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 16։ Ծն. ՟Ժ՟Ա. 3։)
Լե՛ր որբոց որպէս հայր, եւ յառն տեղի. (Սիր. ՟Դ. 10։)
Ի տեղի նորա կարգել։ Արձակեաց զմարզիկսն յիւրաքանչիւր տեղիս, եւ զայլս ի տեղիս նոցա փոխանակ առ իւր կոչեաց. (Խոր. ՟Գ. 51։ Եղիշ. ՟Ա։)
Դա ձեզ լիցի ի տեղւոջ հօր. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 65։)
Թէպէտեւ չէ՛ քո ծնունդն, սակայն զտեղի հօր լնուցուս մանկանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Անտի եդաւ անաթէմայն ի յոյն լեզու, որ է նուէր, եւ յանիծից տեղւոջ կայ. (Կիւրղ. օրին.։)
Հրէական զոհիցն եւ պատարագացն արիւնք առ տեղեաւն ի քաւութիւն էր ակամայից ոմանց մեղանաց։ Տխմարք յընթերցողացն՝ առ տեղեաւն միայն հայելով ի բանն՝ ոչ քննեն զպատճառն. (Շ. թղթ.։)
Ի ՏԵՂԻՍ ՏԵՂԻՍ. ՏԵՂԵԱՑ ՏԵՂԵԱՑ. այսինքն ի զանազան տեղիս.
Կողմանցդ եգիպտացւոց ի տեղիս տեղիս առ սպարապետս։ Որ տեղեաց տեղեաց պահապանքն էին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 8։ Նեեմ. ՟Դ. 14։)
Եղբարց մերոց ի տեղիս տեղիս։ Բազում թուղթս խաղաղութեան առնէր ի տեղիս տեղիս հայոց աշխարհին։ Սովորութիւն է գրոց ի տեղիս տեղիս զկարգ իրացն միայն ասել. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Փարպ.։ Շ. մտթ.։)
Բազում ապականութիւնք գործեցան տեղիս տեղիս. (Եւս. քր. այսինքն յայլեւայլ տեղիս. յն. տեղականք։)
ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ իմիք կամ ումեք. δίδωμι τόπον do locum ὐπεικῶ cedo, concedo, obsequor, obtempero. Միջոց տալ. թոյլ տալ. շնորհել. ներել. անսալ. հպատակ կալ.
Առ սակաւ սակաւ դատելովն՝ տայիր տեղի ապաշխարութեան։ Մի՛ տայք տեղի սատանայի։ Մի զանձանց վրէժ խնդրէք սիրելիք, այլ տո՛ւք տեղի բարկութեան. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Եփես. ՟Դ. 27։ Հռ. ՟Ժ՟Բ. 19։)
Մի՛ տեղի տալ բազմացն հաճութեան կամաց։ Զհետ երթայ, եւ հրամանացն նոցա տեղի տայ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Արեգակն տեղի տայ խաւարին. (Եզնիկ.։)
Փառաւորութիւն եւ անարգութիւն միմեանց տեղի տալով. (Յճխ. ՟Է։)
Որ ոչ տացէ նմա տեղի ըստ կրօնից աստուածապաշտութեան վարիլ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Է։)
Ոչ տամ տեղի եւ մուտ բանին։ Տեղի տային հաւանական բանիցն։ Տեղի՛ տուր ննջել ինձ առ քեզ ի սենեկին. (Յիսուս որդի.։ Լմբ. էր ընդ.։ Պտմ. աղեքս.։)
Եղբայրատեցութիւն այնուհետեւ առնէ տեղի (յն. տայ տեղի) նեռինն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ՏԵՂԻ ՏԱԼ՝ յիմեքէ կամ յումեքէ. ἑκχωρίζω, ἑκχωρέω, ἑπιχωρέω, παραχωρέω discedo, recedo, secedo, subduco me. Խորշել. խոյս տալ. որոշիլ. հեռանալ. ի բաց մեկնիլ՝ որպէս թողլով այլում զայն տհեղի. կրզել, քաշուիլ.
Տեղի՛ տուր գնա յերկիրն հրէաստանի. (Ամովս. ՟Է. 12։)
Խորշի եւ տեղի տայ (ի մարդկանէ), եւ զմիայնութիւնն սիրէ։ Մի՛ խրոխտել ընդդէմ փորձութեանց, այլ խորշել եւ տեղի տալ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։)
Ի ժամոյս (կամ ի ժամուս) տեղի տալ, եւ անձին զգուշանալ։ Տտեղի տան տխրութիւնք։ Փախեաւ սրացաւ տեղի ետ. (Փարպ.։ Նար. ՟Խ՟Ա. ՟Հ՟Գ։)
Զգուշացուցանէին տեղի տալ եւ զերծանել ի մահուանէ։ Ոչ տեղի ետուն, եւ ոչ ի բաց գնացին։ Յոյզք մտաց եւ սուգ տրտմութեանզ տեղի տուեալ ի բաց գնացին։ Տեղի ետուն ի սմանէ։ տեղի տալ ի խորհրդակցութենէ. (Իգն.։ Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Բ. եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա։ Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
ԶՏԵՂԻ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ՈՒՆԵԼ. ἰστάω, ἴσταμαι, ἑπέχω sto, substo, cesso, contineo me ἁφίστημι sustineo. Զկայ առնուլ. դադարել. հանդարտել. համբերել.
Զտեղի առ յիսուս։ Ի տեղւոջն՝ յորում զտեղի առնոյր ամպն։ Աւելորդքն զտեղի առին։ Երթա՞յց ի պատերազմ, թէ զտեղի կալայց.եւ այլն։
Որ առաւել ցանկայ, նա ոչ երբէք կարէ զ տեղի առնուլ իլ ցանկանալոյ։ Այսուկարծեօք զտեղի առնոյր քարոզութիւնն։ Ոչ այսու լուծումն կարծեացս զտեղի առնու. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27. եւ 17։ Էր ընդ եղբ.։)
Յորժամ արար զնշանսն, ոչ անդէն (կամ անդրէն) առ զտեղի. (Երզն. մտթ.։)
Տեսեալ զայս ամենայն ... զ՝տեղի կալաւ. (Իգն.։)
Ի պակասել ցանկալեացն՝ ոչ կաթրեմք զտեղի ունել եւ համբերել։ Չկթարես զտեղի ունել ի լուր այսպիսի բարբառոյ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
cf. Տեղացումն.
Տեղումն է, որ ունի քան զանձրեւ շիթք ջաղբագոյն. (Արիստ. աշխ.։)
fever;
— շառագոյն, scarletina febris, scarlet-fever.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ջերմ հիւանդութիւնը» Մրկ. ա. 31. Վեցօր. 86. Եւս. պտմ. ա. 8. Մծբ. որից տենդոտիլ Գէ, ես. գրուած է նաև տենտ և տեանդ Ոսկ. ա. թես. էջ 439. նոր բառեր են տենդոտ, տեն-բային, ժանտատենդ, տենդագին ևնւ
• ՆՀԲ «տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց»։ Patrubány ՀԱ 1906, 343 հնխ. deun-արմատից. հմմտ. հանգլ. té́ona «վնաս», սանս. dunōti «տանջել», յն. δόη «դրժ-ուառութիւն», δυαω «թշուառացնել». նոյն արմատից է նաև տենչ։ (Pokorny 1, 768 աւս բառերը դնում է հնխ. dāu-արմատի տակ, որի նշանակութիւնն է «1. այրել. վառել. 2. տանջել ևն». հմմտ. սանս. dunōti «այրել, չարչա-րել», յն. δαίω «վառել», δανός «դիւրա-էջ 1288 և 1406) ուղղում է տենգ! և կը-ցում dengue «հնդկական ջերմ, տանկ»
• բառին։ Petersson IF 43 (1925). 78-79 հնխ. dei, dī-արմատից. հմմտ. լիթ. džiuti «զորանալ», յն. διφα «ծարաւ»։ Կարևոր է նկատել յն. τινϑός «տաք, կիզիչ», որի ծագումը անյայտ է ըստ Boisacq 971։
• ԳՒՌ.-Ջղ. տենդ, Երև. տէնդ, Գոր. Ղրբ. տըէնդ, տընդ, որից տենդել Ղզ. (=Ղրբ. տա՛նդէլ) «ջերմել», ջերմուտենդ Ղրբ. (= Շմ. ճէրմըտանդ) «ջերմ հիւանդութիւնը, տաքզոց-դողցոց»։
ՏԵՆԴ կամ ՏԵՆՏ. πυρετός febris. Ջերմն. ջերախտութիւն. (իսկ տենդ ասի՝ գուցէ առաւել ըստ ցրտութեան՝ որ տայ կրճել ատամանց) ... թապ (որ է տապ)
Եթող զնա տենդն. (Մրկ. ՟Ա. 31։)
Ջերմ եւ տենտ տապախառն։ Սաստեա՛ տագնապօղ եւ դիւական տենտիս ջերմութեան։ Որ անկեալ դնի ի տենտ տապոյ։ Հուր տապախառն առաւել տենտով (կամ տենտոյ վառեալ) տոչորէր զնա. (Վեցօր. ՟Ե։ Նար. ՟Ի՟Ը։ Մծբ. ՟Ը։ Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։)
feverish.
to be in a fever.
Ախտանալ որպէս տենդիւ կամ ջերմամբ.
Յետ այնչափ խնամոց դարձեալ յառաջին մոլորութիւնն կթործանիմք. զի եւ այժմ բազումք այսու ցաւովս տենդոտին. (Գէ. ես.։)
cf. Տենչանք.
• , ի հլ. «փափագ, ցանկութիւն» Փարպ. որից տենչալ, տենչանալ (գրուած նաև տեն-ջալ) «փափագիլ» Վիպաս. (Խոր. ա. 29) Իմ. ժթ. 11. Ոսկ. ես. տենչիլ Փարպ. տեն-չանք Վիպաս. Իմ. ժղ. 2. Եզն. տենչական Ոսկ. մ. ա. 15. սիրատենչակ Նար. անտեն-չիկ Ոսկ. մ. ա. 4. արեգակնատենչիկ Եզն. իգատենչ Փարպ. լուսատենչիկ Սարկ. քհ. ճամբաւատենչ Խոր. Փարպ. հոգետենչ Անան. եկեղ. Ճառընտ. որսատենչ Փարպ.։ (Տենչալ և ցանկալ հոմանիշների տարբերութեան վրայ տե՛ս Առաք. լծ. սահմ. 174-5)։
• Հիւնք. տանջել բայից։ Մառ, гp. пр-арм. 205 տենդ բառից։ Patrubány և Pe-tersson տե՛ս տենդ բառի տակ։ Թիրեաք-եան, Արիահայ բռ. 166 պրս. [arabic word] tanǰidan «շաղել, աթթ, գալարել» և հյ. տանջել։
• ԳՒՌ.-Իմաստի զարգացմամբ տենչալ Սր. «կսկծալ, մորմոքիլ», ծղր. էլ տենչա՛ «այլ ևս վերջացաւ, էլ չկայ»։
Փափաք. տարփումն. ծարաւ սիրծոյ.
Զդիմելն ի նա սրբոյն գրիտգորի՝ զհեշտ պաշտամանն տենչիւ. (Փարպ.։)
cf. Տենչանք.
desirable, enviable;
dear.
ἑρατός desiderabilis, amabilis, optandus, blandus. Փափաքելի. ցանկալի. տարփալի. անձկալի. բաղձալի. սերտիւ սիրելի.
Առեալ զտենչալի նշխարս սրբոյն։ Յանդիման տենչալւոյս (դրախտի)։ Տենչալի տուրք ... Տումար տենչալի։ Տենչալի տեսլեամբ տո՛ւր ինձ յագենալ։ Յոյժ տենչալի էր ինձ եւ փափաքելի ոչ՛ այլոց զիս, եւ ոչ զայլս ինձ լինել ի թշնամութեան. (Փարպ.։ Պիտ.։ Նար.։ Ժմ.։ Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Տենչիմ.
ՏԵՆՉԱՄ կամ ՏԵՆՉԱՆԱՄ. ἕρω (լծ. եռալ). ὁρέγομαι, ποθέω opto, desidero προάγομαι cupio, amore prosequor, impellor, appeto. Գրի եւ ՏԵՆՋԱԼ։ Փափաքել. ցանկալ. տենչասիրել. տարփալ. ձկտիլ. վառիլ ի սէր. բերիլ սաստիկ սիրով. իղձ լինել. փափաքիլ, սիրտը ուզել, սիրահարիլ.
Ցանկութեամբ տենչացեալք խնդրեցին խորտիկս կերակրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Որք միանգամ իմաստասիրութեան տենչան բանից. (Սահմ. ՟Ա։)
Տենչայ ասեն սաթինեկ տիկին տենչանս զարտախուր խաւարտն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
Ամփոփել զոսկերս մեր յօգուտ հոգւոյ իւրոյ տենչացեալ։ Յոյժ ագահելով տենչացար։ Որում պատուի մեծն դաւիթ տենչացեալ. (Փարպ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր.։)
Պարտ էր հոգեւորականին տենչալ։ Մարտիրոսութեան բաղձայ. քան զչափ բնութեանն առաւել ճգնել տենչայ։ Որք տենչացան զհետ երանաւէտ ձայնին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ Լմբ. սղ.։ Շար.։)
Մոլեգնոտ տրփանօք տենջայր. (Խոր. հռիփս.։)
Ըստ բնութեանն է բարեացն ցանկալն, եւ արտաքոյ բնութեանն՝ չարեացն տենչանալ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Տենչիմ.
ՏԵՆՉԱՄ կամ ՏԵՆՉԱՆԱՄ. ἕρω (լծ. եռալ). ὁρέγομαι, ποθέω opto, desidero προάγομαι cupio, amore prosequor, impellor, appeto. Գրի եւ ՏԵՆՋԱԼ։ Փափաքել. ցանկալ. տենչասիրել. տարփալ. ձկտիլ. վառիլ ի սէր. բերիլ սաստիկ սիրով. իղձ լինել. փափաքիլ, սիրտը ուզել, սիրահարիլ.
Ցանկութեամբ տենչացեալք խնդրեցին խորտիկս կերակրոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ. 11։)
Որք միանգամ իմաստասիրութեան տենչան բանից. (Սահմ. ՟Ա։)
Տենչայ ասեն սաթինեկ տիկին տենչանս զարտախուր խաւարտն. (Խոր. ՟Ա. 29։)
Ամփոփել զոսկերս մեր յօգուտ հոգւոյ իւրոյ տենչացեալ։ Յոյժ ագահելով տենչացար։ Որում պատուի մեծն դաւիթ տենչացեալ. (Փարպ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Խոսր.։)
Պարտ էր հոգեւորականին տենչալ։ Մարտիրոսութեան բաղձայ. քան զչափ բնութեանն առաւել ճգնել տենչայ։ Որք տենչացան զհետ երանաւէտ ձայնին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ Լմբ. սղ.։ Շար.։)
Մոլեգնոտ տրփանօք տենջայր. (Խոր. հռիփս.։)
Ըստ բնութեանն է բարեացն ցանկալն, եւ արտաքոյ բնութեանն՝ չարեացն տենչանալ. (Ոսկ. ես.։)
to desire, to wish, to envy, to covet, to burn for;
տենչայ սաթենիկ տենչանս զարտախուր խաւարտն, Sathinig is seized by a violent desire for curled endive.
Տենչի անմահ կենացն լինել ժառանգորդ։ Մարտիրոսութեան տենչօղքն. (Փարպ.։)
Ի վայր հարկանէր զտենչօղս նորա. (Վրք. ոսկ.։)
cf. Տենչումն.
Ի ցանկութիւն տենչանաց նորաճաշակ կերակուր պատրաստեցեր զլորամարդին. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 2։)
ἕρως, ὅρεξις desiderium, cupido, appetitus, amor. Տենչ. տենչումն. փափաքումն. սաստիկ սէր եւ բաղձանք. ախորժ. հաճութիւն.
Ողջախոհիմն մոլութեամբ ... զնոցին իսկ յինքեանզս փոխել զտենչանս. (Սահմ. ՟Ա։)
Իբր ի պարարտութենէ իմեքէ ախորժ տենչանօք լցեալ։ Ի կերակրոցն յօժարեցուցանելով տենջանս. (Նար. ՟Գ։ Շ. մտթ.։)
Տենչայ տենչանս։ Ունէին զերկնաւոր տենչանս։ Տենչանք ընչից։ Ժամանել ի տենչանս աստուծոյ՝ յոր անդ են բարիք։ Զանհրահանգ տենչանս յանդիմանէ. (Խոր. ՟Ա. 29։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 43։ ՟Բ. 1։ Լմբ. իմ.։ Մխ. առակ.։)
Ամուլ ըստ սառայի՝ անզաւակութեանն տենչանօք տոչորեալ. (Անան. եկեղ։)
Տենջանօք զրուանայն։ Այսպիսի իղձ տենջանաց փափաքման. (Եզնիկ.։ Մագ. ՟Կ՟Թ։)
cf. Տենչումն.
Ադամ վասն տենչութեան կերակրոյ (անկաւ)։ Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Տօնակ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Իմաստուն տենչումն։ Բազում տենչումն հանճարոյ։ Լնուլ զփափաքումն տենչմանն։ Զերեւելեացս տենչմունքն. (Սահմ. ՟Ա։ Փիլ. բագն.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմն, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)
desire, wish, envy, avidity, cupidity, covetousness, longing for.
Ադամ վասն տենչութեան կերակրոյ (անկաւ)։ Զինքնասիրութիւնսն, զնախագահիցն տենչութիւն. (Տօնակ.։ Նար. ՟Խ՟Ե։)
Իմաստուն տենչումն։ Բազում տենչումն հանճարոյ։ Լնուլ զփափաքումն տենչմանն։ Զերեւելեացս տենչմունքն. (Սահմ. ՟Ա։ Փիլ. բագն.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
Յօրըստօրէ կենացն ընթացս առաւելու հուր ի հուր, եւ ջերմ ի ջերմն, եւ տենչումն ի տենչումն. (Կլիմաք.։)
desirous, eager, covetous, anxious, greedy.
fraternity, brotherhood;
fellowship
Անհաւատագոյն քան զհնդեսին եղբայրակցութիւնս այնր մեծատան. (Նար. ՟Կ՟Դ։)
Յորդէգրութիւն հօրն երկնաւորի, եւ յեղբայրակցութիւն քրիստոսի. (Խոսր.։)
to be fellowmember.
Զեղբայրացեալն մեր ըստ մարմնոյ, եւ զաստուածն ըստ բնութեան. (Հ. կիլիկ.։)
Ըստ աւազանին զեղբայրացեալն ասէ. (Կիւրղ. ղկ.։)
monastery.
Շինէ եւ յանապատ եւ յանմարդ տեղիս՝ եղբայրանոցս. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Ի յոլով տեղիս շինեցան եղբայրանոցք. (Ասող. ՟Գ. 7.) ըստ յն. ասի եղբայրութիւն. ἁδελφότης fraternitas
that loves his brother.
Եղբայրասէրս այս ... երեմիա մարգարէ աստուծոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 14. (ուր յօրինակս ինչ յայտնի վրիպակ է, եղբայր ծերս այս։))
Համամիտք իցէք, համակարիք, եղբայրասէրք. (՟Ա. Պետ. ՟Գ. 8։)
Եղբայրասէր կրօնաւոր ազգակցութիւն ունի առ քրիստոս. (Նեղոս.։)
fratricide, that deceives his brother.
Ընդ եղբայրասպան սրտմտութիւնս կորեաւ. (Իմ. ՟Ժ. 3։)
fratricide, murder of a brother.
Զկայէն վասն եղբայրասպանութեանն տանջեաց. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
fraternity;
brotherhood
ἁδελφότης fraternitas Հարազատութիւն եղբայրական. եղբայրակցութիւն. եւ Ընտանի սէր իբր եղբօր ընդ եղբօր.
Զնոյն անցս չարչարանաց եղբայրութեան ձերոյ. (՟Ա. Պետ. ՟Ե. 9։)
Որդի ըստ բնութեան նա. որդիք եւ մեք ըստ դրութեան, որպէս յեղբայրութիւն առ նա կոչեցեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԵՂԲԱՅՐՈՒԹԻՒՆ. Ուխտ կրօնաւորաց. միաբան եղբարք վանաց. վանականք. եւ Եղբայրանոց.
charity, brotherly love.
φιλαδελφία fraterna caritas որ եւ ԵՂԲԱՅՐԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ. Սիրելն զեղբարս կամ զընկերս. ... Տե՛ս (Հռ. ՟Ժ՟Բ. 10։ ՟Ա. Թես. ՟Դ. 9։ Եբր. ՟Ժ՟Գ. 1։ ՟Ա. Պետ. ՟Ա. 22։ եւ ՟Բ. 17։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 7։)
Այս է ճշմարիտ եղբայրսիրութիւն, ջանալ եւ ի հոգեւորսն ձեռնտու լինել մերձաւորի իւրոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18։)
Զեղբայրսիրութիւն եւ այսու ծանիցես, յորժամ զքեզ սգաւոր ի վերայ եղբօրն յանցանացն տեսցես. (Կլիմաք.։)
son of a brother;
nephew.
ԵՂԲՕՐՈՐԴԵԱԿ ԵՂԲՕՐՈՐԴԻ. ἁδελφιδός nepos ὐιός τοῦ ἁδελφοῦ filius fratris Որդի եղբօր ուրուք. աղբօրը տղան. եկէն.
Եւ ա՛ռ աբրամ ... զղովտ զեղբօրորդի իւր. (Ծն. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Որդւովք եւ եղբօրորդւովք. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ազգակիցքն ի միասին գալով՝ մինչեւ ցեղբօրորդեաց մանկունս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Մանաւանդ՝ որպէս Սիրելի ընտանի, եւ Կաթնեղբայր. ըստ եբր. տօտ. եւ յն. ատէլֆիտօ՛ս. լտ. նէ՛բօս. որ են անխտիր Եղբօրորդի, եւ Քեռորդի. տե՛ս Երգ. ՟ա. ՟բ. ՟ե. ՟զ։
cf. Եղբօրորդեակ.
ԵՂԲՕՐՈՐԴԵԱԿ ԵՂԲՕՐՈՐԴԻ. ἁδελφιδός nepos ὐιός τοῦ ἁδελφοῦ filius fratris Որդի եղբօր ուրուք. աղբօրը տղան. եկէն.
Եւ ա՛ռ աբրամ ... զղովտ զեղբօրորդի իւր. (Ծն. ՟Ժ՟Բ. 5։)
Որդւովք եւ եղբօրորդւովք. (Լաստ. ՟Ժ։)
Ազգակիցքն ի միասին գալով՝ մինչեւ ցեղբօրորդեաց մանկունս. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Մանաւանդ՝ որպէս Սիրելի ընտանի, եւ Կաթնեղբայր. ըստ եբր. տօտ. եւ յն. ատէլֆիտօ՛ս. լտ. նէ՛բօս. որ են անխտիր Եղբօրորդի, եւ Քեռորդի. տե՛ս Երգ. ՟ա. ՟բ. ՟ե. ՟զ։
in the form of a cane.
Ուղղագոյն յարմատոյն եղէգնաձեւ ի վեր ընթանալով ցօղուն շուշանին. (Նիւս. երգ.։)
reedy fen;
place planted with canes.
Ուր կան շամբք եղեգանց. եղեգնուտ.
cf. Եղեգնաշամբ.
ԵՂԵԳՆԱՊՈՒՐԱԿ կամ ԵՂԵԳՆԱՊՐԱԿ. Եղեգնուտ վայր. շամբք.
walking stick, cane.
Ետ զեղեգնացուպն. եւ բացեալ ընթերցան. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Գ.։)
made of cane;
— գաւազան, cane, stick made of cane.
Եղեգնեայ գաւազանաւ գանեալ (ի գլուխն). (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Եղանութիւն.
Ըստ եղականի եւ եղելութիւն իւր. (Վրդն. ել.։)
ԵՂԵԼՈՒԹԻՒՆ. γένεσις fieri, factum esse, generatio Ստեղծումն, եղանիլն ի ժամանակի.
Ամենայն որ ի ձեռն եղելութեան է, ի ժամանակի ունի զկատարումն. (Դիոն. ածայ.։)
Նայեցեալ խորհրդով մտաց ի սկզբնաւորն իմ եղելութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Իմաստնոցն յայտնի է իրացն եղելութիւն. (Շիր.։)
Եղելութիւնն ի հոմանուանց անտի է. (Խոսր.։)
loaded with hoar frost, frosty.
Եղեմնախառն ցուրտ. (Եփր. թագ.։)
drizzled, spoilt by drizzling rain.
Ձիւնաթաղք, եղեմնախարք, խստութեամբ հարեալք. (Ագաթ.։)
flagitious, wicked, rascally.
Չարագործ. չարեացապարտ (մանննաւանդ դեւն).
Զի մի եղեռնագործն մոլորեցուսցէ զնոսա։ Յորժամ տեսանէ եղեռնագործն, եւ այլն. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. սղ.։)
Եղեռնագործ եւ կոյր եւ ամուլ՝ արտօրէն չարեօք յղփացեալ որպէս զսոդոմ եւ զգոմոր. (Երզն. աղօթ.։)
villany, wick-edness, heinous crime.
Հետեւանք եղեռնագործութեան՝ պարսաւ. (Սկեւռ. աղօթ.։)
Փայտ, խոտ, եւ եղէգն զեղեռնագործութեան բերէ զնշանակ. (Գր. հր.։)
flagitious, wicked, rascally;
bad, malicious;
enormous, atrocious.
Զհատուցանելն եղեռնականացն. (Նար. ՟Խ՟Ե.)
Եղեռնական բարք. (Յիշատ.։)
cf. Եղեռնական.
ԵՂԵՌՆԱՅԻՆ ԵՂԵՌՆԱՒՈՐ. ἁθλιώτατος miserrimus ὁλέθριος nocivus, exitiosus Չար. ժանտ. դժնեայ. թշուառական. վնասակար. կորստական. սատակչական.
Ա՛յ թշուառ ... գո՛նէ արդ առ վաղիւ պատրաստեսցես եղեռնաւոր թշուառական ազգին հրէից։ Փղապետն այսպէս յանկարծ ժամանակի յեղեռնաւոր պատուհասէն մազապուր ելանէր։ Ուր համարեցան զեղեռնաւոր սատակումն անձանց իւրեանց կատարել. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 21. 19։ ՟Զ. 21։)
Ի շարժել եղեռնաւոր չարեացն։ Ծովու խռովութեանց նմանեցուցանելով զեղեռնաւոր չարիս. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
cf. Եղեռնական.
ԵՂԵՌՆԱՅԻՆ ԵՂԵՌՆԱՒՈՐ. ἁθλιώτατος miserrimus ὁλέθριος nocivus, exitiosus Չար. ժանտ. դժնեայ. թշուառական. վնասակար. կորստական. սատակչական.
Ա՛յ թշուառ ... գո՛նէ արդ առ վաղիւ պատրաստեսցես եղեռնաւոր թշուառական ազգին հրէից։ Փղապետն այսպէս յանկարծ ժամանակի յեղեռնաւոր պատուհասէն մազապուր ելանէր։ Ուր համարեցան զեղեռնաւոր սատակումն անձանց իւրեանց կատարել. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 21. 19։ ՟Զ. 21։)
Ի շարժել եղեռնաւոր չարեացն։ Ծովու խռովութեանց նմանեցուցանելով զեղեռնաւոր չարիս. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Զ։)
rascality, wickedness.
Մոլեգնականն եղեռնութիւն տոհմին յակոբայ. (Նար. խչ.։)
weeper, mourner.
Զեղերամայր կանայս ձայնակից ինքեանց կոչէին. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
Որ թէ ամենայն բանակք անմահից եղերամայրս լինիցին, չեն բաւական իմ անբաւանդակելի կորստեանս. (Բենիկ.։)
funeral song;
elegy.
Որպէս յն. ἑλεγεία . լտ. ululatus կամ τραγῳδία tragoedia Ողբերգութիւն. եղերական երգ. վայնասուն.
pine, fir;
cedar;
mugwort, artemisia;
kidney-bean;
southernwood.
ԵՂԵՒԻՆ որ եւ ԵՂԱՏ. ἑλάτη abies. եբր. սիխ. որ թարգմանի եւ Մայր. κέδρος cedrus Ծառ ուղղաբերձ, վարսագեղ, նրբատերեւ, իւղային անուշահոտ. որպէս փստղենի, գի, նոճի, մայր, ազգ մայրւոյ.
Արա՛ դու քեզ տապան յանփուտ փայտից. զեղեւին ծառոյ ասէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Տատանին տագնապաւ տերեւք տնկոց եղեւին ծառոց շարժեալք ի հողմոց. (Նար. ՟Կ՟Ա։)
ԵՂԵՒԻՆ. ասի յոմանց (թերեւս շփոթեալ ընդ եբր. սիխ) Ցախ աւելի թուփն. որ եւ ռմկ. սաղէտակ։ (Լծ. նար.։)
ԵՂԵՒԻՆ. որպէս Գնդածաղիկ. ἁρτεμισία artemisia Գաղիան.։ ... Ուստի ԵՂԵՒՆԻ ՍԵՐՄՆ. որպէս ռմկ. խօրասանի. իտ. seme santo պատինճ, բրնջասիդ. (Հին բռ.։)
reed, cane;
pen;
stem, stalk of corn;
rush;
straw, stubble;
percb, pole;
sweet calamus;
walking-stick, stick, cane;
— ապակադործաց, glass-blower's pipe, blowing-iron, bunting-iron;
— շաքարի, sugar cane;
— հնդկային, bamboo;
— (glass or brass) blow-pipe.
ռմկ. եղէգ. κάλαμος arundo, calamus եբր. քանէ. իտ. canna Բոյս ջրարբի՝ երկայն ծղօտիւ, որոյ մէջն է դատարկ.
Առ պրտուով, եւ եղեգամբ, եւ կնիւնով։ Գազան եղեգան։ Եղէգն ջախջախեալ։ Եղէգն շարժուն ի հողմոյ.եւ այլն։
Եղեգամբք գիր հաստատի ... եղեգամբք մարդիկ գրին եւ արձակին յազատութիւն. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Որ գրէին յեղէգն գրչի, դպիրք են նոքա. (Եփր. դտ.։)
Այսպիսի իմաստք զօրաւորք ... ո՛չ արուեստին են, եւ ո՛չ եղեգանն. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ժ՟Բ։)
Տուաւ ինձ եղէգն նման գաւազանի։ Ունէր եղէգն ոսկի ի ձեռին իւրում, զի չափեսցէ. (Յայտ. ՟Ժ՟Ա. 1։ ՟Ի՟Ա. 15։)
Ըստ Հին բռ.
Եղէգն. տաշխ շկոկ»։
Փայտ, խոտ, եղէգն. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 12։)
ruinous, corruptive, destructive, noxious.
Եղծագործ սովորութեանց. (Յհ. իմ. ատ.։)
corruptible;
fragile;
that may be effaced.
Եղծանելի. եղծանուտ. ապականացու. անցաւոր. մահկանացու.
Թէ զանեղծականսն խնդրիցեմք, եղծականքս յորդառատ գայցեն մեզ. (Ոսկ. եփես.։)
cf. Եղծական.
Մարմին եղծանելի։ Եղծանելի աստուած (չաստուած), մարդ, պսակ. (Իմաստ. ՟Թ. 15։ ՟Ժ՟Դ. 9։ Հռ. ՟Ա. 23։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 25։)
cf. Եղծանեմ.
Մտաբերէ եղծել զքարոզութիւնն։ Քակել կործանել եղծել. (Ոսկ. գաղ.։)
cf. Եղծանեմ.
Մտաբերէ եղծել զքարոզութիւնն։ Քակել կործանել եղծել. (Ոսկ. գաղ.։)
corruption, depravity, decay;
destruction, exstinction;
blot, erasure;
abolition, abrogation;
յ— դնել, յ— ապականութեան դնել, — հասուցանել, to destroy, to ruin, to annihilate;
յ— աւերանաց բերիլ, յ— դնիլ, մատնիլ, to waste one's self, to throw one's self away, to consume one's self, to wear one's self out;
to faint.
cf. Եղծուած.
Նորոգօղն զմեզ ի մեղացն եղծմանէ. (Յհ. իմ. ատ.։)
Նորոգութիւն եղծմանս։ Ընդ եղծման ջրողողն զազրագործաց։ Ի կեանս՝ որ ընդ եղծմամբ ոչ անկանի։ Եղծմունք, ցնդմունք, եւ հալմունք մեղացս սառնամանեաց պահեստի. (Նար.։)
ԵՂԾՈՒՄՆ. ըստ հռետորաց՝ Ցրումն եւ հերքումն բանից այլոց.
Յաղագս եղծման։ Եղծումն է ի բաց բարձումն առաջիկայ իրի ... Ամենայն արուեստիս զօրութիւն եղծմամբք եւ ստեղծմամբք դատեալ լինի. (Պիտ.։)
Զեղծմունս նոցա արասցուք, յայտնապէս զանմտութիւն նոցա յանդիմանելով. (Սահմ. ՟Ա։)
plaintive, mournful.
Զտառքս դամբանական եւ եղկական՝ ուժգնակի վերծանեալ. (Մագ. ՟Զ։)
Վա՛յ բառդ՝ եղկական լսի. (Երզն. մտթ.։)
to make tepid.
Եղկ կամ գաղջ կացուցանել. մեղմել զցրտութիւն.
lamentable, deplorable, unfortunate, miserable.
Ողջութիւն ստանալով եւ ճոխութիւն, եւ զանիրաւութիւն ունելով, ոչ արդեօք բարեբաստ է, այլ եղկելի լինել հաւաստի. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Եղկելի աղէտիցս։ Եղկելի տուգանօք։ Տաց նմա կերակուր ո՛չ զեղկելին, այլ զերանելին. (Լմբ. սղ.։)
misfortune, misery, disaster, calamity;
lukewarmness.
Երանութիւն մեծատանց, եւ եղկութիւն աղքատաց. (Եզնիկ.։)
Եղկութիւն կորստեան։ Զեղկութիւն աղետիս։ Զանձինն եղկութիւն։ Ո՜րքան եղկութիւնք։ Երջանկասցի այնպիսին ինքեամբ՝ ինձ միայնոյ գրեալ զեղկութիւնն։ Բարի ասացայ առ եղկութեան ժառանգութիւն. (Նար.։)
Հարկաւորապէս զտեառնն եղկութիւնն բերելով ի վերայ մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
Վա՛յ ինձ, եւ եղկութիւն կրկին. (Յիշատ.։) եղկութիւն. Գաղջութիւն (ի ձայնէս եղկ. ըլըգ)
Եղկութեամբ, որ ործացուցիչ է, եւ ի փսխելն պատեհագոյն. (Մագ. ՟Բ։)
to implore, to beseech, to conjure.
Աղերս վասն մեղաց արկանել, ընդ յանցանացն եղձանալ, ի հաշտութիւն ածել զտէրն. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
hind;
roe.
ἕλαφος cervus, -va Էրէ գեղեցիկ՝ թաթահերձ, երագոտն, սատակիչ օձից, բազմաճղի եղջերօք. յորմէ կոչի եւ Եղջերու. եղնիկ.
Եղն օձի սատակիչ է. (Նար. երգ.։)
onyx, sardonyx.
ԵՂՆԳՆԱՔԱՐ ὁνύχιον onychinus lapis, jaspis σαρδόνυξ sardonicus գրի եւ ԵՂԵՆԳՆԱՔԱՐ, եՂԵԳՆԱՔԱՐ, փոխանակ գրելոյ Եղընգնաքար. ասի եւ ԵՂՈՒՆԳՆ. Քար պատուական ի գոյն եղընգանց մարդոյ. ... տե՛ս եւ յասպիս.
Հինգերորդն եղենգնաքար. (Յայտ. ՟Ի՟Ա. 20։)
cf. Եղնգնաքար.
Այլ է իսկ, զի զքարն կճեայ՝ եղենգնեայս կոչեն վասն սպիտակութեանն»։
fawn.
Զայսպիսի յաղթութիւնս կատարելով գեղեցկատեսիլ եղնորթքս այս. (Նար. յովէդ.։)
Զղժացուցանել (զմարդիկ) բաւական էր մեռեալ եղնորթուցն տեսիլ. (Մխ. երեմ.։)
disgrace, misfortune, disaster;
wretched, unhappy, miserable, unfortunate;
alas! what a pity! how unlucky! — զիս! — եմ ես! woe is me! wretch that I am! oh! how unfortunate I am! unlucky me! —ս կարդալ անձին, to believe one's self unfortunate;
յ— անկանել, to supplicate, to entreat, to beseech, to expose one's griefs, to pray, to implore on hended knees.
Եղո՛ւկ զիս, եղո՛ւկ զիս ... այդ եղուկդ ամենայն երկրի լինելոց է. (Լաստ. ՟Թ։)
Վա՛յ նոցա ... եղուկ են, զի ամպարշտեցան յիս. (Ովս. ՟Է. 13։)
Ո՞ ոք եղուկ քան զպօղոս. այլ եղեւ առաքեալ։ Ողորմէր եւ եղուկ համարէր զաշխատեալսն։ Եղուկս կոչէ զծիծաղկոտս. (Ոսկ. մտթ.։)
Առնէ զքեզ եղուկ տանջանօք. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Թ.։)
horned, having fine horns.
Զգիր եղջերագեղ վրիժակացն. (Պիտ.։)
rhinoceros.
Փիղք սպիտակք եւ եղջերակնճիթք. (Խոր. աշխարհ.։)
horny, corneous;
trumpet, horn.
Եհար փող եղջերեաւն. (Դատ. ՟Զ. 36։ եւ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 34։ եւ ՟Դ. Թագ. ՟Թ. 13։)
carob-tree;
carob-bean.
ԵՂՋԵՐԵՆԻ կամ եՂՋԻՒՐԵՆԻ կամ ԵՂՋՐՈՒԵՆԻ. Ծառ եւ պտուղ. որ եւ ասի ԵՂՋԻՒՐ։ (Վստկ.։ Շիր. չափ ու կշիռ։)
cerastes, horned serpent;
cornelian;
brazen-faced, bold, shameless.
Որդիք եղջերիկ (կամ եղջիւրիկք) եւ խստասիրտք են. (Եզեկ. ՟Բ. 4։)
ԵՂՋԻՒՐԻԿ. գ. κεραστής յորմէ Կերաստէս կամ Սերաստէս. իբր Օձ եղջերաւոր.
Ազդ կայ օձից, որ եղջիւրիկ կոչի՝ եղջիւրս ունելով. (Նչ. եզեկ.։ (ըստ եբր. սիֆէօնի. որ ի մեզ իժ թարգմանի. Առակ. ՟Ի՟Գ. 32։)