to creep;
to swarm;
to crawl;
— եռալ, to burn, to be fervid;
— ցանկութեամբ, to burn with concupiscence;
յամենայն զեռնոց որ զեռայցեն ի վերայ երկրի, from all creeping things that creep upon the earth.
· Calfa
reptile, creeping animal;
acquatic insects;
creeping, crawling.
· Calfa
ԶԵՌՈՒՆ. իբր Եռացեալ, ջերմ, կամ ականակիտ.
to hang, to suspend;
to hang on, to attach to;
to hang up, to hook, to clasp;
— զբեւեռաց, to hang from a nail.
· Calfa
Կախել զոք, կամ կախիլ եւ կախեալ կալ ուրուք զփայտէ, զկաղնվոյ. զմիոյ ձեռանէն։ Զծերս խակեցին զբութաց. զմանկուսն զստեանց կամ զպարանոցէ մարցն։ Անօթ զչորեցունց տտնոց կախեալ յերկնից։ Տեսին կախեալ զգազանն զձեռանք նորա։ Խոյ մի կախեալ կայր զծառոյն սաբեկայ զեղջերացն։ Զմարմինս նոցա կախեցին զպարսպէն։ Կախեաց զնիկանովրայ զգլուխն զբարձրամուր աշտարակէն յանդիման ամենեցուն։ Ցից մի, կախել զնմանէ անօթ ինչ. եւ այլն։
s. med. cassia;
conserve of cassia;
cassia-tree.
· Calfa
ԿԱԿԺԻՐԱԿ կամ ԿԱԿԾԻՐԱԿ Որպէս Կասիա ի պէտս դեղոյ. զի ի բառս Գաղիանոսի դնի որպէս յն. κάσσια σύριγξ cassia siliquae. ռմկ. խիարշէմպէ. այն է դեղ մաքրողական թթուաշ զովացուցիչ՝ ի պտղոյ ծառոյ, նման պտղոյ եղջերենւոյ, բայց բոլորշի երկայն։ ( ի Բժշկարանի կոչի եւ Սալիխա. եւ մեկնի.
to remain torpid.
· Calfa
Կամ նոյն իսկ օձից ազգ, որ ի ջերին աւուրսն յար ի գազանութիւն յանդգնի, եւ արեգական ի հարաւ խոնարհեցելոյ (յաւուրս ձմեռան՝) կաղաւէ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
23rd. November (the day on which sheep are folded).
· Calfa
Որպիսի պատահի օրն այն, նոյնպիսի եղիցի եւ ձմեռն, թէ՛ ջերմ եւ թէ՛ ցուրտ. (Տօմար.։ եւ Հ. նոյ. ՟Ի՟Գ.։)
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
· Calfa
Ընդ ամենայն ջերմագութ հարամբ անցանէ այս բան. այսինքն զամենայն հարամբ. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
boisterous, impetuous, high, violent (wind)
· Calfa
Որդիք եղջերիկք խստասիրտք խստաշունչք. (Բուզ. ՟Գ. 13։)
hard-hearted, merciless, inflexible, obdurate, insensible, relentless;
hardened, impenitent.
· Calfa
Եւ Բարկ բարուք. ջերմ սրտիւ.
imperious, haughty, insolent, proud, arrogant, boastful, supercilious, braggart;
haughtiness, pride, arrogance;
—, խրոխտաբար, haughtily, proudly, in a bold manner.
· Calfa
Խրոխաք միանգամայն եւ հանդարտք՝ ըստ օձակոխ զարմի որթուցն եղջերուաց։ Խրոխտ եւ ահարկու նուիրեալ փայտիւս զճշմարտութիւն քաղոզեցեր. (Նար. առաք. եւ ՟Ղ՟Բ։)
to be vexed, grieved, concerned, moved, soured, exasperated;
— գինւով, to intoxicate, to get drunk.
· Calfa
Զգածիլ ջերմ կրիւք, կամ կիզանիլ ջեռմամբ կրից. կամ կծանիլ եւ կծուիլ յերեսաց կսկծանաց սրտի։ (լծ. ընդ թ. գըզմագ)։
belter.
· Calfa
Վասն ցնոր խօսից եւ ընդվայր բանից՝ զջերմութիւն եւ զսէրն ար առ Աստուած է՝ կորուսանեն եւ շիջուցանեն. (Վրք. հց. ձ։)
cold;
cold, senseless, silly, stupid, insipid;
vain, frivolous, trifling;
cold, chill;
— մարդ, cold, frigid, unconcerned, indifferent person;
— ցաւ, piercing cold;
— պատճառք, poverty of argument;
— մահահամբոյր, chill of death;
— սաստիկ, a violent or biting cold;
սոսկալի, խիստ, անտանելի, թափանցող —, horrible, bitter, insupportable, piercing cold;
— է, it is cold;
սարսռացեալ դողալ ի ցրտոյ, to tremble all over with cold, to be benumbed with cold;
պատսպարիլ ի ցրտոյ, to provide against the cold;
վարժիլ ցրտոյ, to be inured to cold;
— առնուլ, to take cold, to catch cold;
դի — յերկիր ընկենուլ, to kill on the spot, to strike, a cold corpse, to the ground;
cf. Ընդարմանամ.
· Calfa
Ջուր ցուրտ անձին ծարաւոյ ախորժելի է։ Բաժակ մի ջուր ցուրտ։ Գաղջ ես եւ ոչ ջերմ եւ ոչ ցուրտ.եւ այլն։
Ցուրտ եւ տօթ, ամառն եւ գարուն։ Հուր եւ տապ (կամ ջեր), ցուրտ եւ սառն։ Ցուրտ էր, եւ ջեռնութիւն։ Ի տուէ ի տօթի, եւ գիշերի ի ցուրտ։ Ի տօթի տուջեան, եւ ի ցուրտ գիշերոյ։ Առաջի ցրտոյ նորա ո՞ կարէ կեալ։ Յաւուր ցրտոյ։ Վասն անձրեւին, եւ վասն ցրտոյն։ Ի ցուրտ եւ ի մերկութեան.եւ այլն։
ՑՈՒՐՏ ψυχρός frigidus. որ եւ ՑՐՏԻՆ. Հակառակն ջերմի կամ տաքի. հով. զով.
Որպէս ցուրտ եւ տօթ զի մինն զովացուցանէ եւ միւսն ջեռուցանէ։ Ցրտով եւ ջերմաւ զտունկս եւ զբոյսս ապականէ. (Յճխ. ՟Է։)
ՑՈՒՐՏ. գ. ψῦχος frigus παγετός, πάγος glacies, gelu. որ եւ ՑՐՏՈՒԹԻՒՆ. Հակադրեալն ջերմութեան՝ տապոյ եւ տօթոյ կամ ջրոյ. ցուրտ եղանակ՝ ժամանակ. օդ ցրտագին. պարզ. պաղութիւն, պաղ.
to become cold, to grow cool, chilly;
to be seized with cold, to catch cold;
to become lukewarm, to grow cool;
to talk nonsense, to prate
· Calfa
Ներհական է ջեռնուլն ցրտանալոյն։ Ոչ քաղցեաւ, եւ ոչ ծարաւեցաւ, եւ ոչ ցրտացաւ։ Ի բաց եկաց ի լուսոյ, եւ ցրտացաւ ի ջերմութենէն։ Զցրտանալն ի հեշտ ցանկութեանց աստի. (Արիստ. ստորոգ.։ Ճ. ՟Զ.։ Շ. բարձր.։ Վրդն. ծն.։)
ψυχόομαι frigefio, frigesco. որ եւ ՑՐՏԱԼ. Պակասիլ ի ջերմութենէ. եւ Կրել կամ զգալ զցուրտ. մրսիլ. պաղիլ. մսիլ, պաղիլ.
to cool, to chill, to freeze;
to cool.
· Calfa
Զբոց հնոցին ցրտացուցեր։ Ցրտացուցանէ զախտին ջերմութիւն։ Մի՛ վասն որոյ նիւթականիս ի հրոյ սիրոյն Քրիստոսի ցրտացուցանէք զոգիս. (Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։ Շ. ընդհանր.։)
cold.
· Calfa
Հուր ջերմին եւ չորին, ջուր ցրտին եւ գիջին. օդ ջերմին է եւ գիջին, հող, ցրտին եւ չորին. (Լծ. ածաբ.։)
Բնութեամբ ցրտին՝զօրէն ծովու։ Ունիմք (ի մարմնի) ցրտինս եւ ջերմինս. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
cold, coldness, frigidity, chilliness;
coolness.
· Calfa
Զկառս իմն լծեալ ի չորից երիվարաց զաշխարհս տեսանեմք, ի ջերմութեան, ի ցրտութենէ, ի ցամաքութենէ, եւ ի խոնաւութենէ։ Իբրեւ գարնանային հարաւահողմն զձմերայնոյն ժամանակ ցրտութեան ի բաց մերկանայր. (Եզնիկ.։ Յհ. կթ.։)
dew;
չիթ —ոյ, dew-drop;
— քաղցրածաւալ, the gently-falling dew;
— քաղցրութեան, the benign dew.
· Calfa
Օդ առանց ցօղոյ խոնաւութեան եւ ջերմութեան՝ վնասակար եւ ապականիչ է. (Եզնիկ.։)
flight, escape;
evasion, subterfuge, shift, tergiversation;
— զօրաց, rout, defeat, overthrow;
ի — դարձուցանել, to put to flight, to rout;
ի — մտաբերել, to meditate flight;
— առնուլ, ի — դառնալ, աճապարել, երթալ, մտանիլ, լինել, կալ, to take to flight, to flee, to run away, to turn one's back, to turn tail.
· Calfa
Որ դարձաւ ի փախըստենէն.. . Որում ի փախստին ապաստան լեալ։ Ելեալք ի փախստենէ փապարացն։ Զփախուստն ի միեղջերուէն. (Եւս. քր.։ Յհ. կթ.։ Սարգ.։)
to devour, to consume;
to burn.
· Calfa
Որ զհայրենիսն փաղաղեաց, եւ եղջերն ցանկայր. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
shine, brilliancy, lustre, glitter, splendour;
shining, brilliant, glittering;
— ի —, extremely bright, dazzling;
sparklingly;
— զ—ի տալ, cf. Փայլեմ.
· Calfa
Փառօք վայրիջեր, փրկիչ վերածեր, փայլիւ զմեզ բարձեր. (Գանձ.) (եթէ չիցէ գրելի, փայտիւ)։
to shine, to glitter, to gleam, to flash, to sparkle, to glisten, to be resplendent;
to cause to shine, to give a lustre or brightness to, to polish, to furbish, to burnish;
խնդութիւն փայլէ յաչս նորա, joy shines in his looks.
· Calfa
spleen-sick, troubled with the spleen, splenetic;
spleen, melancholy.
· Calfa
Ջերմն, կամ փայծաղնացաւն։ Հանապազ հետ այս ջերմանդ փայծաղնացաւութիւն լինի. (Մխ. բժիշկ.։)
s. ast. Mars.
· Calfa
Հինգ աստեղացն, որք մոլորական անուանակոչին, որոց անուանքն են այսոքիկ. լուծ, եղջերու, ծկրաւորի, փառազնոտի, արտախուր. . . յառաջին հատուածն արեգակն եւ լուսինն գոյացան. (Զքր. կթ.։)
Ցոյցք մարդկան արուեսին են հինգ աստղն. լուծ՝ հող, եւ ջերի ջուր, որ է այծ (եղջերաւոր). արտախոյր զմիտսն ասէ՝ որ ի գլուխն. (թերեւս լուսնթագ). զի խոյր պսակ ասի. ծպաւոր զգեստն ասէ, որ է օդն. փառազնոտ զհուրն. (Մեկն. ծն.։)
rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.
· Calfa
Ի խորոց կտրեցից զվէրն զվէրն, եւ ապրեցուցից զձեզ ի փըտոյն։ Զփուտն հանցէք։ Մաշէ զվէրսն, ուտէ զփուտն։ Երկաթ գործւոյն զփուտն եւ զթարախն արգելու։ Հատանիցէք զթարախ վերին, որ զփուտ գործէ ի ներքս։ Այրումն իջանէր, եւ ջերմն ցածեաւ, եւ փուտն խարեցաւ. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. ղկ. Ոսկ. յհ. Ոսկ. փիլիպ.։)
vn. va. to blow, to breathe;
to swell, to inflate;
to expire;
to die;
cf. Հոգի, cf. Ոգի;
հողմն փչէ, the wind blows.
· Calfa
Օդք ջերմայինք պղտորեալք՝ ժանգահոտութեամբ փչէին։ Հողմն սասատիկ ի մերոցն կուսէ ընդդէմ պարսկականին փչեալ. (Խոր. ՟Գ. 8. 37։)
vn. va. to vomit, to cast or throw up, to puke, to spew.
· Calfa
Մեղր յորժամ գտանիցես ո՛րդեակ, չափո՛վ կերիջիր. գուցէ յագիցիս, եւ փսխեսցես։ Մեծութիւն անիրաւութեամբ ժողովեալ՝ փսխեսցի։ Այլ դու գաղջ ես, եւ ոչ ջերմ, եւ ոչ ցուրտ. հանդերձեալ ես փսխիլ ի բերանոյ իմմէ. (Առակ. ՟Ի՟Ե. 6։ Յոբ. ՟Ի. 15։ Յայտ. ՟Գ. 16։)
cf. Քաղցրանիրհ քուն.
· Calfa
Ի սենեակս քաղցրանինջ քնով ղուղեալ։ Քաղցրանիրհ ինչքով (յն. քաղցր քնով) պաշարեալք՝ եւ ի տուընջեանն ջերանին ի մահիճս. (Արծր. ՟Ե. 11։ Ոսկ. եբր.։)
sweet, gentle sleep.
· Calfa
Ի սենեակս քաղցրանինջ քնով ղուղեալ։ Քաղցրանիրհ ինչքով (յն. քաղցր քնով) պաշարեալք՝ եւ ի տուընջեանն ջերանին ի մահիճս. (Արծր. ՟Ե. 11։ Ոսկ. եբր.։)
reindeer.
· Calfa
Այծեամն, եղջերու, յամոյր, գոմէշ, եւ վերջասպետն. (Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
· Calfa
Յորդահոս արտասուս վիժեցին յապաշխարութիւն։ Ի վիժել արտասուաց՝ խանղազութիւն եւ ջեր գործի. (Եղիշ. խաչել.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։)
to desire, to wish, to long for, to want;
—է տեսանել զքեզ, he desires to see you.
· Calfa
Որպէս փափագէ եղջերու յաղբերս ջուրց, այնպէս փափաքէ անձն իմ առ քեզ Աստուած։ Փափաքեաց անձն իմ ի ցանկալ ինձ յիրաւունս քո յամենայն ժամ։ Փափաքէ պատկերի մեռելոյ անշունչ տեսլեան։ Ցանկացարո՛ւրք բանից իմոց, փափաքեցարո՛ւրք, եւ խրատեսջիք.եւ այլն։
tender, delicate, living delicately, leading a dainty life, foppish, effeminate, voluptuous;
— լինել, cf. Փափկանամ.
· Calfa
Գինի ոչ տանին ի ներքս, այլ ջուր ականակիտ. բայց ջերմ՝ ծերունեացն փափկակեցացն. (Փիլ. ոտ. տեսական.։)
like a bridegroom.
· Calfa
Այլ ոչ փեսայօրէն զգեցեալ։ Փեսայօրէն ջերմամբ սիրոյ՝ յոյժ ըղձական։ Ել յարեւելից ի հօրէ փեսայօրէն ձեւով. (Ածաբ. մկրտ.։ Շ. իմ. եղակ.։ Երզն. մտթ.։)
to pound, to crush, to crumble, to bruise, to grind;
to roast, to toast, to torrefy.
· Calfa
Որ եւ ջերմագոյն տապացուցանէին ճառագայթք արեգականն, եւ զքարինս եւս փխրել կարէին։ Մոմ է ի պնակիտսն, որ (չորացեալ ) դիւրաւ փխրի։ Քան զնոյն կաւ՝ անարգ եւ փխրելի եւ անցաւոր կեանք նորա։ Հանդերձքն ցեցակեր, փխրեալ, եղծեալ. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Թ։ Փիլ. ել. ՟Բ. 41։ Լմբ. իմ.։ Ագաթ.։ Յայս միտս հայի արդեօք ըստ հյ. եւ ըստ օրինակաց ինչ յն. եւ բանն Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 10. որ եդաւ ի ՟Ա նշ։)
half-elephant-half-goat, chimera.
· Calfa
Ոչ միայն եղջերուաքաղս, այլեւ փղաքաղս եւ ուղտաքաղս լուծմունսդ կասկածիմ գոլ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե։)
cf. Փոթոթային.
· Calfa
Վասն միօրեայ ջերմանն, որ պատճառն ի փոթոթ ջորյ լուանալոյն լինի (որպէս ծծմբային ջուրն է )։ Կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ, եւ նռան. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Փոթոթային.
· Calfa
Վասն միօրեայ ջերմանն, որ պատճառն ի փոթոթ ջորյ լուանալոյն լինի (որպէս ծծմբային ջուրն է )։ Կերակուր փոթոթ եւ կապող տաս, որպէս աղտորի մուզավարայ, եւ նռան. (Մխ. բժիշկ.։)
tempest, storm, hurricane, whirlwind;
—ս յարուցանել, to raise a tempest;
— ել, a tempest burst, a storm arose;
cf. Մրրիկ.
· Calfa
Հողմք ցուրտք եւ շրջապատեալք ջերմ օդով՝ թռչին ի վեր. զոր փոթորիկ անուանեն. (Ոսկիփոր.։)
to transfer, to transport;
to transpose;
to translate, to change;
to reward;
to succeed.
· Calfa
Դրունք գարնանոյն բացան, եւ աւուրք ջերոտք զտեղի փոխաբերեցին։ Շինութիւն եւ խաղաղութիւն քայքայեցաւ, եւ եղծումն եւ ապականումն զտեղի փոխաբերեաց։ Յոյժ տխրալիք զտեղին փոխաբերեցին. (Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Դ. 12։)
change, mutation;
— յաշխարհէ, passing from this world to the next, exit, decease, death;
— Ս. Կուսի, Assumption.
· Calfa
Ի խաւարէ պայծառութիւն՞ եւ փոխումն յարքայութիւն։ Փոխումն յաշխարհէ։ Հրեշտականման փոխումն յերկինս։ Սրբոցն փոխումն է կենդանութիւն։ Վերապատուեմք զփոխումն քո ի յերկինս։ Երկնաւոր զօրօք իջեր ի փոխումն մօր քո եւ կուսի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ Խոր. ՟Գ. 67։ Փարպ.։ Շ. բարձր.։ Շար.։)
care, solicitude, study, attention, entreaty;
diligence, promptitude, activity, celerity, hast, hurry;
active, diligent, careful, prompt, vigilant, assiduous;
— պնդութեան, eagerness, assiduity, interest, care;
—, ընդ —, — ընդ —, — —, — ի փութոյ, diligently, soon, promptly, hastily;
փութոյ պնդութեամբ, eagerly, carefully, earnestly, ardently, passionately;
— առնել, ունել, դնել, — ի մէջ առնուլ, — յանձին ունել, to be or zealous about, to apply oneself with diligence to, to take to heart, to be warm about, to endeavour or strive to;
— տանել, to take care of, to care, to solicit, to watch;
— ի մէջ առեալ, seriously, earnestly;
մեզ չէ —, that is no matter to us, what is that to us ?
;
չէ —, չէ ինչ —, no matter, never mind, it is nothing;
ոչ զի զաղքատաց ինչ — էր նմա, not that he cared for the poor;
— մեծ էր նորա այսմ, he took great care of that;
ոչ — ինչ առնեմ, I don't c are, it is no matter to me;
ամենայն — նոցա, all their care, effort or thought;
զի՞ — է, what does that matter ? what does it signify ? what of that ?
զի՞ — է քեզ, what is that to you ? what does it matter to you ?
զի՞ — է ինձ, what does it concern me ? what does it matter to me ? nonsense !
— ինչ չառնէր, he did not take it into account, he took no heed of it;
չէ — ինձ, it is no matter to me, it is all the same to me, I don't care about it, I am indifferent about it;
չառնեն ինչ — զիմեքէ, they care for nothing;
վաղ ընդ փոյթ, cf. Վաղ.
· Calfa
Փոյթ է սծտի մտօք հոգ տանել. իսկ ամենայորդոր փոյթն զսաստիկ ջերմութիւն ոգւոցն ասէ. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Փորացաւութիւն.
· Calfa
Վասն այն ջերմանն՝ որ զկնի փորացաւութենէն (լուծմամբ որովայնի՝) լինի. (Մխ. բժիշկ.։)
belly-ache, pain in the bowels;
colick, gripes.
· Calfa
Վասն այն ջերմանն՝ որ զկնի փորացաւութենէն (լուծմամբ որովայնի՝) լինի. (Մխ. բժիշկ.։)