to repeat the psalms;
to compose psalms.
ψαλμολογέω psalmos dico, condo. Սաղմոս յօրինել եւ ասել.
Եւ մեք սաղմոսաբանեսցուք, եւ յոլովս գրեսցուք եւ չափեսցուք. (Առ որս. ՟Թ։)
salmodic;
—ք, psalms.
ψαλμικός psalmicus. Սապհական սաղմոսաց.
Սաղմոսականին սրբազնաբանութեան։ Սաղմոսականցն սրբազնաբանութեանց. (Դիոն. եկեղ.։)
ի սաղմոսական երգոց։ Սաղմոսական երգն. (Լաստ.։)
Ի դաւթեան երգոցն զսաղմոսականն առցուք նուագս. (Ոսկ. սղ.։)
այսորիկ սաղմոսականք մեծին դաւթայ՝ գերագոյն քան զբոլոր մարգարէիցն դասու. (Մագ. ՟Լ՟Ա։)
singing psalms together.
Որ սաղմոսէ կից ընդ այլում. երգակից. պաշտօնակից.
Ողջ լերուք եւ դուք սաղմոսակիցք իմ, եւ եղանակակից. (Ճ. ՟Ա.։)
Երկնայինք երեւէին, եւ սաղմոսակից լինէին մարդկան. (Հ. կիլիկ.։)
cf. Սաղմոսասաց.
ψαλτῳδός, ψαλμῳδός psalmorum cantor. Որ նուագէ զսաղմոս. սաղմոսերգու, եւ հարկանօղ զսաղմոսարան հանդերձ երգով. եբր. միզրէր. տես (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 33։ ՟Թ. 33։ ՟Ժ՟Է. 19. 27։ ՟Ի՟Թ. 28։ ՟Բ. Մնաց. ՟Է. 11։ ՟Ի. 22։ ՟Լ՟Է. 15։)
Զնմանէ իսկ նշանակէ սաղմոսանուագն։ Ի սոյն եւ սաղմոսանուագն յորդորէ. սաղմոսանուագն եւ ի ճանապարհին իսկ որոգայթ եդեալ ասէ. (Ագաթ.։ Խոսր.։)
Կամ որպէս Սաղմոսական. ψαλμῳδικός, ψαλμικός.
Սաղմոսանուագ ձայնիւ կամ ձայնից. (Ոսկ. զատիկ.։ Ասող. ՟Գ. 32։)
Սաղմոսանուագ երգոյն, կամ երգով. (Նար. խչ.։ Երզն. մտթ.։)
reciting, singing psalms, praising;
psalmist.
ψάλτης յորմէ Փսաղտ. psaltes, psalta, psalmista ψάλλων cantor ἰεροψαλτής sacrorum cantor ᾅδων, ᾅδουσα cantor, cantatrix. Որ սաղմոս ասէ կամ երգէ. երգիչ սաղմոսաց. սաղմոսերգու. սաղմոսանուագ. տես (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 15։ ՟Ա. Եզր. ՟Է. 27. 46։)
Դասք սաղմոսասաց, եւ պարք պաշտօնէից. (Լաստ. ՟Ի՟Գ։)
Երգեցիկք սաղմոսացք՝ արք եւ կանայք.
Սարկաւագք ... գրակարդացք, սաղմոսասացք. (Մխ. այրիվ.։)
cf. Սաղմոսերգութիւն.
Միշտ սաղմոսասացութեան պարապէին. (Լաստ. ՟Ի՟Բ։ 1)
psaltery, harp, decachord, dulcimer, tympanum;
psalter, psalm-book.
ψαλτήριον psalterium. Գործարան կամ նուագարան սաղմոսելոյ. որ եւ ՍԱՂՄՈՍ. քնար տասնաղի՝ որ հարկանի ինուագել զերգս. եբր. ... Տես (Սղ. ՟Լ՟Բ. 2։ ՟Ղ՟Ա. 4։ Իմ. ՟Ժ՟Թ. 17։ Յոբ. ՟Ի՟Ա. 12։ Ես. ՟Լ՟Ը. 20։ Նար.։)
ՍԱՂՄՈՍԱՐԱՆ. որպէս Գիրք սաղմոսաց.
զոր եւ դաւիթ ի գլուխ մարգարէական սաղմոսարանին գրեաց։ Զոր դաւիթ սաղմոսարանաւն երգէր. (Իսիւք.։)
Սաղմոսարանն երգէ յառաջ քան զարեւ զանուն նորա. (Ագաթ.։)
Երկայն բանք, եւ նոր սաղմոսարանք, եւ հակառակաձայնք դաւթի. (Առ որս. ՟Թ։)
Բաւականացայց հանապազորդեան յանդիմանութեամբ սաղմոսարանին. (Նար. կ.։)
ՍԱՂՄՈՍԱՐԱՆ. որպէս Սաղմոսանուագ. ψαλμῳδός psalmicen.
Ասէ սաղմոսարանն. համբարձէք իշխանք. Լուր դու, զինչ ասէ սաղմոսարանն. (Կոչ. ՟Ժ։ Նիւս. կազմ.։)
a psalm.
Փոխ սաղմոսի. սաղմոս ինչ.
Ի սկզբանէ սաղմոսափոխիս մինչ ի կատարած. (Լծ. նար.։)
to recite, chant or sing psalms.
ψάλλω psalmos dico. Սաղմոս ասել.
Սաղմոսեցէք աստուծոյ մերոյ, սաղմոսեցէք թագաւորին մերոյ. (Եպիփ. սղ. եւ Ժմ. հին.։)
Ուրախութեամբ սաղմոսեսցուք առաջի նորա։ Սուրբն դաւիթ սաղմոսեաց առ տէր։ Աղօթք հանդերձ սաղմոսելով. (Խոսր.։ Լմբ. յայտն.։ Ճշ.։)
cf. Սաղմոսերգու.
cf. Սաղմոսերգու. ψαλμῳδός psalmista, psaltes ᾅδων cantor.
Ի սաղմոսերգացն, եւ ի դռնապանացն. (՟Բ. Եզր. ՟Ժ. 24։)
Դռնապանս եւ սաղմոսերգս. (Նախ. նեեմ.։)
Յեղականն՝ մակդիր Դաւթի.
վասն այսր եւ սաղմոսերգն ասէ. (Բրս. չար.։)
Զոր յայտնապէս եցոյց մեզ դաւիթ սաղմոսերգն. (Իսիւք.։)
Սաղմոսերգն ասէ։ Բան սաղմոսերգին։ Ըստ բանի սաղմոսերգին. (Փարպ. ստէպ։)
Յանդիման կացուցանէ եւ սաղմոսերգն՝ ասելով. (Բրս. հց.։)
Ասացեալ է սաղմոսերգին, թէ մոռա զժողովուրդ քո. (Կոչ. ՟Է։)
cf. Սաղմոսերգու.
Սաղմոսերգեացն ասաց ի դէմս յիսուսի. տէր ասաց ցիս՝ ասէ, որդի իմ ես դու. (Կոչ. ՟Ժ։)
cf. Սաղմոսերգու.
cf. Սաղմոսերգու.
ψαλμῳδός, ψάλτης psalmista, psaltes, -ta. Նոյն ընդ Սաղմոսերգ. սաղմոսերգու. որպէս մակդիր դաւթի.
Որպէս սաղմոսերգօղն ասէ։ Զմեծ սաղմոսերգօղն ընթերցիր։ Ըստ սրբոյն սաղմոսերգողին։ Նորուն իսկ սաղմոսերգողին։ Լուտք ի սաղմոսերգողէն. (Ճ. ՟Գ.։ Պրոկղ. ի կոյսն.։ Կիւրղ. գանձ.։ Պիտ.։ Ոսկ. Գանձ.։)
Այս հոդի եթէ զհովիւ առցէ, սաղմոսերգող (կամ սաղմոսօղ) առնէ (որպէս զդաւիթ). (Ածաբ. պենտեկ.։)
Եւ որպէս Դպիր, փսաղտ. երգիչ.
Յորոց մի գրակարդաց էր նորա, եւ միւսն սաղմոսերգող։ Սարկաւագաց եւ պաշտօնէից եւ կարդացողաց եւ սաղմոսերգողաց. (Ճ. ՟Գ. եւ Ճ. ՟Զ.։)
psalmist, psalm-signer.
ψαλμῳδός, ψάλτης psalmista, psaltes, palmicen. որ եւ ՍԱՂՄՈՍԵՐԳ. ՍԱՂՄՈՍԱՆՈՒԱԳ. ՍԱՂՄՈՍԵՐԳՈՂ. ՍԱՂՄՈԻՍԵՐԳԻՉ. Երգիչ սաղմոսաց. սաղմոսասաց. դաւիթ, եւ հետեւօղք նորա. եւ Դպիր. կղերիկոս. երգիչ. փսաղտ.
Սաղմոսերգուն ասաց ի դէմս յիսուսի։ Զնոյն եւ սաղմոսերգուն ուսուցանէ։ Սաղմոսերգուին ասելով. (Կոչ. ՟Ժ։ Կիւրղ. ղկ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Զոր եւ սաղմոսերգուն վարդապետէ ի սուրբ հոգւոյն։ Սաղմոսերգուն գոչէ ասելով. (Փարպ.։)
Ձայն բազմութեան սաղմոսերգուաց լսելի եղեւ քաղցր յոյժ. (Խոր. ՟Բ. 85։)
Առաջին աստիճան կղերիկոսաց, որք են սաղմոսերգուքն (կամ սաղմոսերգունքն). (Մաշտ.։)
Գայ սաղմոսերգուն (ըստ մեզ՝ սարկաւագն) ի մէջ եկեղեցւոյն, եւ ինքն միայն առանց օգնականի ասէ, Սաղմոս ասացէք աստուծոյ մերոյ. (Պտրգ. աթան.։)
to sin psalms, to praise.
ՍԱՂՄՈՍԵՐԳԵԼ. Երգել զսաղմոս. սաղմոսել.
Եւ դաւիթ մարգարէութեամբն սաղմոսերգէր. (Իսիւք.։)
Վասն այսորիկ սաղմոսերգեալ լինի յաւուր եօթներորդի, աւետարանեցէք օրստօրէ զփրկութիւն նորա. (Ոսկիփոր.։)
psalm-singing, psalmody.
ψαλμῳδία cantatio psalmorum, psalmus. Երդ սաղմոսաց. սաղմոսասացութիւն. սաղմոս.
Սաղմոսերգութիւն զախտս խաղաղէ։ Սաղմոսերգութեան հպատակեա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Բ։)
Աղօթք հանդերձ սաղմոսերգութեամբ։ Խաչակրօն անդադար սաղմոսերգութեամբ. (Ճշ.։ Շար.։)
Տունս ինչ յաստուածապատում սաղմոսերգութենէն երգեր ի տանջանսն։ Ասէ ի կատարածի սաղմոսերգութեանն. (Նիւս. թէոդոր. եւ Նիւս. կազմ.։)
Զվկայութիւնս ի վերայ բերէ ի սաղմոսերգութենէն։ Որպես եւ սաղմոսերգութիւնն ասէ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. եփես.։)
small psalter;
short psalm.
ՍԱՂՄՈՍԻԿ կամ ՍԱՂՄՈՍԿՈՒՆՔ. Փոքրիկ կամ փոքրադիր սաղմոսարան.
Ետ ինձ աստուած զփոքր սաղմոսկունս զայս. (Վրք. հց. ձ։)
psalm-singer, clerk.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «սաղմոսասաց, փոխ-առաց դպիր» Կանոն. Յհ. իմ. ատ. էջ 22, որից սաղմոսողոգութիւն Եւագր. 74, Լմբ. մատ. էջ 139, Վրք. հց. Բ. 554։
• = Յն. φαλμολόγος «սաղմոսասաց» բա-ռից, որ կազմուած է φαλμός «սաղմոս» և λόγος «բան, խօսք» բառերից։ (Չունի Ba-illy, բայց գիտէ Sophocles էջ 1178ա)։-Աճ.
• ՆՀԲ «ի բայէս ոգել, յն. λέγω կամ աղաղակել, յն. ὄλολώζω, լտ. ululo»։
ψαλτήρ psaltes, cantor. Սաղմոսասաց դպիր. փսաղտ. (ի բայէս ոդել. յն. լէ՛ղօ. կամ աղաղակել. յն. օլօլի՛ղօ. լտ. ուլու՛լօ ). կամ աղաղակել).
Թէ՛ կէս սարկաւագաց, եւ թէ՛ սաղմոսողոգ։ Չէ՛ պարտ գրակարդացի կամ սաղմոսողոգի կտաւ զուսովք սրկանել։ Ոչ է պարտ աւելի զոմանս քան զկանոնեալ սաղմոսողոգսն ի բեմն հանել. (Կանոն.։)
Ի սաղմոսողոգէն եւ ի հրեշտակական դասուէն սկսեալ՝ տանին յանգել յեպիսկոպոսն եւ ի քրովբէական դասն. (Յհ. իմ. ատ.։)
psalm-singer's office.
Պաշտօն սաղմոսասաց դպրաց.
Մինչդեռ մանուկն է, զպաշտպանութեան գործսն կատարեսցէ, զընթերցողութեանն, զսաղմոսողոգութեանն (կամ սաղմոսերգութեան). (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Սաղմոսերգութիւն.
ՍԱՂՄՈՍՈՂՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԱՂՄՈՍՈՒԹԻՒՆ. cf. Սաղմոսերգութիւն.
Պատրաստեալ գտցուք ղուարթացեալ մտօք ի սաղմոսութեանն։ Ի սաղմոսութիւն անդ։ Մխիթարեա՛ սաղմոսութեամբ. (Եւագր. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Սաղմոսերգութիւն.
ՍԱՂՄՈՍՈՂՈՒԹԻՒՆ կամ ՍԱՂՄՈՍՈՒԹԻՒՆ. cf. Սաղմոսերգութիւն.
Պատրաստեալ գտցուք ղուարթացեալ մտօք ի սաղմոսութեանն։ Ի սաղմոսութիւն անդ։ Մխիթարեա՛ սաղմոսութեամբ. (Եւագր. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
arctus;
Charle's wain, the Great Bear;
ursa major.
ՍԱՅԼԱԿԵՐՊ ԱՍՏԵՂՔ. ἅρκτος ursus. Սայլք. աստեղք հիւսիւսոյ, որ եւ ասին ԱՐՋ մեծ եւ փոքր.
Որ բնակեալ իցեն ի ցրտաշունչ աշխարհն հիւսիւսոյ, որ մերձաւոր դրացիք են շրջանաց սայլակերպն աստեղաց. (Վեցօր. ՟Ղ։)
diastasis.
diastasimeter, distance-meter.
title.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մակագրութիւն, վերնագիր, արձանագիր, մականուն» Մխ. դտ. և օր. թգ. Մագ. տիտղոսատր (նոր բառ)։
• = Յն. τίτλος «տիտղոս, խորագիր, վեր-նագիր, արձանագրութիւն, հատուած գրոց», որ փոխառեալ է լտ. titulus հոմանիշից. սրա ծագումն էլ անստոյգ է (տե՛ս Waldè 782), յոյնից կամ լատինից են փոխառեալ վրաց. ტიტლო տիտլո, ֆրանս. titre, գերմ. Titel, ռուս. титулъ ևն ևն։ Լտ. titulus բառը նախապէս նշանակում էր «այն տախտակը՝ որ յաղթութեան ժամանակ հաստատում էին մի գաւազանի ծայրին և նրա վրայ խոշոր տառերով գրում գերիների թիւր, գրաւուած քաղաքների անունը ևն» (Ernout-Meillet, էջ 1000)։-Հիւբշ. 384։
• ՀՀԲ դրած է լատինից։ ՆՀԲ «լտ. դի՛-դուլուս, յորմէ յն. դի՛դլօս, լծ. և թի-թեղն»։ Հիւնք. յն. և լտ. ձևերը։
ՏԻՏՂՈՍ կամ ՏԻՏԼՈՍ. Բառ լտ. դիդուլուս. titulus. յորմէ յն. դի՛դլօ՛ս. τίτλος . Մակագրութիւն. վերնագիր. արձանագիր. մականուն. վերտառութիւն. եւ տախտակ. (լծ. եւ թիթեղն).
Օրինադրութիւն. տիտլոսն առաջին գլուխս դ ունի. երկրորդ՝ գլուխս ուի է։ (Տիտղոսն ՟Զ։) Ի ժ տիտլոսէն։ Ի իզ տիտլոսէն. եւ այլն։ (Մխ. դտ. կամ Օրէնք թգ.։)
Ո՛րքան յօշեալ հերձաւ տիտղոս մակաւասար տունկ. քանզի ծառն կաղնի, եւ այլն. (Մագ. ՟Ձ՟Ա։)
ruler.
ruling;
prevailing, predominant;
ruler, master.
cf. Տիրապէս.
Երկաքանչիւրքն զիշխանութեամբն եւ զտիրողաբարն յայտ առնեն զմահն. (Նանայ.։)
cf. Տիրութիւն.
Հնազանդ ձերոյ տիրողութեանդ՝ մեք, եւ աղուանք. (Կաղանկտ.։)
young, in infancy;
deformed, disfigured, ugly, sorry, bad.
Պակասաւոր եւ թերի յիւրումն վիճակի. տկար եւ տգեղ մարմնով կամ հոգւով. (իբրու տխուր եւ եղծ)
Այր ցասկոտ՝ տխեղծ է կերպարանօք. (Ոսկ. ես.։)
Ի թմբրական գինւոյն հրաժարեցուցէ՛ք զտխեղծսն եւ զհիւանդացեալսն ոգւով զընկերսն։ Մարմնոյն արգասեօք տխեղծ։ Ի բա՛ց մերժեցէ՛ք զբան տգեղ եւ տխեղծ։ Ցանկալի էր մանուկն, ոչ տխեղծ ինչ, ոչ տգոյն. (Փարպ.։ Պիտ.։ Ճշ.։ Ոսկ. եբր.։)
Վասն տգիտութեան, կամ վասն տխեղծ հասակի չկարիցէ ինչ արժանիս իմանալ զնմանէ։ Մանուկն յաղագս տխեղծ հասակին՝ տեսեալ օձ՝ ձուկն կարծէ զայն։ Առաւել եւս մանկաւոյն. զի բազում անմտութիւն է դեռ ի տխեղծ հասակին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ Երզն. մտթ.։ Բրսղ. մրկ.։)
to be spoiled, disordered, corrupted.
Տխեղծ լինել. խանգարիլ.
Տխեղծանան եւ զգայութիւնք (ի գինւոյ). (Պիտ.։)
imperfection;
deformity;
infancy, youth.
Եւ թերեւս մարմնոյս անարգասի տխեղծութիւն՝ փոքրագոյն է ասել՝ վասն հոգեւոր իրացն՝ խազմութեամբ. (Պիտ.։)
Կաթամբ սնանել, եւ ի գիրկս մօրն հանգչել անդէն ի տխեղծութեանն. (յն. ի սկզբանն)։ Տհղայն վասն տհասութեան եւ տխեղծութեան հասակին, երիտասարդն սակս առոյգութեան. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ Տօնակ.։)
weak side.
simple-minded.
• տե՛ս Կեղծ։
Տխերծ. տխմար. տղայամիտ.
Մարթի ի մանկութենէ զծերութեան միտս ունել, որպէս ծերք ի ծերուեւեան խակք իցեն եւ տկեղտ. (Ոսկ. եբր. ՟Է. յն. որ է նոր, կամ տղայ։)
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
• . ո հլ, (յետնաբար նաև ի հլ.) «փոքր մանուկ, երախայ. 2. մատաղատի. 3. պատանեակ» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Եղիշ. «պարզամիտ, տգէտ» Մեկն. ղկ. Լմբ. պտրգ. Արևելեան գրականում բառս յատուկ է մի-այն արական սեռին, բայց մեր արևմտեան գրականում, ինչպէս և գրաբարում և միջին հայերէնում թէ՛ արական և թէ՛ իգական սե-ռին. հմմտ. Տայր Աննա ստինս տղային և անուանեաց զնա Մարիամ. Եւ առեալ Ան-նա զտղայն Մարիամ (Յայսմ. սեպտ. 8). Ողորմիմ մօրն իմում և քեռն իմում, զի տր-ղայ է (Վրք. հց. ա. 114). Տղայ աղջիկ (այն է «փոքր աղջիկ» Վրք. և վկ. Բ. 422-3). եւ ունէր ի նմանէ դուստր մի տղայ (իմա փոքրիկ) Ռիթայ անուն (Սմբ. պտմ. 116), որոնց համեմատ են գալիս նաև տղայաթաղ, տղացկան, տղաբերք, որոնք անշուշտ միայն արու տղաների համար չեն, այլ և աղջիկնե-րի։ Այս բառից են տղայաբարոյ Ոսկ. ա Թես. տոալագոյն Կոչ. տղայահանճար Բուզ. տղայակոտոր Իմ. ժա. 8. տղայանալ Ա. կոր. ժդ. 20. Եփր. ծն. տղա(յայհասակ Անկ. գիրք նոր կտ. 143, 145, 312. տղայիկ Բուզ. 219. տղարուք (չունի ԱԲ) «որդու ծննդեան տօնը» Տաթև. հարց. 321։
• = Ասոր. [arabic word] talyā, [arabic word] təlē «տղայ, աատանեակ». բնիկ սեմական բար. հմմտ. եբր. [hebrew word] tā̄le «մատղաշ գառ», արամ. taliā «տղայ, գառնուկ», [syriac word] talīϑā «աղ-ջիկ, տալիթայ», սաբ. [hebrew word] tli «գառ», ա-րաբ. ❇ talā «գառն, ուլ, եղնիկի ձագը», [arabic word] talay «փոքրիկ գառ կամ ուլիկ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 865), ն. արաբ. tully «արու գառ». եթովպ. talū «այծ» (տե՛ս նաև տալիթայ)։-Հիւբշ. 317։
• Ուղիղ մեկնեց նախ La Croze, ըստ Lag. Arm. Stud. § 2229, որից յետոյ նոյնը Müller SWAW 41, 13 և Spiegel Bvs 4, 462։ Canini, Et. étym. I86 եբր. tula, սանտ. tala։ Հիւնք. կտղանք բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 78 լիւկ. tidei և ետր. clan «որդի» հայերէնի հետ միասին փոխառութիւն է դնում ասորա-կանից։ Գազանճեան, Տարեց. Պապիկե-անի 1905, էջ 125 և Արև. մամ. 1907, 934-5 տճկ. չաղա «մանուկ»։-Տղաց-կան բառի ստուգաբանութեան մասին խօսում է Գ. Անդրէասեան, Արևելք 1898 հոկտ. 19 և մեկնում է «տղայառու + ական»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տղա, Ակն. Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դղա, Խրբ. Տիգ. դղm, Ագլ. տղօ, Սվեդ. դղօ, Հճ. դօղ», Զթ. դօղօ, դօղո, Հմշ. (ըստ Մառ Зan. Koл. Bocт. I) դաղա։ Նոր բառեր են տղամարդ, անտղայ, անտղամարդ, տղաբերք, տղաթոր, տղակութիւն, տղակուց, տղահայր, տղաղջիկ, տղաճուտ, տղամայր, տղայրուք, տղատէր, տղատուն, տղեկ, տղութ, տղեկութ, տղով, տղովանալ, տղացկան։ (Վերջին ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 467. կազմուած է -ցկան մասնիկով. հմմտ. մուրացկան, գնացկան, ուրացկան, ուտեցկան, դիմացկան՝ ըստ Աճառ. Աոռտ. 1910, 178. աւելի հին են Յայսմ. փետր. 14 և Մխ. բժշ. 121, երկուսն էլ գրուած դղացկան, ուր յայտնի չէ թէ ին-չո՞ւ համար է դ)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. dəγa «տղայ, մանչ» (Բիւր. 1898, 627), քրդ. [arabic word] təγa «հայի տղայ» (Justi, Dict. Kurde 101), տղաէ ֆլա «հայի տղայ» (Հորիզոն 1914 դեկտ՛՛ 28), չէրքէզ. tγa «երիտասարդ», tγaγəbso «երիտասարդութիւն» (L. Loewe, A dictio-nary of the circassian language 1854), դիդօ և ունցօ taqui «տղայ». գւռ. ատա, ա-րա ձևից է փոխառեալ ուտ. ara «այ տղայ, ատած։
νήπιος, βρέφος, παιδάριον, παῖς, νέος, νεώτερος infans, parvulus, puer, puerulus, juvenis. Մանուկ փոքր. երախայ. ստղմն. մատաղ տիօք.
Ի տղայոց մինչեւ ցստնդիացն։ Իբրեւ զտղայս՝ որ ոչ տեսին զլոյս։ Փափկացուսցէ զմարմին նորա իբրեւ զտղայոյ։ Ժողովեցէ՛ք զտղայս ստնդիացս։ Ծերք եւ տղայք.եւ այլն։
Տղայոցն անմեղաց ընդէ՞ր տիրիցեն դեւքն. (Եզնիկ.։)
Ամենայն տղայք աշխարհին իբրեւ զարս պատերազմօղս խիզախէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Տղայի օրինակաւ, զի ընդ լալն՝ միանգամայն եւ սաստկապէս ծիծաղեսցի. (Կլիմաք.։)
Մինչդեռ տղայք էին նոքա երկոքինն, արժանի եղեն լինել եպիսկոպոսք. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 30։)
ՏՂԱՅ. ա. νεογνός, νεώτερος junior, parvulus. եւ այլն. Տհաս տիօք. մատաղ. կրտսեր. տխմար. փոքրիկ.
Տղայ էր իսրայէլ. եւ ես սիրեցիզնա։ Ի վերայ մանկան միոյ տղայոյ։ Ի տղայ մանկանցն բերանոյ զստինսն ի բաց կորզէին։ Ի բերանոյ մանկանց տղայոց. եւ այլն։
Զանլինելի զլոյսն առաջի դնէր իբրեւ տղայ մանկան։ Մանկան տղայի։ (Եղիշ.։ ՟Բ։ Գանձ.։)
Պօղոս տղայն յառաքեալսն՝ ծերունական հանճարով ուսուցանէ. (Տօնակ.։)
Տղայ մտաց է ոչ մերձաւորօքն ամփոփել, այլ անյայտ յուսովք յորդորիլ ի յայտնի վնասս. (Բրս. վաշխ.։)
Տղայ եւ մատղաշ ծառեր. (Ոսկիփոր.։)
Ամենեքին՝ որ կատարեալ միտս ունին՝ տղայք են առ չարութիւնն. (Մեկն. ղկ.։)
Յայտնեցաւ առաքելոցն տղայոց։ Տղայք գոլով արհեստի բանարարութեան։ Տղայ գոլով աստուածային իմաստիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
like a child, childishly, girlishly.
παιδικῶς sicut puer, et pueriliter. Իբրեւ զտղայ. ըստ օրինակի տղայոց. տղի պէս. լօճուգ կիպի.
Քեզ էմէմանուէլ, որ ծնար տղայաբար։ Այսօր տղայաբար ի կուսական ըստեանցն կերեկրեցար։ Գայ ի տաճարն տղայաբար. (Շար. Նանայ.։)
Մի՛ տղայաբար շատախօսք լինիջիք։ Տղայաբար խաբեալ։ Իբրեւ զբաղասէր մանկունք տղայաբար լսեն՝ զոր լսեն. (Եղիշ. հայր մեր.։ Ճ. ՟Ե.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եւ իբր. ա. Տղայական. Տղայաբար. կերպիւ ի գիրկս ամենասուրբ կուսին դիել զկաթն. (Ճշ.։)
Խորամանկ խաբէութենէն, եւ տղայաբար անուսումնութենէն. (Մագ. ՟Ա.։)
cf. Տղայաբարու.
ՏՂԱՅԱԲԱՐՈՅ կամ ՏՂԱՅԱԲԱՐՈՒ νηπιωδέστερος (որ եւ տղայագոյն) Ունօղ զբարս տղայոց. մանկաբարոյ. պարզամիտ. խակամիտ. տխմար. տգէտ. տղայ. եւ Տղայական.
Զտղայաբարոյսն՝ որք ոչ այնչափ ինչ յանցանս յանցեան, այնպիսի տանջեաց. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Պատրել զտակաւին տղայաբարոյսն մարդիկ։ Զտղայաբարոյսն տանջեաց։ Զոհ խնդրեաց ի տղայաբարոյն իսրայելէ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։ Ոսկ. ՟ա. թես.։ Լմբ. սղ.։)
Ոչ եմ տղայաբարոյ որպէս զնա (զեւայ). (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Մի՛ ոք տղայաբարոյ մտօք ձգեսցի առ բանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Գ։)
Առ տղայաբարոյ թանձրութիւն մտաց։ Ի տղայաբարու հեթանոսացն. (Լմբ. պտրգ.։)
Մինչ ի խորին ծերութիւն տղայաբարուք գտանիմք։ Տղայաբարուք էին, եւ ոչ էին կատարեալ հոգւովն։ Որպէս զտղայաբարու զմիտս նոցա արծարծէ. (Խոսր.։ Բրսղ. մրկ. Նանայ.։)
childish, puerile;
light, silly, imprudent.
of tender age, young.
Տղայ գիտակաւ կամ հասակաւ. մատաղ տիօք
Թողլով զթագաւորութիւնն արտաշրի տղայագիտակ որդւոյ իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
cf. Տղայաթաղումն.
ՏՂԱՅԱԹԱՂ ՏՂԱՅԱԹԱՂՈՒՄՆ. Թաղումն մանկանց տղայոց. կարգ պաշտաման ի թաղման նոցա.
Տղայաթաղ։ Կանոն տղայաթաղի, կամ տղայաթաղման. (Մաշտ.։)
Վասն մանկանցն է կարգեալ տղայաթաղ։ Առնէք նոցա տղայաթաղ անմեղի, եւ ոչ աշխարհաթաղ, որպէս կարօտելոյ մաքրութեան. (Մխ. ապար.։)
child's funeral.
ՏՂԱՅԱԹԱՂ ՏՂԱՅԱԹԱՂՈՒՄՆ. Թաղումն մանկանց տղայոց. կարգ պաշտաման ի թաղման նոցա.
Տղայաթաղ։ Կանոն տղայաթաղի, կամ տղայաթաղման. (Մաշտ.։)
Վասն մանկանցն է կարգեալ տղայաթաղ։ Առնէք նոցա տղայաթաղ անմեղի, եւ ոչ աշխարհաթաղ, որպէս կարօտելոյ մաքրութեան. (Մխ. ապար.։)
cf. Տղայակոտոր.
Խողխողիչ կամ տուօղ խողխողել զտղայս.
Զանգիտելով ի տղայախողխող հերովդէէ. (Տօնակ.։)
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
νηπίεος, νηπιαῖος, παιδικός infantilis, puerilis. Սեպհական տղայոց եւ տղայութեան. մակական.
Զտղայական եւ զմանկաւոր իմացուածսն։ Ի տղայական անգիտութեանն կալով։ Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ յառաքինութիւն։ Ի տղայական հասակէ կամ տիոցն։ Ի տիոց տղայականաց։ Տղայական տիօք. (Նախ. ժող.։ Արծր.։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։)
Մի՛ ոք տղայական բարուք ժպրհեսցի ի վերակացութիւն բանին աստուծոյ. (Մանդ.։)
Աճէր տղայական մարմինն. (Իգն.։)
Լնոյր զտղայական հնազանդութիւն մօրն իւրում։ Տղայական անօսր եւ կակուղ ձայնիւ ձայնէր զնա մայր. (Տօնակ.։)
Զորդիս նորա առնէր պատրկունս՝ տղայականս. այսինքն տղայահասակս. (Կաղանկտ.։)
to be a child like the others.
ՏՂԱՅԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συννηπιάζω una cum aliis infans sum. Կցորդ կամ նման լինել այլոց տղայոց.
Ե՞րբ շրջեցաւ ընդ մարդկան, եթէ ոչ յորժամ ծնաւն ընդ նոսա ի կնոջէ, եւ տղայակից եղեւ, եւ աճակից, եւ կատարելակից. (Աթ. ՟Ա։)
child-slaying.
(գրի եւ Տղակոտոր) Մանկակոտոր. տղայասպան. տղայախողխող (թագաւոր կամ հրաման նորա)
Ի տղայակոտորն փարաւոնէ զանգիտելով. (Տօնակ.։)
Ի կշտամբութիւն տղայակոտոր հրամանին. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Տղայակոտոր հարուածովքն կամ հրամանօքն. (Արշ. Համամ.։)
cf. Տղայամիտ.
Ի մտաց թեթեւ, մանկաբարոյ, տղայահանճար, մանկամիտ. (Բուզ. ՟Է. 34։)
child-minded or simple-minded, of child-like simplicity.
Մտօք տղայ մանկամիտ. տղայահանճար. խակամիտ. տխմար.
Լուաւ տղայամիտ մանկտւոյն։ Յիմարեցուցանէ զտղայամիտսն. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ Լմբ. առակ.։)
smothering, drowning children.
Հեղձուցիչ տղայոց ի ջուր.
Տղայահեղձ նենգութեանն տոյժս հատոյց աստուած եգիպտացւոցն. (Նախ. իմաստ.։)
child-mindedness or simple-mindedness, simpleness, simplicity;
lightness, silliness, imprudence.
to be or become a child;
to behave as a child;
to act the child;
to grow or become young again.
νηπιάζω pueresco, infans sum. Տղայ լինել. մանկանալ.
Հին աւուրցն տղայացաւ. (ՃՃ.։ Շ. խոստ.։)
Որ տղայացաւն այսօր յանարատ ի կուսէն։ Անսկիզբն որդի անճառաբար տղայացեալ՝ ի խանձարուրս պատեցար. (Շար.)
Ունելով ի գիրկս իւր զտղայացեալն աստուած մեր։ Յառաջեալ տղայք տղայացելոյն. (Վրք. հց.։ Շ. տաղ.։)
ՏՂԱՅԱՆԱԼ. Լինել իբրեւ զտղայ՝ ըստ անմեղութեան կամ ըստ տխմարութեան.
Մի՛ լինիք տղայք մտօք, այլ ի չարեաց տղայացարո՛ւք. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 20։)
Ոչ ի չարիս, այլ առ բարիս գործել տղայացար։ Օրիորդս զայնոսիկ կոչէ, որք ի մեղաց տղայացան. (Մաշկ.։ Նար. երգ.։)
ՏՂԱՅԱՆԱԼ. Մատաղանալ. առուգանալ.
Որպէս նորոգին տղայանան օձք եւ արծուիք մարմնովք իւրեանց, եւ ոչ ամօք, սոյնպէս եւ սառռա եւ աբրահամ. (Եփր. ծն.։)
abundance of mercy or clemency.
Երկիր եւ օդ (ի դարմանելն զմեզ՝) ծնողաց նմանեալ բազմագթութեան. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։)
very dear, precious.
Կազմեաց դեղ ինչ բազմագին, եւ նախ ինքն ճաշակեաց. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ծ՟Ա։)
ԲԱԶՄԱԳԻՆ ԲԱԶՄԱԳՆԻ. πολύτιμος, πολλοῦ ἅξιος magni pretii Որ ինչ ունի զգին եւ զյարդ բազում. մեծագին, ծանրագին. պատուական. սուղ, գնոջ. Զի մի՛ զրկեսցի նա ի բազմագին մարգարտէն. (Վրք. ոսկ.։)
Գտեալ մարգարիտ մի բազմագնի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Մատանեաւ բազմագնով (կամ բազմագնեաւ) շքեղացոյց զնա. (Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)
ԲԱԶՄԱԳԻՆ. մ. (ի գին սաստկական մասնկանէ). Վարի ի քերթողականս՝ որպէս Ուժգին. սաստկագին. բազմագոյն. սաստիկ. շատ, խիստ.
Աւուրոք իցեմ ես բազմագին, ամաց յոլով եմ ծեր եւ հին. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
cf. Բազմագին.
ԲԱԶՄԱԳԻՆ ԲԱԶՄԱԳՆԻ. πολύτιμος, πολλοῦ ἅξιος magni pretii Որ ինչ ունի զգին եւ զյարդ բազում. մեծագին, ծանրագին. պատուական. սուղ, գնոջ. Զի մի՛ զրկեսցի նա ի բազմագին մարգարտէն. (Վրք. ոսկ.։)
Գտեալ մարգարիտ մի բազմագնի. (Կիւրղ. գանձ.։)
Կազմեաց դեղ ինչ բազմագին, եւ նախ ինքն ճաշակեաց. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Ծ՟Ա։)
Մատանեաւ բազմագնով (կամ բազմագնեաւ) շքեղացոյց զնա. (Ճ. ՟Ա. եւ Ճ. ՟Բ.։)
that has many heads.
Գազան բազմագլխի. (Եղիշ. կանոն. (մի ձ. բազմագլուխ)։)
cf. Բազմագլխեան.
Գազան բազմագլխի. (Եղիշ. կանոն. (մի ձ. բազմագլուխ)։)
cf. Բազմագլխեան.
Գօտի ածել ընդ մէջ. քանզի տեղին այն ի մսուր համարեալ է բազմագլուխ պաճարին՝ ի մեղն ցանկութեան։ Վասն բազմագլուխ գազանին՝ ցանկութեան. (Փիլ. ել.։)
Բազմագլուխ գազան՝ ցանկութիւնն. (Եղիշ. խաչել.։)
Զոր ոմանք բազմագլուխ գազան կարգեցին զպարարումն մարմնոյն, տե՛ս զի նոքա նախ զնա սպանին. (Եղիշ. երէց.)
of many colours;
more, much, various.
Որպէս բաղդատականն Բազում բառիդ. πλεῖον, -νες plus, plures, -ra Շատագոյն. կարի բազում. բազմապատիկ. աւելի շատ, շատւոր.
Մեծարեաց զբազումս ի մոգուց, եւ զբազմագոյնս ի մոգպետաց։ Հարկք աշխարհին բազմագոյն քան առ հարբն նորա երթայր յարքունիս. (Եղիշ. ՟Ա.՟Բ։)
ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ, գունի, ից կամ աց. ա. Որպէս բարդութիւն Գոյն բառիս. πολυχρώματος multicolor Բազում գոյնս ունօղ. գունագոյն. բազմերանգ. գունզգուն.
Բազմագոյն՝ որ ի ժամս անձրեւաց յերկինս աղեղն է՝ իրիս կոչի.
Զբազմագոյն երանգսն։ Պտղոց բազմագունացեւ համանդամից. (Միսայէլ խչ.։)
very mild, merciful, full of fondness, compassionate.
πολύσπλαγχνος valde misericors Որոյ գութն է բազում. բազումողորմ. բարեգութ. ազնուագութ. շատ գթած.
Բազմագութ է տէր, եւ ողորմած։ Յկ. (՟Է. 11։)
Բազագութ ասէ զԱստուած, զի զանազան է գթութիւն։ Միա՛յն բազմագութ. (Լմբ. սղ.։ Նար. ՟Ղ՟Ա. եւ այլն։)
Բազմագութ մարդասէր շնորհեա՛ զթողութիւն։ Որ զբազմագութ ողորմութիւնդ քո ցուցեր առ ազգս մարդկան. (Շար.։)
Յաղագս այսպիսի բազմագութ մարդասիրութեանդ։ Յհ. (իմ. եկեղ.։)
of a great assembly.
Յոքնախումբ. բազմաժողով. յոքնաթիւ. շատւոր, շատ.
Բազմագումար զօրօք գայր հասանէր յաշխարն հայոց. (Կաղանկտ.։)
Զայսքանեաց բազմագումար դասուց ընտրելոց՝ ո՞ր բան զօրեսցէ ի նիւթ ներբողենի. (Նար. առաք.։)
that has many colours or shapes, diverse, multifarious.
որ եւ ԲԱԶՄԱԳՈՅՆ ասի. Իբր Գոյնզգոյն. գունագոյն. եւ մանաւանդ՝ որպէս Բազմազան, բազմապիսի. բազմայեղանակ. πολύτροπος multiformis գունզգուն, եւ շատ կերպ.
Բազմագունակ ողկուզօք. (Տօնակ.։)
Բազմագունակ եւ բազմապատիկ է արտաքնոցն վարքն, եւ այլ երբէք այլ առ հաճոյսն հանդիպեցելոցն ստեղծանեն. (Բրս. հց.։)
cf. Բազմագունակ.
Ունօղ զբազում գոյնս պէսպէս. գունզգուն.
Բազմագուեան գործ հրաշալին, այն որ ի քղանցըս հանդերձին. (Շ. եդես.։)
very numerous, of many forces.
Բազում պաշտօնէիւք, եւ բազմագունդ քահանայիւք. (Եղիշ. ՟Ա։)
Նմանօղք լիցուք այնպիսւոյ բազմագունդ միայնացելոց. (Եղիշ. միանձն.։)
Չճառեաց զաներեւոյթ զօրութէանն, եւ զբազմագունդ հրեշտակաց. (Կիւրղ. ծն.։)
Առ ընդ իւր զբազմագունդ զօրացն հաւատոց. (Եղիշ. թաղմ.։)
of several colours or shapes, diverse, multifarious;
— ակն, succinum (yellow amber), cf. Սաթ.
ԲԱԶՄԱԳՈՒՆԻ ԱԿՆ, ական, ականց, Ի սուրբ գիրս վարի որպէս ἥλεκτρον electrum ելեկտռոտ. որ եւ Սաթ անուանեալ քարն պատուական, դեղին գունով եւ դիւրաբեկ, որ ի շփիլն յինքն ձգէ զյարդ եւ զշիւղ.
Սեղան չորեքկուսի ականակապ՝ ի բազմագունի ականց ընդելուզեալ։ Ի սուրբ սեղանն՝ որ էր ընդելուզեալ ի բազմագունի ականց. (Փարպ.։)
who is possessed by demons;
idolator of many gods.
Ոչ միայն զբազմադեւ պատանին բժշկեալ տեսանէք, այլեւ զդեւսն ի ծովն հեղձուցեալ. (Եղիշ. մատն.։)
much hoarded up.
Ոտք փղաց ... իբրեւ զսիւնս հաստատունս ... բառնալ զմեծաբեռն ծանրութիւն բազմադէզն մարմնոյ. (Վեցօր. ՟Թ։)
polyedrical;
equivocal;
multiform, diverse, manifold, multifarious;
of many different manners.
πολυπρόσωπος multas habens facies, multiformis Ունօղ զբազում դէմս, կամ զպէսպէս կերպարանս. քառակերպեան. բազմաչեայ. շատ դէմք ունեցօղ.
Վասն առաջին աշխատութեանց քոց, եւ բազմադէմ քաղաքավարութեանցն. (Վրք. հց. ՟Թ։)
cf. Բազմադէմ.
πολυπρόσωπος, πολυειδής multiformis, diversas species habens, multifarius, multiplex, varius Բազմադէմ. բազմազան. զանազան. պէսպէս. բազմապատիկ. եւ Բազմաւորական. եւ Այլեւայլ ըստ տեղւոյն.
Եւ քանզի բազմադիմի է նահատակութեանդ անուն, եւ նա բազմադիմի շնորհս բաշխէ ամենացուն. (Եղիշ. ՟Ա։)
Մաղթանս բազմադիմիս։ Պաղատանս բազմադիմիս. (Նար.։)
Բազմադիմի սքանչելագործութիւնք, կամ ջանք, կիրք, կամ փոփոխութիւնք, անկողինք. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Փարպ.։)
Հա՛յր մեր ... փրկեա՛ զմեզ. ամենայն ուրեք բազմադիմի բանիւս այսուիկ հրամայէ (Քրիստոս) վարել։ Յամենայն կողմանց առնիցէ բազմադիմի զճառն. յն. բազմաւորական բանիւ. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
of many doors.
πολύπυλος multas portas habens Ունօղ դուռն բազում. որոյ են բազում մուտք կամ առաջք. բազմիմաստ. շատ դռներով.
very various, of many kinds.
Պարզն եւ բազմազան իմաստութիւն։ Զի ծանիցի ի ձեռն եկեղեցւոյ բազմազանս իմաստութիւնն Աստուծոյ. (Դիոն. երկն.։ Աթ. ՟Ա։)
Մարդիկ ինքեամբ ձգեն խորհուրդս խորհուրդս բազմազան, եւ խնդիրս ամբաւս. (Ածաբ. ժղ.։)
Տեսեալ եւ զկենդանին առաւել եւս գեղեցիկ եւ բազմազան յոյժ. (Ճ. ՟Ա.։)
Ի բազմազան շնորհէն լցեալ կատարեցաւ վայելչութիւն կենցաղւոյս։ Բազմազան ինչք, կամ բուսակք, կամ հալածանք։ Մրցանակք բազմազանք. (Պիտ.։)
Գնացին յաշխարհն իւրեանց բազմազան աւարաւ. (Կաղանկտ.։)
great variety, diversity.
Զբազմազանութեամբ թղթոցն զանց արարեալ. (Սոկր.։)
tbat is adorned magnificently;
that has many ornaments.
πολύκοσμος, -ον valde ornatus, comptus Բազում զարդս ունօղ, կամ ունելով. բազմօք զարդարեալ. շքեղ. բարեզարդ. զարդարուն.
Շինեցաւ նարեկ յըռշտունեաց գաւառին՝ նոյն կարգադրութեամբ, բազմազան, պաշտօնապայծառ երգեզողօք, եւ գրական գիտողօք. (Ասող. ՟Գ. 6։)
Ոչ հայել ի սեղանս բազմազարդս խորտկաց. (Վրք. ոսկ. (տպ. բազմազանս)։)
Սեղան բազմախորտիկ եւ բազմազարդ՝ ո՛չ երբէք անուշութեամբ լինի ճաշակելի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 21։)
that has many children.
Ուրա՛խ լեր դշխոյ՝ հարսն պանծալի, բազմազաւակ կուսութեամբ բերկրեալ. (Նար. գանձ եկեղ.։)
of several species, sorts or kinds, diverse, manifold.
Ի լեզուս նոցա վառեալ հուր այրիչ. վասն որոյ բազմազգեաց լեզուօք զինքն երեւեցոյց ծածկագէտն. (Գանձ. (ուր եթէ բազմազգեացն առցի իբր անհոլով, լինի Կրօղ՝ ունօղ բազում ինչ)։)
full of pleasures, very amusing.
Բազմազուարճ սաղմոսերգութեամբ հանգուցին ի վկայարանի. (Յհ. կթ.։)
very strong, very powerful;
numerous army.
πολυδύναμος multipotens, praevalens Որոյ բազում է զօրութիւն, մեծազօր. բազմապատիկ զօրութեամբ. հզօր. զօրեղ առ բազում ինչ.
very numerous.
Ե՞րբ ուսանիցիք զբազմաթիւ անուանս աստուածոց նոցա. (Եղիշ.։)
Եթէ աղքատ ոչ էին յերկրի, ո՞վ ոք կարէր զբազմաթիւ բեռնիս մեղաց թեթեւացուցանել. (Մանդ. ՟Է։)
Եւ ոչ զառ ի նմանէ չարեացն սահման կարօղ եմք գիտել՝ բազմաթիւ լինելովս. (Լմբ. պտրգ.) իմա՛ զբազումս ի չարեացն թուելով. կամ վասն բազմաթիւ լինելոյ սոցա։
very wrong;
perverse.
πολύτροπος obliquus, versipellis Խեղաթիւր. բազմադարձ. կամակոր. ոլոր մոլոր, ծուռումուռ, կեղծաւոր.
Ցասուցեալ մեր ի վերայ այնպէս բազմաթիւր եւ բեզմայեղանակ բարոյիցն։ Զբազմաթիւր մտածութիւնն յեղյեղուլ եպերական բանիւք. (Խոսրովիկ.։)
Կեցո՛ եւ զի՛ս դարձուցանելով ի չար եւ ի բազմաթիւր իմոց ընթացից. (Սարկ. աղ.։)
long since, old, ancient, antique.
Համբերել կապանաց եւ բանդից վասն երկնաւոր յուսոյն՝ բազմաժամանակ տեւողութեամբ. (Փարպ.։)
cf. Բազմաժամանակ.
ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ որ եւ ԲԱԶՄԱԺԱՄԱՆԱԿ. πολυχρόνιος longaevus, longum tempus durans, diuturnus Որ կեայ կամ կայ տեւէ ընդ ժամանակս բազումս. երկայնակեաց, եւ յերկարատեւ. շատ տարեր, շատ ատեուան, հին, երկան ապրօղ կամ դիմացօղ.
Ո՛չ մարգարէութիւնն, եւ ոչ բազմաժամանակեայ առաքինութիւնքն կարացին արգելուլ զնա ի մեղաց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Եղեւ բազմաժամանակեայ եհաս նմա պատահումն. (Մագ. ՟Լ՟Է։)
cf. Բազմաժամանակ.
Ի տեղիս պանդխտութեան բնակեալ՝ բազմաժամանակեան է, թէպէտ եւ ամսօրեայ իցէ մեկուսութիւն. (Փիլ. լին.։)
of many chords.
πολύχορδος multas habens chordas Ունօղ զբազում լարս, կամ աղիս.
surgy, billowy, tempestuous, agitated.
Ծովն օրինակէ զայս բազմալի կենցաղս. Զխռովական կեանս եւ զբազմալիս՝ ծովու նշանակէ անուամբ. (Լմբ. յայտն.։)
Որ աստուածային սիրովն ամրացեալ իցէ, բազմալեաց կենցաղոյս վերագոյն է. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ.) տպ. բազմալեայ։
Որք բազմալի պտղովք ծաղկեցան. (Հ. կիլիկ.։)
that deceives or that is much or often deceived.
Բազմախաբ բանք, կամ մոլորութիւն. (ՃՃ.։ Ասող.։)
humid, wet, moist.
Մերժելով զխոնաւաականն մեր՝ մատուցանէ (ի թանձրութիւն)։ Խոնաւական անօթք օդոյ. (Պղատ. տիմ.։)
to grow wet, to become damp or moist.
Յամարայնի քրտնելով եւ խոնաւանալով արտաքոյ՝ հովութիւն շնորհէ ընտանի մարմնոյն. (Պղատ. տիմ.։)
to damp, to moisten;
to wet, to steep, to bathe.
Եւ ոչ ջերմին շիջեցելոյ՝ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ.։)
cf. Խոնաւեմ.
Եւ ոչ ջերմին շիջեցելոյ՝ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ.։)
humidity, damp, moisture, wet;
humour, radical moisture.
Պտուղն քարշելով զխոնաւութիւնն՝ ծառոյն միջնորդութեամբ. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
cf. Խոնաւ.
Այն՝ որ ցամաքոյինքնարդեօք ծանունք. (Պղատ. տիմ.։)
Երկիր խոնաւուտ, երկիր չորային. (Անան. զղջ.։)
Գինւոյ եւ իւղոյ, եւ ամենայն խոնաւուտն կոչեցելոցն պտղոց։ վերածխութիւն ի խոնաւուտից. (Նիւս. բն.։)
Կարօտ է ուտ բաղկացութիւն՝ ջերմութեան. (Պիսիդ.։)
Եւ Գիջական. թոյլ եւ մեղկ. ցանկական.
Լուսին իմանամք զերկրաքարշ եւ խոնաւուտ խորհուրդս։ Խոնաւուտ հեշտութեանց արարօղ դեւքն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. յայտն.։)
running string for drawers & trowsers.
ԽՈՆՃԱՆ կամ ԽՈՆՋԱՆ. Որպէս թէ ծայրք ղենջակի պատեալք ընդ մէջս. Կապ վարտեաց կամ անդրավարտեաց.
Ձեռս յետս կապելով, եւ զխոնճանունսն (կամ զխունջանունսն) կնքելով. (Եղիշ. ՟Բ։)
fatiguing, hard, toilsome.
Որ ինչ է խոնջելոյ պատճառ. ուր կայցէ խոնջիլ. խոնջավաստակ. տաժանական. յոգնեցնօղ, աղքատալի.
Զխոնջականս քան զհեշտալին. (Գր. տղ. առ տուտ.։)
to be tired, weary, fatigued.
Ի գործելն նորա սակաւ ինչ խոնջիցիս, եւ վաղվաղակի ուտիցես յարմտեաց նորա. (Սիր. ՟Զ. 20։)
Խոնջեալ եւ տուայտեալ։ Զօրն ողջոյն խոնճիցի ի գործն. (Սարգ. յկ. ՟Ժ. եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
very rude, very coarse;
խոշորագոյնս, rudely, coarsely.
τραχύτερος asperior. Առաւել կամ կարի խոշոր՝ ըստ ամենայն առման. զոր եւ ընտրէ ի միմեանց զխոշորագոյնսն եւ զողորկսն. (Գր. հր.։)
Պտուղն թզենոյն է քան զայլոցն քաղցրագոյն, եւ տերեւն խոշորագոյն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)
Այլք այլոց լինիմք խոշորագոյն պատահմամբ ժամանակացն վարելով։ Ըստ իւրաքանչիւր ուրուք կենցաղոյս խոշորագոյն շուրջ արկածք. (Բրս. սղ. եւ Բրս. չար.։)
Խոշորագոյն, եւ նուազ խոշորագոյն. (Պղատ. տիմ.։)
Եցոյց նմա զխոշորագոյն փորձն։ Շփեցէք խոշորագունիւք (խորգովք) զհարուածսդ, զի այնպիսին առաւել կսկծեսցի. (Ասող. ՟Բ. 2։ ՃՃ.։)
Զերծ յինէն զադամայ մաշկեակն, զերկեղ մահու եւ դժոխոց զեւս խոշորագոյն հաց չարացեալ ուտէր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Խիստ է բանդ այդ։ Զի՞նչ իցէ խիստն. խոշորագոյն, ցաւագին, յոյժ դժուարութիւն ունի։ Բազումք բուռն հարկանեն զտեղւոյս զայսմանէ՝ իբրեւ զկարի իսկ խոշորագունէ, թէ ցարբեցօղն ընդ արուագիտին դնիցէ։ Երեւի պթէ խոշորագոյն եւ դժուարագոյն ինչ ասելոց էր. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1։ եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Չխուժադուժ կողմանս աշակերտեալ՝ զխոշորագոյն եւ զխեցկեկագոյն զբար հեթանոսութեան. (Ագաթ.։)
to grow up;
to become stout or bulky;
to grow rude or rough.
τραχύνομαι asperor. Խոշոր լինել. կոշտանալ. խստանալ. կորուստանալ զողորկութիւն կամ զփափկութիւն եւ զլաւութիւն.
Ծուլութեամբ պարարեալ կենդանւոյն գրեթէ յայլմէ յափշտակիլ կենդանւոյ, յայնցանէ որ խոշորացեալ իցեն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
to magnify, to increase, to make larger.
τραχόω durum, asperum reddo;
exaspero. Խստացուցանել կամ սաստկացուցանել (զբանն). կամ Խոժոռացուցանել յանդիմանութեամբ (զլսօղս).
Իսկ (Պղատ. տիմ.)
Եւ ի հողայինսն՝ խոշորեցուցանելով. յն. հալեցուցանելով։
coarseness, rudeness, want of politeness;
bigness.
τραχύτης, τὸ τραχύ asperitas. Անողարկութիւն. անհարթութիւն. Խոշորն գոլ ըստ ամենայն առման։ Ըստ ՟ա.
Խտութիւն ընդ անհաւասարութեանխառնեալ՝ ցութիւն առնէ, իսկ հաւասարութիւն ընդ խտութեան՝ ողորկութիւն. (Նիւս. բն.։)
Խոշորութեամբ, եւ ողորկութեամբ։ Ողորկ, եւ առանց խոշորութեան. (Պղատ. տիմ.։)
Յիշեաց եւ յաղագս հոծութեան եւ անգայտութեան, ողորկութեան եւ խոշորութեան. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Նախ առաջին ի խոշորութենէն յղէ զտախտակն. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Բոլորովին յանհաղթ խոշորութեանն առնելով ի յարդարումն։ Ի ճահ սապարիսել ի հնրթնրդակ դաշտսն, եւ ի յարդարեալսն համայն ի խափանիչ խոշորութեան. (Ածաբ. կարկտ.։)
Խոշորութեանն եւ սխալանաց մի՛ մեղադրեր. (Յիշատ.։)
Զզօրութիւն հրոյնշիջուցեր, զխոշորութիւն կայծականց ի կակղութիւն վարդի փոխեցար. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Քննութիւն վասն նոցա չարաձայնութեան եղեւ, զի խոշորութիւն ինչ ի նոսա ծանուցեալ եղեւ. (Երզն. քեր.։)
Մի ինդ խոշորութեամբ յաղագս այսոցիկ ընկալիցին զբանս. (Առ որս. ՟Ա։)
Յինքն ամփոփէ զմեղադրութեան խոշորութիւն. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Դ։)
Զահեղութիւն եւ զխոշորութիւն սրտին վաղվաղակի ի բաց թողոյր. (ՃՃ.։)
tormenting, torturing
Մերկս ըմբռնեալ զմեզ՝ խոշտանգալից սատակեսցէ. (Պտմ. աղեքս.։)
torture, torment, punishment, rack, pain.
μάστιξ flagellum βασανισμός tormenta, cruciatus τιμωρία punitio, ultio, exploratio. իբր խիստ տանջանք, կամ գան սաստիկ. հարուած գանից. ձաղկանք. կոշկողանք. տագնապ. բռնութիւն ի տալ խոտովան լինել. ծեծ, քետ.
Մի՛ զոք խոշտանգանօք ածել ի քրիստոնէութիւն, այլ հոգեւոր վարդապետութեամբ եւ սիրովն քրիստոսի. (Վրք. սեղբ.։)
Եւ այս լինէր, զի դատաւորացն բացմութիւն եւ տիրողացն ցուցցէ զխոշտանգանս ճշմարտութեանն. իմա՛ տանջանք առ ի խոստովան լինել զճշմարիտն։
to pain, to torment, to torture;
to thrash, to beat.
Խոստովան եղեւ, զանձն խոշտանգեաց. (Ոսկ. ես.։)
Յողբալն (զմերս՝) խոշտանգին եւ յանդիմանին միտքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
boy, son;
pupil.
ԽՈՇՏԱՐ կամ ԽՈՍՏԱՐ. որ եւ ԽՈՍՏԱԿ. Մանուկ. տղայ. զաւակ. սան. համբակ. ժառանգ որբեցեալ. cf. ԽՈՍՏԱԿԴԱՐ.
Անառակն կորուստ խոշտարաց ի ծւկլիցն լեալ խնամողաց. (Պիտ.։)