• . նախդիր՝ որ կցւում է բառասկիզբը հայցական, պատմական և պարառական հո-չովները կազմելու ժամանակ, բայց մանա-ւանդ գործածւում է իբրև սաստկական և կամ զօրացուցիչ. հմմտ. զանցանել, զեղծա-նել, զաչացու «կոյր» (աչք բառից), զակա-նել «լաւ դիտել» (ակն բառից), զահի հարկանել, զահանդիլ, զարհուրիլ (հմմտ արհ, ահ, արհաւիր), զահոմիլ «պատշաճիլ» (հոմ ձևից), զաղփաղփուն, զանխուլ, զո-ռածիլ կամ զ-առ-ած-անել, զառամ (իբր զ-առ-ամ) «տարիքոտ, ծերացած, ցնդած», զառանցել, զառաջասուն, զառաջաւոր, զա-ռաջեայք, զառաջեաւ, զառաջել, զառաջինն. զառիվայր, զառիվեր, զառիթափ, զատանել, զատ (իբր զ-հատ-անել), զատչիլ, զատուցա-նել, զարամուր (<զյարամուր), զարգանալ, զարդ, զարդարել, զարդիս (արգ, արդ, յար» դարել, արդի), զ-արթնուլ, զարթմնի, զարթ-խում (արթուն), զարկ, զարկանել (զհարկա-նել), զարմանալ, զարմ, զարտուղի (արմ, արմանալ, արտուղի), զգածել (հագածել, առիգած), զգենուլ, զգեստ(ագանել, հտ-գուստ), զգետնել, զգլխել, զգնալ, զգալ, ըզ-գայուն, զգացում, անզգամ զգաստ, զգօն, զգացուցանել (գալ բայից. հմմտ. զ-եկ-ու-ցանել, զեկոյց, իրազեկ, իրազգած), զօդել, զօղուած, զփախչիլ, զտեղել, զետեղել, զար-գելուլ, զչարիլ, զուլամբիլ «վզի վրայ գլորիլ» (ուլն բառից), զեղծանել, զեղծ, զեղուլ (զ-հեղուլ), զեռալ, զեռուն, զինչ, զինչպէտ (հմմտ. ումպէտ), զիջանիլ, զլեռնայն, զկծել, զկնի (կինք), զհետ (հետ, յետ), զմէ՞ (ի*մ), ճմտաւ ածել, զճանապարհայն, զնստուցա-նել, զով, զովանալ (հով, հովանալ) ևն ևն։-Սրա հետ նոյնէ ս նախամասնիկը, որ զ-ի ստացած ձևն է՝ խուլ բաղաձայնների մօտ. հմմտ. սրափիլ, սքօղել, ստածել, սփռել ևն

• = Իր շատ ճոխ գործածութիւնից դատելով՝ պէտք է լինի բնիկ հայ։ Բայց որովհետև զ ձայնով սկսող հայերեն բառերը կա՛մ փո-խառութիւն են և կամ դեռ մեկնուած չեն, ուս-տի յայտնի չէ թէ ի՛նչ պիտի լինէր սրա հնխ. ձևը։ Սակայն որովհետև հնխ. g'h երկու ձայ-նաւորի միջև տալիս է հայերեն զ և բառի սկզբում տալիս է հյ. ձ, իսկ ձ դառնում է բաղաձայնի մօտ զ, ուստի կարելի է ենթա-զրել՝ որ զ ձևն էլ ծագել է հնխ. g'h-ից (այս-պէս դարձած նախ բաղաձայնով սկսող բա-ռերի մօտ և յետոյ ընդհանրացած)։ Այս մը-տածումով կարելի է մեր բառի հետ համե-մատութեան առնել հսլ. za մասնիկը, որի գործածութեան եղանակը մերին շատ է մօ-տենում. այսպէս՝ za n je= զ-ի. jetu ja za raka =կալաւ զձեռանէ նորա. za utra=զա-ռաւօտու.-հսլ. za սեռականով ցոյց է տալիտ ժամանաև և որրծողութեան պատճառը (տե՛ս Miklosich, Vergl. Gram. IV, էջ 527 ևն), հայցականով՝ գործողութեան տևողութիւնը (անդ, էջ 410 ևն), գործիականով՝ «ետևը» (հմմտ. հյ. զերիս աւուրս, զհետ, զկնի ևն)։ Թերևս սլաւական za բառին կցելու է նաև արևել. լիթ. azլ լեթթ. uz «վրայ», aiz ռետևը, պատճառաւ, յայնկոյս»։ Իսկ գոթ. ga-մասնիկը (ինչ. ga-laubǰan=գերմ. glau-ben «հաւատալ») սրանցից բաժանելով՝ կը-սում են սովորաբար լտ. com, cum, հիռլ. com, cum, con, կիմր. cyf, գալլ. com «ընդ, հետ» ձևերին. հնխ. kom (տե՛ս Walde, էջ 180)։

• Windisch. 40 գոթ. at, հբգ. az կամ գոթ. du, հբգ. zi, նբգ. zu, այն է սանս. adhi, ati, լատ. ad, բայց մանաւանդ պրս. az բացառականի մասնիկը, Lag. Urgesch. 72 զնդ. uz։ Այսպէս նաև Spiegel, Huzw. Gram. 94։ Justi սանս.

• sacā? Muller, SWAW, 44, 555 պհլ. ոռռ. -ghan մասնիկի հետ։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսած և վերի ձևով մեկնած է Meillet, MSL, 9, 52-55։ Հիւբշ. 446, կարելի, բայց ոչ ապահով է գտնում այս մեկնութիւնը, որովհետև նշանա-կութեանց տարբերութիւններ, աւելի մեծ են, քան նոյնութիւնները, և երկրորդ՝ որ հյ. նախատառ զ ձայնի ծագումը անրս-տոյգ է ընդհանրապէս։ Աւելի մանրա-մասն խօսում է Հիւբշ. Armeniaca. IF 19, 457-480, թրգմ. ՀԱ, 1907, 183-? որ քննելով բոլոր զ-ով սկսող հայերէն ռառեռր. հաստատում է, որ սրանք կա՛մ փոխառութիւն են և կամ՝ եթէ փոխառու-թեամբ մեկնուած չեն, մթին են մնում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 158-161 ձև-վացած է դնում ըստ նախդիրից՝ տ-ի անկումով և ս վերածուելով զ-իւ

• ԳՒՌ.-Առհասարակ կորած է. բայց մնում է դեռ Ալաշկերտի, Մուշի, Տիգրանակերտի, Սիւրիոյ և Սուչավայի բարբառներում՝ իբրև հայցականի մասնիկ. միւսները պահում են մի՛միայն մասնաւոր պարագաներում. ինչ-պէս՝ Պլ. ինքը զինքը, տեղնըզտեղօք, Ղրը. զիրաւ տալ «վերան փաթթ» ևն։

• , ի հլ. «գնացած տեղից յետ գալը 2. մի վիճակից մի ուրիշ վիճակի անցնելը կամ փոխուելը» ՍԳր. Ոսկ։ ես., որից՝ դար-ձուցանել ՍԳր. Եզն., դարձեալ «նորից, կըր-կին, վերստին» ՍԳր, դարձադարձ Գ. մակ. ա-11. Եւագր., դարձդարձիլ Սեբեր., դար-ձուած ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ծն., դարձընթաց Կոչ. 409, անդարձ Յոբ. ժզ. 21. Ոսկ. մտթ. և ես., գերեդարձ Բ. մակ. ժ. 1. Ես. ժդ. 17, կապարճադարձոյց Մծբ., դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ոսկ. ես. մտթ. և Փիլիպ. Ագաթ., ընդդէմդարձութիւն Կոչ., դարձեակ «գերան» (նորագիւտ բառ) Նչ. եզեկ.-յետ-նաբար կազմուած են վերադարձ, ապաթարց (տե՛ս այս բառը), գրադարձ ևն։ Նոյն ար-մատի բայական ձևն էր նախապէս *ոարձ-նալ, որից ձ կրճատուելով յառաջացաւ *դար-նալ և ն-ի պատճառաւ ր թաւանալով՝ դառ-նալ (կտր. դարձայ, հրմ. դա՛րձ, դարձի՛ր ՍԳր. Եփր. ծն. (սրա «շրջիլ, պտոյտ գալ, տճկ. dunmek» նշանակութիւնը գաւառական է և յատուկ արդի գրականին)։ Այս ձևափո-խութեան համար համեմատել բառնալ< բարնալ<*բարձնալ, որից՝ վերադառնալ Տօնակ. Լմբ. պտրգ., դիւրաղառնալի Շնորհ. ամ. չար. անդրադառնալ (նոր բառ)։-Դարձ «բացի» բառի վրայ տե՛ս թարց։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhrg'h-արմա-տից. սրա հետ հմմտ. ալբան. dreϑ, կտր. droδa «դարձնել, ոլորել, գալարել. թելով պնդել. մանել», dréδure «ոլորուն, դողա-լով», driδem «դառնալ, դողալ». per-dréϑ «պտուտակով ամրացնել», dreδ-atε «ոլորք», dráδ-el'e «բաղեղ, պատատուկ, դռան փա-էանք», driδ-mε «սոսկում», այս բոլորը հանւամ են հնխ. dhreg'h արմատից, որի նախնական նշանակութիւնն է «դարձնել. սլորել» (Pokorny, 1, 863)։

• ՆՀԲ մեզանից է դնում լա. tornáre «դարձնել»։ Böttich. Arica. 11, Wur-zelforsch. 8 dhar, dhr արմատի երկ-րորդական dharǰ ձևից։ Kiggs, Քերակ 1856, էջ 61 անզլ. turn հոմանիչի հետ։ Հիւնք. լտ. tornare։ Patrubány, SA 2︎ 269 յն. τρεχω «վազել», սանս. dhrá։ jati, հհիւս. draga «քաշել» բառերի

• հետ։ Scheftelowitz, BВ, 29, 21 հնխ. tər-արմատից. հմմտ. հրգ. drāen, դերմ. drehen «դարձնել», յն. τερέω «ծակել», լտ. terebra «ծակիչ»։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. § 70. որ վերինների հետ ուզում է կապել նաև իրանեան darz «կարել» արմատը և հյ. դերձակ, դերձան, հանդերձ։-Karst, Յուշարձան 400 ասուր. tāru «դառնալ»։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 թրք. [arabic word] ters, tars «հակառակ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 79 ըն-դունելով վերի մեկնութիւնը՝ աշխա--աւում է աւելացնել նոր համազօր ձևեր

• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. դառնալ, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. Ջղ. դ'առնալ, Տփ. դարնալ, Զթ. դ'առնօլ, դ'առնոլ, Ռ. Տիգ. թառնալ, Ոզմ. դ'mռնալ, Ագլ. դm՛ռնիլ, Մկ. Մրղ. Սլմ. Վն. տmռնալ, Գոր. տm՛ռնmլ. Շմ. տmռնիլ (բայց յէտ թmռ), Ասլ. դ'էռնալ, Ղրբ. տէ՛ռնալ, Նխ. թmռնmլ, Հճ. դ'արնոլ, դ'այնոլ, Հմշ. տառնուշ։-Դարձ ձևն են ցոյց տալիս Ջղ. դ'առցնել, Պլ. դառցունէլ, Սլմ. տmռցիւցել։-Նոր բառեր են՝ դարձեկ, ղարձ-կար, դարձմրձկել, դարձուկ, դարձունք, դարձ-ձւոր, դարձւորուկ. -առանձնապէս կարևոր են անդառն Տիգ. «անդարձ», դառած Ղրբ. «կատղած», յետ դառ Ղրբ. «ե՛տ դարձիր», որոնք կրճատ դառ-ձևը արմատականի տեղ են գործածումմ,

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «խար-դախութիւն, դարանակալութիւն, սպանու-թիւն» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 13. Փարպ., որից դաւել Երեմ. ժբ. 6. Փիլ., դիւրադաւ Ոսկ. ես., դաւանք Պիտ. Յհ. կթ. Փիլ., դաւումն Փիլ., չարադաւ Պիտ.։ Նոր գրականի մէջ՝ դա-ւաղիր, դաւադրութիւն, դաւադրական, ազգա-դաւ ևն. առանձին տե՛ս դաւաճան։

• = Այս բառի հետ համեմատւում են սանս. dabh «վնասել, դաւել, խաբել». dabhnoti «խաբում է», dabhati նոյն նշ., զնդ. dab «խաբել, նենգել», davaiti «խաբում է», dava «նենգ, յոռի», a-δзvi «անխաբ», daiwi «խաբէութիւն», օսս. dawun, dawun «գողանալ»։ Սրանց արմատը համարւում է հնխ. dhabh-, որ պիտի տար ուղղակի հ,, դաւ։ Այս պարագային հայերէն դաւ բնիկ է, Բայց դաւ կարող էր նաև իրանեանից փոխա-ռեալ լինել։ Թէև պարսկերէնում և պահլաւե-րէնում մի այսպիսի բառ չկայ, բայց կարող էր գոյութիւն ունեցած լինել հին պարսկերէ-նում՝ dav ձևով, ինչպէս մատնանիշ են ա-նում վերի իրանեան ձևերը։ Այսպէսով, հյ. ղաւ բառի ծագումը (բնիկ թէ փոխառեալ) մնում է անորոշ։-Հիւբշ. 138, 438։

• dambha, զնդ. daiwi։-Müller, SWAW 38, 577 և 586 սանս. dabh-, զնդ. dai-wiš, aδawiš։-Justi, Zendsp. 147 զնդ. dab բառի տակ՝ սնս. և օսս. ձևերը։ Հիւնք. դաւանել բառից։ Oštir, Btrg. alarod. 5 սանս. dip-sáti «վնասել»։ Պատահական նմանութիւն ունի արառ. [arabic word] dav կամ [arabic word] day «խարդախու-թիւն անել, նենգել» (Կամուս, թրք. թրզմ. Գ. 808)։ Pokorny, 1, 851 հնխ. արմատը դնելով dhebh-, բնականաբար դաւ համարում է իրանեանից փոխ առեաւ (ա-ի պատճառով)։

• ՓՈԽ. ուտ. dav «կռիւ, պատերազմ»։

• -Կազմուած է դաւ և ճան բառերից. առա-ջինը տե՛ս առանձին. երկրորդը գտնում ենք նաև ճակաճան, գինեճան, խրախճան բառե-րի մէջ. ծագումը անյայտ է։

• «դաշնագիր, մուրհակ». մէկ ան-գամ գործածուած է Կաղանկ. հրտր. Էմ. էջ 152= հրտր. Շահն. Ա. 312 «Դնեն առ մի-մեանս խորհուրդս խաղաղականս... որոց կնքեալ զդաւիլն՝ դարձան յիւրաքանչիւր տե-ղիս»։

• = Արաբ. [arabic word] tahvīl «մուրհակ»։-Աճ.

• ՆՀԲ թրք. (իմա՛ արաբ.) [arabic word] tahrir «գրել», որ բնաւ կապ չունի։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Հայ. նոր բառեր հին մատեն. Ա. էջ 12։

• , ի-ա հլ. (Եզն. ունի առանց սրղ-ման դելփինաց) «ծովային մի մեծ ձուկ է» Եղն. Առ որս. գրուած է նաև դլփին Վեզօռ. 138, 141. Մագ. թղ. 215. Ածաբ. նոր կիր., տլփին Յայսմ., դելփիս, դլբին Նեղոս 650. թելփին, տլբին։-Նոր գրականում ընդու-նուած ձևն է դլփին։

• = Յն. δελφίς (սեռ. δελφῖνος), δελφίν «դըլ-փին» (ծագում է δελφύς «արգանդ» բառից. Boisacq, 174-5)։ Առաջին ձևից յառաջա-նում է դելփիս, միւսներից՝ դելփին. մնա-ցեալ բոլոր ձևերը յառաջացել են ե-ի սրղ-մամբ և նոր տառադարձութեամբ, Յունա-րէնից փոխառեալ են նաև լտ. delphinus, գերմ. անգլ. delphin, հսլ. oolufinū, ռուս. neлфин, մբգ. talfin, têlքin, ֆրանս. dau-phin, սերբ. ouplin, խրվաթ. oupin, պրս. արար. [arabic word] dalfīn ևն։-Հիւբշ. 345։

• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. տէլֆին բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։

• = Պհլ. ❇ dehəpat (WZKM. 25 248), մանիք. պհլ. [hebrew word] dh bzd (Sale-mann, Manich. Stud. ЗAH, 8, 67), պա-ռենդ. dehvaδ, փարսի dahivad, զնդ. dan-hupaiti-, որոնք կազմուած են deh և pat բառերից և նշանակում են «գաւառի կամ երկրի պետ» (տե՛ս նաև առանձին դեհ և պետ բառերը)։ Իրանեանից փոխառեալ է նոյնպէս արաբ. [arabic word] dahufaδrya «նա-հանդապետութիւն»։-Հիւբշ. 139։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Bottich. ZDMG, 1850, 353. նոյնը նաև Böttich. Arica, 69, 137, Lag. Urgesch. 597, Justi, Zendsp. 146, Bopp, Gram. comp. 4, 999, Տեր. Մի. 1882 լունիս 24 են։ Եմաստի համար հմմտ. նաև Նորայր, Բառ. ֆր. 387ր։

• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Եփր. պհ. «Զայրիս և ղորբս կոչեա՛ ի ասւն քո. լցո՛ զդեղանիս նոցա ի փշրանաց սեղանոյ քոյ»։-ՆՀԲ մեկնում է «մախազ մուրողաց և որ ինչ նման է նմին», ՋԲ «մա-խաղ կամ պարկ մուրողաց», ԱԲ «մուրացկա-նի տոպրակ կամ հագուստի ծայր»։-Վերջի-նիս հետ նոյնանում է տեղանի «քղանցք», որ դտնում եմ գաւառական բառերի մի ցանկում՝ Ամէնուն տարեցոյցը, 1909, էջ 323, դժբախ-տաբար առանց տեղը որոշելու։

• «դեղին». մէկ անգամ միայն ունի Շիր. «(Լոյս փոսուռայի) ո՛չ սպիտակ է և ոչ լուրթ, ոչ դեղբ և ոչ կարմրագոյն, այլ կանաչ իմն գոյն է»։-ՆՀԲ մեկնում է «եթէ չիցէ գրե-լի դեղին կամ դեղձան՝ անուն գունոյ իրիք». ՋԲ կասկածով, իսկ ԱԲ առանց կասկածի մեկնում է «դեղին»։ Ուղիղ է այս մեկնութիւ-նը, որովհետև վերի վկայութեան մէջ փոսու-ռայի բոլոր գոյները յիշուած են, բացի դեղի-նից։ Ուղիղ է նաև բառի ձևը, ինչպէս ցոյց է տալիս գաւառական դեղբել։ Բառիս գոյու-Աեան նոր ապացոյց է դեղբագոյն «դեղնա-գոյն» նորագիւտ բառը, որ մէկ անգամ ոռա-նում եմ որրծածուած Խոր. աշխ. հրտր. Սուք-րեան, էջ 45 «Ջհալուախունկն... երեք առռ ա-ևեն. մին կոչի (ն) ինգրէ որ է սևագոյն, լինի և դեղբագոյն»։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դեղ<հնխ. dhel-արմատից՝բ աճականով. աւելի վան. րամասն տե՛ս դեղ։-Աճ.

• Այս մեկնութիւնը տուած եմ նախ Բազմ. 1898, 370-371։

• ԳՒՌ.-Մշ. դ'էխբ'ել «շորի դեղնիլը կեղ-տից»։

• (սեռ. ի) «դեղնագոյն» Պղատ տիմ. Սրդ. յկ. Արիստ. որակ. Վրդն. ծն., ո-րից՝ ղեղնութիւն Ոսկ. մ. բ. 9, դեղնագունիլ Ոսկ. յհ, բ. 32, դեղնագոյն Ոսկ. սղ., դեղնա-խունկ Կաղանկ. Մխ. դտ., դեղնատերև Ոսկ. լս., դեղնիլ Մանդ. ևն։ Նոր բառեր են՝ դեղնա-կարմիր, դեղնականաչ, կարմրադեղին, դեղ-նորակ, դեղնամորթ, դեղնաշորթ ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ին մասնի-կով ղեղ <հնխ. dhel արմատից (աւելի ման-րամասն տե՛ս դեղ)։ Նկատելի է որ այլևայլ լեղուների մէջ «դեղին» բառը նոյն է «կա-նաչ»-ի հետ և ծագում է «խոտ» բառից. հմմտ. յն. χλόη «խոտ, դալարիք», որից γλωρός «կանաչ. 2. դեղնականաչ. 3. դեղին», լտ. holus «կանաչեղէն» և helvus «դեղնա-դոյն», սանս. hári-«դեղին, կանաչ»։-Աճ.

• Lag. Urgesch. 211 դալար, դալուկն բառերի հետ լտ. fulvus «դեղին, դեղ-նականաչ»։ Տէրվ. Մասիս, 1881, մայիս 6 դալար, դեղ, դալուկն բառերի հետ ռալ կամ դաղ արմատից։ Thomaschek, leutsche Litteraturz. 1883, էջ 1251 ուտ. däi «կանաչ» բառի հետ։ Հիւնք. դեղ բառից։ Patrubány, SA, 1, 213 լտ. flavus, իբր հնխ. dhlevnos ձևից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, 370-371։ Petersson, KZ, 47, 291 անոսօ. oeall «փայլուն», իռլ. dellrad «պայծառութիւն» բառերի հետ։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 97 <*ձեղին=ռուս. желтыи «դեղին»։

• ԳՒՌ.-Երև. Ջղ. դ'եղին, Ագլ. Ննխ. Պլ. դէ-ղին, Ալշ. Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Հճ. Մշ. Սեր Սչ. դ'էղին, Ասլ. դ'է'ղին, Սլմ. Վն. տեղին, Գոր. Հմշ. Մկ. Մրղ. Շմ. տէղին, Ռ. Տիգ. թէղին. Ղրբ. տէ՛ղէն, Զթ. դ'էղը՝ն, Ոզմ. դ'էղէ՛ն, Տի. դի՛զին։-Նոր բառեր են՝ դեղնածաղիկ. կեդնահոզ. դեղնաւուն, դեղնափորիկ, ղեղնա-քոլ. դեղնուկ, ղեղնաժիտ, ղեղնակորիլ, զեղ-նակոխ ևն։

• «շէֆթալի» Վրք. հց. Բ. 422. Վստկ. 156, որից՝ դեղձենի «դեղձի ծառ» Վստկ. 156, կամ դեղձի Վստկ. 154. Մխ. առկ. կարմրադեղձ Ագաթ., դեղձուկ Մադ. և Երղն. քեր. ըստ ԱԲ զրուած է նաև դեղջ.

• = Բնիկ հայ բառ. նախապէս նշանակում էր «դեղին» (հմմտ. տակը դեղձան) և ծագում է դեղ արմատից՝ ձ աճականով. աւելի ըն-դարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.

• Canini, Et. etym. 182 դեղին բառից Հիւնք. դեղ, ղեղին ձևից, իբրև «դեղին սալոր»։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ. 1898, 370-371։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 186 դեղին և դեղձան բառերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. դ'եխձ՝, Ադլ. ղէղձ, Զթ. դ'էղձ՝, Երև. դ'էխց, Տփ. դիխց։ Նոր բառ է ղեղձաչիր «չորացրած դեղձ»։

• , ի հլ. «պարսկական կրօնը. 2. ա-ղանդ, սուտ կրօն» Եղիշ. ը. էջ 111, 123, 126 138. Խոր. Սեբ. 46. Կղնկտ. Ա. 138, որից դենադարձ Արծր., դենակորոյս Զենոբ. էջ 21 Օրբել. լթ. հրտր. Էմ. էջ 159, պարսկադեն Եղիշ. Պտմ. վր.։

• -Պհլ. dēn կրօն, հաւատք», որի հետ նոյն են պազենդ. dīn, պրս. [arabic word] dīn, զնդ. daēnā «կրօն»։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև ս.-սոր. dēn, եբր. արամ. [hebrew word] dīn «օրէնք» օրդ. թրք. din, չէրքէզ. din, սերբ. din ևն բոլորն էլ «կրօն, հաւատք (մահմետական կամ քրիստոնէական)»։ Հմմտ. նաև դենպ'տ, դենիմազդեզն բառերը։-Իրանեան բառի օա-գումը հետևեալ ձևով է բացատրւում.-կայ զնդ. daena-«կրօն» և daēnā-«ներքին էակ, հոգեղէն եսը, անձնականաթիւն կամ հոդի». Bartholomae, 662 և 665 այս երկա-սը իբր առանձին բառ է համարում. այս-պէս նաև Hlorn, որ առաջինից դնում է պրս. [arabic word] dīn «կրօն», իսկ երկրորդից պոս-❇ jān «հոգի» (տե՛ս § 597 և § 413). Geldner, BВ, 15, 261 երկուսը միացնելով դնում է dāy «տեսնել» արմատից. Jensen (տե՛ս Horn, էջ 133 ծան.) փոխառեալ է համարում ասոր.-բաբել. dinu «օրենք» բառից՝ ելամ. den-ձևի միջոցով, որի հետ Autran, Sumér. et ind. էջ 153 նոյն է դնում սու հեր. di «օրենք, արդարաթիւն» բառը։-*իւբշ. 139։

• Schrōder, Thesaur. 15 եբր. din սա-ռից փոխառեալ։ Ուղիղ մեկնես ՆՀԲ.-Peterm. 20 արաբ. dīn լառի հետ։ Möttich. Horae aram. 44, 105 սեմա-կանից փոխառեալ է համարում։ Lag. Urgesch. 309 dhyai արմատից է դնոմ հյ. դեն, զնդ. daēna և եբր. dīn։ Սրանց նման նաև միւսները։

• , ի-ա հլ. «մի տեսակ դրամ» Յհ. ժբ. 5. Յայտ. զ. 6. Նար. ժէ. էջ 39. գրուած է նաև դինար Պղատ. օրին. 393. Վրք. հց. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Յն. δηνάριον հոմանիչից, որ փոխասեալ է լատ. dēnārius «աասանոց (դրամ և կ-իռ)» բառից. այս էլ ծազամ է čeni «տասնեակ» բառից։ Յունարենից փոխառեալ են նոյնպէս արաբ. պրս. [arabic word] dīnār, վրաց. დინარი դինարի, ֆրանս. denier, սպան. dinero, պորտ. dinheiro, իտալ. danaro, denaro, ռում. denariu, հսլ. dinaro, նսլ. denar, սերբ. dinar, պհլ. denār «դենար» (Nyberg, Hilfsb 1, 38 և 2, 55), մինչև սանս. dina-ra և թոխար. քուչ. tinar։ -Հիւբշ. 346։

• Աւռերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 74 պրս. տինառ ձևից։ ԳԴ պրս. տիյնար, բառ յն.։ ՆՀԲ բառ լտ. տէնա՛րիուս, յորմէ յն. տինա՛րիօս։

• «կրօնապետ, դենի գլուխ» Եղիշ. արևմտեան գրականում գործածւում է այժմ Տաճկաց Շէյխ-ուլ-իսլամի համար։

• = Պհլ. *denpat ձևից, որ կազմուած է den «կրօն» և pat «պետ. զլխաւոր» բառե-րից, իբրև զնդ. *daēnāpaiti-, երկուսն էլ չեն աւանդուած իրանական գրականոթեան մեջ։ -Հիւբշ. 139։

• Ուղիղ մեկնեց Հիբւշ. Pers. Stud. 123.

• = Պհլ. *dēspak ձևից, սր թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն է հաստատում հրէարէն dīspaq [hebrew word] «կառք», որ յամախ գործա-ծուած է բաբելական Թալմուդի մէջ և իրանա-կան ծագում ունի։-Հիւբշ. 140։

• Տէրվ. Մասիս, 1881, մայիս 8 օտար փոխառութիւն է համարում։ Հիւնք. դես-աան բառից։

• (h-ս հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «երկու իշխանութեանց միջև պատզամաւոր կամ միջնորդ բանից» Ադատթ. Բուղ. Փարպ. Եղիշ., «2. պաշտօնևաւ» Եւս պտմ. 706 (բց. ի ղեսպանից), որից՝ դեսպա-նագնաց լինել Բուզ., դեսպանութիւն Բուղ. պնդադեսպան Եղիշ.։ Նոր գրականի մէջ՝ դես-պանական, դեսպանատուն, դեսպանաժողով, դեսպանախորհուրդ։

• = Պհլ. dēspan հոմանիշ բառից, որ թէև ա-ռանձին գործածութեամբ աւանդուած չէ, բայց պահուած է պհլ. ❇ ︎ bagdēs-pān «արքայական տուրհանդակ» բարդի մէջ (Stackelberg, WZKM, 17 (1903), 50)։ Նոյնն են հաստատում նաև իրանեանից փո-խառեալ վրաց. დესάანი դեսպանի «ռես-պան» (որ սակայն կարող է և հայերէնի մի-ջոցով փոխառեալ լինել) և արաբ. [arabic word] dusfan. որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 759 ա՛յս-պէս է մեկնում. «Դեսպանի նման մարդու են ասում՝ որ մէկի կողմից մի բան ուզելու հա-մար ուղարկւում է. կամ թէ ինքնաբերաբար է գնում. մասնաւորապէս «կաւատ» է նշանա-կում. յոգնակին լինում է [arabic word] dasāfī առում են նաև disfan և այս պարագային յոգնակին լինում է [arabic word] dasafīu»։ Կա-մուս այս բառերը դնում է dsf արմատի տակ, որից նաև ունի [arabic word] ︎ dusafa կամ [arabic word] dusfān «կաւատութիւն», [arabic word] idsar «կա-ւատութեամբ դրամ շահիլ, ապրիլ»։-Հիւբշ. z4ը,

• Lag. Urgesch. 116 և Btrg. baktr. Lex. 58 վերջի մասը համարում է ծա-նօթ -պան մասնիկը։ Lag. Arm. St. § 609 մեզնից է դնում արաբ. dusfan։ Տէրվ, Մասիս, 1881 մայիս 8 համարում է օ-տար բառ։ Հիւնք. իբր տեսպան՝ տեսա-նել բայից. հմմտ. պրս. տիտէպան, թրք. կէօզճի և յն. ϑετμοφήιας։

• «խորհրդական Պարսից արքունի դռան» Եղիշ. գ. էջ 47 (մէկ ձեռադիր ունի սրա փոխարէն դարանադարձապետ ըն. թերցուածը)։

• = Մեկնութիւնը տե՛ս Անդերձապետ։

• . ի-ա հլ. «խորտուբորտ տեղ. ա-ռապար» Սերեր. 8. Եփր. օրին. էջ 266. Եղիշ. կ. էջ 92. 3ν. կթ. գրուած նաև դարբուկ Մծբ. 276։

• Buςxe, Lуk. Stud. 1, 73 Եւրետ կղզու Ἀερφος լեռան անուան հետ Scheftclowitz. BВ, 29, 20 հհիւս. pjarfr «անխմոր, հում, հասարակ», անգլոք, peorf «անխմոր», հրդ. derb, derp, ՀՖրիզ. derք «բուռն» բառերի հետ՝ հնխ. terbho-ձևից։ Այս մերժելով leters-son, KZ, 47, 283, միացնում է հհիւս. djarir, շվէդ. djart «կտրիճ», հսաքս. derbi «քաջ, ուժեղ, չար», հֆրիղ. der-ve «հաստատան, աւղղակի»։ Շատ աւե-լի նման է գերմ. derb «ուժեղ, կոշտ, կոպիտ, խիստ», բայց ինչպէս ցոյց է աալիս Kluge, 93, այս իմաստը փոխա-բերական է և ծագում է «անխմոր» հում (հաց)» իմաստից։

• «աւերակ, խոպան տեղ» Ոսկ. ես. 394. Գէ. ես., «զուր, դատարկ, ունայն» Լմբ. սղ., որից՝ դերևս առնել, ի դերևս առնել, ի դերև առնել, ի դերև հանել, ի դերև կացուցա-նել «ոչնչացնել, փճացնել, աւրել», ի դերև ելանել, դերև լինել «փճանալ, պարապ ելնել» Յհ. կթ., դերևանալ «խոպան՝ անբեր մնայ, պարապ դուրս գալ» Պիտ. Փիլ., դերևանէ Պիտ., դերևեցուցանել Պիտ. Փիլ., դերևիլ, ղե-րևումն Պիտ.։

• ՆՀԲ լծ. դեր, դերբո կ։ Տէրվ. Նախալ. 84՝ թառամիլ, դորսովել, երաշտ, լտ. terra ևն բառերի հետ հնխ. tars արմա-տից։ Հիւնք. տերև բառից։ Պատահական նմանութիւն ունին քրդ. [arabic word] direw, [arabic word] direvin, darav «պատիր, սուտ, ստախօսութիւն», որոնք գալիս են պրս. duruγ ձևից։

• , ի-ա հլ. «զգեստ կարող կամ կօշկակար» Ոսկ. Եփես. կայ և յետնաբար դերձիկ. հմմտ. «Դերձկաց մատնոցս արկին ի մատունս նորա» Յայսմ. ապր. 4. կամ նաև ղերզիկ Օգոստ. բաջ. 20։ Արդի գրականում գործածւում է միայն առաջին իմաստով և ղերձակ ձևով, որից դերձակուհի, դերձակու-թիւն, դերձականոց նոր բառերը։

• = Բառիս պարզ արմատն է դերձ, որ գըտ-նում ենք նաև դերձան և հանդերձ բառերի մէջ (տե՛ս այս բառերը)։ Խնդիր է թէ այս բա-ռևոր ռնիկ հա՞յ են, թէ՞ իրանական փոխա-ռութիւն։ Իրանեան լեզուներում ունինք՝ պհլ. darzīk, պրս. [arabic word] darzī, քրդ. derzi, terzi, darzī «դերձակ» (որոնցից փոխառեալ են ասոր. [arabic word] ︎ darzīqā և թրք. terzi «դերձակ»), պրս. ❇ darz, [arabic word] darza «կար», [arabic word] darzan «ասեղ», [arabic word] darz-man «ասեղին անցուած թել», քրդ. [arabic word] dezi «բամբակեայ թել, դերձան», զնդ. darəz-«ամրացնել», handarəza «իրար կապուած տրցակ», օսս. dares «զգեստ»։-Հիւբշ. 14Ո իրանեան այս բառերը կցելով սանս. drh «ամրացնել, պնդել» արմատին, գտնում է, որ արմատի երկրորդական «կարել» նշանակու թիւնը զուտ պարսկական է, հետևաբար նաև հայ բառերը պարզապէս փոխառութիւն են։ Այսպէս՝ դերձակ գալիս է պհլ. երկրորդա-կան *darzak ձևից (պհլ. darzīk ձևի դէմ կարող ենք դնել արդի գաւառական դերձիկ բառը, որ աւելի հնից էլ աւանդուած է), ղեր. ձան ռայիս է պհլ. *darzan ձևից, իսկ հան-դերձ<պհլ. *handarz ձևից։ Սակայն սրանց փոխառեալ լինելու դէմ դժուարութիւն են յա-ռուռանում հանոերձ բարի միւր նշանակըւ-թիւնները («պատրաստութիւն» և «միասին») որոնք իրանեանում չկան և չեն կարող «կա-րել» գաղափարից յառաջացած լինել։ Պրս. ❇arz>հյ. -երձ ձայնափոխութիւնը նոյնպէս դժուարութիւն է հանում, որովհետև ուրիշ օ-րինակներում սրա տեղ գտնում ենք -արձ. հմմտ. վարձ, անդարձ, մարձել, մարձիկ (Ունինք միայն անդերձապետ, որ ցոյց է տա-լիս -երձ ձևը, բայց այս էլ հանդերձ բառից ազդուած յետին մի ձև պէտք է լինի. հմմտ. դերանդարձապետ գրչութիւնը)։-Ահա այս-պիսի պատճառաբանութիւններից դրդուած է, որ Lidén, Arm. Stud. էջ 103-4, հակառակ է փոխառութեան և վերի դերձակ, դերձան և հանդերձ բառերը բնիկ հայ է համարում։ Lidén-ի կարծիքով (որ ընդունում է նաև Walde, 310) իրանեան բառերը երկու տար-բեր արմատներ են ներկայացնում. զնդ. darəz-«տրզակ կապել, ամրացնել», han-darəza-«տրցակ», dərəzra-«հաստատաւն», drazaite «հաստատ բռնել» կցւում են սանս. drhati «ամրացնել», drdhá-«հաստատուն». նալ», հսլ. drūžati «բռնել», ռուս. дepжать «բռնել, պահել» բառերին և սրանց հետ միասին ծագում են հնխ. dherg'h-«ամրաց-նել» արմատից։ (Այս արմատի dherēugh-ձևափոխութիւնից են ըստ Walde՝ հիսլ. driugr «լիքը, ուժեղ», driugum «յոյժ», հշվէդ. drygher «մեծ, ուժեղ», հպրուս. druktai «հաստատուն», լիթ. druktos «հաստ. ուժեղ»)։ Միւս իրանեան ձևերը գալիս են հնխ. dherg'h «կարել» արմատից։ Այս վեր-ջինը համեմատւում է ալբան. dreδ-«դարձ-նել, ոլորել, գալարել, մանել» և հյ. դարձ «դառնալ» բառերի հետ, որոնք նոյնպէս ծագում են հնխ. dherg'h-արմատից։ Լե-զուների մէջ նկատելի է, որ «կարել» և «մանել» զաղափարները յառաջանում են «դառնալ» գաղափարից. հմմտ. յն. νὲω, լտ neo «մանել», յն. νήμα «թել», հբգ. nāan «կարել», գերմ. Nadel «ասեղ», հսլ. niti «թել, դերձան» և հհիւս. snúa «դարձնել, ոլորել», միռլ. snim «մանուած, դարձ». այսպէս նաև հյ. մանել «թել մանել», մա-հած «թել» և ման գալ «պտտիլ, դառնալ»։ Հնխ. oherg'h «դարձնել» արմատը, որ ալ-բաներէնի մէջ տուաւ «դարձնել, ոլորել և մանել» նշանակութիւններըը, իսկ իրանեա-նի մեջ «կարել» նշանակութիւնը, հայերէնի մէջ էլ երկո տարբեր ձայնդարձներով տու-աւ դարձ «ղառնալ» և դերձ «կարել» (տե՛ս նաև դարձ բառը), Pokorny, 1, 859։

• Առաջին անգամ ԳԴ դնում է պրս. darzi բառից փոխառեալ։ Պրս. և ասորի ձևերին են կցում Böttich. Horae aram 29, 40, Arica, 76, 250, Lag. Urgesch. 943, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Հիւբշ. Arm. Stud. 26 վարանման մէջ է դերձակ, դերձան, բայց մանաւանդ հանդերձ բա-ռը բնիկ, թէ փոխառեալ ընդունելու հա մար, իսկ Arm. Gram. 140 համարում է փոխառեալ։

• ԳՒՌ.-Տփ. դէրցիկ, Երև. դ'էրցիկ, Ջղ. դ'երզիկ. առաջին երկուսը տալիս են Յայս-մաւուրքի դերձիկ ձևը, իսկ վերջինը՝ Օգոստի-նոսի դերզիկ ձևը։ Նոր բառ է դերձակաձև Ղզ. «հագուստի չափն առնելը»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. e რციკი ղերցիկի «դեր-Արմատական բառարան-42 ձակ». ունի Գրիշաշվիլի, Չվելի քալաքիս բո-հեմա, էջ 238 (հաղորդեց Գ. Ասատուր). բա-ռը փոխառեալ եմ համարում հայերէնից, իր ց ձայնի համար (փոխանակ զ). և որովհետև հին վրացերէնում չկայ (չունի Չուբինով), վրացին յայտնի կերպով Տփխիսի հայ գւռ. ղէրցիկ ձևից է։

• (սեռ. տր. դիւի, դիւաց) «հոգի» Պր-ղատ. տիմ., «բարի ոգի, հրեշտակ» Ոսկ. ես. Եղիշ. մանաւանդ «սատանայ, չար ոգի» ՍԳը, «քուրմ» (այս նշանակութիւնը տեսնում է Եազըճեան, Մասիս. 1885, էջ 1008 Զենոբի հետևեալ տեղում. «Պաշտօնեայք կռոցն ող-ռային չարաչար. ուր և դևքն կոծէին»). վեր-ջապէս ՋԲ դնում է «կուռք» իմաստով։ Այս բառից են՝ դիւաբախ Ագաթ., դիւագին Գ. մակ. ե. 25, դիւախանգարել Ոսկ. մ. ա. 18, դիւակամ Ագաթ., դիւահաղորդ Ոսկ. մ. գ. 11, դիւահար ՍԳր, դիւահարել Տոբ. զ. 8. Ա. գաթ. Եզն., դիւափոխիլ «դեւերը փախչիլ, խելքը գլուխը գալ» Կանոն., դիւացամոլ Ա-գաթ. § 246 (հին տպ. դիւամոլ), դիւանալ «բարկանալ» Ոսկ. ես. և մ. ա. 8. Բուզ., դի-ւապաշտ Եզն., դիւապետ «սատանաների գլխաւորը» Ոսկ. բ. տիմ. 276 (չունի ՆՀԲ), դիւատուր Ոսկ. եբր., անդև Եզն., չարադև Ե-ղիշ. Փիլ., բազմադև Եղիշ. մատն., ծանրա-դիւութիւն Փիլ. ժ. բան., մեծադիւութիւն Փիլ. յին.-արմատի անփոփոխ ձևով բարդութիւնն է ներկայացնում դևպետ «դևերի պետռ» ԱԲ. -Ինչպէս բարդութիւնները և դիւի, ղիւաց ևեռաևանները զոյց են տալիս, բառի առա-ջին ձևն էր *դէւ, ուր յետոյ է ձայնը յաջորդ ւ-ի պատճառաւ դարձաւ ե (այսպէս Տէրվ. Մասիս, 1882 հոկտ' 29 և Աճառ. Բազմ. 1898, 223)։

• = Պհլ. dēv, զնդ. [arabic word] daēva-պրս. [arabic word] dēv «դև, չար ոգի, սատանաւ». [arabic word] dēvāna «յիմար, խենթ, դիւահար». քրդ. [arabic word] dev, զազա. dau, déwi «դև, սա-տանալ», təblu «դիւահար», [arabic word] dini «յի-մարութիւն» (Horn, § 598)։ Իրանեանից փոխառեալ են նաև վրաց. φევი դեվի, սերբ. div,, նյն. ντιβι, ալբան. def, ասոր. [syriac word] ։ dīvā, ն. ասոր. devä «սատանայ, դև»։ Բա-ռիս ծագման վրայ տե՛ս տիւ։ Պարսկերէնից է փոխառեալ ուտ. gōv «դև. 2. անյաղթ. 3. սարդ»։ Վերջին նշանակութեան համար հմմտ. գւռ. սատանայ «սարդ»։-Հիւբշ. 140։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, Asia polygl. 105, որ համեմատում է պրս. dīv և գերմ. teufel «դև» բառերի հետ։ Ուղիղ մեկնեցին նաև ԳԴ, ՆՀԲ, Pe-term. 20, 33, Windisch. 10, Gosche, z. Böttich. ZDMG, 1850, 353 ևն։ Կոստանեան, Հայոց հեթ. կր. 1879, էջ 7 զնդ. daeva, հյ. դաւ, դաւել արմա-տից։ Տէրվ. Մասիս. 1882 հոկտ. 29

• ունի մի առանձին լօդուած «Դև և հրեշտակ» վերնագրով։ Եազըճեան, Մա-սիս, 1885, էջ, 1008 դև «քուրմ» բառի հետ համեմատում է հնդ. dēya, ինչ-պէս կոչւում էին Հնդկաց հին քուրմերը։

• ԳՒՌ.-Ոզմ. Ջղ. դ'եվ, Ննխ. Պլ. Վն. դէվ, Ղրբ. դէվ, տէվ, Ասլ. դ'է'վ, Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Խրբ. Հճ. Մշ. Սեբ. դ'էվ, Շմ. Սլմ. տէվ, Տիգ. թէվ, Տփ. դիվ. սովորաբար նշա-նակում են «հրէշի նման՝ առասպելական մի էակ».-իրարից զանազանում են Մկ. դէվ «հրէշը» և տէվ «սատանայ», Մրղ. դէվ «հրե-շը», տէվ «սատանայ», որից տէվէտ «դի-ւահար»։ Նոր բառեր են՝ դիւադադար, դիւա-հան, դիւտ, դիւտիլ, դիւունաք (Ակն. դ'ի-վունաք) «դևեր», դևաստան, դետուն, դևա-ժարուիլ։

• «ձևի». երկու անգամ ունի Սիւն. քեր. 209, 241= Երզն. քեր. իբրև հոմանիշ ձի բա-ռի։

• ՆՀԲ «նոյն ընդ բառիս ձի կամ ընդ պրս. դուսէն» (իմա՛ պրս. [arabic word] tay-san, tosan «վայրի ձի. 2. երիվար», բայց աւելի յարմար պիտի լինէր պոս- [arabic word] tosa «սնուցեալ կենդանի, թէ ձի իցէ և թէ այլ»)։

• «կոյտ, շեղջ» Սիրաք. լթ. 22. Կա-նռն. Նար. խրատ. Վրդն. քրզ., որից՝ դէզա-դէզ Վեցօր., դիզադէզ Մծբ. Ագաթ., դիզանիլ «կուտուիլ, դիզուիլ» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. դիզուլ Փիլ. լին. Շիր. էջ 44, դիզել Փարպ.. դիզանել Գ. թագ. ժը. 33, դիզանալ Դան. զ. 42. Բ. մակ. է. 5, դիզան «դիզուած» Մադ. ստա.. բոցադէզ Ագաթ., բազմադէզ Վեցօր., բոլորաղէզ Եփր. պհ. 170, երկայնադէզ «բարձրահասակ» Խոր., փրփրադեզ Գնձ. Լաստ., հրադէզ Ագաթ., մեծաղէզ Մծբ. (իսկ դէզաւոր, որ վատ ածականների մի շարքի մէջ յիշում է Մանդ. էջ 217 («... ուռուցկոտ, դէզաւոր, դեղամոր...» ևն), ըստ Մանդ. սիր. 23 պէտք է կարդալ դեղաւոր «թունոտ»)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dheig'h-արմա-տից. հմմտ. սանս. dēhi-«թումբ, պատ-նէշ, ամբարտակ», déhmi (վեդ. dcgdhi) «ծե-փել», զնդ. diz, daēzayeiti «դիզել, կանգ-նեցնել, բարձրացնել», uzdnēza-«դէզ», pairi-daēza-«շրջապարիսպ», uzdišta-«դի-զուած, բարդուած», հպրս. didā «ամրոզ», պրս. diz, dēz «բերդ, դղեակ». յն. τειχος, τοτχος «պատ, պարիսպ», լտ. fingo (fictum) «կակուղ բանով՝ օր. կաւով մի բան պատ րաստել, ձևակերպել, շինել», figura «ձև», figulus «բրուտ», օսկ. fei h us s «պատեր, պարիսպներ», գոթ. deigan «շաղախել, թրել», հհիւս. deig, անգլսք. daz, հբգ. գերմ. teig «խմոր», հռուս. dëža «խմորի տաշտ», լիթ. dižti «չարաչար ծեծել», թրակ. -διτος, -διζα «ամրոց» ևն։ Նոյն հնխ. dheig'n-արմատի շրջեալ ձևն է g'heidh-որից կազմուած են հսլ. zidati «շինել, կա-ռուցանել», zidu «պարիսպ», լիթ. žêdz քձևակերպել, շինել» ևն (Walde, 293, Boi-sacq, 949, Berneker, 198, Trautmann 36z. Pokornv 1, 833, Ernout-Mzillet, 347, Kluge, 488). -Հիւբշ. 439։

• Առաջին անգամ Lag. Urgesch. 633 սանս. dih. զնդ. diz։ Նոյնը Lag. Le-sam. Abhd. 31, 76, Justi Zendsp. 156, Հիւբշ. K7, 23, 15, 18, 25, 34։-Lag. Arm. Stud. § 630 համարում է և նեան փոխառութիւն՝ զ-ի պատճառաւ՝ փխ. ձ։-Տէրվ. Նախալ. 87 վերի մեկ-նոթեան պէս։-Դաւիթ-Բէկ, Յաշարձ. 397 նգալլ. das, իռլ. dais, հրրըտ. das, dsl «դէզ»։

• ԳՒՌ.-Ննխ. դէզ, Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մչ. Սեր. ղ'էզ. Հմչ. Մկ. Սլմ. Վն. տեզ. Սչ. դ'էզ, ղ'էզել, Ասլ. դ'է՝զ, Ոզմ. ղ'եզ (բայց դ'էզիլ «դիզել»), դ'էյզ, դ'էյզիլ, Ղզ. տից. Ղրբ. տիզ, տի՛զի, Շմ. տmq։-Ոճով ասւում է ղէզ դնել «դիզել», որ գտնում ենք նաև հին լեզուի մէջ. հմմտ. «Եդին դէզս դէզս» Լմբ. ժբ. մարգ. էջ 109 (Յովել. Բ. 20).-Նոր բառեր են՝ դիզուկ, դիզպահ, դիզաչափ, դիզատէր, դիզափայտ, իսկ դիզանալ Եւդ. «հպարտա-նալ, ամբարտաւանիւ»։

• , ի-ա հլ. «դիտող, պահապան» ՍԳը. Վեզօր. Եփր. թգ., «լրտես» Ա. մկ. ե. 38. Եզն. Ոսկ. գաղ., «նպատակ, նշաւակ» Յոբ. ժզ. 3, «դիտանոց, բարձրաւանդակ» Ես. խա. 9. Ա-գաթ., որից՝ դէտակն ունել ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Ոսկ. բ. կոր., դիտել ՍԳր, դիտանոց ՍԳր. Եւս-քր., դիտապետ «արքեպիսկոպոս» Բենիկ. Նար., դիտաւոր «դիտող» Ոսկ. ես., «բարձր դիրքով շրջապատի վրայ իշխող (լեռ)» Օրբել. 169 (Յարևմտից կողմանէդ սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթափովն մինչ ի խոռին ճանապարհն), դիտաւորութիւն «մտադրութիւն, նպատակ» Ես. իա. 4. Բուզ. Եզն. Սեբեր., դիտակ «աչքի երևացող մի բան», յատկապէս «թզենու վրայ կախուաձ պտուղը՝ վաղահաս թուզը» Ովս. թ. 10. Նաւ, գ .12. Ոսկ. ես., «դէմք, աչք» Յհ. կաթ. Նար.. դիտակ տեղի «թատրոնի վերնայարկը. bal-гon» Մանդ. էջ 132 (չունի ՆՀԲ), ճարտարա-դէտ Մծբ., հրաշադէտ Զաք. գ. 8, դիւրադէտ Փիլ. ել., հաւադէտ «թռչնահմայ» Ղևտ. ժթ. 26. Ոսկ. ես., բազմադէտ Փիլ. նխ., գիշերա-դէտ «գիշերապահ» Լաստ., գեղեցկադիտակ Խոր. Յհ. կթ. ևն։ Նոր գրականին յատուկ են ակնդէտ, դիտարան, մանրադէտ, հեռադի-տակ, դիտաւրեալ, դիտմամբ ևն։

• -Պհլ. *dēt բառից. սրա հետ հմմտ. պհլ. dītan «տեսնել», հպրս. didiv «տես», զնդ. diδāiti «նայում՝ նկատում է», dōiϑra-«աչք». vī-δეeta-«դէտ, դիտող», պրս. [arabic word] dīdan «տեսանել», [arabic word] drd «տեսաւ, յալտնի, ակներև», [arabic word] drda «աչք, դիտարան, դէտ. դիտող, տեսնուած», [arabic word] drdār «տեսու-թիւն, աչք, դէմք, ակներև, յայտնի», [arabic word] dīdabān «դիտապան», աֆղան. Iidal «տես-նել, լրտեսել», բելուճ. dīδ, dīδār «նայու-ածք», dīdōx «բիբ», քրդ. drtin «նշմարել, տեսնել, դտնել, հնարել», düar «հեռուից ե-րևացող մի բան, լեռան զագաթ, երևույթ» ևն։ Այս բոլորի արմատն է հնխ. dhī-«տեսնել, դիտել»։ Իրարից զանազանւում են հնխ. dei-, deyā-, dī-, «փայլիլ, երե-վալ» (որի ժառանգներից է հյ. տիւ. մանրամասն տե՛ս այս բառը և Pokorny, 1, 772-4) և հնխ. dheyā-, dhī-«տեսնել, դիտել», որի ժառանգներն են՝ սանս. ádīd-hēt «դիտում էր», dhyā-ti «խորհրդածել, քտածել» (այն է հոգու մէջ ռիտեւ). dbīrá-«տեսնող, իմաստուն», յն. σῆμια, դոր. çάμα (*dhyā-mn) «նշան», σημαίνω «նշանակեա», ալբան. dlture «իմաստութիւն», գոթ. filu-deisei «խորամանկութիւն», լիթ. dimst, ding «թուալ, թուիլ», ինչպէս նաև յն. ϑαδμα «զարմանալիք, հրաշք», ϑέα «դիտումն, թատերախաղ» (Pokorny, 1, 831-832, Boisacq, 861)։-Հիւբշ. 141։

• Առաջին անգամ ԳԴ համեմատեց պրս. dīda=հյ. դիտակ։ Brosset, JAs. xlV (1834), 383 ևն պրս. dīdan, յն. ἔδειν, լտ. videre «տեսնել» և վոաց. վիցի «գիտեմ»։ ՆՀԲ և Uiefenbach. Berl. Jahrbl. 1843, 445 պրս. dīdan ևն։ Böttich. ZDMG, 1850, 353 դեմք և դեն բառերի հետ սանս. dhyāl, զնղ. dōiϑra, պրս. dīdan։-Böttich. Arica, 70, 147 սրանց հետ նաև յն. ϑεασϑαι ևն։ Müller, SWAW, 42, 251 պրս. dīdan։ Justi, Zendsp. 156 վերինների հետ զնդ. dī, did «տեսնել» արմատի տակ։ Հիւրշ. KZ, 23, 18 ևն dhī ար-մատից։ Lag. Arm. Stud. § 634-6 դիտակ=պրս. dīda, դիտանոց՝ պհլ. an լոգնակերտ մասնիկով կառմա ած Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ՛՛ 8 հան-դես և դետ բառերի արմատը դիում է դի, դիս=յն. ϑέασμε, ϑεσπίζω։ Նոյն, Նախալ, 89 հայ. դեմք=պրս. dīm, դիմակ = պրս. dīma, դետ, դիտել=պրս. dīdan,

• յն. ϑέαομαι, սանս. dhi ձևերը դնում է հնխ. dhi «դիտել» արմատից։ Հիւբշ. Arm. Stud. 27 դեմ, դետ թէև դնում է հայերէնի բնիկ բառերի շարքը, սա-կայն կարծում է, որ փոխառեալ լինին, իսկ Arm. Gram. 141, զուտ իրանեան փոխառութիւն է համարում։

• ԳՒՌ.-Նոր բառ է դիտևան Ղզ. «ռազմա-կան դիտանոց»։

• ՓՈԽ.-Վրազ. დეტი ղետի «լրտես, լառա-ջապահ դիտող խումբ, դէտ»։-Այս բառը կա-րող է լինել հայերէնից, բայց կարող է նաև ուղղակի իրանեանից լինել։

• (ոստ ՆՀԲ ի-ա հլ. թէև առանց վկայութեան) «դժուար, անտանելի, գեշ, սաստիկ, չարաչար» Եսթ. ժգ. 4, 5. Ոսկ. յհ. բ. 24, Եղիշ. Փիլ., որից՝ դժնդակագոյն Եւս. քր., դժնդակութիւն Առակ. իգ. 29. Ոսկ. ա-կոր., դժնդակատես Ոսկ. յհ. խէ, դժնդակա-ւուր Պիտ., դժնդակապէս Փիլ. ևն։ բարոյ, ցասուցեալ». մեր բառը նախապէս *դժանդակ ձևն ունէր, որից ա-ի անկումով յառաջացաւ դժնդակ. հմմտ. օժանդակ և օ-ժընդակ։

• = Պհլ. *dižandak ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. [arabic word] dižand, dažund «դաժան, չարա-

• Ուղիղ մեկնեց Հիւնք. էջ 143։ Թիրեա-քեան, Կարնամակ, ծան. 87 պահլաւ բնագրում ԺԱ 3 դշվադարկ ձևը գտնելով՝ կարդում է դշնդարկ (պհլ.) կարդացւում է թէ՛ վ և թէ՛ ն) և սրանից է հանում հյ. դժնդակ։

• , ի հլ. «դժնդակ, դաժան, խիստ» Եզն. Եղիշ. Խոր. ածանցման մէջ մտնում է դժն-, դժնէ, դժնա-ձևերով. այսպես՝ դժնէու-թիւն Ոսկ. եփես. և հռ., դժնութիւն Խոր. Գնձ., ոժնեագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22 (գրուած ոժնեա-գոյն Բրս. հց.), դժնահայեաց Խոր., դժնամիտ Փարպ., դժնաբարք Լաստ. ուրիշ մասնիկնե-րով՝ դժնի Պղատ. օրին., դժնակ կամ դըժ-նեակ «ժանտ» Անկ. գիրք առաք. 281, դժնիլ ևամ դժնել «դժուարիլ, խոժոռիլ, դառնանալ» Ճառընտ. «դըժել» Վրք. և վկ. Ա. 33, բուն ձևից ողնդժնեայ Ագաթ., չարադժնեայ Ճա-ռրնտ.։

• = Արմատն է *դուժն, որ ծագում է պհլ. *dužn ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] dužn «սուր. և առազեալ լինի սա յաճախ զօրութենէ թթու ի-րաց». կազմուած են duž «վատ» արմատից, -Աճ.

• Windisch. 10 դժնել համեմատում է ռանս. ducvami և հլ. ղժ-ձևերի հետ։ Հիւնք. 144 դժնեայ հանում է դժնիկ բա-ռից։

• (սեռ. -ի) «մի տեսակ փուշ է. լտ. rhamnus» ՍԳր. «եղիճ» Ես. ծե. 13, «դժնդակ, վատ» Յայսմ.։

• = Պհլ. *dužnrk կամ *dužinīk ենթադրեալ ձևից, որի հետ հմմտ. պրս. օა»︎ duža «է փուշ ինչ բոլորակ, որ կպչի ի հանդերձս և ի բուրդս ոչխարաց», [arabic word] dužna «մեղու, մոծակի խայթոց, փղի կնճիթ», [arabic word] du-

• ԳՒՌ.-Դժնիկ Նբ. «չար մարդ», դժնկի Տս. «մի տեսակ բոյս է», Բն. «յունապի»։

• , ո հլ. (անեզական գործածու-թեամբ) «գեհեն, տարտարոս» ՍԳր, «գերեզ-ման» Ծն. լե. 34. Խբ. 36. Եզն., որից՝ դժոխա-կուլ «դժոխքից կուլ գնացած» Եւագր., դժոխա-կան Եզն. էջ 247 (չունի ՆՀԲ), դժոխաբնակ Թէոդ. խչ., դժոխապետ Ճառընտ., դժոխապե-տութիւն (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 261, դժո-խանման (նոր գրականում).-փոխաբերա-բար դժոխ (միայն եզակի և իբր ածական) «դաժան բարքով, անհամբոյր» Փիլ. բագն-բարդութեամբ՝ դժոխաբանել Յհ. իմ. երև., դժոխալուր Լաստ., դժոխերես Ոսկ. յհ. ա. 26, դժոխանալ «խոժոռիլ» Երզն. մտթ.-երկրորդ նշանակութիւնն է «դժուար, դժուարին», բայց այս նշանակութեամբ գտնւում է միայն բար-դութեանց մէջ. ինչ. դժոխահասանելի «դը-ժուարահասկանալի, խրթին» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 64, դժոխագնաց «դժուար երթալու» Ուխտ. Բ. 113 (նորագիւտ բառ), դժոխելանե-լի Խոր., դժոխերասան Բրս. հայեաց., դժո-խագիւտ Մագ., դժոխին «դժուարին» ԱԲ.-գրուած է նաև ճուճաղ (Բառ. երեմ. էջ 199, կամ ճուճաղխք (Ալիշան, Հին հաւ. էջ 423).

• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. daožahva. dužañhav «դժոխք», պհլ. dō-šax*, արձանագրութեանց մէջ dōšaxvī (կարդա՛ dsžax՝, dožax), պազենդ. dožax, պրս. [arabic word] dōzax, աֆղան. dōγax, քրդ։ օკ» dúžē, արևել. քրդ. duzax, բելուճ. dōzak, dozē «դժոխք» (Horn, § 581)։ Բուն նշանակում է «վատ կայան» և ծագում է զնդ. duž «դժ-, վատ»+añhav «լինել, էու-թիւն, գոյութիւն, կեանք» բառերից (Bar-tholomae, 675, 756)։ Հայերէն ձևը ծագում է իրանեան *dužax'a ձևից, ուր a դարձել է o՝ յաջորդ * ձայնի ազդեցութեամբ, որով բառը եղել է *dužox*a>*dužox>դժոխ։ Սրա հետ հմմտ. թուրֆանեան պհլ. dwšwx, որ պետք է կարդալ *dušox կամ *dōšox. առաջին ձևի հետ նոյնանում է հայերէնը, իսկ երկրորդի հետ վրաց. ჯოჯოხეთი ջոջոխեթի «դժոխք», որ նոյնպէս իրանեան փոխառու-թիւն է (հմմտ. հյ. ճուճաղ, ճուճաղխք գըր-չութիւնները)։ Վրաց. ջոջոխեթի գայիս է հնագոյն *դոջոխեթի ձևից, որի արմատն է *դոջոխի (-եթի տեղական մասնիկ է)։ Նա-խաւոր ատամնականի քմականի վերածուե-լու համար հմմտ. վրաց. չեչխլի «կրաև»< *թեչ խլի, ինչպէս ցոյց են տալիս մինգ. dačxiri և լազ. թաշխիրի «կրակ»։ (Նոյն երևոյթը գտնում եմ նաև Ղզլարի հայոց մօտ՝ Ջարջումանեան ազգանուան մէջ, փո-խանակ Թարջումանեան, որ է «թարգմա-նեան»)։ Վրացի ձևից յառաջացած են թուշ. ջօջխեթա, չեչէն. ջուեմիխաթ «դժոխք»։-Հիւբշ. 142-3։

• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ։-Windisch. 10 դժոխ ստու-գաբանում է դժ մասնիկով ոխ բառից։ Böttich. Arica, 80, 323 պրս. duzax։-Müller, SWAW, 38, 575 զնդ. dužaka ևն։ Ճայնական բացատրութեան համար Հիւբշ. ենթաղրում է, որ իրան. döžax՝ ձայնաւորների տեղափոխութեամբ հա-յերէնի մէջ դարձած լինի dažox և յետոյ՝ բազմաթիւ դժ-մասնիկով սկրս-ւող բառերի նմանութեամբ՝ դժոխ։ Վե-րի ձևով մեկնեց Meillet, MSL, 17, 249.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Հճ. դ'ժոխք, Ջղ. դ'ժոխկ. Սլմ. տժոխք, Ագլ. դժօխկ, Սչ. դ'ժօխք, Ախց. Երև. Կր. դ'ժօխկ, Խրբ. դ'ժոխգ, Շմ. տժօխք, Վն. տժոխք՝, Ղրբ. Մրղ. տժօխկ, Դ. թժօխք, Պլ. թժօխգ, Ննխ. թուժօխք, թը-ժօխք, Մկ. տժէօխԲ, Ասլ. դ'ժէօ՝խք, դ'ժէօ՝խ' Սեբ. դ'ժէօխգ, Տփ. դժուխկ, Ոզմ. դ'ժուխք, Զթ. դ'էօժէօխք։

• , ի-ա հլ. «ոչ դիւրին, դժար, ծա-նըր» Եւս. պտմ. է. 20. Եփր. հռ., «լեռների մէջ դժուարանցանելի տեղեր» (անեզական և գո-յականաբար գործածուած) Խոր. Վրք. ոսկ. Նար., որից՝ դժուարին ՍԳր. Եւս. քր., դժուա-րաւ (դժուար բառի գործիականն է, մակբա-յաբար գործածուած) Մտխ. ժթ. 23. Ղուկ. ժը. 24, դժուարանալ Ոսկ. բ. կոր. և յհ. ա. 16. 31, դժուարիլ Մծբ. 285 (տպ. դժրեալս ուղղել դժուարեալս՝ ըստ ՀԱ, 1914, 121), դժուա-րանք «տհաճութիւն» Ոսկ. յհ. ա. 23, դժուա-րութիւն Ոսկ. յհ. ա. 25, դժուարագիւտ Եւս. քր., դժուարալուր Վեցօր., դժուարամատոյց Բ. մակ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. բ. 12, դժուարա-պահ Սեբեր., դժուարալոյծ Ոսկ. ես., դժուա-րամիտ Մծբ. էջ 248, 284, 297, 370 (հմմտ. ՀԱ. 1914, 120), դժուարակամ «դժուարակա-մեռող», դժուարակիրթ «կնճռոտ, դժուառեմա-նալի», դժուարամաքրելի «դժուար սրբուող» (երեքն էլ նորագիւտ բառ) Լծ. պրպմ. 721, 595, 711, դժուարաքնին Եւագր. ևն (բոլոր ածանցների թիւը ԱԲ-ի մէջ 204 է)։ Գաւառա-կան ձևով է դժար Սոկր. Վրք. հց. Դ. Կռսա. երզն. 82, որից դժարիլ Տիմոթ. կուզ. էջ 325։

• = Պհլ. *dušvār «դժուար» բառից. հմմտ. պհլ. dušx'ar «դժուար», dušx'arīh «ճըն-շում, նեղութիւն», պազենդ. dušvar «դժու-ար», պրս. [arabic word] dušvār, [arabic word] dušx'ar, [arabic word] duštx'ar «դժուար», ︎ dusvarr «դժուարութիւն», քրդ. disvar, dižvar, diz-var «խիստ, դժուար»։ Իրանեան ձևերի արմատն է ā̄ϑra-«ընթացք», որից hu-«լաւ» և duš «վատ» բառերի բարդութեամբ կազմուած են *huā̄ϑra->զնդ. x'aϑra-պրս. x'ār «դիւրին, հեշտ» և հպրս. *du-šaϑra-=զնդ. dužaϑra-«դժուար», աւելի յետոյ՝ նոյն duš բառով բարդուելով կաղ-մուեցան հպրս. *duš-šuvaϑra>*dušuvaϑ-ra>պհլ. dušvar, իսկ x'ār «դիւրին» բառի իբր բացասականը՝ պհլ. duš-x'ār «դժու-ար»։ Հայերէնի մէջ dušvar ձևից ծագեցաւ դժուար, իսկ հպրս. *dusāϑra-զնդ. dužaϑ-ra-ձևից՝ դժար, որ մինչև այսօր կենդանի է գաւառականների մէջ։ Բայց գաւառական-ներն ունին նաև դիժար ձևը, որ ներկա-յացնում է duž մասնիկի պարսկական երկ-րորդական diž հնչումը։-Հիւբշ. 143։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը յետոյ, ՆՀԲ. Peterm. 61, Böttich. Arica, 83, 388, Lag. Urgesch. 232, Arm. Stud § 623-4, Հիւնք. ևն։

• ԳՒՌ.-դժուար ձևը պահում են՝ Ախց. Կր. դ'ժվար, Ոզմ. դ'ժվmր, Մկ. տժվmր.-դժար ձևն ունին՝ Տփ. դժար, Երև. Ջղ. դ'ժար, Գոր. տժmր, Ակն. Խրբ. Սեբ. Ալշ. դ'իժար, Ննխ. դժար, դիժար, Մրղ. տիժար, Հւր. դիժmր Շմ. տիժար, Ղրբ. տժէր, Զթ. դ'իժոյ, դ'իժոր, Ագլ. դժէօր։ -Երկու ձևերը միասին ունին՝ Մշ. դ'ժվար, դ'ժար, Սլմ. դժվmր, տժmր, իսկ Տիգ. միայն թժվmր ձևը. -Սուչավայում բառս ջըն-ջուելով՝ գերմաներէնի ազդեցութեամբ փո-խանակուած է ծանր բառով։-Նոր բառեր են՝ դժուարահամբոյր, դժուարատամ. ոժուառա-տեղ, դժուարնալ, դժրուկ։

• , ի-ա հլ. «քար» Ա. մակ. բ. 36. Մա-միկ. էջ 27, 48 (յգ. գրծ. գլօք ձևով), որից գլաջարդ «քարկոծ» Զենոբ. էջ 45. Մամիկ, Լաստ. առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «գլտորիլ, գլորում», որից ի գիլ գալ «գլո-րիլ, գլտորիլ» Նար., ի գիլ հանել «գլորել» Թլկր. 37, գլաթաւալ «թաւալգլոր» Լաստ., գը-չել «գլտորել» Առակ. իզ. 27. Փիլ. Պիտ., «յաղթահարել, յաղթել, գերազանցել» Ոսկ. ես. մ. բ. II. Փիլիպ. է. թ. «արագութեան մէջ գերազանցել, նրանից առաջ անցնիլ» Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 55, գլեցուցանել «խօսքով յաղթել, ըմբերանել». Օրբ. էջ 206 (նորագիւտ բառ) «Այսու բանիւք գլեցուցեալ զրաբան բերանս խոտորախօս արանց և պապանձե-ցուցեալ զլեզու փառորսակ և անձնահահ մարդկան» (ձեռագիրներից մէկը և հրտր. Շահն. բ. 25 գլեցուցեալ բառի տեղ ունին լռեցուցեալ, որ նոյնի հոմանիշը կամ թարգ-մանութիւնն է). գլումն «յաղթութիւն» Պտմ. աղէքս., մշտագիլ «միշտ գլորտկող» ԱԲ։-Նոյն արմատից -ան մասնիկով՝ գլան Արիստ. աշխ. -որ մասնիկով՝ գլոր «գլորուիլը» Լաստ., գլորել Սղ. ճժէ. 13. ժղ. դ. 10 Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 17, գլորակամ Մծբ., գլորումն ղկ. բ. 34 Ագաթ. Եզն., թաւալագլոր Նաւում. գ. 3, խաղագլոր Ոսկ. Փիլիպ.։ Ժողովրդական և արդի գրական լեզւով կլոր, կոլոր «բոլորակ կամ գնդաձև» և նոր մասնիկով՝ գլտորել, գլտոր գլտոր գալ ևն։-+իլ բառի երկրորդ ձևն է գիղ ԱԲ, որից գիղահմայք «գիլ՝ քար ձգելով հմայող?» Մանդ. իզ. մանաւանդ գայ-թագղիլ կամ գայթակղիլ՝ բարդուած գայթ արմատի հետ (տե՛ս գայթ)։ = Բնիկ հայ բառ. ձայնդարձն է գել ար-

• մատի, որ տե՛ս վերը առանձին։ Նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. յն. «գլա-նաձև քար» ռուս. valúnъ«կլորակ խիճ», ո-րոնք նոյնպէս ծագում են հնխ. wel-«գլո-րել» արմատից (Persson, Beitr, 540, որ տե՛ս Pokorny, 1, 299)։-Հիւբշ. 435։

• ՆՀԲ զլել «գլորել» լժ. յն. ϰνλίω «գլո-րել», ϰλίνω «ծռել, թեքել», եբր. կա-լալ.-գլել «յաղթահարել» դնում է գուլ «բութ» բառից, իսկ գլան լծ. յն. ϰύ-λινδρος «գլան»։-Gosche, 24 փռիւգ, γλούρεα «ոսկէ, ոսկեայ» և γλουρèς «ռա-կի» բառերի հետ համեմատում է հյ. գլորել, սանս. harit, յն. γλωρός «կա-նաչ»։ Lag. Gesam. abhand. 29 զիլ = պրս. gil «կաւ»։-Նոյն, Urgesch. 493 գլել =հսլ. waliti, յն. εἰλմειν, լտ. vol vere։-lusti, Zendsp. 267 գլել=զնդ. var «գլորել, դարձնել»? Lag. Arm. Stud. § 496 գլել «յաղթել» ըստ ՆՀԲ գուլ «բութ» բառից։ Թօփուզեան, Արծիւ Վասպ. էջ 42 իրար է կցում ոլոր, մո-լոր, զլոր, խոլոր, բոլոր։ Uanini, Et. étym. 133 գլ-որել=հսլ. kelo «անիւ»։ Տէրվ. Նախալ. 106 հյ. հոլովել, գալա-րել, ոլորել, բոլորել, յն. εἰλύω, լտ. vol-vo, գռթ. valvjan ձևերի հետ՝ հնխ, yar, varuvarv «թաւալիլ» արմատից։ Յ. Ար-շէզ, Բազմ. 1897, 52 գիլ, զլոր, գլել, գալար՝ հնխ. gal, gul «կլոր լինել» արմատից, որ նոյն է սեմական gul արմատի հետ. հմմտ. եբր. gāl, gīl «շրջան առնուլ», gālīl «շրջանակ», յն. ἀυλίνδω «զլորել», ϰολλός «կոր» ևն։ Հիւնք. յն. ϰυλίω «գլորել»։ Meilet MSL, 9, 144 գլել դնում է<*զուլել <հնխ. yó-leve, իբր սանս. varáyati, հսլ. valiti։ Հիւբշ. 127 մերժում է Lagarde-ի գիլ = պրս. gil «կաւ» մեկնութիւնը և էջ 435 ընդունելով Meillet-ի մեկնութիւնը, իրար է միացնում գլել, գելուլ, գիլ, գեղձ, որոնց վրայ աւելացնում եմ նաև զալար, գաղձ, (գայթա)-գղիլ։ Սագը-զեան, ՀԱ, 1909, 335 մեր գլել բառը մեկնելով իբր «ձեռք երկարացնել», կցում է սումեր. gilim «երկար» բառին։ Dictet բ. տպ. Ա. 152 սանս. çila «քար» = լտ. silex ձևերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ննխ. գլօր, գուլօր, գլօրէլ, գուլօրէլ, գօլօրվէլ, Երև. գլօրէլ, Տփ. գլօրիլ, Մնկ. գոլի-գոլի, Պլ. գլօրէլ, գլդօրէլ, Ալշ. Մշ. Ջղ. գ'լօրել, Ալշ. կլօր, Սեբ. գ'լօրէլ, Տիգ. գլ'օրէլ, Ռ. քըլ-դօրիլ, Խրբ. գ'ըլդըրիլ, գ'լան «անիւ», Ախց. Կր. կլօրիլ, Հմշ. գլօրվիլ, Սչ. գօլօրել «գլտո-րել», Ոզմ. գ'յըլուրիլ, Սլմ. գ.լդրրել, Վն, կլորել, Մկ. կ.ըլիւրիլ, Մրղ. կիւլլէօրէլ, Զթ. գ'ը'լը՝յիլ, գ'ը'լը՝րիլ, գ'ը'լդը՝յիլ, գ'ը'լդը'րիլ գ'ընդըլիլ, Ասլ. գ'ըլդօրվէլ՝, Շմ. կուլօլիլ կամ քուլօլիլ «մէկին գետին տապալել, յաղ-թահարել», Հճ. գ'mլլmյէլ։-Սրանց հետ հմմտ. նաև գիլ Վն. «մի տեսակ կակուղ քար» (եթէ չէ պրս. k gil «կաւ»), գլան Ղրբ. «քարերը գլորելով տանելու յատուկ փայտէ գլան», գլել Հմշ. «տապալել», գլիլ Հմշ. «սա-հիլ, վայր ընկնել», գլլալ Շշ. «գլորուիլ», գլլել Բն. «գլտորել», Ակն. «կոնծել»։ Նոր բառեր են՝ գլերան, գլմլկիլ, գլմլտկիլ, գլոր, գըլտոր գլտոր, գլորկոտուիլ, գլորս, գլորտիլ, գլորտը-կիլ, գլուիլ, գլուկ, գլտորել, կլորան, կլորիկ, կլորկեկ, կլոլել, կլոլակ, կոլորաւուն, կոլորել. կոլոլել, կոլոլանք, կոլոլուիլ։ Յատկապէս յի-շելի է կլոր «սեխ», որի հին յիշատակութիւնն ունի Բառ. երեմ. էջ 283՝ սեխ բառի բացա-տրութեան մէջ և աւելի յետոյ՝ Պատմ. ԺՈ դարից (Դիւան Հայոց Պատմ. ժ. էջ 112՝ երեք անգամ)։

• ՓՈԽ.-Գւռ. կռլոլ, գոլոլ ձևերից փոխառ-եալ են քրդ. [arabic word] gilil, kirin «գլտորց, նել», gilil bun «գլտորիլ», [arabic word] kilul «թա-ւալում, գլորիլը», kilul kirin «գլտորիլ, թաւալգլոր ընկնել» (սրանց հետ Justl Dict. kurde կցում է պրս. [arabic word] gūlul, [arabic word] gulule «կծիկ», որոնք անյարմար են), glo-var «կլոր» (Աճառ. MSL, 16, 355)։ Ուտ. kololak<կոլոլակ ձևից։

• , ի, ի-ա, ո հլ. (բոլորն էլ յետնաբար) «գիծ, խազ» Փիլ. ել. Արիստ. քանակ., «գիր ռռրւածք» Խոր. Նար. Մագ., «սպի, հետք» Փիլ. քհ. Նար., «ուղիղ շարք, տող» ժիլ. լիւս. Նար., որից՝ գծել Ագաթ., գծած Փարպ., գծա-գրել Կիւրղ. գնձ. Փիլ. այլաբ., նախագիծ Սարգ. Մաշկ. Նար., նկարագիծ Լծ. ածաբ., ուղղագիծ Նիւս. բն. Փիլ. լիւս., անգծելի Ա-նան. պետր. Մագ. Նար., գրագիծ Յհ. կթ. և այլն։ Նոր բառեր են՝ գծագրիչ, գծաւոր, օրի-նագիծ ևն։

• Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 41 զեզ, գզել, գիծ, կիծ, կին իրար է մի-ացնում։ Larst, Յուշարձ. 418 օսմ. čiz-mek «դծել», čiz-gi «գիծ»։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 59 հյ. գիր, զնդ. vaēma-«ժայռ, վէմ», հսլ. vaǰati «քան դակել», սանս. veçi «ասել» բառերի հետ՝ հնխ. uei, uoi «ճեղքել արմատից։

• ԳՒՌ.-Ախց. գ'իծ, Սչ. գ'իձ, Ասլ. գ'իձ, գիզզ, Մրղ. կ'իծ։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «ականջի օղ» ՍԳր. Եփր. ծն. «մանեակ, օղա-մանեակ, շրջանակ» Փիլ. նխ. բ., որից գըն-դապաճոյն «գինդերով կամ գնդանման զար-դերով զարդարուած» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 171, գնդանոց «գինդ կամ գինդի օղակը» Գնձ., գնդակալ «գինդի օղը» Վրդն. ծն., գնդակ «շրջանակ, պսակաձև զարդ» Կիւրղ. Թուոց. «Ճիւղ, մանաւանդ խա-ղողի խիղբ» Ծն. խթ. 11. Վեցօր. 92. 95. Կռ. 152, գնդաձև «ոլոր ոլոր, մանուածապատ» Մաօս. դիոն.-գրուած է նաև գինտ.

• = Բնիկ հայ բառ. նախնական իմաստն է «բոլորակաձև, ոլորակ, օղակի պէս կլոր, rond», որ տարբեր է գունդ «գնդաձև, ձմե-րուկի պէս կլոր, sphérique» բառից։ Ինչպէս կլոր աշխարհաբարի մէջ շփոթ կերպով նշա-նակում է թէ՛ «բոլորակ, rond» և թէ՛ «գըն-դաձև, sphērique», նոյնպէս և այստեղ կա։ նման շփոթութիւն գինդ և գունդ բառերի գոր-ծածութեան մէջ. մանաւանդ որ այս երկուսը ածանցման մէջ հաւասարապէս տաւես են գնդ-, որով արմատը որոշել անկարելի է։ Գըն-դակ «շրջանակ» կամ «խաղողի ծիլ», գնոաձև «ոլորապտոյտ» (օր. գնդաձև գնացք օձից) անշուշտ sphérique չեն և հետևաբար բխած են գինդ «բոլորակ» բառից։ Կարող են սա-կայն նաև շփոթմամբ գունդ բառից յառաջա-ցած լինել։ Ինչ որ էլ լինի, գինդ բառի բուն իմաստն է «կոլոր» և յետոյ միայն դարձել է «ականջի օղ», ճիշտ ինչպէս հյ. օղ «կլորակ. 2. գինդ» կամ գերմ. King «բոլորակ, օղակ» և յետոյ Ohrring «ականջի գինդ»։ Այս նշա-նակութեամբ հյ. գինդ ծագում է հնխ. vendha ձևից, որի միւս ժառանգներն են հհիւս. vinda, հբգ. wintan, գերմ. winden «ոլորել, դարձնել», հբգ. uuindinga «զինդ, կանացի զարդ», նբգ. Winde «բաղեղ», հբգ. Uuinton «խաղողի ծիլ» (այս երկու բառերը նոյնանում են մեր գնդակ որթոյ ձևի հետ). ումբր. -uendo «դարձած», սանս. vandhura «կառքի կողով» (Pokorny, 1, 261)։ Տե՛ս նաև վարը գինձ, որ նոյն արմատից է։

• ՆՀԲ սանս. կունտալա «գինդ, մատա-նի»։ Հիւնք. քիթ բառից է հանում։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén Arm Stud 5-7։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. ganda «ձիու սանձի վրայ իբրև զարդ դրուած վարդ կամ կոճակ, կապ ևն», gandu «կապ, հանգոյց», մոնգոյ.

• [arabic word] kindu «կանացի մի տեսակ զարդ» (տե՛ս Մոնգոլ-արաբ. բառ. ЗВO, 15, 116)։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Երև. Մշ. գ'ինդ (Ալշ. յգ. լի-նում է գնդներ), Մկ. Սլմ. Վն. կ'ինդ, Ոզմ գ'է՛նդ, իսկ Ջղ. միայն բարդութեան մէջ պա-հուած՝ անգոճագ'ինդ.-փոխաբերաբար գինդ Մկ. «ոչխարի վզի տակից կախուած երկու կտոր միս»։

• , ո հլ. «մի տեսակ բոյս և նրա հա-տիկները. coriandrum» Ել. ժզ. 14, 31 Թուոց ժա. 7. որից գնձահատ ԱԲ, գնձաջուր ԱԲ.

• = Բնիկ հայ բառ, որ յառաջացած է գինղ «կլոր» բառից. այսպէս է կոչուած բոյսը սերմի կլորիկ ձևից առնելով. այս նախնա-կան նշանակութեան համար հմմտ. վրաց քինձի, որ է «գինձ», բայց քինձիս-թավի «գնդասեղ» (բառացի. «գինձի գլուխ»). Նոր-Ջուղայի բարբառով էլ գինձը կոչւում է բո-ւորգինձ։-Աճման ձևի համար հմմտ. փո-խինդ-փոխինձ, խեղդ-հեղձ, պիղծ-պղտոր, խայծ-խայտ ևն։-Աճ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մշ. գ'ինձ, Ագլ. գაինձ, Ղրբ. կինձ, Սլմ. Վն. կ'ինձ, Տիգ. քինձ, Ոզմ. գ'էvնձ, Մրղ. կ'ինձ, ծինձ։-Վրացերէնից փոխառեալ է Տփ. քինձ։-Նոյն է և գինձ Ղք «մանր ալոճ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. քինձի «գինձ», ჭინძის-თავი քինձիս-թավի «գնդասեղ (հմմտ. գւռ. գնծիկ «գնդասեղ»), ჭინძის თეხლი քինձիս թեսլի «գինձի սերմը, հատիկը», թուշ. ჭინძ քինձ «ռինձ»։

• «աբեղայի յատուկ մաշկեայ հա-գուստ կամ վերարկու» Լմբ. առ Լևոն, տպ. Վենետ. 1865, էջ 218, 240 (ռմկ. գրծ. գշտով), որից գշտիլ «մաշկեղէն հագուստ հագնիլ, ա-բեղայ դառնալ» (նորագիւտ բառ) Արշ. վերջ, «ի Կարմեղոս լերինդ անապատացեալ ուլե-նեաւ գշտի»։

• ՆՀԲ գիշտ բացատրում է «աբեղայի գդակ կամ հագուստ», ՋԲ միայն «հան-դերձ ի մորթոյ կենդանեաց, մուշտակ»։ Ուղիղ է միայն «մաշկէ հագուստ» նշա-նակութիւնը, որովհետև Լամբրոնացու կրկին օրինակներումն էլ այս մասին է խօսքը։ Վերջին վկայութեան մէջ էլ ՆՀ1 գշտի կարծում է թէ գիշտ բառի սեռա-կանն է։-Հացունի, Պատմ. տարազի, 418 գիշտ հանում է քշտել «յապաւել» բայից, իբրև թէ «կարճ հագուստ»։

• «գիրուկ, փափուկ մեծացած» Սր. իը. 54, 56. ես. խէ. 1. ա. տիմ, ե. 6. Ոսև. ա-տիմ. «յոյր, դատարկապորտ» Եղիշ. Կանոն. էջ 368, որից՝ գրգել «խնամք տանիլ, վրան գուրգուրալ, փայփայել» Սիր. լ. 7, Բ. մակ, ժա. 25. Եզեկ. ժզ. 13, գրգիլ Մծբ. 128, Եփր. ծն.. գրգալ Եփր. ծն. Կիւրղ. ծն.. «րօեամ Եփր. աւետ. 316, գրգանք Բ. մակ. ժդ. 24. Ե-րեմ. լա. 20, գրգանալ «յօրանալ, փափկա-նալ» Գր. սարկ. լուս., գրգարան «փափկու-թեան վայր, եդեմ» Պիտ., գրգիչ Եփր. ծն., գրգութիւն Օր. իը. 56. Գ. մակ. զ. 19, ան-գիրգ «անսաստ» Վրք. հց. Բ. 461, գրգուանք «գրգանք, փափկութիւն» ԱԲ (կառմուած ու մասնիկով. հմմտ. ցց-ուիլ, դր-դուիլ)։

• (որ և գեւղ, գեաւղ, գեօղ և գաւառա-կան ձևով գեղ), ի հլ. (նաև սեռ. գեղջ, բց. գեղջէ, յետնաբար գրծ. գիւղօք) «գիւղ» ՍԳր. Եղիշ. Փարպ., որից՝ գեղաքաղաք Մրկ. ա. 38, քաղաքագիւղ Ադաթ., լեռնագիւղ Եփր. մն.. գեւղեան կամ գիւղեան Բուզ., գեղաստա-նեայք (գեօղաստեայք, գեօղաստայք) Կաղն-կտ., գեղօրէք Մխ. դտ., գեղջեայ «գիւ-ղացի» Եփր. վկ. արև. 184. Վրք. հց. Ա. 19, գեղջուկ Խոր. Փիլ. Նար., գեղջաւագ Կանոն., գեւղջացի «գիւղացի» (նորագիւտ բառ) Վրք. Աբերկիոսի (ՀԱ, 1910, էջ 373, տող 86), ան-գեօղ Ոսկ. ես. 385 ևն։ Նոր գրականում ըն-դունուած ձևն է գիւղ, որից կաղմուած են գիւ-ղացի, գիւղատնտես, գիւղատնտեսութիւն, գիւղատնտեսական, գիւղախումբ, գիւղանը-կար, գիւղական, գիւղաբնակ, բայց նաև գեղջկական, գեղջկուհի ևն։

• ՆՀԲ (գեղ բառի տակ) լծ. թլք. kóy «գիւղ»։ Gosche, 64 լտ. vicus, սանս-veca։-Justi, Zendsp. 281 սանս. vie զնդ. vīs։-Bötticher, Horae aram. 2 արամ. [hebrew word] gailā բառի հետ համե-մատում է հյ. գիւղաքաղաք, որ մես-ժամ է Lag Arm. Stud. § 495։ Տէրվ. Altarm. 65 և Նախալ. 76 զիւղ<*գիսղ <*վիսղ. իրր լտ. villa

• 3. Արշէզ. ՀԱ, 18ο6, 267 լտ. villa Bugge, Lyk. Stud. 1, 38 և 79 լիւկ. vedri «քաղաք» բառի հետ։ Pat-cubány, SA, 1, 192 հնխ. vevlos ձևից է հանում, իբր հնխ. velo, velu «շրջա-պատել» արմատից։ Scheftelovitz, BВ. 28, 297 սանս. vrǰana, պհլ. varzišn, պրս. barzan, «գիւղ, արուարձան» բա-ռերի հետ կցում է հյ. գեղջ։ Pcdersen, KZ, 40, էջ 198-9= Հայ. դր. լեզ. 191 ագանիլ «իջևանիլ» բառի հետ. հալերէ-նի նախաձևն էր *ագել (ղ-լ մասնիկ է, ինչ. ետղ, երկիւղ). հմմտ. յն. ἰαῦω «հանղչիլ, դադարիլ», որից αύλις, αυλή «գաւիթ, բակ, ագարակ» (տե՛ս և տակը ՓՈԽ)։ Karst, Յուշարձ. 418 օսմ. aγəl «փարախ», թաթար. eγil, auyl, aul «ախոռ», չերեմ. aul «գիւղ», մոնզոլ. all «գիւղակ»։ Charpentier, I, 25, 252 հնխ. vel «պատել, փակել, շրջապատել» աբմատի կրկնեալ vevlo-ձևից. հմմտ. սանս. vala «ցանկապատ», գերմ. Wald, սանս. vavra «փոս, խորք» ևն։ Oštir. Wörter u. Sachen 3, 205 հնխ. uik'-li ձևից. հմմտ. լտ. viCus «գիւղ», սանս. viš-«տուն», գոթ. weihs «գիւղ», հսլ. visi «գեղ», ալբան. vise «տեղ, վայր»։

• ԳՒՌ.-Այշ. Հճ. Մշ. Սչ. գեղ, Ագլ. Ննխ. գէղ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. գ'էղ, Չթ. գ'եղ, գ'էղ «Զէյթուն գիւղը» (ընդհանու-րից դարձել է մասնաւոր անուն. ընդհանուրի համար գործածական է թրք. kōy). Ասլ. գ՝ եղ, Հմշ. կէղ, Ոզմ. գ'եղ, Սլմ. Վն. կ'եղ, Մկ. Մրղ. կէղ, Պլ. Ռ. քէղ, Տփ. գիղ, Տիգ. քիղ. Նոր բառեր են՝ գեղարդի, գեղախռիւ, գեռա-հաւան, գեղավրայ, գեղաւրիչք, գեղունաք, գեղամէջ, գեղատեղ ևն։

• ՓՈԽ.-Pedersen, KZ, 40, 198-a= Հայ. դր. լեզ. 190-193 հայերէնից փոխա-ռեալ է համարում օսմ. aγəl «փարախ», կրկըղ. aul, Կաղանի թթր. auəl, թարանչի =γil «գոմ», կոյբալ. al, եակուտ. yal «ոս-րացի». սրանց միջոցով էլ ռուս. aul «կով-կասեան լեռնականների գիւղ», չերեմիս. aιὶ «գիւղ, աւան», մոնգոլ. ail «դրացի, դրացնու-թիւն, աւան», ailčin «հիւր», aileilasu «հիւր լինել».-բոլորի նախաթրքական ձևն է *agyl, որ փոխառեալ է նախահայ. *aguel ձևից։

• , ի հլ. «մի բանի գտնուիլը, գըտ-նուած բան, հնարք, շահ, վաստակ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ել., «գտնուած, դիւրագիւտ» Երզն. քեր. Շնորհ. թղթ., «գտնող, գտիչ» Կաղնկտ. Լմբ. պտրգ., որից կազմուած են անգիւտ Ագաթ. Կորիւն. Բուզ., չքնաղագիւտ Ագաթ., չգիւտ Եւս. քր. ա., հնարագիւտ Եզն. Սեբեր., դիւրագիւտ Ոսկ. մ. ա. 1, յանկար-ծագիւտ Կորիւն., ստգիւտ կամ ըստգիւտ «թե-րութիւն, յանցանք» Կոչ. Ոսկ. բ. կոր. մ. բ. 15։-Արմատի երկրորդ ձևն է ԳԻՏ «գիւտ» որ միայն յետնաբար գործածուած է առան-ձին (ինչպէս Համամ առկ.), իսկ հների մօտ գտնում ենք միայն ածանցման ժամանակ ինչ. գտանել (կտ. գտի, եգիտ) ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Փիլիպ., գտակ «գտնող» Եւս. քր., գտա-կաւ «ճիշտ ու ճիշտ» Եւս. քր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. մ. և Եբր., ըստ գտանել կամ ստգտա-նել «մի թերութիւն գտնել» ՍԳր. (հմմտ. յն. ϰατα-γιγνώσϰω «նկատել. 2. կարծիք կազ-մել, դատել. 3. դատապարտել, նախատել»). ըզբանգտանք «հնարովի սուտ բան» Եզն. էջ 98 (հմմտ. բանագտակ լինել «սուտ պատ-ճառներ հնարել». տե՛ս և ՀԱ, 1914, 123 և 243)։

• = Բնիկ հայ բառ. պատկանում է հնխ. veid, void արմատին, որի մէկ ձայնդարձն է։ Այս արմատը նշանակում էր «գիտենալ» և «գտնել». առաջին նշանակութեամբ ունինք հյ. գէտ, գիտել (միւս ցեղակիցները տե՛ս գէտ), իսկ երկրորդ նշանակութեամբ ունինք հյ. գիւտ, գիտ. գտանել, որին համապատաս խան են սանս. vid «գտնել», ներկ. vindáti «գտանէ», կտր. ávidat «եգիտ», զնդ. vindaiti «գտանէ», հիռլ. finnaim «գտանեմ»։-Հիւբշ. 437։

• Ուղիղ մեկնեցին նախ Peterm. 21, Windisch 7, իբր սանս. vid, vind։-Հիւնք. գիտեմ բայից։-Ջօրպաճեան, Բազմ. 1908, 359 անգլ. find։ Karst Յεւշարձ. 405 սումեր. kid «փնտռել»։

• Գ' Դ.-Ալշ. գ'դնել, Ջղ. գ'դ'նել, Սեբ. գ'ըդ-նէլ, Ննխ. գդնէլ, Մշ. Պլ. գդնալ, Ախց. Կր. «'տնիլ, Խրբ. գ'դնիլ, գննալ, Ակն. գ'ըննիլ, Սչ. գ'դնուլ, Ագլ. գիդm՛նիլ, Յղ. քրթm՛նmլ. Շմ. քիթmնmլ, Տփ. գթնիլ, Ռ. քղնէլ, Երև. քթնթէլ, Տիգ. քդնmլ, Ոզմ. կընդընիլ, Վն. կընդնել, Մկ. կընդնիլ, Հմշ. կդնուշ, Ասլ. գ'ը*նալ, Հճ. գ'ը'ննել, Սլմ. գինել, Մրղ. գին-նէլ։ Նոր բառեր են՝ գտելուկ, գտնովի. գըտ-նողչէք, գտուկ, գտում, գտունի, իսկ գիտ Ակն. «ուտելեղէնների առատ ժամանակը, երբ ամէն բան առատ է գտնւում»։

• (գրուած նաև գծուծ) «անարգ, չըն-ւեն, նուաստ» Սիր. լբ. 10. Ոսկ. «խռնաոհ համեստ» Եփր. Բ. տիմ. 254 (չունի ՆՀԲ), ո-րից՝ գձձել «նուաստացնել, խայտառակել» Եզն., գձձիլ «խեղճանալ, անարգ մի բան դառնալ» Բ. մակ. ը. 35. Բուզ. Ագաթ. Եփր. պհ., գձձութիւն Եփր. թգ. 379. հռ. 24. Ոսկ. հռ. Փիլ., գձձասէր Ասող. ևն։

• ՆՀԲ լծ. հյ. կծծի, արաբ. խէսիս, խէ-զէլէ։ Հիւնք. կծծի բառից։ Մառ տե՛ս կծիծ, կծծի բառի տակ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. ვძუძი գձուձի «փոքր ոզնի»։

• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։

• ՆՀԲ յիշում է յն. γυφίς «նետի կոթ»։ -Եթէ ուղղելի լինէր *գազկով, ուղղա-կանը կարելի էր դնել գազիկ կամ գա-զուկ և համեմատել պրս. ❇ gaz «տե-սակ ինչ անփետուր և անսլաք նետի, ո-րոյ միջին տեղին է ստուար». որից արե-վել. թրք. ❇ gez «անփետուր, անսայր նէլր»։

• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։

• ՆՀԲ յիշում է յն. γυφίς «նետի կոթ»։ -Եթէ ուղղելի լինէր *գազկով, ուղղա-կանը կարելի էր դնել գազիկ կամ գա-զուկ և համեմատել պրս. ❇ gaz «տե-սակ ինչ անփետուր և անսլաք նետի, ո-րոյ միջին տեղին է ստուար». որից արե-վել. թրք. ❇ gez «անփետուր, անսայր նէլր»։

• (գրուած նաև գխթոր, գխտոր. բուն ձևը յայտնի չէ) «վայրի կաղնու (quercus lusitanica Lam.) վրայի ուռեցքները, որոնցից լաւ ներկ կպատրաստուի. լտ. galla turcica Խռո. աշխ. 607. Վստկ. 114, 163. Մխ. դտ. էջ 326. Մխ. ապար., որից գղտորահամ կամ գխտորահամ «տտիպ, փոթոթահամ» Վեցօր. էջ 101, 102։

• ԳՒՌ.-երև. գխտօր, Ալշ. Մշ. գ'խտոր, Վն. կ'ըխթոր, Ախց. Կր. կխտօր, Խրբ. գ'խդ'օր. Ղրբ. կ'ըխտօր, Ակն. գ'խղէօր, Ագլ. Ոզմ. գ'ըխտուր, Մկ. գխթուր, Սլմ. կըխտէօր, հփ. կխտուր, Տիգ. քխթուր, Զթ. գ'էօխդիւր, գ'էօխդիւյ։

• «աթար. չորացած թրիք» Վստկ 30, 72, 76, որից գշկուրմուխ «աթարի ծու-խը» Վստկ. 193, գշկրհոտ (քակոր հոտող, քակորի հոտ ունեցող) Վստկ.։

• Lag. Beitr. baktr. Lexicogr. 29 զնդ. geuš «կովի» սեռականից բարդուած. -կուր մնում է անծանօթ. բայց հմմտ. հյ. քակոր։ Ըստ Հիւբշ. 127 պատահական նմանութիւն ունին աֆղան. γōšāk «կո-վի քակոր», սանս. gōçakrt-«կովի աղբ»։

• ԳՒՌ.-Խրբ. գ'շգուր «աթար». նոյն բառն ունին նաև Ակն. Արբ. Բն. Երզ. Մլթ.։

• ՓՈԽ.-Ունինք քրդ. [arabic word] pəškul «ոչ-խարի կամ ուղտի աղբ». սրա դէմ կան հայ դաւառականներից Մշ. բ'շկուլ «էշի թրիք», բ'շկլել «էշի թրքել», Ալշ. բշկուլ, փշկուլ «էշի, ձիու, ոչխարի թրիք»։ Այս բառերը կարող են քրդերենից փոխառեալ լինել. բայց աւելի հաւանական եմ կարծում այն, որ այս բառե-րը յառաջացած են վերոյիշեալ գշկուր ձևից տարանմանութեամբ, որից յետոյ էլ փոխա-ռեալ է քրդերէնը։

• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։

• Հիւնք. գող բառից։ Scheftelowiti BВ, 28 (1904), 152 և 29, 16, 43 կը-ցում է յն. γεεια «խորշ» և լտ. fovea «փոս» բառերի հետ, որոնք թէև նշա-նակութեամբ համաձայն են, բայց ո՛չ ձևով. սպասելի էր նախաձայն ձ։ Li-dén, Armen. Stud. § համեմատում է լիթ. gōgas «ձիու կռնակի բարձրու-թիւնը», շվէդ. gag, gagr «ետ ծռուած», իսլ. gaga «վիզը ետև ծռել» ևն, որոնք հանում է հնխ. g2hog2h, g2hēg2h-«ծը-ռած, կորացած» արմատից։ Karst, Յու-շարձ. 402 սումեր. agub «երկնակա-մար», 418 թաթար. kot, koy, kut, kuy «վարը, խոր, փոս», չաղաթ. ku-tuk, kuduk «հոր», օսմ. quyə «հոր, ջրհոր», qoyn, qoyun «ծոց»։ (Կան նաև թուշ. գագաօ «որովայն, փոր», զազդար «հաւաքել, պահպանել», աբա-զա. կիկա, ավար. կեկէ, անդի. կոկա, մոնգոլ. զոզու, դիդ. կիկի, անցուգ. կեյկ, կազիկումուկ կուկու, մանչու. խուխուն, թրք. gōgus, góks «կուրծք», բայց այս բոլորն էլ պատահաևան նմա-նութիւն միայն ունին)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 տճկ. quj-aq «գիրկ» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. գ'ոգ՝, Ալշ. Ջղ. գ'ոք, Ննխ. գօք, Ախց. Ակն. Երև. Կր. գ'օք, Պլ. գօք, Րօք, Ռ. քօք. Վն. Կ հրմ, Տփ. գուք, Սեբ. գ'էօք, Ասլ. գ'էնք, Հմշ. կէօ՝ք, Ոզմ. զ'νեօք., Ղրբ. կեօք1, Զթ. գ'իւգ՝, Ագլ. գ.իւգ., Մկ. կ.իւք։։-Նոր բա-ռեր են՝ գոգառ, գոգան «գոգաւոր արտ»։

• ՓՈԽ.-Հյ. գոգնոց բառը փոխառեալ է թուրքերէնի մէջ. տե՛ս Ծաղիկ, 1891, էջ 89-90. գործածւում է օր. Զիլէի թուրքերի բար-բառով (տե՛ս Յուշարձ. էջ 327)։

• «ասել». արմատ մի հին, կորած բայի, որից մնում են միայն ապառնիի և հրամայականի մնացորդները (գո՛գ, գոգջի՛ր. գոգէ՛ք, գոգցես, գոգցուք, գոգջիք, գոգցեն). ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. ես. (Ասիցեն, գոգցե՛ն), է︎ 311. Բուզ. 209 (Ասացէք ցարքայ, գոգէ՛ր). Եփր. ղևտ. բայց կայ նաև գոգելով «գոչելով, Կիւրղ. Գնձ. բառիս հին նշանակութիւնը ջըն-ջուելով յետոյ դարձել է մակբայ. գոգ, գոգ-ցես, գոգցես թէ, գոգցես իմն «կարծես թէ» Գաղ. բ. 11. Խոր. Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. մակ-բայական գործածութիւն ունին. գոգցես գոր-ծածաևան է նս և արդի գրականում, ուր հե-տըզհետե ջնջուելու վրայ էս

• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։

• ՆՀԲ ոգել, գոչել բառերի հետ։-Տէրվ, Նախալ. 105 հյ. գոչել, հեգել, հագագ, ոգել, սանս. և զնդ. vač, լտ. vocare, vox «խօսիլ, ձայն» ևն ձևերի հետ հնխ. vak արմատից։ Bugge, KZ, 32, 34 և IF, 1, 448 ոգել բառի հետ՝ յն. βοղ «կոչ, գո-չիւն», βοάω «գոչեմ», սանս. jóguve

• «հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։

• . ո հլ. «գիրկ, ծոց. 2. ծովածոց, ծովա-խորշ. 3. առագաստի ուռած մասը» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 23. Վեռօր. «4. երկրի ծոցր» Վրդն. սղ. 45. գոգաւոր, փոս» Մաշկ., որից՝ գոգ առնուլ «առագաստի ուռչիլը» Վեցօր. է., «պատը փոր տալով՝ փլչելու մօտ լինել» Արծր. 276, գոգել «փոս շինել, գոգաձևի վերածել, ուռեց-նել» Ոսկ. ես. Շիր., «գրկել, պարփակել» Գ. թագ. է. 23. Կոչ., ընդգոգել «ամփոփել, պա-րունակել» Կոչ. գոգած «ծոց. խորշ» Եզեկ. խգ. 13, գոգաձև Վեցօր., անգոգ «ողորկ հարթ» Վեցօր., երկայնագոգ Խոր. Յհ. կթ., գոգնոց Մ. Մաշտ. 176բ, 216 բ.-նորակերտ բառ է գոգի «ռուս. cальфeткa, անձեռոցիկ» իմաստով (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. 1788, էջ 78 և 214)։

• Հիւնք. գող բառից։ Scheftelowiti BВ, 28 (1904), 152 և 29, 16, 43 կը-ցում է յն. γεεια «խորշ» և լտ. fovea «փոս» բառերի հետ, որոնք թէև նշա-նակութեամբ համաձայն են, բայց ո՛չ ձևով. սպասելի էր նախաձայն ձ։ Li-dén, Armen. Stud. § համեմատում է լիթ. gōgas «ձիու կռնակի բարձրու-թիւնը», շվէդ. gag, gagr «ետ ծռուած», իսլ. gaga «վիզը ետև ծռել» ևն, որոնք հանում է հնխ. g2hog2h, g2hēg2h-«ծը-ռած, կորացած» արմատից։ Karst, Յու-շարձ. 402 սումեր. agub «երկնակա-մար», 418 թաթար. kot, koy, kut, kuy «վարը, խոր, փոս», չաղաթ. ku-tuk, kuduk «հոր», օսմ. quyə «հոր, ջրհոր», qoyn, qoyun «ծոց»։ (Կան նաև թուշ. գագաօ «որովայն, փոր», զազդար «հաւաքել, պահպանել», աբա-զա. կիկա, ավար. կեկէ, անդի. կոկա, մոնգոլ. զոզու, դիդ. կիկի, անցուգ. կեյկ, կազիկումուկ կուկու, մանչու. խուխուն, թրք. gōgus, góks «կուրծք», բայց այս բոլորն էլ պատահաևան նմա-նութիւն միայն ունին)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 տճկ. quj-aq «գիրկ» բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Հճ. Մշ. գ'ոգ՝, Ալշ. Ջղ. գ'ոք, Ննխ. գօք, Ախց. Ակն. Երև. Կր. գ'օք, Պլ. գօք, Րօք, Ռ. քօք. Վն. Կ հրմ, Տփ. գուք, Սեբ. գ'էօք, Ասլ. գ'էնք, Հմշ. կէօ՝ք, Ոզմ. զ'νեօք., Ղրբ. կեօք1, Զթ. գ'իւգ՝, Ագլ. գ.իւգ., Մկ. կ.իւք։։-Նոր բա-ռեր են՝ գոգառ, գոգան «գոգաւոր արտ»։

• ՓՈԽ.-Հյ. գոգնոց բառը փոխառեալ է թուրքերէնի մէջ. տե՛ս Ծաղիկ, 1891, էջ 89-90. գործածւում է օր. Զիլէի թուրքերի բար-բառով (տե՛ս Յուշարձ. էջ 327)։

• «ասել». արմատ մի հին, կորած բայի, որից մնում են միայն ապառնիի և հրամայականի մնացորդները (գո՛գ, գոգջի՛ր. գոգէ՛ք, գոգցես, գոգցուք, գոգջիք, գոգցեն). ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. ես. (Ասիցեն, գոգցե՛ն), է︎ 311. Բուզ. 209 (Ասացէք ցարքայ, գոգէ՛ր). Եփր. ղևտ. բայց կայ նաև գոգելով «գոչելով, Կիւրղ. Գնձ. բառիս հին նշանակութիւնը ջըն-ջուելով յետոյ դարձել է մակբայ. գոգ, գոգ-ցես, գոգցես թէ, գոգցես իմն «կարծես թէ» Գաղ. բ. 11. Խոր. Յհ. իմ. ատ. Յհ. կթ. մակ-բայական գործածութիւն ունին. գոգցես գոր-ծածաևան է նս և արդի գրականում, ուր հե-տըզհետե ջնջուելու վրայ էս

• = Բնիկ հայ ոառ՝ հնխ. vog*h-արմատից. որի միւս ժառանգորդներն են՝ լտ. voveo «հանդիսաւորապէս խոստանալ, ուխտել, փափագիլ», votus «խոստում, ուխւտ». սանս vāghát-«ուխտաւոր, աղօթաւոր, զոհ խօս-տացող», զնդ. aog «ծանուցանել, ասել, խօ-սիլ», aogedā «ասաց, խոսեցաւ», aoxta «ա-սուեց», յն. εύχομαι «աղօթել, ուխտել, խոստանալ, յայտարարել, ասել», εύχή «ուխտ, աղօթք, մաղթանք», εῦχωλή «ուխտ, աղօթք, հպարտ խօսքեր, յաղթական երգ» (Walde, 858, Boisacq, 300, Pokorny, 1, 110, Ernout-Meillet, 1092)։ -Յունարէն և զանդկերէն ձևերի նախաձևն է հնխ. eveg*h-ձայնդարձը։

• ՆՀԲ ոգել, գոչել բառերի հետ։-Տէրվ, Նախալ. 105 հյ. գոչել, հեգել, հագագ, ոգել, սանս. և զնդ. vač, լտ. vocare, vox «խօսիլ, ձայն» ևն ձևերի հետ հնխ. vak արմատից։ Bugge, KZ, 32, 34 և IF, 1, 448 ոգել բառի հետ՝ յն. βοղ «կոչ, գո-չիւն», βοάω «գոչեմ», սանս. jóguve

• «հնչել, խօսիլ»։ Հիւնք. գոչել, կոչել բա-յերի հետ։ Մառ, l'paм. др.-apм. 267 հաւնում է հնադոյն գու ձևից և դնում է իբր պրս. [arabic word] guftan «խօսիլ, ասել»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet, Բա-նաս. 1900, 109, նոյնը նաև Brugmann, Kurze vgl. Aram։ -Scheftelovitz, BВ, 20. 14 նոյն է Տէրվիշեանի հետ։ Սա-զրզեան, ՀԱ, 1909, 335 սումեր. guz «խօսիլ», Karst, Յուշարձ. 401, 405, 411 սումեր. gu, gu-gu, gug «ձայն, ասել, խօսիլ», gude «յայտարարել, ասել», քրդ. gutin «ասել, խօսիլ», 416 մոն-դոլ. uge «խոսք, բառ», թունգուզ. ige «ուխտ», 418 ույգուր. ökmek, ögmek, չաղաթ. ögumek, օսմ. öymek «գովել»։

• «տաքութիւն» Ոսկ. ես. «տօթ ժամա-նաև բարձրացած շոգի» Գնձ., որից՝ «ուա-խառն «տօթագին և միգամած» Եփր. դտ. 335. Վկ. արև. էջ 59. Գէ. ես. Ճառընտ., գո-լանալ «տաքանալ» Ոսկ. ես., գոլոշի կամ գո-լորշի (մասնիկի համար հմմտ. բոլորշի, լայնշի) Սիր. իբ. 30. լը. 29. Եզն. Եղիշ. Փիլ. որ և գոլոշիկ Տաթև. հարց. 208, գոլոշանալ Բրս. արբեց., ջերմագոլ Ագաթ., գոլաւոր «տաք» Շիր. 66։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. wel-«գաղջ, տաք» արմատից, որի ժառանգներն են ա-ճականով՝ լիթ. vildau, vildyti «ջուրը գո-լացնել», g, k աճականներով՝ անգսք. we-alg, vloek, wlacu, նիսլ. valgr, մսգ. wlak «գոլ» պարզ արմատը պահում է հյ. գոլ, որի աճած ձևն է գաղջ։ Այս արմատը բա-ցի հայ, բալթեան և գերմանական ընտա-նիքներից ուրիշ տեղ չէ պահուած։

• Ուղիղ մեկնեց Bugge, BВ, 3, 121 (տե՛ս Pokorny, 1, 298, 302, 306)։ = Շէֆթէլովից, KZ, 53(1925), 257 և 269 դնում ալբան. vale, «տաքութիւն», մբգ. walm «տաքութիւն», հֆրիզ. wal-la «եփել», սանս. ulkā, ülmukam «հըր-դեհ» բառերի հետ, որոնք Pokorny դնում է ուրիշ արմատի տակ։ Oanini, Et. etym. 4 կիմր. gal «պայ-ծառ», իռլ. gal «տաքութիւն» բառերի հևտ։ Տէրվ. Մասիս, 1881 մայ. 6 ծա-դամով նոյն է գնում ջեր բառի հետ։

• Նոյն, Նախալ. 80 ջեր, գաղջ, սանս. ghar, զնդ. garəma, պրս. garm «տաք» բառերի հետ հնխ. ghar արմատիզ։ Հիւնք. լտ. calor «տաքութիւն»։ Schef-telovitz, BВ, 29, 43 յն. αλέα «շոգ», գոթ. wulan «տաքանալ», հբգ. walm «տաքութիւն», սանս. ulka «կրակ, հր-րային օդերևոյթ» բառերի հետ, որոնց վրայ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 28 աւելացնում է սանս. ulmuka «խա-րոյկ»։ Այս բառերը Walde, 857 և 853. Boisacq, 41 դնում են տարբեր ար-մատների տակ, ուստի և անյարմար է միացնել հայերէնի հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. գ'ոլ, Ախց. Երև Խրբ. Կր. գ'օլ, Սչ. գ'օլ «պատուհանի ապակու շշի կամ բաժակի վրայ նստած շոգին», Պլ. գօլ (միայն պահուած ամպգոլ բառի մէջ), Տփ. գոլ «գաղջ», Ռ. քօլ, Վն. կ'ոլ, Տիգ. քուլ՝, Սեբ. գ'էօլ, Հմշ. կէօլ «վառ», Ոզմ. գ'ν իւ, Մկ. կ'իւլ «տաք գոլորշի»։ Նոր բառեր են՝ ամպգոլ (հին վկայութիւնն ունի Քուչ. 46 ամպուգոլ ձևով), գոլել «վառել», գոլուկ, գոլք, արևգոլ. գոլնալ, գոլիլ, գոլգլուկ։

• ՓՈԽ.-Քրդ. ❇ kel «տաքութիւն, ջուրի առաջակ», kal «տաք, ջերմ», kel cuin «ժայթքել, զեղուլ», ❇ keli «արուի տենչա-ցող կին, էրկան փափագող այրի կին, ջերեալ ևով», [arabic word] kelin «եռալ»։

• «գոհունակ» Ագաթ. Եզն. Ոսկ. ա. թես., որից՝ գոհանալ ՍԳր, գոհութիւն «շնոր-հակալութիւն, գոհունակութիւն» ՍԳր, «Հա-ղորդութիւն» (թրգմ. յունարէնից) Ոսկ. մ. ա-25. Ագաթ., գոհացողութիւն Սիր. ժէ. 25. լթ. 20, գոհաբանել Շար. խոսր. Նար. կուս., դժգոհ Ոսկ. մ. ա. 25. Եւագր. գրուած է նաև տժգոհ Ոսկ. Կող., տժգոհիլ Փիլ. Յս. որդի, որոնք յետին տառադարձութեան արդիւնք են։ Նոր բառեր են՝ գոհունակ, գոհունակութիւն, անգոհունակ, ինքնագոհ, գոհացուցիչ, անգո-հացուցիչ ևն։

• Հիւնք. ագահ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 90 միացնում է գովել բառին։

• Նոյնպէս և Թիրեաքեան, Հայ-երան. ու-սումն. էջ 151 ծան.։

• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Սեբ. գ'օհ, Ակն. գ'օյհ, Ոզմ. գ'օհանալ, Ալշ. Մշ. գ'օյ, Տիգ. քoհmնmլ', Տփ. գուհանակ, Զթ. գ'օհօթը՝ն, գ'ուութը՝ն.-իսկ Պլ. ջէշգուհալ, Եւդ. Պլ. ջուշգուհալ, Խրբ. չուչգ'օհանք, Ասլ. ջօշգ'ալ «դժգոհիլ, գանգա-տիլ, տրտնջալ» ծագում են դժգոհ բառից ջժգոհ ձևի միջնորդութեամբ։ Ակն. ջրշգօհալ, Ախց. ջ'ըջ'գուհիլ «դժգոհիլ»։ Գւռ. ջշգոհալ ձևի նախնականն է տժգոհալ, որ երկու ան-գամ գործածում է Գիրք առաք. 433բ (փո-խանակ դժգոհիլ ձևի)։

• , ի-ա հլ. «ազնիւ քար, ակունք» Կոնկտ, Գնձ. Թղթ. դաշ. «պատուական, ըն-տիր» Խոր. աշխ. Նար. տաղ. Գնձ. գրուած է նաև գօհար, գաւհար, գուհար Կոստ. երզն 158։ Սրանից ունինք գոհար վարդ «մի տե-սակ վարդ» Նար. տաղ., որ նոյն ձևով և նշա-նակութեամբ կենդանի է դեռ Սեբ.-նոր գրա-կանում շինուած բառեր են՝ գոհարեղէն, գո-հարավաճառ. գոհարազարդ ևն։

• = Պհլ. gohar, պրս. [arabic word] gohar «գոհար». առաջին իմաստն է սակայն «տարը, իսկու-թիւն, գոյացութիւն» և այս իմաստով կցւում է սանս. gotrá-«սեռ ծագում» բառին (տե՛ս Horn, § 948)։ Պարսկերէնից փոխառեալ են նաև վրաց. გოარი գոարի «թանկագին քար» (Չուբինով, 325), արաբ. [arabic word] ǰavhār, յգ. [arabic word] ǰavāhir, քրդ. joher, ǰevahīr, թրք. jevahir, որից էլ բուլգար. dživaer, սերբ. dževerliǰu, նյն. τζιβαῖρι «դոհար». իսկ արաբականից է հյ. յետնաբար ջոհար, որ աե՛ս վարը առանձին։-Հիւբշ. 128։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, նոյն կըրկ-նում են ՆՀԲ, Bottich. Arica 74, 213, Lag. Urgesch. 934 ևն։

• , ո հլ. «գող» ՍԳր, որից՝ գողանայ ՍԳր. Եզն., «վարպետութեամբ խաբել» Ծն. իս. 20, 26. Եղիշ., «վարպետութեամբ ծած-կել, պատրուակել» Նանայ., «անհետացնել, վերացնել, ջնջել» Եփր. ծն. Ոսկ. Եղիշ., «թրշ-նամու ձեռքից կռուով մի տեղ գրաւել» Սմբ. պտմ. 105, գողակից Ես. ա. 23, գողութիւն ՍԳր, գողօնք Ծն. լ. 33. լա. 39. Եփր. թգ., գողունի Տոբ. բ. 21. Առակ. թ. 17. Մծբ. Եզն., գողանք Եփր. գող., գողացիկ Ոսկ. մ. ա. 1, գողուղի Ա. մակ. ժ. 82, գողումն Ոսկ. ես. Եփր. ել. Մծբ., գաղտագողի ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 8, յարդգող Փիլ. Շիր. Պիտառ., ջրգողեալ Ղկ. ժդ. 2. Ագաթ., մարդագող Օր. իդ. 7.-այս-տեղ է պատկանում նաև գողել «ծածկել, թագցնել» Մծբ. Վրք. հց. Միխ. աս. անծանօթ մասնիկով է գողախէժ Վրք. իգն. 151, որից գողախիժաբար «գողի կերպով, հնարքով» Ղևոնդ, էջ 96 (մի ձ. գողաիժաբար, ԱԲ ունի և գողաղիժաբար)։

• = Արտաքին նշաններից երևում է, որ բնիկ հայ բառ է. իր հետ անձուկ կերպով կապուած գաղել «ծածկել» և գւռ. գեղել «ծածկել, թագ-ցընել» բառերի հետ երևան է հանում գող, գեղ, գաղ ձևերը, որոնք մատնանիշ են անում հնխ. vol, vel, vl ձայնդարձները։ Հայե-րէն բառերը՝ իրար հետ կանոնաւոր համա-պատասխանութեամբ՝ աճած ենք գտնում նաև տ աճականով. այսպէս՝ գողտ-(որից գողտուկ), գաղտ և գեղտ (տե՛ս վերը գաղել և գաղտ բառերի տակ), որոնք ցոյց են տալիս հնխ. vold, veld, vld ձևերը։-«Գող» և «գաղտնի» իմաստների առնչութեան համար հմմտ. գերմ. stehlen «գողանալ» և ver, štohlen «ռաղտնի, ծածուկ», գոթ. Biubs «գող» և θiubjo «գաղտնի», գոթ. hlifa «գո-ռանալ» և պրուս. auklipts «գաղտնի, ծա-ծուկ», լտ. fur «գող» և furtim «ծածուկ», հսլ. tati «գող» և tai «գաղտնի», taiti «ծած. կել, կեղծել»։-Բայց հնխ. vol, vold ևն ար. մատները, որ այնպէս գեղեցիկ կանոնաւո-րութեամբ պահուած են հայերէնում, չեն գտնւում միւս ցեղակից լեզուներում. այստեղ են պատկանում թերևս միայն լեթթ. wilt «խաբել», welts «սնոտի, փուճ», լիթ. pri-vilti «խաբել», viltis «յոյս» (որ է «ինքնա-եւառէութեւն»). yeltui «սնոտի, անպէտք», հպրուս. prawilts «խաբել, մատնել», ս-րոնք յառաջանում են հնխ. vel արմատի ա-ճած velt ձևից։ Ըստ Pokorny, 1, 298 նոյն vel-արմատին են պատկանում նաև յն. οῦλος «խաբուսիկ (երազի համար ասու-ած)», իռլ. fell «կեղծութիւն, խարէութիւն», և bh աճականով՝ vele-արմատաձևից՝ յն. ἔλεσαιρομσι «խաբել, պատրել», լիթ. vilbinti «հրապուրել» (Boisacq, 243)։

• ՆՀԲ իրար է խառնում գաղտ, ղօղել, ղուղակել։ Bugge, Btrg. 38 համեմա-տում է զնդ. gadha և աֆղան. γal «գող, աւազակ» բառերի հետ։ Հիւնք. քօղ բառից։ Meillet, MSL, 9, 150 գող, գաղտ համեմատեց լեթթ. wilt «խա-բել» բառի հետ։ Հիւբշ. 431 աւելաց-նելով նաև վերի միւս եւրոպաևան ձև-վերը, միացնում է նրանք սանս. vrthā «ըստ կամս, ձրի, սնոտի, թիւր» բա-ռին և նշանակութեանց տարբերութեան պատճառով անստույգ է համարում։ Patrubány, SA, 1, 5 ֆրանս. vol-eur լտ. fur-are, in-vol-are։ Scheftelovitz, BВ, 29, 43, լտ. volare «թռչել», velox «արագ», ռուս. vilatl «վազվզել» բա-ռերի հետ, ինչպէս որ ֆր. voler է «թրռ-չել և գողանալ», Karst, Յուշարձ. 414 մոնգոլ. xulagai, կալմ. xulugai, թուն-գուզ. մանչու. xulxa «գողութիւն», ա-րևել. մոնգոլ. xulagu, կալմ. xulu, kulu «գողանալ», 418 ույգուր. okri, ok-rin «ծածուկ», okrik «գող», չաղաթ. ogri «գող», ogrin «ծածուկ», եակ. vor "գող-նալ», voru «գող» ևն։ Պատահական են թուշ. ղ'օլօ ևն։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Հճ. գ'ող, Ննխ. Պլ. գօղ, Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Սչ. գ'օղ, Ռ. բօղ, Վն. կ'ող, կ'ուղ, Ղրր. կ'օղ, կ'եօղ, Սեբ. գ'էօղ, Ասլ. գ'էօ՛ղ, Հմշ. Մկ. Շմ. կէօղ, Տփ. գուղ, Ոզմ. գ'νուղ, Տիգ. քուղ, Զթ. գ'իւղ, Ազլ. գ-իւղ, Մրղ. կուէղ, Սլմ. կ'ուէղ. -բայական ձևից հետաքրքրական են Երև. գ'օղանալ, Ջղ. գ'ողանալ, Հճ. գ'օղնօլ, գ'օղնել, Ալշ. Մշ. գ'օղ-նալ, Պլ. Ննխ. գօղնալ, Ռ. քօղնալ, Ղրբ. կ'ու-ղա՛նալ, Շմ. կէօղանալ, Ասլ. գ'էօղանալ, Տիգ. քօղնmլ՝, Զթ. գ'ուղնօլ, Ագլ. գ.ղա՛նիլ ևն։-Նոր բառեր են՝ գողնովի, գողգողի, գողեգող, գողլկանի, գողծրի, գողկապ, գողնիկ, գող-պարտակ, ձիագող ևն։

• «փափուկ և անուշ» Տիմոթ. կուզ, էջ 324. Սարկ. լս. Տօնակ. Վանակ. յոբ. Մխ. այրիվ. էջ 9, որից՝ գողտրիկ Փիլ. Լծ. կոչ. Խոսր. Վանակ. յոբ. Տօնակ., գողտրաբար-բառ Թէոդոր. մայրագ., գողտրական Նար. 115. -«ողտր բառը «լոյծ» նշանակութեամբ գործածում է երկու անգամ Տիմոթ. կուզ, էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 82-83)։

• ՆՀԲ համեմատում է Ջղ. ροղanς քաղցր ձևի հետ. Տէրվ. Պատկեր, 1891, K 14, էջ 331-4 թաղցր բառի հետ հնխ. svadu ձևից, հմմտ. լն. ἠδύς, լտ. suavis, լիթ. saldus. հայերէնի նախա-ձևն է *քաղտր։

• . ի հլ. «էութիւն. եղած բան, գոյա-ցութիւն. 2. Աստուած. 3. հարստութիւն, ինչք» Հռ. դ. 17. Բ. Կոր. բ. 11, 12. Եզն. Մծբ., «գո-յութիւն, գտնուիլը» Եփր. համաբ. 216, որից՝ գոյիւ, գոյիւ իւրով, գոյիւ չափ «լրիւ, ամբող-ջապէս» Ոսկ. յհ. բ. 3. Ագաթ. Եզն. Մրկ. ժբ. 44, գոյարար Եզն., գոյապէս Ոսկ. յհ. ա. 17, գոյաւոր «հարուստ» Ոսկ. յհ, բ. 31 և ես.. գո-յաւորութիւն Իմ. ժզ. 21. Ոսկ. մ. ա. 21, գո-յութիւն Եզն. Մծբ., չգոյ Հռ. դ. 17. Բ. կոր. ը. 12. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 6, գոյափոխիլ Մ. Մաշտ. էջ 177 բ., առ ի չգոյէ ՍԳր. Եփր. Բ. կոր. բա-յական ձևով ունինք գոլ (անորոշը) «գտնուիլ, լինել, գոյութիւն ունենալ» Կիւրղ. թգ. պակա-սաւոր բայ, որից մնում են միայն գոմ, գոս. գոյ, գոմք, գոյք, գոն, զոյր, գուցէ, գոլով ձե-վերը. ոսկեդարեան մատենագրութեան մեջ սրանցից գործածական են միայն երրորդ դէմքերը, այն է՝ գոյ, գոն, գոյր, գուցէ. միւս դէմքերը նմանողութեամբ շինուած են յետ-նաբար և խիստ քիչ գործածական են. շաղ-կապի կարգ է անցած գուցէ «մի՛ գուցէ, չլի-նի որ» ՍԳր. «թերևս» Եւս. քր. յետնաբար ստեղծուած են նաև գոյանալ, գոյացութիւն, գոյացողութիւն, գերագոյ, ինքնագոյ, ինքնա-գոլ ևն. Տիմոթ. կուզ, էջ 195 ունի գուութիւն փխ. գոյութիւն։-Նոր բառեր են՝ գոյականա-բար, գոյականակերտ, գոյականացուցիչ։

• = Բնիկ հայ բառ, որ պատկանում է հնխ ves-արմատին. սրա բուն նշանակութիւնն է «մնալ, բնակիլ, տունուտեղ լինել», որից յա-ռաջացել են սանս. vásati «բնակիլ, մնալ, գիշերել», vasati-«բնակարան, բնակութիւն, բոյն», vastu-«տեղ, վայր, բան, իր», զնդ. vañhaiti «բնակում է», հպրս. a-vahana «բնակատեղի», յն. հոմեր. ἀεσα νύϰτα «գի-շերել», գոթ. wisan «մնալ, բնակիլ», հբգ. ωist և հիսլ. vist «բնակավայր», հիռլ. foss, feiss։ «մնալ, հանգիստ առնելը», կիմր. ar-os «մնալ, սպասել»։ Հնխ. ves կազմուած է նախնական au «բնակիլ» արմատից՝ -es-աճմամբ, իբր aves, կրճատ՝ ves (Walde, 829. Boisacq, 16)։ Վերի նշանակութիւն-ները բնաւ համապատասխան չեն հայերէ-նին. բայց նոյն ves արմատը գերմանական լեզուների մէջ ստացել է «լինել, գոյ լինել» նշանակութիւնը, որ ճիշտ համաձայն է մեր բառի նշանակութեան, այսպէս՝ գոթ. wisan «լինել», was «էի», wists «գոյու-թիւն, բնութիւն», հբգ. wèsan «լինել, գոյ լինել, ներկայ լինել», wist «էութիւն, գո-յութիւն», գերմ. war «էի», gewesen «ե-ղած», անգլ. was «էր, կար» ևն։ Հնխ. ves-արմատը պահուած չէ մեր մէջ ներկայի ձևով, ուր պիտի տար հլ. *գեմ, *գես, *գե, այլ միայն կատարեալի ձևով. հնխ. vóse> հյ. գոյ-և կամ ըստ Meillet. M 19. 18z ներկայի *vos ձևից է. հմմտ. հիռլ. foaid «զիշերը միասին անց կացնել, քնել» (Po-korny, 1, 307)։-Հիւբշ. 435։

• Peterm. 25, 35 սանս. bhū, յն. φυ-ւտ. fu-«լինել»։ Windisch. 47 սանս. bhū։-Gosche. 64 սրանց վրայ աւե-լացնում է նաև պրս. [arabic word] būdan «լի-նել»։ Bopp, Abhd. d. Ak. d. w. zu Berlin, 1846, 318 գոմմ է գամ= սանս. gam բայից, ինչպէս եղանիլ գալիս է ելանել բայից։ Ascoli, KZ,17, 145 հանում է վերի vas արմատից։

• Նոյնը կրկնում է Հիւբշ. ZDMG, 3օ (1882), էջ 119 և Arm. Stud.։ Uanini, Et. etym. 234 գոլ (լինել) = քէշուա լեզւով go «լինել»։-Bugge, KZ, 32, 6-7 հակառակ է Հիւբշմանի մեկնու-թեան, առարկելով, որ հնխ. vēsō, vē-scti պիտի տային հյ. *զեմ, *զես, *գե. և զուցէ բառից հետևցնելով, որ բալի նախաձևն է *գոյմ. *գոյս, *գոյն ևն, կցում է հնխ. bheumi ձևին, իբրև սանս bhū ևն։-Meillet, MSL, 8, 155 և Dial indo-eur, 104 դնում է հնխ. ves ար-մատի կատարեալից՝ վերի ձևով։ Հիւնք. կամ բայից։ Karst, Յուշարձ. 418 թրք ol-maq «լինել» բայի հետ։

• , ո, ի հլ. «գոյն, երանգ, ներկ» ՍԳր. Եւս. քր., «դալուկ, դեղնցաւ» Օր. իր. 12. նո-րագիւտ Բ. մնաց. զ. 28, «կերպ, ձև, տեսակ» Եւս. քր., որից՝ գունել «գոյն տալ, ներկել» Բ. մակ. բ. 30, «ձևացնել, կեղծել» Փիլ. լին. Խրսր. պտրգ., գունաւոր Մծբ., գունաւորել Ոսկ. մ. բ. 21, գունատ Ոսկ. եբր., գունատու-թիւն Ոսկ. մ. բ. 9, գունեան Խոր. Յհ. կթ., գու-նեղ Վրդն. դան. Ոսկ. գծ., գոյնագոյն Եսթ. ա Բ Դ. մակ. է. 11. Ադաթ., անգոյն Ոսկ. եբր., բազմագոյն «շատ տեսակ» Կոչ., այնգունի «այնպիսի» Ոսկ. սղ. (նորագիւտ բառ), բազ-մագունի Եզեկ. ա. 4, 27. ը. 2. Փարպ., երկ-նագոյն Ես. գ. 23. Եղեկ. ժզ. 10. Ագաթ., շա-ռագոյն Ծն. իե. 25, կապուտակագոյն Ագաթ., կարմրագոյն Ղևտ. ժգ. 43, կանաչագոյն Կոչ., տգոյն «անգոյն» Ոսկ. եբր. եփես. 631. Սարգ. յկ. դ. էջ 60 բ., տգունիլ Եփր. պհ., գոյնզգոյն (նոր գրականի մէջ) ևն։ Այս-տեղ են պատկանում նաև գոյն «երաժշտա-կան մի խազ» ԱԲ, գոյնիկ «ԳԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս (հմմտ. պրս. [arabic word] rang «գոյն» և Կովկասի թրք. [arabic word] rangi «մի տեսակ եղանակ») և -գոյն՝ իբրև սաստկական մասնիկ գործա-ծուած ածաևանների վրայ. ինչ. հեռագոյն, բացագոյն, նեղագոյն, խստագոյն, զօրա-գոյն, ընդարձակագոյն, խոնարհագոյն ևն։ Կրճատուած է գոն ձևով՝ ո՛րգոն «ինչպէս, իբր» բառի մէջ (գրուած նաև որգովն) Պիտ. Պորփ. Թր. քեր. որ կազմուած է ճիշտ պհլ. čygwn>պրս. cigōn, բուն «ի՛նչ գոյն» բա-ռի պէս, որ յետոյ սղուելով եղել է čiūn, cun «իբր, պէս»։ Վերջապէս այս արմատին են կցւում գունակ, դժգոյն, հանգոյն, հանգու-նակ բառերը, որոնք սակայն ո՛չ թէ հայերէ-նի մէջ կազմուած ձևեր են, այլ իրանեանից փոխառեալ պատրաստի ձևեր (սրանց վրայ տե՛ս առանձին)։

• = Պհլ. gūn «դոյն, տեսակ», սոգդ. γwn «գոյն, եղանակ, ձև», պազենդ. gūn «գոյն». պրս. [arabic word] gūn «գոյն, երանգ», [arabic word] gūnāgūn «գոյնզգոյն, երփներանգ, պէսպէս, կանազան», զնդ. gaona-«կերպ, եղանակ, գոյն» (գտնւում է միայն բարդութեանց ծայ-րը, ինչ. zairigaona-«դեղնագոյն) (=պրս. [arabic word] zargūn), hamagaona-«նոյնագոյն»= պրս. [arabic word] hamgūnևն). (Horn, § 946, Bar-thiolomac, 482)։ Իրանեան բառի առաջին և նախնական նշանակութիւնն է «մազ, յատ-կապէս անասունների մազը. 2. մազի գոյն և յետոյ ընդհանրապէս գոյն. Յ. տեսակ, ձև, եղանակ»։ Այս երեք յաջորդական նշանա-կութիւնները պահում է դեռ զանդկերէն gaona-, մասամբ նաև աֆղաներէն γuna. որ նշանակում է «մազ. 2. գոյն»։ Իմաստի այս զարգացումը, որ ըմբռնելի է անասնա-պահ ժողովրդի կեանքի համար, գտնում ենք նաև (ըստ Lidén, IF, 19, 317) ֆիններէն լեզուի մէջ, ուր karva ունի ճիշտ նոյն նշա-նակութիւնները։-Հիւբշ. 128։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ սանս. guna։ Peterm. 25, 29, 33, 148 սանս. guna, արաբ. laun, պրս. gun։ Boрp, ll, 206-9 զոյն «երանգ»=պրս. guna, իսկ -զոյն մասնիկը =սանս. guna «ո-րակ, լաւութիւն»։ Karst, Յուշարձ. 428 թթր. boǰ, bot «գոյն»։

• ԳՒՌ.-Ննխ. Պլ. (հին լեզւով), Տփ. գուն, Ալշ. Ախց. Կր. Մշ. Սեբ. Սչ. գ'ուն, Ոզմ. գ'νուն, Հմշ. կուն, Վն. կ'ոն, Մկ. կ'իւն, Խրբ. գ'օն։ Նոր բառեր են՝ գունգունատիլ, գունե-վան։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ვვენი գվենի, ❇აინა գվինի, გუნი գունի «դալուկ, դեղնութիւն» փոխառեալ է հյ. գոյն «դալուկ» բառից, ըստ որում այս նշանակութիւնը չկայ իրանական լեզուների մէջ։-Իսկ ուտ. գոն, գոմ «գոյն» կարող է թէ՛ հայերէնից լինել և թէ՛ պարն-կերէնից։