pulling out, tearing up, rooting out, extirpation.
Խլելն, խլիլն.
Ի խլումն փութալ տնկելոյն. (Փիլ. յովն.։)
Խլումն թագաւորութեան նորա։ Եկեալ հասեալ է խլումն քաղաքի նոցա. (Եփր. թագ. եւ Եփր. համաբ.։)
cf. Խլուրդ.
Խլիլ ի ծակ խլրդանն. (Մեսր. երէց.։)
Որպէս խըըրդան։ որ կայ զանլոյս խաւար մթան. (Շ. եդես.։)
ԽԼՈՒՐԴ ԽԼՈՒՐԴՆ. ἁσπάλαξ talpa. Սեւամորթ մուկն խաւարասէր կամ կոյր գետնաբիր ի դաշտս եւ յարտորայս. գետնի մուկ եէր սըլանը. քեօր մուշ. կամ մուշի քեօռ (այսինքն կոյր մուկն). քեօստէպէք, քեօսթէպէկ.
Ի մկանց եւ ի խլրդից. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Որ արդարեւ ճշմարիտկուրութիւն է, եւ զօրէն խլրդան գործէ զմարդն՝ միշտ ի ներքոյ երկրի ի խաւարին տերւոջ շրջիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։)
Զաղբիւր գեղջն խլուրդք ցամաքեցուցին. հինգ անգամ պեղեցին, եւ դարձեալ խլուրդքլնուին հողով. (Հ=Յ. ապր. ՟Ը.։)
Անմի՛տ դու, եւ մուկն խլուրդ, որ ոչ ունելով աչս՝ կայ ի ներքոյ հողոյ. (Պտմ. վր.։)
gangrene;
horrid, dark-working.
Նման խլրդան. գաղհնահնար. խաւարային. սեաւ եւ գարշ.
Խլրդենի դիմօք իբրեւ գազան մի կատաղեալ։ Բացեալ լինէր պատրուակ կեղծաւորութեանն ի խլրդենի դիմաց. (Արծր. ՟Բ. 5։ ՟Գ. 2։)
cf. Խլրտիմ.
ԽԼՐՏԱՄ ԽԼՐՏԱՆԱՄ. σαλεύομαι moveor, labefio. որ եւ ԽԼՐՏԻԼ. Շարժիլ մեղմոդ որպէս խլրտեալ. շարժլիլ. խաղալ. տատանիլ. դրդուիլ. ընդոստնուլ. (յն. սալէ՛ւօմէ).
Անդամք նորա մածեալք. եթէ զեղցէ ի վերայ նորա, ոչ խլրտասցէ. (Յոբ. ՟Խ՟Ա. 14։)
Ո՞վ է որ ճանաչէ զմիտս, եթէ ոչ բանն որ ելանէ ի նմանէ՝ նա է որ ի վերոյ է քան զմիտս. եւ ամենայն խորհուրդք խլրտան ի նմանէ. (Եփր. համաբ.։)
Կապեցաւ անհաւատութիւնն, եւ այլ կարէ խլրտալ։ Է՞ր վասն անկեալ ես ի մէջ փչոց ախտիցդ առանց խլրտալոյ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. առակ.։)
Յաճման հասակին ախտ չարութեաննգործոց ցանկութեամբն հանդերձ երեւի խլրտալով ի մարմինն. (Երզն. մտթ.։)
Յորմէ բախմանէ ընդոստուցեալ խլրտնայր արծւն։ Խոյն յօշեալ խլրտանայր. (Մագ. ՟Լ՟Ե. ՟Հ՟Ե։)
movement, impulse, agitation.
Խլրտալն. խլրտիլն. շարժումն որպիսի եւ իցէ.
Հիւանդացաւ, եւանկեալ դնէր ի նմա. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 43։)
Իբր զճճիսբազմոտանիս ... զկենդանութիւն, եւ արկանել խլրտումն զեռալոյ. (Վեցօր. ՟Բ։)
Արկանել զխլրտումն զեռնոց. (Ճ. ՟Ա.։)
Թխսէ զձուսն, եւշարժումն խլրտման արկանէ ի ձուս. (Վրդն. ծն.։)
Սուրբ հեզութեան, որ առողջութիւն է խլրտման ցասման մտաց, եւ մարմնոյ. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա։)
ոմն, եւ խլրտմունք իւր. (Նար. ՟Զ։)
որով պնդի ցանկականն յամենայն ախտաւոր խլրտմանց. (Լմբ. սղ.։)
Ամենայն խորհուրդք խլրտան պն նմանէ (ի բանէ). եւ խոնարհ գտանին խլրտունք նոցա. (Եփր. համաբ.։)
neighing;
—ն, neigh.
ԽԽՆՋԱԿԱՆ կամ ԽԸԽԸՆՋԱԿԱՆ. χρεματιστικός qui potest et solet hinnire. Որ ունի զբնութիւն խրխնջօղ. վրնջողական. (մակդիր ձիոյ)
Այոսքիկ եւ իսկապէս յատուկք ասին. քանզի թէ ձի խխնջական. եւ եթէ խըխընջական, ձի. (Պորփ.։)
ԽԽՆՋԱԿԱՆՆ. գ. ԽԽՆՋԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ. Կարողութիւն խխնջելոյկամ խրխնջելոյ. Վրնջիւն. յատկութիւն ձիոյ.
Խխնջականն՝ ձիոյ, կամ զձիոյր (ստորոգի)։ Ձիոյ՝ խխնջականն. (Պորփ. Անյաղթ պորփ.։ Պրպմ. ՟Ի՟Զ։)
Որպէս ծիծաղականութիւն մարդոյ, եւ խխնջականութիւն՝ ձիոյ. (Դամասկ.։)
to neigh;
to shout, to halloo, to roar out, to yell, to hoot.
ԽԽՆՋԵՄ կամ ԽԸԽԸՆՋԵՄ. χρεματίζω hinnio. որ եւ ԽՐԽՆՋԵԼ. Վրնջել. ձայնարկել ձիոց ընդ բերանն խառն ընդ ունչս, կամ ի քմաց.
Իբրեւ զձի ընդ քիրան մտեալ ի խխնջել իւրում։ Ի ձայնէ խխնջելոյ նոցա (կամ խրխնջելոյ նոցա). (Երեմ. ՟Ը. 6. 16։)
Կամ նմանութեամբ.
Խրխնջեա ձայնիւ քով. (Ես. ՟Ժ. 10։)
Ի խխնջել երիվարացն. (Արծր. ՟Գ. 4։)
Հաջել, կամ խխնջել. (Նիւս. կազմ.։)
neigh, neighing;
cf. Խղունջն.
• տե՛ս Խղունջ։
Որպէս Խղունջ. կոնքեղ. կողինջ. արուսեկ.
Ի խխնջիւնից զազրատեսից երփներանգ որակ ծիրանւոյ։ Որ էր ներկեալ արամբ խըխընջիւնաց զգեստ թագաւորական. (Երզն. լս. եւ Երզն. մտթ.։)
Ողոքէր ոմն զխըխնջիւն ասելով, արի՛ ե՛կ արտաքս, զի մեծարեալ պատուեցից զքեզ. նա ասէ. արեան իմոյ ցանկաս. (Մխ. առակ.։)
ԽԽՆՋԻՒՆ χρεματισμός hinnitus. որ եւ ԽԸԽՆՋԻՒՆ. խխնջելն. վրնժիւն. խխնջականութիւն երիվարացն
Հասցի խըխընջիւն երիվարացն եփրեմայ. (Ամովս. Զ. 7։)
Ի խըխնջիւն քաջ երիվարին. (Արծր. Գ. 4։)
Ճայթուն գոռման, եւ խխնջիւն վրնջելոյ. (Մագ. ԽԹ։)
Լուաւզահագին խխնջիւն (կամ խնջիւն) նորա։ Զի՞նչ է այս ահագին խխնջիւնս. ձիո՞յ է, թէ առիւծոյ. (Կեչառ. աղեքս.։) Եւ քրքիջ ծաղու. Ծնղր բարձրաձայն. քահքահա.
Արտօսր յորդառատ վտակաց ծաւալին յաչաց՝ քան թէ ծաղուն խողխոնջեն խըխնջիւք (կնմ խխաջմունք). (Արծր. Դ. 11։)
cf. Խխում՞՞՞լինիմ.
"cf. Ջրաթաթախ լինել."
to be judged by one's own conscience.
Դատիլ եւ ստգտանիլ ի խղճէ մտաց։ Խղճել. մեղադրել անձին.
Որ բնաւ զպատուիրանին լուծն ոչ ըստանձնէ, եւ ոչ ի մեղանելն խղճադատ լինի, ամբարիշտ կոչի. (Լմբ. առակ.։)
guilty, pricked by conscience;
miserable, pitiful.
συνειδώς conscius. Ունօղ խիղճ յանցանաց. Հարեալ ի խղճէ. յանցաւոր.
Մատնիչն պապանձեալ կայր գիտակ իւրոյ մտացն խղճականաց. (ՃՃ.։)
Ասէ զխղճականն. ընկեր զիա՞րդ կաս աստ, որ ոչ ունիս հանդերձ. (Ոսկ. եփես. ՟Գ. յորմէ եւ Լմբ. պտրգ.։)
Այրի կին խղճական. (Գնձ։)
scruple.
conscience, scruple;
խղճմտանօք, conscientiously, scrupulously.
Առաւել ռմկ. որպէս խիղճ մտաց. գիտակցութիւն. խղճմտութիւն. Խղճելն.
Լցցուք զսիրտս մերմիամիտ խորհրդով եւ բարեզարդ խղճմտանօք. (Վրք. հց. ՟Ա։)
Տատասկն (յայտ առնէ) զփուշ մերոյ խղճմտանցն. (Վրդն. լս.։)
Որք ուտեն առանց խղճմտանաց. (Երզն. մտթ.։)
Յորժամ սխալեն (կիրքն), խղճմտանօք դատէ (միտքն), յանդիմանէ, կշտամբէ. (Կիր. ՟ը. խհ.։)
cf. Խիղճ.
Խիղճ մտաց. խղճելն մտօք. գիտակցութիւն. խայթ խղճի. խղճմտանք.
Տրտմական կրիւք եւ խղճմտութեամբ բերի ի մեղսն։ Դատողս ինքեանց խղճմտութեամբ. (Շ. հրեշտ. եւ Շ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Սա զընթրիսս ելից պղծութեամբ, եւ զսեղանս անսուրբ խղճմտութեամբ. յն. անորբութեամբ տրտմի։ Խղճմտութիւն եւ զղջումն յատ յանցանաց։ Խղճմտութեամբ յանցաւորին ճանապարհն ոչ է թիւր, այլ ինքն թիւրի յուղիղ ճանապարհէ։ Միտք որ օրինօք եւ խրատու դաստիարակեալ է, ի մեղանչելն՝ խղճմտութեամբ ստգտանի. (Լմբ. էր ընդ եղբ.։ Լմբ. սղ.։ Լմբ. առակ.։)
Խղճմտութեան տանջանք։ ընդունի ի խղճմտութենէն հարուածս։ Դատաւորանյաղթ ունելով զիւրն խղճմտութիւն. (Կլիմաք.։)
noise, clatter, hubbub, uproar, rumour, turmoil, din, confusion.
• «ամբոխի խառնակ ձայն առմուև. ժխոր» Եւս. քր. ա. 52. գրուած է նաև խլուրրտիւն Ոսկ. բ. տիմ. 208, խլվըր-տիւն Արծր. (հրտր. Պատկ. էջ 23 խլրտիւն), խլղուրրտիւն Արշ. խուլղուրրտիւն «աղաւնի-ների կոկորդային ձայնը» ԱԲ. խլուրտիւն ԱԲ։
• ՆՀԲ հանում է խլրտալ «շարժիլ, ե-րերալ» բայից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, էջ 341 վերջինիս հետ կցում է թրք. qəməl-da-maq «երերալ» բային։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
ԽՂՈՒԸՐՏԻՒՆ որ գրի եւ ԽԼՂՈՒԸՐՏԻՒՆ, ԽԼՎՐՏԻՒՆ. Որպէս թէ է Խլրտումն ամբոխի, կամ ձայնի նոցա. Աղաղակ եւ ճիչ աննշան. ամբոխ աղաղակի, աղմուկ. խառնակութիւն. ճղըլտոց. շփոթ ձայն.
Որ ցայն վայր միաշուրթն համալեզուք էին, եւ ի դիցն բազմամբոխ խառնախօս խըղուըրտիւն ի միաբանեալսն եկեալ մտանէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զմիաբարբառ լեզու մարդկութեան շփոթեաց յայլաբան խլվրտիւնս. (Արծր. ՟Ա. 2։)
Զօրէն անմիտ աղաւնեացն՝ ոչ լսէին զխլղուըրտիւն միմեանց ճճուողութեան. (Արշ.։)
snail;
sea-shell, purple shell-fish.
• , ի-ա հլ. «մի տեսակ ծովային խեցեմորթ՝ որ տալիս է ծիրանի ներկը. concha» Վեցօր. 152. (գործածուած է ռեռ խղունջնաց ձևով, որով ուղղականը պիտի լինէր *խղունջուն կամ *խղոյնջն. բայց բո-լոր բառարաններն էլ դնում են վերի ձևով). գրուած է նաև ուրիշ զանազան ձևերով. ինչ-պէս՝ խղընջոյն (խղնջոյն) Բրս. ընչեղ. խը-խընջիւն կամ խըխնջիւն Երզն. լս. և մտթ. 591. Մխ. առակ. խխընջունի (խխնջունի) Բրս. մրկ. խղնջուն ՆՀԲ. սեռ. խխնջիւնեաց Բրս. մկ. էջ 338. խխնջուն ՋԲ. խնջուն ՋԲ. խնճուղ Վրք. սեղբ. 781. խռնջայլ կամ խռըն-չող Գաղիան. Բժշ. այս բոլորի միջից արդի գրական լեզուն ընտրել է խղունջ (կամ նաև խխունջ) ձևը և յատկացրած է միայն նոյն խեցեմորթի հասարակ տեսակին. ֆրանս. colimaçon, որից խխնջաձև նորակերտ բառը։ (Տե՛ս նաև կողինջ)։
• = Նման են հնչում հրէական արամ. [hebrew word] xalazōn, ասոր. [arabic word] xalazōnā կամ [arabic word] xlīzonā, արաբ. [arabic word] ha-lazūn, որոնք միևնոյն նշանակութիւնն ու-նին մեր բառի հետ։-Բայց այս բառերի ծա-զումը անծանօթ է. ձևը ցոյց է տալիս՝ որ բնիկ սեմական չեն։ Muller WZKM 2, 285 ուզում է հանել յն. άλίζωος «ծովակեաց, ծովի մէջ բնակող» բառի ռամկական ἅλίζωω ձևից. բայց այս կարծիքն էլ ընդունած չէ։ Ըստ այսմ անորոշ է նաև հայերէն բառիս ծագումը։ Թերևս բոլորը միասին փոխ են առնուած մի անծանօթ լեզուից, և յատկապես ա՛յն ազգից՝ որ առաջին անգամ խեցեմորթից ծիրանի ներկը պատրաստելու արհեստը գտաւ։
• ՆՀԲ խլինք և ունչ բառերից է հանում՝ հետևելով թրք. sumuklu «խխունջ» (բուն նշանակում է «խլնքոտ») բառի կազմութեան։ Վերի սեմական ձևերի հետ համեմատեց Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), 130. բայց նմանութիւնը մերժեց ինքը (տե՛ս Հիւբշ. Սեմ. փոխ. բառեր, K 42)։ Սակայն Müller WZKM 8, 285 (հյ. թրգմ. ՀԱ 1894, 295) ընդունում է։ Վերջին անգամ մերժում է Հիւբշ. Arm. Gram. 305։ Հիւնք. դնում է խնջել բա-յից։ Ղափանցեան, տե՛ս խլէց։
• ԽՈԽ.-Վրաց. ღვინჭილა ղվինճիլա կամ ოურინჭილა ղուրինճիլա «օրոճիկ, մի տեսակ խխունջ» փոխառեալ է թւում հայ. խռնջայլ կամ խոնչող ձևից։-Կայ նաև ուտ. միլղոնչ «խղունջ», որի հետ համեմատելի է գւռ. կոխլանճ։
ԽՂՈՒՆՋՆ կամ ԽՂՆՋՈՒՆ. κόχλος, κοχλίας , κόγχη, κογχύλη concha, limax, conchylium, ostreum, murex. որ եւ գրի ԽԽՆՋԻՒՆ, կամ ԽԽՆՋՈՒՆԻ, ԽՂԸՆՋՈՅՆՔ, եւ ԽՌՆՋԱՅԼ. ռմկ. կողինջ, կոխլանճ. Խեցեմորթ ցամաքային եւ ծովային՝ ազգի ազգի. որոյ ազնուագոյնն է կոնքեղ, յորմէ ելանէ ծովու ծիրանի. սիւմիսքլիւ պեօճէք. (որպէս եւ հյ. ի խլինք, ունչ) հալեզուն քէրէ. եւ իսկէռլէթպեօճէյի։
Ուստի՞ իցէ խղունջնաց տալ զծիրանիս թագաւորութեան. (Վեցօր. ՟Է։)
Ի ծովէ ... խղընջոյնք, առաւել քան թէ զոչխարաց ասր. (Բրս. ընչեղ.։)
gravelly.
editing;
editor-ship;
compilation.
group.
assembly;
— եկեղեցւոյ, nave.
Ժողովարան. եկեղեցի. տաճար.
կատարելոց անձանց խմբարան. (Նար. գանձ եկեղ.։)
Նոցա է եկեղեցի խմբարան. (Լմբ. պտրգ.։)
Շինէ եւ զերկնաճեմ խմբարանն, զգմբեթայարդ եկեղեցին. (Ուռպել.։)
assembly, congregation.
հաւաքումն. գումր. ժողով. դասք. բազմութիւն.
Ի հմտութիւն ածեալ զհամբակացն իւրեանց խմբաւորութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Փառաւորիս յերկնային խմբաւորութեանց, եւ ի ստորնայնոցս կարգապետութեանց. (Ճշ.։)
in company, in crowds, in troops.
fermentation.
risen, fermented, leavened;
— հաց, leavened bread.
ζυμωτός fermentatus ζύμη fermentum. Խմորեալ. հասունացեալխմորով, հայս կամ հաց. որ կոչի եւ Խմոր. խմոր ունեցօղ, մայան հասած.
Ոչ ուտիցէք խմորուն։ աչ ուտիցէք խմորուն։ Ո առնիցեք խմորուն։ Զամենայն խմորուն, եւ զամենայն մեղրեալ։ Մի՛ ուտիցէք ընդ նմա խմորուն. (Ել. ՟Ժ՟Գ. 3. 7։ Ղեւտ. ՟Բ. 11։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 3։)
Ոչ խմորուն. (այլ՝ բաղարջ հացիւ։ խմորուն հացն. Շ. թղթ.։ Լմբ. ատ.։)
care, attention, solicitude;
nursing, attendance, duty, task;
mindfulness, diligence, assiduity;
—ով, carefully, mindfully, attentively;
— ածել՝ ունել՝ տանել, to take care of, to be mindful of, to look after;
to nurse, to tend, to attend;
to provide, to procure;
զամենայն փոյթ եւ զ— ունել զումեքէ, to take every care of;
to take great pains with;
տարածել ի վերայ ուրուք քլխնամս իւր՝ զգութ խնամոց, to surround with loving cares or kind offices, to be particularly attentive to, to wait assiduously upon;
հաստատեալ ի խնամս չարին, prone to evil.
• , ո հլ. «հոգատարութիւն, հոգազո-ղութիւն, ջանադրութիւն» ՍԳր. որից խնա-մով Ծն. զ. 5. Առակ. ժգ. 24. խնամել Ա մակ. ժզ. 14. Ոսկ. յհ. բ. 10, 39. խնամոտ Բ մաև. ժդ. 37. Ոսկ. անխնամ Բ. մակ. ե 5. Ոսկ. բ. տիմ. ա. խնամարկել Ծն. խդ. 21. Խնամատարութիւն Ոսկ. լհ. բ. 24, 26. 30 խնամակալ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Ագաթ. խնամա-գութ Մծբ. խնամած Ոսկ. ես. բարեխնամու թիւն Ոսկ. յհ. ա. 37. բազմախնամ Յհ. գառն. ժոռովրդախնամ Փիլ. նխ. բ. նախախնամու-բիւն Փիլ. վերնախնամ Ոսկ. յհ. ա. 33. այս-տեղ է պատկանում նաև խնամի «ամուսնու-թեամբ ազգական դարձած» Խոր. բ. 8 կամ խնամունի Վրդն. ղևտ. որից խնամութիւն ՍԳր. Ոսկ. խնամենալ Խոր. խնամեխօս Արշ. Ոսկիփ. խնամիաբար, խնամիական (նոր բառեր) ևն։ Իմաստի զարգացման համար հմմտ. բարեկամ, որ ժողովրդական լեզուի մէջ ունի «ազգական» նշանակութիւնը, և յատկապէս յն. ϰηδεμων «խնամող, հսկող և պաշտպան. 2. խնամի, խնամութեամբ ազդական դարձած»։
• Պատկ. Изcлeд. էջ 6 լծորդ է դնում
• խնայել բառի հետ. հմմտ. անզգամ և ան-զգայ։ Հիւնք. նոյնպէս խնայել բա-յից։ Paturubány SA 2, 242 նոյն է դը-նում խուղ, խուց բառերի հետ։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. էջ 80 խնայել բառի հետ մեասին կցում է լտ. conor «ջա-նալ, փորձել» բառին, խնամ և խնայ ձևերին համապատասխան դնելով cona-mei, conātus։-Այս մեկնութիւնը մեր-ժում է Walde, էջ 187։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. խնամի, Ղրբ. խնա՛-մըէ, Ոզմ. խնամէ, Զթ. Մկ. Մրղ. խնամը՛. Հմշ. խնօմի։ Նոր բառեր են խնամաթոռ, խը-նամականչ, խնամապատիւ, խճամահարս, խնամապաչ, խնամաքար, խնամեհարկ, խը-նամտուք ևն։-Սղմամբ լինումէ խնա՛մ «ա՛յ խնամի»։
• ՓՈԽ.-Գն, խոնամի, ն. ասոր. xənami «խնամի», քրդ. [arabic word] xanemiyan «ազ-գականներ» (յոգնակիի մասնիկով), թրք. այլևայլ բարբառներով hənamə «խնամի». որի համեմատ է և էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով hənamə «խնամի». hənamos «խնամխօս» (Բիւր. 1898 թ., էջ 865)։
φροντίς, μελέτη, ἑπιμέλεια cura, diligentia πρόνοια providentia, prudentia. Հոգ զգուշութեան. հոգաբարձութիւն. նախահայեաց հոգողութիւն. խորհուրդ կամ մտածութիւն եւ փոյթ վասն կարեւոր իրաց. պատրաստութիւն պիտոյից. պահպանութիւն հովանաւորութիւն. դարման. ջան մտադիր. գութ. սէր. մտմտուք, պէտ.
Ի տեառնէն վարձք նոցա, եւ խնամ նոցա ի բարձրելոյն։ Խնամ խրատու՝ սէր։ Որ յուսացեալ է ի տէր, ընդ խնամով կեցցէ։ Բազում խաղաղութիւն գտեալ՝ քո խնամով.եւ այլն։
ԽՆԱՄ ԱԾԵԼ. ԼՆՈՒԼ, ՏԱՆԵԼ. ἑπιμελέομαι curo, curam gero προνοέω provideo. Խնամել. հոգալ. փոյթ ունել.
Զմի օրինակ խնամ ունի (կամ տանի) ամենեցուն։ Խնա՛մ մի՛ տանիք ի ցանկութիւն։ Ընտանեաց խնամ ոչ տանիցի.եւ այլն։
Որբոց եւ այրեաց խնամ ածեալ։ Մագ. (ոտ. խչ.։)
Սիրեա՛ բոլոր սրտիւ զաստուած, եւ օրինաց նորա խնա՛մ ած. (Շ. այբուբ.։)
Խնամ տարեալ հոգացայ ամենայնի. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Չափաւորութեան բանիս խնամ տարաք. (Դիոն. երկն.։)
Յորժամ խնամ տանի աւետարանիչս կարգին եւ ժամանակին. (Երզն. մտթ.։)
ԽՆԱՄՈՎ. մ. ἑπιμελῶς diligenter, accurate. Փութով պնդութեան. ջանիւ. կամակար. մտադիր.
Որսիրէն (զորդի իւր)՝ խնամով խրատէ. (Առակ. ՟Ժ՟Գ. 24։)
Ամենայն ոք խորհէր ի սրտի իւրում խնամով ի չարիս. յն. բայիւ, διανοέω. (Ծն. ՟Զ. 5։)
Խրատու նորա զունկն մատուցանէր խնամով նորա զունկնմատուցանէր խնամով. (Յհ. կթ.։)
careful, mindful, regardful, solicitous, attentive.
Ուր իցէ գութ խնամոց. գորովագութ.
Սիրեսջիք զխաղաղութիւն խնամագութ սիրովն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
careful;
cf. Խնամակալ.
ԽՆԱՄԱԾ ԽՆԱՄԱԾԱԿԱՆ. Խնամածու. խնամածօղ. փոյթ ի խնամել. գթած. հոգ տանօղ, հատկսկիծ.
Եւ այս խնամածի եւ գորովագոյն հօր է։ Զի բարս որդւոց ունին ծնօղք խնամածականս. (Ոսկ. ես.։)
cf. Խնամած.
ἑπιμελητής, κηδεμών, ἑπίτροπος procurans, curator, procurator. Որ խնամ ածէ. խնամակալ. խնամատար. հոգաբարձու. պէտ ընօղ, հոգացօղ.
Որբոց խնամածու։ Խնամածուն այն հօտին քրիստոսի. (Անյաղթ բարձր.։ Յհ. կթ.։)
Իբրեւ խնամածուի հօր։ Սնուցանել նշանաւ խաչիւ քան զամենայն մարմնական խնամածուս. (Պիտ.։ Շ. բարձր.։)
Եւ Գործակալ տէրութենէ. վրակացու իրաց արքունի.
Թագաւոր աղեքսանդրոս ցուցանէ խնամածուս իւրոյ թագաւորութեանն։ Հրաման տան խնամածուաց թագաւորութեան. (Պտմ. աղեքս.։)
care, cure, ins pection, guardianship.
ἑπιμέλεια, κηδεμονία cura, cautio, curatio, diligentia. Խնամ ածելն. խնամակալութիւն. հոգողութիւն. հոգ. խնամ. գութ. հովանաւորութիւն. զգուշութիւն. կարեկցութիւն.
Արարչական խնամածութեամբ։ Ոմանց բնութեամբ, եւ կիսոց խնամածութեամբ սրբոց հայր. (Յճխ. ՟Բ։)
Խնամածութիւն հայրենի. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Ի ներողամիտ խնամածութենէ ձերմէ. (Յհ. կթ.։)
Գտան յօժարագոյնք ի խնամածութենեն. (Պիտ.։)
Որպէս որք զմարմնոյն ախտանան, խնամածութեան դէմս զգեցեալ՝ զվիշտսն աղերսիւ մրմնջեր (սատանայ ի բերանոյ կնոջ յոբայ). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։)
tutelar, tutelary;
guardian;
trustee, administrator;
regent;
prefect;
curator, custodian.
Տեսե՞ր զսիրելութիւն հօրն խնամակալի. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
ἑπιμελητής, θεραπεύων procurans, serviens. եւ բայիւ ἑπιμελέομαι curam gero. որ խնամ ունի. խնամածու. հոգաբարձու. յանձանձիչ. դարմանիչ.
Մուրթքէի առն հ՟էի խնամակալի ի տան իմում։ Զիա՞րդ եկեղեցւոյ աստուծոյ խնամակալ լինիցի. (Եսթ. ՟Զ. 10։ ՟Ա. Տիմ. ՟Գ. 5։)
Արարածոց խնամակալ լինէր. (Եզնիկ.։)
Ցուցանէ զինքն խնամակալ ուրոյն, քանզի ես սրբեցի ասէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
Երկիր խնամակալ մեզ. (Ագաթ.։)
Եւ իբր Խնամողական, նախախնամական.
Խնամակալ աջոյն։ Ի խնամակալ սիրոյն. (Յճխ. ՟Ժ՟Ա. եւ ՟Զ. ՟Ժ։)
cf. Խնամարկեմ.
Խնամ ունել. խնամակալ լինել.
Խնամակալեաց իւրոց հայրենեաց. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Եւ ոչ խրամատել փութացայ, այլ խնամակալել. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
cf. Խնամակալ.
Հայր գթած է, եւ խնամակալու. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Գ։)
Ամենայն ուրեք խնամակալու եւ պաշտպան էր նմա. (Իգն.։)
Հոգւոց նոցա փրկութեան խնամակալու լինել աղօթիւք. (Լմբ. պտրգ.։)
care, attention, solicitude;
tutelage;
regency;
protection, guardianship;
Divine Providence.
cf. ԽՆԱՄԱԾՈՒԹԻՒՆ, եւ ԽՆԱՄ. ἑπιμέλεια, κηδεμονία cura ἁντίληψις . որ եւ Ձեռնատուութիւն. Օգնականութիւն.
Խնամակալութիւնս արարին գիտութեան. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 15։)
Երախտիք եւ խնամակալութիւն. (Ագաթ.։)
Ի քումմէ խնամակալութենէ զետեղեալ թագաւորութիւնս. (Խոր. ՟Ա. 8։)
Ընդ խնամակալութեամբ ինքնակալ թագաւորացդ. (Յհ. կթ.։)
Բազում խնամակալութիւն ցուցանէ բանս այս։ Խնամակալութեամբ թնղել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14. 39։)
πρόνοια providentia. Խնամք եւ նախախնամութիւն աստուծոյ. եւ Նոյն ինքն աստուած բարեխնամօղ.
Քաղցրութեամբ տայր պատասխանի, եւ ամենայնիւ զխնամակալութիւնն իւր ցուցանէր առ թշնամիսն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Արարչի առ արարածս բազում է խնամակալութիւն. (Ի գիրս խոսր.։)
Թէ ոչ գոյ աստուած, եւ ոչ խնամակալութիւն, ր վարիցէ զանմենայն։ Խնամակալութիւն, զոր ոչ ի նմանէ ասեն։ Բայց զիյայլմէ զպատճառսն կարգէ, եւ յայլմէ զխնամակալութիւնն, պարսաւանաց արժանի է. (Եզնիկ.։)
Աննուազ բարիդ, եւ անփոփոխ խնամակալութիւնդ։ Բարերարութիւն երկրպագելի, խնամկալութիւն պաշտելի. (Նար. ՟Հ. ՟Ղ։)
ԽՆԱՄԱԿԱԼՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. ἑπιμελῶς diligenter, accurate. Խնամով. փութով պնդութեամբ. զգուշութեամբ. ուշի ուշով.
Պարտ եւ արժանէ խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Այն՝ որ վասն նորա ասացեալէր, բազում խնամակալութեամբ առ ի քննել պիտոյ էր, բազում խնամակալութեամբ նմա ընդդէմ առաջի մատեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. ՟Բ. 6։)
regent.
Գլուխ խնամակալուած կամ հոգաբարձուած տէրութեան. իշխան իշխանաց.
Ցուցանէ խնամածուս իւրոյ թագաւորութեանն ... եւ խնամապետ զպերդիկկաս. (Պտմ. աղեքս.։)
regency.
cf. Խնամակալ.
Որ խնամ տանի. cf. ԽՆԱՄԱԾՈՒ, եւ cf. ԽՆԱՄԱԿԱՄ.
Գիտելով աշակերտին զխնամատարս ժողովրդեանն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Խնամատար աջովդ քով. (Մամիկ.։)
Կամ Փութաջան. Փոյթ. ուշադիր.
Խնամատարք քաղաքական հանճարագիտութեանց. (Արծր. յռջբ։)
Խնամատար պատուիրանաց նորա. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Խնամակալութիւն.
ἑπιμέλεια procuratio, diligentia, charitas. Խնամ տանելն. խնաակալութիւն. խնամ. գութ. փոյթ եկ դարման.
Ցուցանելով զբազում խնամատարութիւն՝ որ առ նոսա։ Յամենայն ժամ առնէր զաղքատացն խնամատարութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 24. 26։)
Պարտ է առնել զամենայն զխնամատարութիւն. (Բրսղ. մրկ.։)
Ոչ արմատոյն է ասէ վայելել ի խնաատարութենէ մշակին, այլ ուռոյն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30։)
cf. Խնամակալ.
Խնամածու.
Աղքատազ խնամարար (աստուած). (Եփր. աւետար.։)
Խնամարար. ըստ ա՛յլ ձ. խնամատար։
to take care of, to attend to, to occupy one's elf solicitously about, to patronize.
եւ ն. ἑπιμελέομαι curo, curam gero. Խնամ ածել կամ տանել, ունել. խնամել.
Իջուցէ՛ք զնա առ իս, եւ խնամարկեցից նմա. (Ծն. ՟Խ՟Դ. 21։)
Խնամարկել բանաւոր հոտն։ Եթէ ապախտաւորիս ընդ երախտաւորացն խնամարկեսցես։ Վասն նոցա խնամարկե արմատոյն։ (Յհ. կթ.։ Նար. ՟Հ՟Ա։ Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Ի գութ դարձեալ խնամարկեսցէ յիւր արարածս։ Հովիւք զընտանիսն արածեն եւ խնամարկեն. (Ի գիրս խոսր.։)
որ ի սկզբնց յաւիտենից խնամարկեցեր զորդիս ադամայ. (Շար.։)
cf. Խնամակալ.
Ի խորին կիտին առաւել էր խնամարկու քան ի ցամաքի։ Զնեղութիւնս տառապելոց բառնալ իբրեւ զխնամարկուս. (Անան. ի յովնան.։ Արծր. ՟Գ. 9։)
cf. Խնամակալութիւն.
Այգու ճանաչի մեր առ մեզ տէրութիւն եւ խնամարկութիւն. (Փարպ.։)
Հոգացեալ խնամարկութեամբ վասն մարդկան բանականաց. (Շ. բարձր.։)
Ցուցանէ առաւել խնամարկութիւն սոցա քան զսոդոմայ. (Երզն. մտթ.։)
matrimonial mediator, go between, match-maker;
— լինել, to arrange a wedding between.
Որ խօսի զխնամութիւն ընդ այլում. կամեցօղ խնամութիւն առնել.
Ակքան խնամեխօս եղեւ նա փայտի. (Արշ։)
Այր մի մեծատուն գնաց խնամեխօս որդւոյ իւրում։ Խնամէխօս երթալ. (Ոսկիփոր։)
cf. Խնամարկեմ.
φροντίζω, ἑπιμελέομαι curo. Խնամով խորհել եւ պոգալ. յանձանձել. դարմանել. խնամ ածել՝ ունել՝ տանել. եւ Խնամով պահել.
Խնամէր եւ տեսանէր զպէտս նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Զ. 14։)
Խնամել արարածս. (Յճխ. ՟Ե։ Շար.։)
Ամնեցուն հաւասարեպէս խնամէ. (Սահմ. ՟Ը։)
Կամէր խնամել ամպարշտացն հրէից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Թէ փոքունցն խնամէ ասէ, քանիօ՛ն մեծամեծացդ. (Երզն. մտթ.։)
to hecome related, allied, to be united by marriage.
Խնամի լինել. առնել զխնամութիւն. տալ կամ առնուլ զդուստր.
Խնամացեալ ընդ ումումն քաջի։ Լուեալ էր զխնամեալն շապհոյ ՟Ըստ հնդկաց թագաւորին. (Խոր. ՟Բ. 55. 86։)
Պղնձագործ եւ երկաթագործ ի խնամենալն՝ արուեստիւ ճոխաբանէին. (Մխ. առակ.։)
relation, kindred, connexion;
— առնել, to ally, to unite, to match;
— լինել, cf. Խնամենամ.
κηδεστής, συγκηδεστής, συγγενής affinis. որ եւ ՆԱՄՈՒԿԻ. Ազգակցեալն ընդ հեռաւորս՝ տալով զդուստր իւր օտարի, կամ առնելով դորդւոյ իւրում զօտարի զդուստր։ (Կանոն.։)
(Ի Հին բռ. ) մեկնի.
Եկամուտ յազգն։
Եւ ինքնխնամիանտիգոնեայ արիստաբուլեան. (Խոր. ՟Բ. 18։)
Եւ դարձեալ հաշտեալ խնամիք եղեն. (Պտմ. վր.։)
careful, diligent, attentive;
full of regard, of solicitude, benevolent, charitable.
ἕνοος benevolus ἑπιμελής, κηδεμών curans, diligens φιλόστοργος propensus ad amorem, pius. Որ խնամ ունիմեծապէս. բարեսէր. բարեգութ. մեծ գութ ու խնամք ունեցօղ, շատ գթած, գթոտ։
Ըստ խնամոտ մտաց հայր կարդացեալ եբրայեցւոց. (՟Բ. Մակ. ՟Բ. 21. 28։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ժ՟Ե. եւ Հռ.։)
Ամենայնի խնամոտ եւ առատ հարկաւորութեամբ ոչ երբէք զսահման ձեր պիտոյիցն անցանել. (Բրս. հց.։)
affinity, alliance, relationship;
հոգեւոր —, sponsorship;
արկանել —, — առնել ընդ, cf. Խնամենամ.
ἑπιγαμβρία, ἑπιγαμία, κηδεία affinitas. բայիւ ἑπιγαμβρεύω affinitatem ineo. Խնամի լինելն. ազգակցութիւն ընդ հեռաւորս՝ տալով կամ առնելով զդուստր.
Մի՛ առնիցես զխնամութիւն ընդ նոսա։ Խնամութիւն արար ընդ փարաւոնի արքայի. (Ծն. ՟Լ՟Դ. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 1։ Օր. ՟Է. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Գ. 1։)
Բառնայ զմրձաւորաց խնամու թիւն։ Եւ ոչ խնամութեամբ իւիք ազգակցիլ. (Խոր. ՟Գ. 7։ Յհ. կթ.։)
Երկաքանչիւր ազգաց եւ տոհմից լինի առ միմեանս շաղկապութիւն գթոյ ի ձեռն խնամութեան. (Զքր. կթ.։)
Երեւ խառնումն խնամութեան երկուցն ցեղից (յուդայի եւ ղեւեայ). (Ճ. ՟Ժ.։)
Լայնաբար իբր Կենակցութիւն. ընտանութիւն. սովորութիւն. συνήθεια consuetudo.
Զայնպիսի սատանայական խնամութիւնսն ի բաց ընկեսցուք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
cf. Խնայեմ.
cf. Խնայեմ.
Մի՛ խնայեցար խրատել զտղայ։ գնեա՛ զմահապարտն, եւ մի՛ խնայեար. (Առակ. ՟Ի՟Գ. 11։)
Կանգնեա՛, եւ մի՛ խնայեար. (Եւս. ՟Ծ՟Դ. 2։)
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
σαρκικός carneus, carnalis. Որպէս նոյն ընդ վերնոյն (=ՄՍԵՂԷՆ), Մարմնեղէն, մարմնաւոր. հեղեղէն. մահկանացու կենդանի, ունօղ զմիս եւ զոսկերս.
Ընդունայն է ամենայն մարդ մսեղի (յն. կենդանի). (Սղ. ՟Լ՟Ը. 6։)
Որոյ մարմին եւ արիւն, ճարպ, եւ ոսկերք են, հա՛րկ է թէ մսեղի է եւ կենդանի. (Եզնիկ.։)
Եզն յորս ապաստանի իւրեանց ի տաճարն քարեղէն, եւ փրկութիւն նոցա ի գառն մսեղի. (Եփր. ել.։)
Հողազանգուածս հիւթոյ մսեղիս մարմնոյ. (Նար. կուս.։)
ՄՍԵՂԻ. գ. σάρξ caro. Գոյացութիւն մարմնաւոր, շնչաւոր եւ կենդանի. մանաւանդ մարդ մահկանացու. ըստ յն. մարմին, նովին նշանակութեամբ.
Ո՞ մսեղի իցէ, որ լուաւ զձայն աստուծոյ կենդանւոյ։ Փայց եթէ դիքն, որոց ոչ է բնակութիւն ի մէջ ամենայն մսեղեաց. (Օր. ՟Ե. 26։ Ես. ՟Կ՟Զ. 24։ Դան. ՟Բ. 11։)
Ողորմութիւն տեառն ի վերայ ամենայն մսեղւոյ։ Ինքն մսեղի է, եւ պահէ ոխս։ Գործք ամենայն մսեղոյ առաջի նորա. (Սիր. ՟Ժ՟Ը. 12։ ՟Ի՟Ը. 5։ ՟Լ՟Թ. 24։)
Որպէս փորձ իրացն իսկ զուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ։ Զմիս շնչաւորացն հրամայէր չուտել, որպէս թէ հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. այսինքն յանբան կենդանիս. (Եզնիկ.։)
to be or feel cold, to grow frigid, to suffer cold;
to catch cold, to take a cold;
մսի ձեռն իմ, my hands are cold.
Յոլովք մսեալք եւ ծայրատեալք լինէին։ Ի ձմեռնային սառնամանեացն մսեալք ծայրատէին. (Յհ. կթ.։)
Բազումք մսեցան, եւ կիսամահք եղեն. (Պտմ. առ լեհ.։)
Ի սառնամանեաց մսեալ մարմինն՝ հաշել եւ մաշել եւ մեռանել. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
Մսեսցի ոտն, զի հանապազ ընդ հրեշտակս պարեսցէ. (Բրս. ՟խ. մկ. յն. այրեսցի, որպէս թէ կսկծեսցի յերեսաց ցրտոյ. ռմկ. մզմալ, խշխշալ։)
ՄՍԽԵԼ. Ռամկականն բառիս Ծախիլ, այսինքն վատնել.
Սակաւ դրամիկ մսխել. (Վրդն. պտմ.։)
to recollect, to remember;
to take it into one's head, to think, to purpose, to contemplate, to imagine, to conceive;
to make an attempt, to attempt, to dare, to will, to be inclined to, to bring oneself to;
to give oneself up to;
ի կերակրիկ ինչ —, to obtain a bare livelihood;
յապաշխարութիւն —, to repent, to be converted, to amend;
ի նախանձ —, to be envious, jealous;
cf. Խեղդ.
βιβάζομαι, ἑπεχειρέω, ἑπιτίθημι aggredior, impono եւ այլն. Մտօք բերիլ, կամ խորհել. կամիլ. յօժարիլ. անկղիտանալ. ցանկալ. թեւակոխել. ձկտիլ. շարժիլ. ձեռնամուխ կամ ձեռներէց լինել. երկնել. համարձակիլ. իշխել. դնել ի մտի առնել ինչ չար կամ բարի, եւ բուռն հարկանել.
Մտաբերիցէ ոք յընկեր իւր՝ սպանանել զնա նենգութեամբ։ Կին մի՛ կացցէ առաջի ամենայն անասնոյ՝ մտաբերել ի նա. (Ել. ՟Ի՟Ա. 14։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 23։)
Յապստամբութիւն մտաբերեցին։ Ի ցանկութիւն մտաբերէր ասպատակ սփռել. (Եւս. քր.։)
Ո՞ ոք էր՝ որ յայն մտաբերէր անհամբոյր չարութիւն. (Պիտ.։)
Յանօրէն իրս մտաբերեալք։ Ի խեղիսկդ մտաբերեաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Ի սուր մտաբերեցին (ընդդէմ ունելեացն յիսուսի). (Իգն.։)
Մի՛ յորս ինչ մտաբերիցեն։ Ի նախանձ մտաբերեալք։ Ի բարձրութիւն փառաց մտաբերէ. (Մխ. առակ. Ճ. ՟Ը.։ Տօնակ.։)
Ի զուարթունս հրեղէնս մտաբերեցին (սոդոմայեցիխ). (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Գ։)
Զի թէ ոչ ոք բարկանայցէ, եւ ոչ զգործ սպանութեան մտաբերէ։ Որք զաստուածն ոչ ճանաչեն, զիա՞րդ զաստուծոյ ճառել մտաբերիցեն. (Եզնիկ.։)
Իսկ թէ եւ զգործս եւս նոցա մանր համարել մտաբերիցեմք, երկայնաձիգ տողին պատմութիւնքն։ (Եւս.քր.։)
Մտաբերեցի ընթեռնուլ ըստ գլխոցն եւ ըստ տանցն. (Նախ. գծ.։)
Ուրիա ի ձեռն պարգեւացն ոչ մտաբերեաց երթալ ի տուն իւր։ Եւ ոչ մտաբերեցին այլ մարտնչել թնդ յովսափատու։ Որ զերկաթն գողանալ մտաբերեաց, նա թէ եւ ոսկւոյ երբէք դիպէր, ոչ ակնածէր. (Եփր. թագ. եւ Եփր. մն. եւ Եփր. գող.։)
Ամենայն արուեստաւոր ի կամել իրս արկանել առաջի, ոչ առանց նիւթոյ գիւտի մտաբերէ. (Երզն. քեր.։)
Ի նոյն շաւիղ խորհրդոյ բարւոյ հանդիսացեալ մտաբերէին. (Նար. խչ. իբր թեւակոխել։)
Յանցաւոր եղեն, եւ յապաշխարութիւն մտաբերեցին։ Եւագր. (՟Ժ՟Ա. իբր խելաբերիլ. յն. եւ դարձեալ ապաշխարեցին։)
Եւ որպէս ն. Զմտաւ կամ յուշ ածել.
Ո՞վ ոք զգաղտնիսն մտաբերեաց, եւ ոչ խորովեցաւ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
attentive, careful, vigilant, diligent, exact;
considerate;
— լինել, to be attentive, to pay attention to, to mind, to attend to, to take heed to, to apply, to be assiduous.
προσέχων, νοῦν ἕχων animum adhibens, intendens, obtentus. Որ միտ դնէ. ուշադիր. ուշակալ. զգաստ. փոյթ.
Զգաստիցն եւ մտադրացն առ ի յուղղութիւն բաւական է։ Ոմն ի մտադիր մարդկանէ, որ միտ եդեալ նայեսցի. (ՃՃ.։)
Որ ամենայնիւ բաւական էին տալ պատճառս մտադրացն՝ գտանելոյ զիրացն հաստատութիւն։ Զուշակալն եւ զմտադիր։ Մտադիրս եւ ուշակալս առէ։ Զհեղգսն իսկ մտադիրս յարդարեաց։ Յուշ առնէ մտադրացն զսքանչելեացն. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ.։)
ՄՏԱԴԻՐ ԼԻՆԵԼ. Միտ, կամ ունկն դնել. ուշ ունել.
Այլ առաւել եւս արժա՛ն է մտադիր լինել՝ որ ըստ կարգիս կայ. (Իսիւք.։)
Մտադիրք ասացելոցն եղեն. (Երզն. մտթ.։)
diligent, prompt, ready;
—, — իմն, — սիրով or կամօք, willingly, voluntarily, with good will, heartily, cheerfully, with pleasure;
candidly, frankly, sincerely.
ἠδύς suavis, lubens եւ այլն. Ուր իցէ դիւրութիւն կամ անդորրութիւն մտաց եւ սրտի. անդորր. քաղցր. եւ Դիւրալուր. յօժարակամ. որ ինչ լինի սրտի մտօք եւ ամենայն ոգւով.
Մտադիւր զուարթութեամբ. ((այս է) ըստ մտաց դիւրի զուարթութեամբ՝ զերկարութիւն աւուրն անցուցանել. Խոսր. ժմ.։)
Ոչ մտադիւր ախորժակօք գրեմ զճառս պատմութեանս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
Մտադիւրն զկամաւորն ցուցանէ. (Սկեւռ. ես.։)
Առնել զկամս նորա յանձինս մտադիւրս եւ ի սիրտս կամակարս։ Մտադիւր սիրով։ Մտադիւր հաւանութեամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 3։ ՟Ժ՟Դ. 24։ ՟Ժ՟Ե. 30։)
ՄՏԱԴԻՒՐ. մ. ἠδέως, ἤδιστα, ἵδιον suaviter, libenter εὗ bene ἑκτενῶς, ἑκτενέστερον extense, vehementer εὑγνωμόνως ingenue, ex aequo bonoque animo եւ այլն. Դիւրութիւն մտաց եւ սրտի. յօժարութեամբ. սիրով. կամաւ. սրտի մտօք. ամենայն ոգւով. սերտիւ. հեշտեաւ. լաւ. քա՛ջ.
Հաց գաղտնի մտադի՛ւր կերիջիք, եւ ջուր գողունի ախորժելով արբջիք։ Որ մտադիւրն ծառայեաց բազմաց։ Մտադիւր մարտնչել, համարձակ մեռանել։ Մտադի՛ւր լաց ի վերայ մեռելոյն, զի հանգեաւ. (Առակ. ՟Թ. 17։ Ես. ՟Ծ՟Գ. 11։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 21։ Սիր. ՟Ի՟Բ. 11։)
Եւ ո՛չ երկրի՝ որ զսերմնն ապականիցէ, մտադիւր մշակն դարման տանիցի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Մտադիւր իմն (կամ մտադիւրութեամբ) անսայիք անմտացն ձերովդ իմաստութեամբ. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 19։)
cf. Մաշական.
ՄԱՇԱԾՈՅ կամ ՄԱՇԱԾՈՒ. Մաշելի. ապականացու. հնանալի. հնացեալ.
Տո՛ւր հանդերձիկ ինչ մաշածոյ, եւ ա՛ռ զարքայութիւնն աստուծոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ի մաշածու նիւթոց ըստ աշխարհի մասանց. (Վրդն. ել.։)
cf. Մաշական.
ՄԱՇԱԾՈՅ կամ ՄԱՇԱԾՈՒ. Մաշելի. ապականացու. հնանալի. հնացեալ.
Տո՛ւր հանդերձիկ ինչ մաշածոյ, եւ ա՛ռ զարքայութիւնն աստուծոյ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Ի մաշածու նիւթոց ըստ աշխարհի մասանց. (Վրդն. ել.։)
to use up, to consume, to wear out, to waste;
to corrode, to gnaw, to eat;
to spoil, to destroy;
to make thin or lean, to emaciate, to extenuate;
to afflict, to mortify;
— զժամանակ, to employ, consume, spend, or waste one's time;
— զոգիս, to harass, to vex, to tease the mind with longing;
— զխորհուրդս, to thwart, to baffle.
ἁναλίσκω, ἑξαναλίσκω consumo δαπανάω , καταδαπανάω impendo, insumo τήκω, ἑντήκω liquefacio βρώσκω edo φθίνω tabesco, deficio. (լծ. հյ. Հաշել. թ. աշըթմագ, ... լտ. մաչէ՛ռօ )) Վատնել զթանձրութիւն կամ զգիրութիւն. տկարացուցանել. հնացուցանել. եղծանել. լուծանել. հալել. ծախել. ուտել. հիւծել, իլ։
Որպէս Հալել, կամ հաշել, (ըստ յն) տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 39։ Օր. ՟Լ՟Զ։ 24։ Սղ. ՟Լ՟Ը. 12։ ՟Հ՟Դ. 3։ ՟Ճ՟Զ. 26։ ՟Ճ՟Ժ՟Ը. 129. 158։ ՟Ճ՟Լ՟Ը. 21. եւ այլն։)
Որպէս Ծախել, վատնել. (Իմ. ՟Ե. 13։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 22. 32։ ՟Բ. 10։ Յկ. ՟Դ. 3։)
Որպէս Լուծանել, եղծանել, սատակել։ (Եզեկ. ՟Ժ՟Թ. 12։ Նաւ. ՟Ա. 15։ Երեմ. ՟Գ. 24։ Սոփ. ՟ա. 18։ Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 33։ ՟Բ. Մակ. ՟Բ. 10. 11։ Ողբ. ՟Գ. 66։)
Որպէս Հնացուցանել, հնանալ παλαιόω, -όομαι antiquo, -or;
veterasco։ (Յես. ՟Թ. 15։ Ողբ. ՟Գ. 4։ Ես. ՟Ծ՟Ա. 6։ Սղ. ՟Զ. 8։ ՟Ժ՟Է. 49։ ՟Լ՟Ա. 3։ ՟Խ՟Ը. 15։ ՟Ճ՟Ա. 27։)
Որպէս Մանրել. փշրել. κατατρίβω contero. (Օր. ՟Ը. 4։ ՟Ի՟Թ. 5։ Առակ. ՟Ե. 11։)
Սոցին հանգոյն եւ յայլ գիրս պէսպէս ոճով.
Զսեամս դրանց նորա մաշեսցէ ոտն քո. ((յն. ἑκτρίβω ) Սիր. ՟Զ. 36։)
Որ զանձն մաշիցէ, ոչինչ զգայ զանձկութեանն ճանապարհի. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Թ։)
Մաշել զխորհուրդս (այսինքն խափանել)։ Մաշել զերկայնութիւն գիշերոյ յերգս արբեցութեան, կամ զաւուրս ի դպրոցս, կամ զժամանակս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ։ Փարպ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Ա։)
Մաշել զծով, կամ զնեռն։ Մաշիլ ամպոց, կամ գեղեցկութեան, կամ մարմնով. (Իսիւք.։ ՃՃ.։)
Զմեղսն մաշէ, եւ զյանցաւորն ի խրատ ածէ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ի ձեռն ծագելոյ նորա մաշեցաւ սպառեցաւ մոլորութիւնն։ Տեսին վերինք, եւ զարմացան. եւ ներքին, եւ յիմարեցան. սատանայ, մաշեցաւ։ Զի՞ այսպէս մաշեալ մաշիս յառաւօտէ յառաւօտ. (այսինքն է՝ զի՞ օրըստօրէ երթաս եւ տժգունիս։) Չիք իբրեւ զեզն ի վար լծոյ. եւ էշ տկարանայ եւ մաշի. (Եփր.։)
cf. Մաշկեղէն;
leather-dresser, currier, tanner.
Ի մաշկէ գործեալ. մաշկեղէն. մաշկեայ. կաշիէ.
Աբրահամ զարարիչն ի մաշկագործն ունէր խորան. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Մաշկեղէն.
Զնոյն որ մաշկեաւ մեռեալ ախտին, զեղիսէոս կոչեաց յանգին. (Յիսուս որդի.։)
Գօտի մաշկէ ընդ մէջ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Կասիանոսք, որ զմաշկէ պատմուճանն՝ զմարմինն ասեն. (Ոսկիփոր. (իմա՛ ըստ մոլորութեան որոգինի եւ փիլոնի։))
Եւ մտեալ սրբոյն հովուական կերպիւն, մաշկեաւն եւ ցպովն. (Ճ. ՟Ա.։)
cf. Մաշումն.
τηκεδών liquatio, tabes. Մաշումն. հալումն. մաշեալ մասն. փտութիւն.
Յորժամ մաշեսցի միտքն, վերստին դարձել զմաշուածն յերակքն հանէ. (Պղատ. տիմ.։)
Զայս ամենայն մաշուածս մատաղագոյն մարմնոյն հանդերձ շնչով շարամանելով՝ ասասցուք սպիտակ մաղաս. (անդ։)
cf. Մատաղածին.
Մատաղ մայր. (ըստ յն. մատաղոյ մայր) տե՛ս եւ ՄԱՏԱՂԱԾԻՆ ըստ ՟Բ նշ. նոր մար զաւկի, նոր զաւկի մար.
Մատաղամարքն մանկամբքն հանդերձ. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 11։)
cf. Մատաղեցուցանեմ.
Առաջին հարուածովքն մատաղելով մատաղեցոյց նա փարաւոն. (Եփր. ել.։)
ՄԱՏԱՂԵՄ կամ ՄԱՏԱՂԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. Փափկացուցանել, կակղել. կակղացուցանել.
young;
— մանկտի, little children;
— գառինք, lambkins.
Որոյ երամն բաղկանայ ի մատաղ տղայոց.
Երգակից լինէն մատաղերամ բազմութեան մանկտւոյն. (Եղիշ. ՟Ա։)
grain of pearl;
— ատամունք, pearly teeth.
Ատամներն ի շարն եղեալ՝ նմանեալ մարգարտահատին. (Տաղ.։)
cf. Մարդազեն.
Ամբաստանութիւն մարդազոհն լինելոյ դիւաց. (Նախ. երեմ.։)
cannibal, anthropophagus, man-eater;
— լինել, to eat human flesh.
ἁνθρωποφάος, ἁνθρωποβόρος hamana carne vescens, hominum vorator. Կերօղ եւ կլանօղ զմարդիկ. մարդախանձ. մարդածախ.
Կոկորդիլոսն մարդակեր կենդանին։ Զառիւծն, զկոկորդիլոսն եւ այլն ... թունաբերս եւ մարդակերս. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. տեսական.։)
Մարդակեր գազանօք, որ կոչէին խիթք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)
Եւ ի ներքոյ մարդակեր եթոպացիք. (Խոր. աշխարհ.։)
Քարոզեաց շանագլխաց ազգին, եւ մարդակերացն։ Մարդակեր բարբարոսք։ Աշխարհ մարդակերաց. (Երզն. մտթ.։ ՃՃ.։ Յայսմաւ.։)
murderous, exterminating;
— առնել, to kill, to put to the sword.
ՄԱՐԴԱԿՈՏՈՐ ԱՌՆԵԼ. Կոտորել զմարդիկ. մարդ ջարդել, մարդիկը հատցընել.
ἁνθρωποφόνος homicida. Կոտորիչ մարդկան. մարդասպան, եւ մարդածախ. մարդ ջարդօղ.
Անկոխ դրախտին ճանապարհ՝ մարդակոտոր աւազակաւն նախ բացաւ։ Ճանապարհ դրախտին բացաւ մարդակոտոր աւազակին. (Ոսկ. ես.։)
Վասն մարդակոտոր սովոյն արձակեաց զընտանեակսն իւր. (Եփր. թագ.։)
Հասանէին առնուին զկողմ ի պարսից աշխարհէն, առ հասարակ մարդակոտոր առնէին. (Բուզ. ՟Գ. 20։)
cf. Մարդկօրէն.
Էր ի կերպարանս խոզի՝ բայց միայն ի մարդապէսն խօսելոյ. (Ագաթ.։)
Մարդապէս աստուծոյն բանի զչարչարանս վերհամբաւեն աստուածեղէն տառք. (Լմբ. հանգ.։)
Ի տնօրինականսն՝ զոմանս աստուածապէս, եւ զոմանս մարդապէս կատարելով. (Խոսրովիկ.։)
Ճարտարութեն՝ որ մարդապէս լինելոց էր. յն. մարդկային. (Կոչ. ՟Դ։)
men, mankind, the human race, the world;
ամենայն —, all men;
որդիկ մարդկան, the children of men;
գրագէտ —, men of letters;
—ս յարդարել, to make men of.
այսինքն Մարդք. cf. ՄԱՐԴ։
cf. Մարդկօրէն.
ἁνθρωπικῶς, ἁνθρωπίνως humano modo, more;
humane, -nitus, -niter. որ եւ ՄԱՐԴԿԱՊԷՍ. Մարդկօրէ. մարդաբար. մարդապէս. իբրեւ զմարդ կամ զմարդիկի. մարդու պէս, մարդկանց պէս.
Մահու սիրելւոյն կրիւք՝ մարդկաբար արտասուէր. (Շ. տաղ.։)
Մարդկաբար խօսել (քրիստոսի), կամ քաղցնուլ, կամ համբերել, կամ բռնադատիլ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։ ՃՃ.։ Առ որս. ՟Բ։)
Մարդկաբար փութային։ Մի՛ նոքա մարդկաբար սատակեսցեն զնա։ Մարդկաբար ինչ ձայն հնչիցէ ընդ բերանն. (Մամբր.։ Եղիշ. ՟Գ։ Ոսկ. մտթ.։)
Ամենայնիւ բարգաւաճեցաւ (յակ. մծբ) տիրապէս քան թէ մարդկաբար. այսինքն աստուծով, քան մարդկային կարողութեամբ. (Նար. մծբ.։)
Կամ որպէս ա. իբր Մարդկային. ἁνθρώπινος humanus.
Ամենայն նորա են՝ ե՛ւ աստուածաբարքն, ե՛ւ մարդկաբարքն. (Պրպմ.։)
cf. Մարդկօրէն.
Շնորհեաց ամենեցուն զմարդկապէսն մտաւորութիւն. (Ոսկ. լս.։)
Մարդկապէս մկրտիւր՝ ի ձեռն զոր զգեցաւ մարմնոյն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Գիտելով մարդկապէս ընդ մեզ զմերն, եւ աստուածապէս գեր ի վերոյ քա զմեզ. (Արշ.։)
Ոչ թողու զմեղս աստուածաբար, այլ ինքն (կամ յինքն) բառնայ մարդկապէս. (Իգն.։)
Լո՛ւր նմին իսկ մովսէսի յաղագս մարդկապէս երեւմանն (որդւոյն աստուծոյ). (Ղեւոնդ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։)
Գունդխ գաբրիէլեան եւ միքայէլեան՝ մերձաւոր սպասաւորքն աստուածայայտնութեան որդւոյ, ի մարդկապէսն տնօրէնութիւն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Եւ զի ոչ իմանայք դուք զմարդկանն ի մարդկապէսն, գիտուն արարաւ ձեզ ի չմարդկապէսն (ի հարուածս). (Ագաթ.։)
it is possible;
զիա՞րդ — այդմ լինել, how can these things be?
չ-, ոչ —, it can't be, it is impossible;
—ցի՞, is it possible?.
Զիա՞րդ մարթի այդմ լինել. (Յհ. ՟Գ. 9։)
Մարթի առնուլ. (այսինքն առեալ լինել։) Մարթի ի վերայ հասանել, կամ ուսանել. (Նախ. զքր.։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Առանց կուսութեան մարթի տեսանել զարքայութիւնն, բայց առանց ողորմութեան անհնար է տեսանել։ Մարդ չմարթի զքեզ կոչել։ Զողորմութիւն չմարթի գաղտ գործել. (իսկ զաղօթսն եւ զպահսն մարթի. (յն. կոչիլ, գործիլ։) Ի նազարեթէ մարթիցի՞ բարւոյ իմիք լինել։ Ոսկ. մտթ.։)
Զի՞նչ տեսիլ յայտնի քան զայս՝ յարութիւն մեռելոց մարդկան մարթի ցուցանել։ Զիա՞րդ մարթիցի լինել թողութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Ը. եւ ՟Բ։)
Նմա եւ բարի իսկ ոչ մարթի ասել. նմա եւ անեղծ աստուած չմարթի ասել (այսինքն ասիլ)։ Եթէ նմա ոչ մարթի գալ, յղեա՛ զդա առ նա. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Վնասակարացն ընդ անվնասակարսն չմարթի բնակել. (Եզնիկ.։)
Չմարթի այլազգ հասանել փառաց, եթէ ոչ փախչելովն ի փառաց. (Ոսկ. փիլիպ.։)
Չմարթի արթնոյն ննջել. (Բրսղ. մրկ.։)
Խնայել յինչս կամ յանձ մարթիցի՞, այսպիսի ունելով յոյս. (Խոսր.։)
cf. Մարմարաշէն.
Մարմարիոնօք կռեալ՝ պատեալ. կճեայ.
cf. Մարմարեղէն.
Հայեա՛ց յերկինս՝ քան ի քարինսդ եւ ի սիւնս մարմարեայս. (Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Շինեաց ի վերայ խաչին մարմարեայ խորանս. (Պտմ. վր.։)
Ունէի սրահս գեղեցիկս, որմս մարմարեայս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Զճակատն հարկանելով ընդ մարմարեայ սալին. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Է.։)
Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. μαρμάρινος marmoreus. որ եւ ՄԱՐՄԱՐԻՈՆԵԱՅ. ՄԱՐՄԱՐԵՂԷՆ. Կճեայ. մէրմէրէ.
Սրունք նորա սիւնք մարմարեայ (կամ կճեայք). (Երգ. ՟Ե. 15։)
Բագին մարմարեայ։ Մարմարեայ գումբէթ. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Բ. Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Ե.։)
companion in arms, fellow-soldier, comrade;
adversary, antagonist, opponent;
confederate, leagued, allied;
— գունդք, auxiliary forces;
— լինել, to fight in company.
σύμμαχος pugnae seu belli socius, commilito, opitulator, confoederatus. եւ բայիւ συμμαχέω, συμμάχομαι simul pugno. Պատերազմակից. նիզակակից. նահատակակից. ընկեր կամ ձեռնտու ի մարտի.
Զինեալք անցանիցէք յառաջագոյն քան զեղբարս ձեր, եւ լինիցիմք նոցա մարտակիցք. (Յես. ՟Ա. 14։)
Ոսոխ լինէր հրէիցն, եւ մարտակից քրիստոսի. (Ոսկ. ղկ.։)
Ընդ մարտակիցսն իւրեանց մարտնչել. (Նոննոս.։)
Նիզակակիցք եւ մարտակիցք քաջ նահատակաց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Մարտակից զինուորական դասուն սուրբն ներսէս. (Շար.։)
Պարտեսցի առ յինէն մարտակցաւն իմով արեամբ յիսուսիւ քրիստոսիս. (Ճ. ՟Ա.։)
Մարտակից նոցա չարչարանացն վշտակցութեամբ. (Սիսիան.։)
Աստուած լիցի՛ բանին (մերոյ) մարտակից։ Մարտակից էր ժուժկալութիւնն։ Ի յարձակմանէ զրկողացն մարտակից եղեալ իւրոցն մանկանց. (առ որս. ՟Ժ՟Գ։ Նիւս. ի սքանչ.։ Պիտ.։)
Լե՛ր մարտակից տըկարս անձին՝ ի հոգեւոր պատերազմին. (Յիսուս որդի.։)
ՄԱՐՏԱԿԻՑ. որպէս Դիմամարտ. ոսոխ. դէմընդդէմ կռուօղ. (նոյն հոմաձայնութիւն է եւ ի յն) իբրու լտ. adversarius, oppositus եւ այլն.
Ոմանք մարտակիցք են ընդ իրեարս. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Ոչ կռուել եւ ոչ մարտակից լինել ընդ անհաւատսն վայել է մեզ. (Բրս. հց.։)
Ախոյեան յարիցուք մարտակցացն։ Անյիշաչար այր կանխեաց ի թողութիւն առ մարտակիցն. (Կլիմաք.։)
Ինքնոգոր մարտակից նմին իսկ ինքեան։ Սպառազէնք այսական դժնեայ հնարաւորութեան բուռն մարտակցաց՝ պատկանեալ զինուք. (Նար. ՟Ծ՟Թ. ղ։)
Տկարն աստուծոյ զօրաւոր է, եւ հանդարտն մարտակից լինի ընդ սատանայի. (Տօնակ.։)
Մարտակցին (այսինքն սատանայի) զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. առակ.։)
warrior, soldier, combatant;
ի —ս մտանել, to rush to the field of combat.
μάχιμος pugnax, bellicosus μαχητής pugnator, bellator եւ παλαιστρικός cursor in palaestra ἁθλητής athleta. Մարտնչօղ. այր պատերազմական. զինուոր. եւ Նահատակ. ըմբիշ. մրցական յասպարիսի.
Մարտիկքն երթիցեն վառեալ։ Արանց մարտկաց։ Ի մարտիկ զօրէ (կամ զօրաց) անտի։ Զօրաւոր մարտկօք։ Եթէ մարտիկ ոք իցէ (ըստ ոմանց ի յն. ἁθλῆ τις , այսնիքն մարտիցէ ոք) եւ այլն։
Զօրէն մարտկի յաղթողի պանծայր խորխտմամբ. (Փիլ. լիւս.։)
Որ ինչ իւղն մարտիկ նահատակին է, նոյնպէս եւ այլն. (Սեբեր. ՟Գ։)
Ընդ որս մրցականք, եւ կամ մարտիկք. (Արիստ. որակ.։)
ՄԱՐՏԻԿՔ գ. στάδιον stadium. Ստադիոն. ստադ. ասպարէս մարտի, այսինքն մրցանաց.
Ո՞վ ոք նահատակ ի մարտիկս մտեալ՝ թողուցու զոգորելն, եւ զբանս կատակութեան խօսիցի. (Ոսկ. եփես.։)
battery, bastion, bulwark;
tower;
ելեկտրական —, electric battery or machine;
վոլդայեան —, Voltaic battery, pile.
προμαχών propugnaculum. Ամրոց եւ աշտարակ մարտնչելոյ բուրգն մարտկաց
Պարիսպք քո եւ աշտարակք եւ մարտկոցքն քո յոսկւոյ սրբոյ. (Տոբ. ՟Ժ՟Գ. 21։)
Ելէ՛ք ի մարտկոցս նորա, եւ կործանեցէ՛ք. (Երեմ. ՟Բ. 10։ եւ ՟Լ՟Գ. 5։ Եզեկ. ՟Դ. 2։)
Վանդակակապ մարտկոցս մենքենայիւք ի վերայ փղացն կազմեցին. յն. բրգունք փայտեղէնք. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 37։) cf. ՄԱՀԱՐՁԱՆ։
thicket, covert, copse, wood;
brushwood, underwood, bush, tuft;
—ք աչաց, thick eye-lashes;
սեւացուցանել թխացուցանել զ—ռսն առ բբօքն՝ ծարրօքն, to paint one's eye-lashes.
Միացեալ կամ մած ծառք. որ եւ Անտառ (որպէս համծառ). խիտ առ խիտ տունկք, թուփք, բոյսք եւ փուշք. եւս եւ ոստք եւ արմատք. որպէս եւ ռմկ. մոցառ ասի բազմութիւն շառաւիղաց առ արմին ծառոց.
Զուրուկս փախստեայս առնէին. որոց դադարք՝ անապատք եւ ամայիք, եւ ծածկոյթք՝ վէմք եւ մացառք. (Խոր. ՟Գ 20։)
Ամենայն օձք ընդ մացառս եւ ընդ քարածերպս մտեալ՝ մերկանան զհնութիւն իւրեանց. (Կոչ. ՟Գ։)
Ծառ որքան ի խոնարհ զմացառսն արձակէ, այնքան ամրագոյն եւ բարձրագոյն լինի. (Երզն. մտթ.։)
Նմանութեամբ՝ Թաւ եւ հոծ մազք արտեւանանց, եւ այլն։
Յեզաբէլ պաճուճեաց զանտառս արտեւանանցն, եւ սեւացոյց թխացոյց զմացառսն առ բբօքն։ Պառաւն սեւացուցանէր զմացառս աչացն առ բբօքն ծարրօքն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Եփր. թագ.։)
to clean, to cleanse;
to purify;
to refine;
to purge;
to expiate, to sanctify;
— զոճ, to refine the style;
— զարիւն, to depurate or cleanse the blood;
— զխաւարտս, զընդեղէնս, to pick or cleanse vegetables, pulse;
— զանօթս խոհակերոցի, to scour, brighten or polish kitchen utensils.
καθαρίζω, ἁνακαθάρω, καθαρεύω , καθαίρω purgo, purifico, mundo ἑκμάσσω expurgo, abstergo σαρόω verro, scopis purgo. Մաքուր եւ սուրբ առնել. սրբել. յստակել. անաղտ եւ պայծառ կամ ջինջ կացուցանել. (ըստ մարմնոյ կամ ըստ հոգւոյ)
Մաքրեսցես զսեղանն, ի սրբել քեզ ի վերայ նորա։ Հերով իւրով մաքրէր զոտս նորա։ Եկեալ գտանէ պարապորդ՝ մաքրեալ եւ յարդարեալ, եւ այլն։ Կարգ քահանայապետութեան է, ոմանց մաքրել, եւ ոմանց մաքրիլ. (Դիոն. երկն.։)
Մաքրել զմեզ ի մեղաց։ Մաքրեա՛ զսա ի յանցանաց։ Մաքրեա՛ ի մէնջ զմէգ խաւարին խորհրդոյ։ Մաքրեա՛ զմիտս եւ զխորհուրդս, զի եւ մեք հաղորդեսցուք սրբութեամբ. (Շար.։)
Տեսանի սուրբ երրորդութիւն մաքրեցելոցն մտօք։ Քահանայն մաքրօղ կոչի, (այսինքն քաւիչ). (Խոսր.։)
Մնասցուք բժշկիլ նախանձու հրոյն մաքրողի. (Լմբ. սղ.։)
Մերթ ըստ յն. ոճոյ. ἁνακαθαίρω explico, explano allegorias. Մեկնել. բացատրել. պարզել. ի բաց փարատել եւ յստակել զմթութիւն բանից.
Է եւ այլ ամբարձմամբ մաքրել զիմանալեացն անուոց պատկերագրութիւն։ Խորհրդականօք վերաբացութեամբք պարտ է մաքրել. (եւ այլն. Դիոն. ստէպ։)
great;
large, big;
strong, powerful, mighty;
rich, opulent;
important, serious, considerable, momentous;
—, — իմն, —ս, —աւ, —ու, greatly, highly, much, very much, too much, excessively;
— օր, feast day, high-day;
— դաշտ, vast, spacious field or plain;
— ժամս, ժամանակս, during many hours;
for a long time;
զ— ժամս գիշերոյ, a great part of the night;
ո՞չ է քեզ —, is it not important?.
(յորմէ յն. մէ՛ղաս, մի՛զօն. լտ. մա՛կնուս, մա՛յօռ ). μέγας, -άλη, -γα magnus, -a, -um. սանս. մահաթ. Առաւելեալն ըստ քանակի. որպէս եւ ըստ որակի, ըստ բնութեան, ըստ ժամանակի, եւ ըստ ո՛ր եւ է հանգամանաց. մենծ ... եբր. կապօլ, րապա եւ այլն. cf. ՄԵԾԱՄԵԾ. որ փոխանակ յոգնականիս Մեծք՝ ստէպ թարգմանի ի մեզ.
Քաղաք մեծ։ Գետ մեծ՝ եփրատ։ Վէմ մի մեծ։ Ազգ կամ բանակ մեծ։ Ուրախութիւն կամ կոծ կամ սուգ մեծ։ Զարմացաւ զարմացումն մեծ յոյժ։ Աղաղակեաց ի ձայն մեծ.եւ այլն։
Իբրեւ եղեւ մեծ մովսէս։ Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծն։ Եղբայրս դորա կրտսեր՝ եղիցի մեծ քան զդա։ Մեծ է պատիժ իմ քան զթողուլդ զիս։ Մեծ է ինձ, եթէ արդարեւ տակաւին կենդանի իցէ որդի իմ յովէսփ։ Մեծ ե՛ւս ինչ ուրախութիւն քան զայս ոչ ունիմ։ Մեծ է տէր, եւ օրհնեալ է յոյժ։ Մեծ ես դու տէր. եւ այլն։
Մեծ ոմն զինքն կարծէր քան զբնութիւն հայրենի կարգին։ Մեծ է սէրն աստուծոյ քան զամենայն մեծութիւնս երկրաւորս։ Մեծաւ անարգանօք տանջէր։ Դուք ե՛ւս մեծի մասին վիճակի հասեալ էք։ Կայր ցմեծ ժամս յանհնարին պրկոցսն. (Եղիշ.։)
Աղաղակէին ցմեծ ժամս։ Զարմանայ մեծ ժամս։ Մեծ ժամանակ պահեցին զհօտ քո ի լերին աստ. այսինքն երկար. (. Ա։ րդն. ծն։ Եփր. թագ.։)
Մե՛ծ են ցաւքդ, այլ առաւել մեծ է բժիշկն. (Գէ. ես.։)
Մեծամեծ մարտն՝ մեծացն վայել էին։ Եհար զյովբ մեծօք հարուածովք։ Ամենայն մարդիկ ընդ մեղօք են, ոմանք ընդ մեծիւ՝ ոման ըննդ փոքու. (Իսիւք.։)
այլ սովորականն է
Մեծաւ յաղթութեամբ։ Ուրախութեամբ մեծաւ։ Մեծաւ փառօք, եւ այլն։
Վասն մեծ հացին (այսինքն կոչնոց), զոր արար յովաբու. (Եփր. թագ.։)
Մեծ է (այսինքն ի վեր է) քան զմեզ՝ պատմել զնմանէ, որպէս արժանի է նա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 1։)
Բեկանէր անկանէր ի մեծ խրոխտալոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
Եբաց զբերանն, եւ գոդեաց յոյժ մեծմեծ. (Ոսկիփոր.։)
Մեծ իմն յուսացեալ էին ի տաճարն. (Գէ. ես.։)
Մի՛ համբարձցիս մեծս, զի մի՛ մեծագոյնս ի վայր անկցիս. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Մի՛ համբարձցիս մեծս, զի մի՛ եւ դու անկցիս յերկնից որպէս փայլակն. (Աթ. համբ.։)
Չիք յարդարոց կա՛մ մեծաւ, կամ փոքու, որ ոչ էանց զօրինօքն. (Եփր. գղ. (այսինքն ի մեծ կարգի, կամ մեծաւ մեղօք։))
Փոքու իմն հաւանեցուցանես ... խնդրէի յաստուծոյ՝ ե՛ւ փոքու ե՛ւ մեծաւ. (Գծ. ՟Ի՟Զ. 28.) այսինքն ըստ յն. սակաւուք, կամ բազմօք (բանիւք եւ իրօք)։
Մեռեալն՝ կենդանւոյն ոչ մեծաւ եւ ո՛չ փոքու վնաս կարէ առնել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։)
Որ վաճառէն, մեծու ասէ, եւ փոքու վաճառէ. եւ որ գնեն, փոքու ասէ, եւ մեծու գնէ. (Ոսկ. ապաշխ.։)
ՄԵԾ ՍԿԱՅԱԶՕՐ կամ ՄԵԾՍԿԱՅԱԶՕՐ ա. Սեպհական զօրութեան սկայի մեծի.
Մեծսկայազօր սրիութեամբ յաղթող գտանէի անմահն տեսակի. (Պիտ.։)
ՄԵԾՕՐ կամ ՄԵԾ ՕՐ. ա.գ. Օր մեծ. այսինքն երկայն տիւ.
Բացագոյն էր իբր մեծօր հասարակօրոյ միոյ հետեւակագնացի առնն ճանապարհի. (Խոր. ՟Ա. 11։)
cf. Մեծաբան.
Մեծախօսք, անվաստակք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
very extensive, very vast;
long-winded, diffuse, prolix, wordy;
— բանիւք, diffusely, prolixly.
Ձգեալ յոյժ յոյժ. երկայնատարած. լայնածաւալ.
Մեծաձիգ երկայնութեանն նոցա եդ սահման բովանդակիչ։ Բազում բանս մեծաձիգս երկայնատարածս։ Առ ամենայն մեծաձիգ ծոց աշխարհիս. (Վեցօր. ՟Ա. ՟Զ. (յն. այսչափ տարածեալ, կամ տարածութիւն։))
very great, grand, important, considerable;
— վարուք զարդարեալ, virtuous;
egregious, eminent;
—ք, the great;
high life, fashionable society;
great deeds, great things, great enterprises;
—, —ս, greatly, extremely, very much, excessively;
—ս գործել, to perform great actions;
—ս վազել, to run swiftly;
to gallop;
—ս խօսել, բարբառել, կոտորել, cf. Մեծաբանեմ.
μέγας, μείζων, μέγιστος, εὑμεγέθης magnis, major, maximus, permagnus. Մեծ մեծ. մեծք. մեծապէս մեծ. երեւելի. նշանաւոր. ականաւոր. մեծն, մենծ մենծ.
Զերկուս լուասւորսն զմեծամեծս։ Կէտս մեծամեծս։ Քաղաքք մեծամեծք յոյժ։ Նշանս եւ արուեստս մեծամեծս։ Աւարօքն մեծամեծօք։ Մեծամեծ դատաստանօք։ Մեծամեծ հարուածս առնէին։ Ածեր ի վերայ իմ մեղս մեծամեծս։ Մեծամեծքն եւ պատուական աւետիք.եւ այլն։
Ի փոքունցն մեծամեծ մուծանէ չար՝ դեւն, եւ ի մեծամեծացն զանյուսութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
Պատրէր զոմանս պատուով եւ իշխանութեամբ մեծամեծիւք։ Մեծամեծ պարգեւօք։ Խնդիրս (այսինքն խոյզս) մեծամեծս արարին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։ Եզնիկ.։)
Անձրեւք մեծամեծք. (Շիր.։)
Եւ իբր գ. μεγαλείον, μεγαλεῖα, -λα magna, magnifica. Մեծ իմն. իրք մեծք. մեծն բան, մենծ մենծ բաներ.
Ամենայն ինչ յոբայ մեծամեծ է, ամենայն սքանչմանց արժանիք։ Այս է արդարեւ մեծամեծ, քանզի ոչ իսկ ապականի. (Իսիւք.։)
Արար ինձ մեծամեծս հզօրն։ Պատմեա՛ դու ինձ զամենայն մեծամեծն՝ զոր արար եղիսէէ։ Արար ի քեզ զմեծամեծսն եւ զփառաւորս՝ զոր տեսին աչք քո.եւ այլն։
Մեծամեծս վազիցեն։ Մեծամեծս փքայր. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ. 2։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 4։ եւ Ագաթ.։)
Մեծամեծս ըստ արժանաւորութեան մեծապատուեալ. (Ագաթ.։)
ՄԵԾԱՄԵԾՍ ԲԱՐԲԱՌԵԼ, կամ ԽՕՍԵԼ, կամ ԿՈՏՈՐԵԼ. cf. ՄԵԾԱԲԱՆԵՄ. մենծ մենծ խօսիլ՝ ջարդել.
Լեզու՝ փոքր ինչ անդամ է, եւ մեծամեծս բարբառի. (Յկ. ՟Գ. 5։)
Հպարտութեամբ մեծամեծս բարբառին։ Մեծամեծս խօսին. (Իսիւք.։)
Զի լսելիս լսողացն՝ մեծամեծս կոտորելով՝ խախտիցէ։ Ոչ եթէ մեծամեծս ինչ կոտորելով պատրէ. (Սեբեր. ՟Գ։)
Մեծամեծս կոտորեն, թէ ուխտաւոր եմք ... եւ ապա լուծանեն զուխտս. (Եզնիկ.։)
ՄԵԾԱՄԵԾՔ գ. μεγιστᾶνες magnates πλούσιος, ἀδρός dives, potens. Աւագանի. աւագորեար. իշխանք. ճոխք. գլխաւորք. փարըամք. մեծատունք. եւ Մեծահասակք, երիցունք հասակաւ. մեծերը.
Մեծամեծք նորա։ Մեծամեծք չուառացան։ Ինեւ մեծամեծք մեծանան։ Զսեդեկիա արքայ յուդայ, եւ զմեծամեծս նորա։ Բաղտասար արքայ արար ընթրիս մեծամեծաց իւրոց։ Եհար զամենայն մեծամեծս նորա։ Ընկճեսցին մեծամեծք։ Նստի դարանեալ ընդ մեծամեծս.եւ այլն։
Հաճոյ թուցեաւ խորհուրդն՝ թագաւորին եւ մեծամեծացն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ի փոքուէ մինչեւ ցմեծամեծս։ Ի փոքրկանց մինչեւ ի մեծամեծս նոցա. եւ այլն։
hopeful, confident;
— լինել, to be hopeful, full of hope, buoyant with hope.
εὕελπις bene sperns, magna spe praeditus, confidens. Որ ունի յոյս՝ վստահութիւն եւ ակնկալութիւն մեծ. քաջայոյս. բարեյոյս.
Ամենեքեան ի մարդասիրութիւն անդր աստուծոյ հայեցեալք՝ մեծայոյսք լինիցիք. (Կոչ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
Առ բազմագութն այն աստուած եւ հայր տէր պարտիմք մեծայոյս լինել. (Խոսր. պտրգ.։)
Այլ որչափ անկցուք, այնքան կանգնեսցուք, մեծայոյս լիցուք. (Գանձ.։)
Ըստ մեծայոյս հաւատոցն. (Ուռպ.։)
Մեծայոյսն, եւ յուսոյ ժառանգն (սուրբն յուսիկ). (Երզն. լս.։)
very luminous, very bright, shining, brilliant;
sumptuous, imposing, pompous, most illustrious;
— յաղթանակ, most brilliant victory.
εὑλαμπής, εὕλαμπος splendens, fulgidus. Յոյժ պայծառ. պայծառափայլ. լուսափայլ. գեղանշոյլ. երեւելի.
Մեծապայծառ ապարանք, եկեղեցի, քաղաք. (ՃՃ.։ Փարպ.։)
Մեծապայծառ շինութիւն քաղաքաց, կամ շքեղութիւն, կամ փառաւորութիւն. (Պիտ.։)
Մեծապայծառ գործ, կամ փրկութիւն, կամ տօն. (Եւս. քր.։ Արշ.։ Եփր. թագ.։ Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Ժ՟Գ.։)
very honorable, very glorious;
honorably, splendidly, with great honour;
— մեծարել, առնել, to load with honours;
to welcome, to receive with honor, with open arms, to treat with great honour, to feast, to entertain.
μεγαλότιμος qui in magno est homore μεγαλόδοξος magnifice gloriosus σεβάσμιος venerandus, colendus եւ այլն. Մեծապէս պատուեալ, եւ պատուելի. մեծաշուք. մերծարգի. մեծամեծար, շքեղ. փառաւոր.
Բարձրեալն փարօք, մեծապատիւ ամենակալ ճշմարիտն աստուած։ Վասն մեծապատիւ շքեղ տաճարին։ Մեծապատիւ մեծապարգեւ արարաք զամենայն կողմանս քաղաքացն. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 12։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 14. եւ 10։)
Յանպատճառէն եւս ծնելութեան իրք այնպէս եւ այնպիսի մեծապատիւ. (Առ որս. ՟Գ։)
Զվերին մեծապատիւ (յն. մեծի) թագաւորութեան ճառս ի միտ արկանէ. (Ոսկ. ես.։)
Մեծապատիւ է տօնս. (Ոսկ. զատիկ.։)
Մեծապատիւ իշխանն մագիստրոս որդի վասակայ մարտիրոսի. (Երզն. քեր.։)
Զի արասցես մեծապատիւս զանտոհմս. (Սարկ. աղ.։)
Բազում անգամ ի նմանէ մեծապատիւ լինէին. (Եղիշ. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
Մեծապատիւ գոհութեամբ երկիր պագանեմք. (Աթ. խչ.։)
Մեծապատիւ գիտացեալ զաստուծոյ փառաբանիչն լինել. այսինքն պատուաւոր յոյժ. (Խոսր.։)
Եւ որպէս մ. μεγαλοτίμως magno cum honore եւ այլն. Մեծաւ պատուով.
Զքահանայապետն զոնիա մեծապատիւ մեծապարգեւ մեծարր. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 35։ Բուզ. ՟Գ. 10. 21։)
Յորժամ մեծապատիւ մեծարիցին, յայնժամ առաւել խոնարհութիւն ցուցանեն. (Ոսկ. ես.։)
Մեծապատիւ զնախարարսն արձակեալ. (Խոր. ՟Գ. 64։)
very magnificent, very liberal, generous;
— առնել, մեծարել, to load with precious gifts;
— լինել յումեքէ, to receive magnificent presents.
μεγαλόδωρος qui magna donat, munificus. Առատաապարգեւ. մեծաձիր. որպէս առատաձեռն, տուօղ մեծամեծ պարգեւաց.
Մեծապարգե՛ւդ, տո՛ւր ինձ սակաւիկ. (Սարկ. աղ.։)
Հոգւոց մաքրութիւն կարկառու քեզ մեծապարգեւն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Զմեծապարգեւին աստուծոյ մեծ օգնականութիւն։ Մեծապարգեւիդ մարդասիրութիւնդ. (Փիլ. բագն.։ Խոսր.։ Մաշտ.։)
Եւ որպէս Այն ինչ, որ է մեծ պարգեւ կամ պարգեւական. առատապէս պարգեւեալ.
Զմեծապարգեւն նորա շնորհս։ Մի՛ արտաքսիցես զմեզ յայսպիսի մեծապարգեւ շնորհէ։ Զաստուծոյ իմոյ մեծապարգեւ ողորմութիւնն։ Մեծապարգեւ փառօք դառնայ. (Դիոն. եկեղ.։ Խսոր։ պտրգ։ Ոսկիփոր.։ Ասող. ՟Բ. 2։)
ՄԵԾԱՊԱՐԳԵՒ ԱՌՆԵԼ. Պարգեւօք ճոխացուցանել։ (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 10։)
Յուսալ ի մեծապարգեւսն աստուծոյ. (Վրք. ոսկ.։ (տպ. ի մեծապարգեւն աստուած։))
cf. Մեծապանծ.
Մեծապարծ պարծանօք. (Ագաթ.։)
Եկին հասին նոքա մեծապարծ երեւելի հոգեւորազգաց փառօք ի հայաստան երկիրն. (Բուզ. ՟Դ. 4։)
greatly, much, very, too much, extremely, beyond measure, infinitely;
remarkably, considerably;
— սխալիս, you are greatly mistaken;
եւ այս նոցա — տագնապ, it is a great embarrassment for them;
եւ այս — է, it is a great advantage;
վկայութիւն նորա — է յայսոսիկ, his testimony is highly important in this cause.
μεγάλως magnopere, maxime, magnifice, valde, vehementer. Մեծ իմն օրինակաւ. առաւել. յոյժ. կարի. եւս քան զեւս.
Ուրախ եղեւ մեծապէս։ Մեծապէս զոսկերս իմ շարժեցին։ Պաշարեալ եմ մեծապէս յամենեցունց։ Մեծապէս գոհանամք։ Մեծապէս կարօղ լինել յամենայն ժամ առ քեզ է.եւ այլն։
Մեծապէս զարմանային. (Եղիշ. ՟Բ։)
Մեծապէս հարստանայ. (Իսիւք.։)
Մեծապէս պատերազմեալք, կամ պանծացաւ. (Շար.։)
եւ մ. Առընթեր անուանց եւ բայանուանց՝ իբր ա. եւ մ. անխտիր.
Մեծապէս յայտնութեամբ անցուցանել զօրհասն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 4։ (յն. մեծամասնեայ. μεγαλομερής amplus ).)
Շինէ մեծապէս ծախիւք։ Ընդունելութիւն մեծապէս արար. (Խոր. ՟Ա. 11։ ՟Գ. 60։)
Մեծապէս լինի դիւացն խնդութիւն։ Մեծապէս վիշտ հասանէ։ Մեծապէս սատակումն ի վերայ մոգուց հասուցանել։ Ո՛վ քաջք, մեզ այս մեծապէս է, զոր կատարեաց աստուած ի ձեռն մերոյ բնութեանս. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Գ. ՟Ե։)
meritorious, deserving, of great merit;
cf. Մեծաջան.
μεγαλόπονος summopere laborans. Որ բազումս կամ մեծապէս վաստակի. մեծաջան. արդիւնական. աղէկ աշխատօղ.
Եկեալ մեսրոբ երանելին յաղուանս՝ մեծավաստակ ընտիր անօթ հոգւոյն սրբոյ. (Կաղանկտ.։)
Զառաջինն մեծավաստակք երեւեսցին. յն. առաջին մեծավաստակաց. (Եւագր. ՟Ժ՟Բ։)
Մեծավաստակն արուեստագտաց. (Շիր.։)
Մեծավաստակ նահատակին մերոյ սրբոյն գրիգորի լուսաւորչին. (Կիր. պտմ.։)
Մշակքն մեծավաստակք. (Եփր. պհ.։)
Եւ μεγαλόπονος summopere laboriosus. Աշխատալի. տարժանելի յոյժ.
Մեծավաստակ առաքինութեամբ սրբոյն գրիգորի. (Նար. գանձ հոգ.։)
Հոգւոյն շնորհք, եւ նոցա մեծավաստակ առաքինութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
very respectable, estimable, reverend, venerable;
— լինել, to be held in high esteem, to enjoy the esteem of, to be much esteemed by;
— առնել, cf. Մեծարեմ.
Զի յոյժ մեծարգոյ էր այրն (դաւիթ), զնա ած վկայ մահուն եւ յարութեան. (Ոսկ. գծ.։)
Մեծարգոյ հայրապետին բարսղի։ Իմաստասէրքն մեծարգոյ. (Ճ. ՟Բ. Ը։)
Արարչին մեծարգոյ է մարդոյս բնութիւն. (Տօնակ.։)
Աճէ լինի ծառ մեծարգոյ. (Շ. խոստ.։)
Խաչն է պատուական եւ մեծարգոյ քան զամենայն անօթս փրկականս. (Շ. բարձր.։)
Շունչ (այսինքն հոգի) մարդոյ մեծարգոյ է եւ պատուական. (Վեցօր. ՟Թ. (յն. մարդն ազնուականութեամբ ոգւոյ գերագոյն է։))
Մեծարգոյ եցոյց զեղբայրսիրութիւնն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Որ ընչիւքն են թաթաւուչ, նոքին բարգաւաճեալք ցուցանին, եւ մեծարգոյք առ սիրելիս անյաղթ՝ ողորմութեամբ քո պահեցեր (զթագաւորն հեթում). (Տաղ.։)
Վարունկն մեծարգոյ քան զայլսն կարծէր զանձնէ վասն կանխութեանն. (Մխ. առակ.։)
apart, aside, separately, in private, singly;
— առնել, to remove, to alienate;
— կալ, լինել, to remain aloof, to withdraw, to retire, to stand in dispart.
որ եւ ՄԵԿՈՂՄԱՆԻ. Ի մի կոյս կամ ի մի կողմն գնացեալն կամ գտեալն. զատեալ. որոշեալ. բացական. հեռաւոր.
Եւ է մեկուսեացն՝ յիշումն, սակայն ոչ ի մեկուսեաց լինի. (Նիւս. բն.։)
Զայսքան ի միմեանց մեկուսիս։ Ի վերայ քաջ մեկուսեացն. (Կիւրղ. գանձ.։)
ՄԵԿՈՒՍԻ. ա.մ. ἁπών, -όν absens διεστηκώς distans եւ այլն. եւ բայիւ ἁφίστημι, -σταμαι, ἁποστρέφω, -ομαι, ἅπειμι, ἁπέρχομαι եւ այլն. Հեռի. առանձինն. ի բացէ. ի մի կողմն.
Ուրացութիւնն մեկուսի առնէ յաստուծոյ. (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։ առնէ յաստուծոյ. Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
Անցեալ մեկուսի ի նոցանէ՝ ելաց յովսէփ։ Առեալ զնա մեկուսի պետրոսի։ Ի կանանց մեկուսի եմք յերիկէ եւ յեռանդէ. (Ծն. ՟Խ՟Բ. 24։ Մտթ. ՟Ժ՟Զ. 22։ ՟Ա. Թագ. ՟Ի՟Ա. 25։)
Ի մեկուսի լինել նորա՝ ընկալցի զհոգ եղբարցն. (Բրս. հց.։)
Խրատ տայր, յիրացն՝ զոր եդ ի մտի, մեկուսի կալ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Փարիսեցին կայր մեկուսի ... եւ մաքսաւորն կայր մեկուսի։ Գնաց մեկուսի. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը. 11. 13։ Գծ. ՟Ի՟Գ. 19։)
Առնոյր զթագաւորն մեկուսի. (Ագաթ.։)
Մեկուսի գտեալ զաշակերտսն. (Իգն.։)
Իբրեւ զօտարոտիս մեկուսի դնէր. (Եզնիկ.։)
Ամենայն դստերք եւայի տգեղացան. միա՛յն (մարիամ) գտաւ մեկուսի. (Ոսկիփոր.։)
ՄԵԿՈՒՍԻ. նխ. μακράν, μακρόθεν longe, a longe, procul κατ’ ἵδιαν seorsum ἑκτός extra. Զատ. ուրոյն. հեռի. առանց. ազատ, արտաքոյ.
Առեալ մովսէսի զխորան իւր՝ եհար արտաքոյ բանակին՝ մեկուսի յամբոխէ անտի. (Մրկ. ՟Է. 33։)
Առեալ մեկուսի ի բանակէ անտի. (Ել. ՟Լ՟Գ. 7։)
Խնդրէր պարապ՝ մատնել զնա նոցա մեկուսի յամբոխէն. (Ղկ. ՟Ի՟Բ. 6։)
Առեալ զնա մեկուսի յայլոցն՝ եւ ասէ ցնոսա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Եւ նոքա չեն մեկուսի ի պատժոց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
blamable, blameworthy;
— լինել, cf. Մեղադրեմ.
ՄԵՂԱԴԻՐ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ. μέμφομαι, ἁπομέμφομαι , αἱτιῶμαι, ἑγκαλέω incuso, culpo, accuso, vitio do sive verto. Մեղ դնել. մեղադրել. պատճառս եւ յանցանս ի վերայ դնել. վնասակար առնել. ստգտանել. բամբասել. ամբաստանել. դատել. յանդիմանել.
Մեղադիր լիցի մարդ, ինքն ցինքն ասիցէ։ Յառաջագոյն իսկ մեղադիր եղեաք հրէից եւ հեթանոսաց՝ ամենեցուն ընդ մեղօք լինելոյ։ Ո՞վ իցէ՝ որ մեղադիր լինիցի ընտրելոց աստուծոյ, եւ այլն։
Ոչ էր հաճոյ յակոբու գործն ղեւեայ եւ շմաւոնի. այլ մեղադիր էր նոցա՝ յորժամ գործն գործեցաւ, մեղադիր էր եւ յօրհնութիւնսն. (Կիւրղ. ծն.։)
Քեզ ոչ կարեմք մեղադիր լինել։ Զինուորացն մեղադիր ոչ կարէք լինել. (Եղիշ. ՟Ը. եւ Եղիշ. թաղմ.։)
Մեղադիր եմք յոյժ, զի ամենայն սրտիւ միտեցեր զհետ հեթանոս թագաւորին ... ե՛ւս առաւել յայսմ մեղադիր եմք, զի եւ այլն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
Մեղադիր եղեալ առաջնոցն աստուածխօսութեան՝ գրեցեր եւ այլն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Մեղադիր նմա վասն գործոյն այնորիկ լինէր.. (Ճ. ՟Բ.։)
ՄԵՂԱԴԻՐ, եւ ՄԵՂԱԴՐԱԿԱՆ ա. Որ ինչ յայտ առնէ զմեղադութիւն.
Բան մեղադիր, կամ մեղադական. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ Մխ. երեմ.։)
Գաղատացւոցն յորժամ գըրեաց՝ մեղադ. (Շ. ոտ. բարձր.։)
to find fault with, to blame, to accuse, to reproach, to censure, to reprove, to criminate, to condemn;
— զժամանակն, to blame the want of time.
(տր. եւ հյց. խնդ). cf. ՄԵՂ ԴՆԵԼ, եւ ՄԵՂԱԴԻՐ ԼԻՆեԼ.
Մեղադրել անձին, կամ քեզ, կամ ժողովրդեանն. (Վրք. հց. ՟Բ։ Աթ. ՟Ա։)
Հրեշտակք եւայի մեղադրէին, իսկ այժմ զմարիամ փառաւորեն. (Եփր. կուս.։)
Ոչ եդ անզգամութիւն աստուծոյ, այսինքն է թէ՝ մչ մեղադրեաց զկամսն աստուծոյ։ Զվէ՞րս մարմնոյս եւ զվնա՞սս մեղադրեցից (այսինքն վասն վիրաց եւ այլն)։ Ոչ ոք կարէ ի դատապարտելոցն մեղադրել զդատաւորն. (Իսիւք.։)
Զմեղադրեսցէ զժամանակն. յն. պատճառեսցի. (Սիր. ՟Ի՟Թ. 6։)
Ի հրապարակաւ ընթրիսն մեղադրին գոռոզ պճնօղքն (կորնթացիք). (Բրս. հց.։)
Զիա՞րդ մեղադրիւր յետ ոչն զգուշանալոյ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
cf. Մեղկանամ.
(Ի բազում սգոյն) ջիլքն թուլանան, յօդքն լուծանին, բոլոր զօրութիւն մարմնոյն մեղկի եւ անկանի. (Մամբր.։)
Թուլացեալ մեղկի ի լոյծ առաջնորդաց կնիք աւանդոց անարատ քարոզութեան. (Եղիշ. յես.։)
Զուարճացուցանէին նորոգելով զամենայն մյեալ միտս լսողացն. (Փարպ.։)
Լարիմ, եւ իսկ եւ իսկ առ նմին մեղկիմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Տիկ ի ջեռնուլն հրով՝ չորանայ եւ այրի. եւ ջրով թրջեալ՝ մեղկի. (Վրդն. սղ.։)
Որովք տկարացեալ մեղկի սիրտն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Յախորժականն դիւրաւ մեղկէին։ Ի փափկութիւնս մեղկին եւ թուլանան ոգիքն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։ ՟Բ. 15։)
Զիմ ի հեշտութիւն մեղկելն եւ մոլորելն՝ յերկինսդ բարձրացուցի. (Լմբ. անառակ.։)
bee;
ձագ —աց, drone maggot;
գունդ, պարք —աց, swarm of bees;
գործասէր, ճարտար —, diligent, industrious bee;
— բզզէ, the bee buzzes.
(լծ. յն. մէ՛լիսսա. μέλισσα apis. Մեղրագործ ճանճն ոսկեգոյն՝ գործասէր եւ միաբանակեաց. ոյր զէնն է խայթոց իւր. թո՛ղ զվայրենի մեղուս ազգի ազգի. եբր. տէպպօրա.
Ի թռչունս փոքր է մեղու, եւ պտուղ նորա գեղեցիկ։ Ե՛րթ առ մեղունմեղուն, եւ ուսի՛ր։ Գունդ մեղուաց ի բերան առիւծուն, եւ մեղր. (Սիր. ՟Ժ՟Ա. 3։ Առակ. ՟Զ. 8։ Դտ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Հալածեաց զձեզ, որպէս պատիցի մեղու, եւ խոցոտեցին զձեզ։ Շրջեցան զինեւ որպէս մեղուք. (Օր. ՟Ա. 44։ Սղ. ՟Ճ՟Ժ՟Է. 12։)
Շչեսցէ տէր ճանճռանն եւ մեղուին. ճանճ զեգիպտացին ասէ ... եւ մեղու զբաբեղացւոց ազգն. զի զանազան գունովք ծաղկեալ են մեղուք ընդ խայթոցօքն. (Գէ. ես.։)
Անգործ մեղու. այսինքն պիծակ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։) յն. κηφήν fucus
sin, crime, iniquity, transgression, trespass;
fault, error;
offence, evil, malice;
— փոքր, թեթեւ, peccadillo, venial fault;
եօթն մահուչափ —, the seven capital sins;
մահուչափ or մահացու, սկզբնական, ներգործական, վերապահեալ —, deadly or mortal, original, actual, reserved sin;
վկայք մեղաց, false witnesses;
վասն մեղացն, sin-offering or trespass-offering;
անկանել ի մեղս, մեղս առնել, գործել, to sin, to transgress;
ի մեղս արկանել, to cause to sin;
խոստովանել զմեղս իւր, to confess one's sins;
թողուլ զմեղս, to remit, to absolve sin;
մեռանել ի մեղս, to die in sin;
ի մեղս գրել զիմն, to impute a thing as a crime to;
մեղս դնել, cf. Մեղադրեմ.
ՄԵՂՔ ἀμαρτία, ἀμάρτημα, -ατα peccatum, -ta ἁδικία injustitia, injuria, iniquitas. որ եւ ՄԵՂ, ՄԵՂԱՆՔ, ՄԵՂԱՆՉԱՆՔ. Յանցանք. անրիաւութիւն. ապիրատութիւն. խոտորումն յօրինաց աստուծոյ, կամ ի կանոնէ ուղիղ վարուց. (լծ. լտ. մա՛լում, մա՛լա. այսինքն չար, չարիք)
Մեղք՝ է ըստ յայտնի բառի մեղկութիւն, որ լսի հեշտութիւն։ Մեղկութիւնն մեղք առասի. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Դ։)
Մեղքն ստուգաբանի մեղկութիւն, եւ հոսումն մտաց ի խոտորնակ հեշտութիւնն. (Լմբ. անառակ.։)
Մեղք նոցա մեծացան յոյժ։ Ածեր ի վերայ իմ եւ ի վերայ թագաւորութեան իմոյ մեղս մեծամեծս։ Ի մեղս եմք վասն եղբօր մերոյ։ Թողցես դոցա զյանցանս եւ զմղես իւրեանց։ Մի՛ հայիր յամպարշտութիւնս եւ ի մեղս դոցա։ Ըստ ամենայն ապիրատութեան, եւ ըստ ամենայն յանցանաց, եւ ըստ ամենայն մեղաց՝ զոր մեղանչէ.եւ այլն։
Մեղս զայն ասէ, որ գիտելով մեղանչէ. եւ յանցանս զայն՝ որ անգիտութեամբ. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Եւ մեղօք հանդերձ՝ եւ ի սկզբանցն մեղացն զգուշասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 33։)
Զմեղսն չհամարել մեղս՝ առաւել չար է. (Գէ. ես.։)
Եգիպտոս, որ է մսըր. որ ըստ մեզ թարգմանի մեղք. (Միխ. աս.։)
Ի ՄԵՂՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. Պատճառ լինել մեղանչելոյ. մեղք ձգել՝ խօթել.
Մի՛տ դիր եւ ցանկութեանն, մի՛ այնմ՝ որ ի մեղս արկանիցէ. (Սեբեր. ՟Ա։)
ՎԿԱՅՔ ՄԵՂԱՑՆ. ԶՎԱՍՆ ՄԵՂԱՑՆ. որ եւ ՄԵՂՔ կոչի. այն է Զոհ վասն մեղաց. տե՛ս եւ ՄԵՂԱՑԱՅԻՆ.
Մատուսցէ վասն մեղաց իւրոց՝ զոր մեղաւ, զուարակ յանդոյ անարատ տեառն վասն մեղացն։ Ի տեղւոջ՝ ուր սպանանիցեն զողջակէզն, սպանանիցեն եւ զվասն մեղացն.եւ այլն։
Վասն մեր մեղս արար զնա. այսինքն խաչ արար զմարմին նորա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Ո՛վ որ վասն մեր մեղս եղեր, զի մեք լեցուքվասն քո արդարութիւն աստուծոյ. (Լմբ. պտրգ.։)
dead, deceased, defunct;
dead body, corpse;
ընդ —ս համարել, to believe or take for dead;
օր մեռելոց, All Soul's day;
ցուցակ մեռելոց, register of the dead;
պաշտօն մեռելոց, office for souls in purgatory;
cf. Ննջեցեալ.
νεκρός mortuus, cadaver. Վախճանեալն. անկեալն մահուամբ. դի անկենդան. մեռած, մեռել. ... (լծ. լտ. մօ՛ռդուուս ).
Յարեաւ աբրաամ ի մեռելոյն իւրմէ։ Թաղեցից զմեռեալս իմ։ Թաղեա՛ զմեռեալն քո։ Մերձենայցէ ի վիրաւոր կամ ի մեռեալ։ Ի մեռեալս ազատ։ Յարիցեն մեռեալք։ Եհերձ ճանապարհ ընդ մէջ կենդանեաց եւ մեռելոց։ Վասն կենաց զմեռեալն աղաչէ.եւ այլն։
Շիրիմ մեռելոյ, եւ յարութիւն մեռելոց (գերեզման փրկչին). (Մեկն. ղկ.։)
ՄԵՌԵԱԼ. որպէս θνησιμαῖον morticinum. Մեռելոտի. գէշ կենդանեաց, կամ մարդոյ.
Յամենայն գազանաց ... որ մերձեսցի ի մեռեալ նոց, եւ որ բառնայցէ ի մեռելոց նոցա։ Ի մսոյ նոցա մի՛ ուտիցէք, եւ ի մեռեալ նոցա մի՛ մերձենայցէք։ Տեսին մեռեալ ընկեցեալ ի ճանապարհին. եւ առիւծն կայր առընթեր մեռելոյն. եւ այլն։
ՄԵՌԵԼՈՑՆ գ. ՄԵՌԵԼՈՅԹՔ. որ եւ ասի ՄԵՌԵԼՈՑՆ. Ծախք ի թաղումն եւ ի հոգեւոր օժանդակութիւն մեռելոյն. եւ Որ ինչ իցէ վախճանելոյն.
Թէ ո՛րպէս արժան է զմեռելոցն առնել։ Թէ ձեռնհաս իցէ այրն, զմեռելոյթսն արասցէ (կնոջն). եւ եթէ ոչ իցէ, յիւրոցն (յընչից կնոջն), եւ առն ի ժառանգութիւն մի՛ լիցի. (Մխ. դտ.։)