Entries' title containing խան : 230 results

Նախանձեցուցանեմ, ուցի

va.

to raise envy, to cause envy, to excite or awake jealousy;
— ի բարի նախանձս, to incite to emulation;
— զաստուած, to excite the jealousy or anger of the Almighty.

· Calfa

NBHL (5)

Նոքա նախանձեցուցին զիս չաստուածովք, եւ ես նախանձեցուցից զնոսա չազգաւ։ Նախանձեցուցից զձեզ ոչինչ ժողովրդեամբ։ Նախանձեցուցանեն զձեզ ոչ ի բարի։ Նախանձեցուցանեմ զձեզ ի նախանձն աստուծոյ.եւ այլն։

παραζηλόω, ζηλόω ad aemulationem provoco, aemulari facio եւ aemulor. Տալ նախանձիլ. գրգռել վառել ի նախանձ (բարի կամ չար). նախանձ արկանել. նախանձաբեկ առնել.

Փենէէս ցածոյց զսրտմտութիւն իմ յորդւոցն Իսրայէլի, ի նախանձեցուցանել ինձ զնախանձն իմ ի նոսա. իմա՛, ի նախանձել իւրում (կամ ի ցուցանել) զիմ զնախանձն ի նոսա. այսինքն ի քինախնդիր լինել աստուծոյ իւրում (որպէս ասի ի 13)։

Զյօժարութիւն աքայեցւոցն վասն պաշտաման սրբոցն ի մակեդոնիա պատմեալ՝ նախանձեցուցեալս յորդորեաց. (Բուզ. ՟Դ. 4։ եւ Կորիւն.։)

Նախանձեցուցեալ զամենեսեան ի բարի նախանձս. (Փարպ.։)


Նախանձընդդէմ

adj. adv.

emulating, vying;
jealous, rival, emulous, full of emulation;
with emulation, wying with each other;
— ջանք, emulation, rivalry;
— կիրք, jealousy;
— լինել, գալ, to emulate, to vie with.

· Calfa

NBHL (5)

Կին առ քերբ իւրով մի՛ առնուցուս նախանձընդդէմ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը. 18։)

Ցաւ սրտի եւ սուգ՝ կին նախանձընդդէմ առ միւս կին. (Սիր. ՟Ի՟Զ. 9։)

Նախանձընդդէմ իմն թուէին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին նմա աշակերտքն Յովհաննու։ Նախանձընդդէմ էին միշտ աշակերտքն Յովհաննու առ աշակերտսն Քրիստոսի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 6։ եւ յհ. ՟Ա. 28։ յորմէ եւ Իգն.։ եւ Երզն. մտթ.։)

Նախանձընդդէմ ամենեցուն խորհեցան եւ զայլ սրբասնեալ կուսանս չարաչար քարշել. (Ճ. ՟Ա. (իբրու նախանձընդդիմութեամբ)։)

ἁντίζηλος aemulus, zelotypus. իտ. geloso. եւ ընդ բայի. ζηλοτύπως ἕχω per aemulationem facio, invideo. Ունօղ զնախանձ ընդդէմ այլոց. Նախանձայոյզ դէմ ընդդէմ. նախանձակից գոլով՝ դիմամարտութեամբ ընդ այլում.


Նախանձկոտ

adj.

cf. Նախանձորդ.

· Calfa

NBHL (1)

Ակն չար նախանձկոտ ի հացի, եւ կարօտ է ի սեղան իւր. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 10։)


Նախանձոտ

adj.

cf. Նախանձորդ.

· Calfa

NBHL (5)

Սոյնպէս են եւ նախանձոտք. միայն ի վիշտս նախանձողին (այսինքն նախանձելւոյն) հային, եւ զկեանս իւրեանց արհամարհեն։ Աչք նախանձոտին տրտմութիւն ծնանին։ Գազան է թունաբեր նախանձոտն (կամ նախանձն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 9։)

Ինքնահաճք, նախանձոտք. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Ես եմ տէր աստուած քո, աստուած նախանձոտ, որ հատուցանեմ։ Աստուած նախանձոտ եւ վրէժխնդիր տէր. (Ել. ՟Ի. ՟Լ՟Դ։ Օր. ՟Դ. ՟Ե. ՟Զ։ Նաւ. ՟Ա. 2։ Տե՛ս եւ Եղիշ. ՟Բ. ուր բացատրի իմաստ գրոցն։)

Հուրն նախանձոտ կերիցէ զթշնամիսն. (Եփր. եբր.։)

Ես ζηλωτής zelotes, aemulus, vindex. Նախանձայոյզ. վրէժխնդիր. քինախնդիր.


Նախանձորդ, աց

adj.

envious, jealous, invidious;
emulous, rival.

· Calfa

NBHL (5)

Եւ ըստ ՟բ. նշ. որպէս Նախանձաւոր. փո՛յթ. հետեւող. ζηλωτής.

Նախանձորդք էք հոգեւորացն. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Դ. 12։)

Եւ ոչ զրպարտութեամբ պատճառս տայր նախանձորդաց։ Եւ ոչ խափանել կարաց զիս նախանձորդն (բանսարկու). (Իսիւք.։)

Նախանձորդ թշնամին եսպան զնա. (Ճ. ՟Ա.։)

Այսմիկ եւ մեք լիցուք նախանձորդք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38։)


Նախանձուկս արկանեմ

sv.

to raise, inspire, cause or rouse envy or jealousy;
— միմեանց, to grow mutually jealous;
to emulate one another.

· Calfa

NBHL (4)

Մի՛ արկաներ դու ինձ նախանձուկս. (Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 29։)

Ոչ միայն ուսան, այլեւ միմեանց արկին նախանձուկս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)

Ոչ ի պարծանս անձանց, այլ առ ի նախանձուկս միմեանց արկանելոյ՝ զմիմեամբք քաջալերեալք. (Կորիւն.։)

ՆԱԽԱՆՁՈՒԿՍ ԱՐԿԱՆԵԼ. ζηλόω in aemulationem provoco, exsequi studeo. Նախանձ արկանել. նախանձեցուցանել. եւ իբր նախանձ ընդդէմ վառել զմիմեանս. շարժել ի փոյթ ինչ.


Նախանուն

s.

prenomen.

· Calfa


Մեղմեխանք, նաց

s.

dissimulation, affectation;
enticing ways, mincing air or manner, smirking, wheedling, incitement;
guile, deceit, fraud, wickedness, malice;
— աչաց, leer, sheep's eye, ogling;
— ձայնից, affected, wheedling voice.

· Calfa

NBHL (2)

Կեղծաւորն կեղծաւորեալ, որ մեղմեխանօք ընկերին կամիցի վնաս առնել. (Եզնիկ.։)

Եթէ որդի ես աստուծոյ, մեղմեխանօք իմն զպատուոյն եւեթ ճառէ։ Մեղմեխանօք ծածկէր։ Ասէր ցնա՝ վարդապետ բարի, եւ կարծէր՝ թէ մեղմեխանօք կարիցէ ածել զնա զիւրեւ։ Մեղմեխանօք եւ նենգաւ կամէին քակել զգունդս աշակերտացն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13։ ՟Բ. 2. 5։)


Մխմխանք

s.

pressure;
press.

· Calfa

NBHL (1)

Առ քարինս անշունչս անմռունչս առ մխմխանս նստել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)


Մոլենախանձ

adj.

cruelly jealous, eaten up by envy;
fanatic.

· Calfa

NBHL (2)

Մոլեալ նախանձու. ունօղ զնախանձ մոլեգին.

Մոլենախանձ զրաբանօղք. (Յհ. կթ.։)


Մարդախանձ

adj.

man-devouring, eager for human flesh.

· Calfa

NBHL (3)

Եղեւ մարդախանձ. յն. ուտէր զմարդիկ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Թ. 3. 6։)

Զգազանաց առեալ զբարս՝ սկսար լինել մարդախանձ. (Բուզ. ՟Դ. 15։)

Մարդախանձ գազանաց. (Յհ. կթ.։)


Մարդախանձութիւն, ութեան

s.

greed of human flesh.

· Calfa

NBHL (3)

Մարդախանձն լինել. ուտելն գազանաց զմարդիկ, կամ գազանաբար դաւելն մարդոյ զմարդ.

Սովն եւ մարդախանձութիւնն յոլովեցաւ. (Սամ. երէց.։ (ըստ հին ձ. իսկ ըստ նոր ձ. մարդածախութիւն)։)

Սպանութիւն, մարդախանձութիւն ի ներքս եմոյծ. (Սարկ. պատկ.։)


Ծխան, ի

cf. Ծխահանք.

· Calfa

NBHL (1)

Ո. տայր ինձ ասել զծուխ ծխանի, եւ զառաւօտն նաւասարդի. (Մագ. ՟Խ՟Է։)


Ծխանելիք, լեաց

s.

perfumes, aromatic or odoriferous drugs, pastils.

· Calfa

NBHL (2)

Գեհոն բերէ անուշահոտ ծխանելիս, եւ բանջարս խոտոյ՝ որ խառնի ընդ մուշկն։ Գնացին ի հնդիկս, եւ առին հարկս՝ մուշկս եւ ամբարս եւ ծխանելիս. (Պտմ. վր.։)

Ա՛ռ մազտաքէ, եւ ծխանելիք, եւ անուշ ջրով եփէ՛. (Մխ. բժիշկ.։)


Խորխանամ, ացայ

vn.

to toughen like leather.

· Calfa


Թխանամ, ացայ

vn.

to become brown;
to grow gloomy, to darken;
to be brown.

· Calfa

NBHL (2)

Ի ծուխ մեղաւորաց թխանան եւ թմրին արդարք։ Ներկեալ թխացար ի սեւութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Թ։)

Օդն ի տուէ ի ձեռն լուսոյն սպիտականայ, եւ ի գիշերի ի ձեռն խաւարին թխանայ. (Եփր. ծն. յորմէ եւ Վրդն.։)


Համապատասխան

adj.

corresponding.

· Calfa


Համապատասխանեմ, եցի

vn.

to correspond.

· Calfa


Համապատասխանիչ

adj.

corresponding.

· Calfa


Պատասխան

cf. Պատասխանի.

· Calfa

NBHL (1)

Իբր ռամկականն բառիս Պատասխանի։ (Զենոբ.։ Ճ. ՟Ա.։ Վրդն. սղ. եւ այլն։)


Պատասխանական, ի, աց

adj.

responsive.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ինչ անկ է պատասխանւոյ. յորում կայ պա տասխանի.

Գրեցեր ի պատասխանականին քո թղթի. (Խոսրովիկ.։)


Պատասխանատու, աց

adj. s.

responsible, answerable, accountable;
apologetical, exculpatory;
respondent;
apologist.

· Calfa

NBHL (3)

Որ տայ կամ ունի տալ պատասխանի. եւ Փաստաբան. ջատագով. եւ Համարատու։ (Ագաթ.։)

Խորհուրդ՝ խորհրդոց յանդիմանիչ լինի, եւ երեւմամբ գաղտնեացն՝ որպէս թէ պատասխանատու լինի. (Խոսր.։)

Պատասխանատու մեծին՝ ըմբռնեալ անհրաժարելի. (Նար. ՟Ի՟Զ։)


Պատասխանատուութիւն, ութեան

s.

answering, answer;
defence, apology, excuse;
responsibility.

· Calfa

NBHL (8)

Խա ղաղական պատասխանատուութեամբ ասէր ցամենեսեան. (Փարպ.։)

Եթէ հար ցումն տրամաբանական՝ պատասխանատուութեան է խնդիր։ Ոչ եղիցի պատաս խանատուութիւն մու առ այսս. (Պերիարմ.։)

Կամ որպէս Համարատուութիւն. հարկիլն տալ պատասխանի առ անաչառ քննողն.

Առ որ մեծ է պատասխանատուութիւնս՝ քան առ համօրէն աւետարանին՝ զարմանս, հիացմունս. (Նար. ՟Ի՟Է։)

Զի մի՜ ընդ խոտանս գտանի ցիմք յաւուրն պատասխանատուութեան։ Օր պատասխանատուութեան՝ օր դատաստանին. (Խոսր.) (որ բերի եւ ի յաջորդ նշանակութ)։

Որք ուսան զնոսա, գտցեն զպատասխանատուութիւն։ Լուարո՜ւք ինձ այժմ առ ձեզ պատասխանատուութեանս. (Իմ. ՟Զ. 11։ Գժ. ՟Ի՟Բ. 1։ Տե՜ս եւ Փիլիպ. ՟Ա. 7. 16։)

Զո՜ր պատասխանատուութիւն ունիցիմք։ Յամենայն պատասխանատուութենէ զրկեցին զանձինս։ Պակասեցաք յամենայն պա տասխանատուութեանց։ Գտանել տեղի պատասխանատուութեան երանելի՜ է. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. հռ.։ Ճաշոց։ Իսիւք.։)

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒՈՒԹԻՒՆ. գրի ստէպ եւ ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՈՒԹԻՒՆ. ἁπόκρισις responsio λύσις solutio. Տալն պատասխանի առ հարցումն ուրուք. լուծումն խնդրոյն. ճէվապ, ճուղապ.


Պատասխանատրութիւն, ութեան

s.

cf. Պատասխանատուութիւն.

· Calfa

NBHL (4)

Ոչ ըստ կնոջն բանիցն զպատասխանատրութիւնն առնէ (փրկիչն)։ Լուաւ զընդդէմ պատասխանատրութիւնն. (Նանայ.։ Արծր. ՟Գ. 10։)

Առ ի պա տասխանատրութիւն՝ որպէս կարող եմք՝ ստուգաբար գնասցուք. (Դիոն. ածայ.։)

Հիւանդական է պատասխանատրութիւնդ. (Սահմ. ՟Գ. իմա՛, տկար է լուծումնդ։)

Ընդէ՞ր զրկեմք զանձինս յամենայն պատասխանատրութենէ։ Զո՞ր պատաս խանատրութիւն ունիցիմք։ Ոչ համարէին թէ ի նախնեացն առաքինութենէ՝ պատասխանատրութիւն ինչ ոչ ունիցին։ Կամէր ածել զնա ի պատասխանատրութիւն. եւ նա լուռ կայր. զի չէր ինչ օգուտ պատասխանատրութիւնն. զի չէր ոք՝ որ լսէր. (Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. մտթ.։)


Պատասխանատրեմ, եցի

vn. va. to answer, to make answer, to reply, to give answers or an answer;
to defend, to apologize, to excuse;
այլ ընդ այլոց —, to reply evasively;
— իսկ ծանրացաւ, he hardly deigned or condescended to reply.

· Calfa

NBHL (9)

Հարցեալք, թէ զի՞նչ է Սոկրատէս, ասեմք թէ մարդ. զտեսակն պատասխանատրեմք։ Որք՝ եթէ ոք հարցանիցէ, կամ տարա կուսեսցի, կարողք գոն պատասխանատրեալ։ Եկեսցուք եւ պատասխանատրեսցուք յաղագս ուսումնականին եւ բնաբանականին։ Յաղագս բնաբանականին պատասխանատրեցաք. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ սահմ.։)

Ոչ այնպէս աստուածապաշտութեամբ պատասխանատրեցին, որչափ բժշկապէս. (Ճ. ՟Գ.։)

Առ այս Քրիստոս պատասխանատրէ ապա կարգաւ, եւ ասէ, հանդերձ զօրութեամբ. (Աթ. համբ.։)

Որոց կարճ բանիւ եւ ճշմարտագունիւ պատասխանատրեսցուք. (Շ. մտթ.։)

Ոչ կարացեալ ըստ արժանւոյն պատասխանատրել. (Երզն. քեր.։)

Դու հա՜րց, եւ ես պատասխանատրեցից առ քեզ. (Եփր. զղջ.։)

Յորժամ միայն համարձակել պիտոյ էր, պատասխանատրեն։ Յաղագս նոցա պատասխանատրէ հանդարտօրէն՝ թէ ոչ գիտացին զնա։ Միայն յաղագս իւր պատասխանատրէ. (Ոսկ. գծ.։)

ἁποκρίνομαι respondeo. Տալ պատասխանի. լուծանել զխնդիր հարցուածոյն. ճէվապ վէրմէք.

ՊԱՏԱՍԽԱՆԱՏՐԵԼ. ἁπολογίζομαι defendo, excuso, satisfacio, rationes reddo. Ջատագովել զիրաւունս. եւ Համար տալ. պատասխանի տալ.


Պատասխանեմ, եցի

vn. va. cf. Պատասխանատրեմ.

· Calfa

NBHL (5)

Հարցեալ՝ թէ որպիսի՞ ինչ է մարդ, զտարբերութիւնն պատասխանեմք, բանական. (Անյաղթ պորփ.։)

Յովբ կրկնեալ պատասխանէ։ Իսկ զի՞նչ արդեօք կրկնեալ պատասխանիցէ. (Իսիւք.։)

Խրոխտով վեսական պատասխանեաց. (Խոր. ՟Գ. 50։)

Ընդարձակ պատասխանեաց աշակերտացն. (Բրսղ. մրկ.)

Պատասխանեցին. (Լմբ. համբ.։ 31)


Պատասխանի, նւոյ, նեաց

s.

answer, response, reply;
return, repartee, rejoinder;
account, reason, defence, apology, excuse, justification;
հրաման —նւոյ, oracle;
համարձակ, յանդուգն, խուսափական, նպաստամատոյց, հաւաստի, դրական, ժխտական, լակոնական, աննշան, չոր, անմիտ, կարճ —, haughty or imperious, impertinent, evasive, favourable, certain, positive, negative, laconic, insignificant, dry, foolish, curt or short reply;
— առնել, to answer, to reply, to make answer to;
— տալ, to answer for;
to defend, excuse or justify oneself;
տալ վասն անձին —, to plead one's own cause;
ընդունել զ—, to receive the reply;
ի — նամակիդ, in reply to your letter;
չընդունել զ—, to receive no reply;
սպասել —նւոյ, to await a reply;
չիք —, there is no reply, no answer;
cf. Ընդդէմ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(-նւոյ, -նեազ) «պատաս-խան» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և ես. յետնաբար աս-ւում է պատասխան Զենոբ. Ճառընտ. Վրդն. սղ. որից պատասխանատուութիւն Իմ. զ. I1 Գծ. իբ. 1. Փիլիպ. ա. 7, 16. Ոսկ. յհ. և հռ։ պատասխանութիւն Մծբ. ոճով ասւում է պա-տասխանի առնել, տալ պատասխանի ՍԳր. որի յետին ձևն է պատասխանել Խոր. Իսիւք. նոր բառեր են անպատասխանատու, անհա-մապատասխան ևն։

= Պհլ. *pāt-saxuan ձևից, որ հայերէնի մէջ դարձել է նախ *պատսախան և յետոյ, շրջուելով՝ պատասխան. հմմտ. պհլ. [other alphabet] pasaxv, pasaxv (ըստ Թիրեաքեան, Կար-նամակ, էջ 8 ծան. կայ նաև պհլ. pāsxan), սոգդ. patšukwān, պրս. [arabic word] pāsux, որից յետնաբար փոխառեալ է վրաց. მახუხი պա-սուխի «պատասխան»։ Հայերէնի -ի վերջա-ւորութիւնը ըստ Bailey JRAS 1930, էջ 19 համապատասխանում է քրիստ. սոգդ. ուղ. հյց. [other alphabet] (=i) վերջաւորութեան. ըստ այսմ քրիստ. սոգդ. ուղ. հյց. p'čγny «աատաս-խան». այսպէս են նաև արժանի, կարի բա-ռերը։ Իրանականի հնագոյն ձևն է հպրս. ուղ. *pātisa(h)uvā-, հյց. *pātisa (hjuva nam-, որից պհլ. *patsaxuan>պատասխան. (Ըստ Gauthiot, Gram. sogd. 83 կազմուած է pati-մասնիկով sak արմատից, որ գըտ-նում ենք նաև լիթ. sakyti «խօտիլ» բառի մէջ)։-Հիւշ. 222։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. պատաս-խան, Մկ. պmտmսխան, Ալշ. Մշ. պադաս-խան, Ննխ. Շմ. Սչ. Սեբ. բադասխան, Տիգ. բmդmսխmն, Զթ. բադասխօն, բադասխոն.-Միջին հայերէնի ձևն էր պացխուն (Սմբ. ատմ. 79, 90, Անսիզք 13, 15, 51, Կոստ. երզն. 158), որ ծագում է պատասխան բա-ռից միջին ա-ի ջնջումով և տս ձայնախում-բը վերածելով ց (հմմտ. արտառուք>արտ-ռուք>արցունք). կրճատ պատըսխուն ձևը երկու անգամ ունի Քուչակ 121. վերջավան-կի ա ձայնաւորը դարձած է ու՝ յաջորդ ռըն-գականի պատճառաւ, ինչպէս ընդհանուր օրէնք է Ագուլիսի բարբառում (տե՛ս իմ Հայ բարբառագիտութիւնը, էջ 93)։ -Թաւրիզի գաւառականով պատասխանել նշանակում է «ճանապարհ դնել, դուրս հանել, գործից վտարել». սրա հին վկայութիւնը գտնում եմ Մտթ. ևագր. 49. Ասէ դևն... մի՛ տալ յաղ-քատն... և կամ ասէ՝ թէ այսօր պատասխա-նէ, վաղիւն երբ գայ՝ յայնժամն տաս։

NBHL (17)

Պատասխանի ողոք դարձուցանէ զսրտմտութիւն։ Ետես եղիուս, եթէ ոչ գոյ պատասխանի ի բերան երեցունց արանցն։ Զարմանային ընդ պատասխանիս, կամ ընդ պատասխանին նորա։ Ասա՜ մեզ, դու ո՞վ ես. զի պատասխանի տարցուք՝ որոց առաքեցինն զմեզ. եւ այլն։

Առանց հարցման լռեալ է պատասխանի, եւ առանց քննողի ոչ յայտնեսցի մեկնութիւն. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)

Հարցուածն զպատաս խանիս ստացեալ է. (Իսիւք.։)

Արդարն անձինն ամբաստանէ յառաջին պատաս խանւոջն։ Արդարն յառաջին իսկ պատասխանւոջն ոսոխ լինի անձին իւրում. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ես.։ նոյնպէս եւ Իսիւք.։)

Զհարցումն բռնաւորացն, եւ զպատասխանիսն միոյ միոյ ի սրբոցն. պատասխանեօք սրբոցն, եւ այլն. (Փարպ.։)

Յուսոյ յաւելուած առնու Մովսէս պատասխանեաւ։ Տաժանեալ պատասխանեօք հարցման. (Արշ.։)

Տե՜ս եւ զպատասխանեացն զմիտսն. (Նանայ.։)

Մինչեւ ամբաստանեալն յանդիման ունիցի զդատախազսն, եւ տեղի պատասխանւոյ առնուցու վասն ամբաստանութեան։ Իմ պատասխանի, ո՜ւր զիս հարցանիցեն, այս է. (Գծ. ՟Ի՟Ե. 16։ ՟Ա. Կոր. ՟Թ. 3։)

Ահա թուղթ՝ որ պատասխանի ունի վասն նորա. (Ոսկ. գծ.։)

Ոչ յարեաւ մարդ երկրածին՝ ազատեալ ի պատասխանեաց. (Նար. ՟Կ՟Զ։)

Տո՜ւր ինձ հրաման պատասխանւոյ։ Աղաչէր հրաման պատասխանւոյ առնուլ (ի դից)։ Զայս ընկալեալ հրաման պատասխանւոյ՝ աղեքսանդրի. (Պտմ. աղեքս.։)

ἁπόκρισις responsio, responsum. Բան ի լուծումն հարցուածոյ. փոխադարձ ասացուած. զրոյց. պատասխան. ճէվապ, բասուխ.

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. ἁπολογία apologia. Պատասխանատուութիւն. ջատագովութիւն.

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ԱՌՆԵԼ. կամ ԱՌՆԵԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. նոյն ընդ Պատասխանի տալ. ἁπόκρισιν ποιέω. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 14.) եւ ἁποκρίνομαι. (Դատ. ՟Ը. 8։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ. 6։ Երեմ. ՟Ի՟Գ. 35։ Եզեկ. ՟Ժ՟Դ. 3։)

ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ ՏԱԼ ՏԱԼ ՊԱՏԱՍԽԱՆԻ. Լուծումն առնել հարցուածոյն. փոխադարձ ասել ինչ բան. պատասխանել. ճէվապ վէրմէք. ἁπόκρισιν δίδωμι responsum do. Տե՜ս Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 2։ ՟Լ՟Գ. 5։ ՟Լ՟Ե. 4։ ՟Լ՟Թ. 35։ Այլ առաւել, ἁποκρίνομαι respondeo. Տե՜ս ստէպ ի հին եւ ի նոր կտակ. եւ յամենայն գիրս ըստ նախ նեացն. ուր յետինք առաւել դնելն՝ Պատասխանել, որ է որպէս ոճ ռամկական։

Կամ որպէս Պատասխանատրել. արդարացուցանել. ἁπολογέμαι defendo. տե՜ս (Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 11։ ՟Ի՟Ա. 14։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 33։ ՟Ի՟Դ. 10։ ՟Ի՟Զ. 2. եւ այլն։)

Առանց պատասխանի տալոյ ես. իմա՛ ըստ յն. անպատասխանի կամ անջատագովելի ես։ ἁναπολόγητος inexcusabilis. 1


Ջախջախանք, նաց

s.

breaking up, cutting into small pieces;
rout, defeat, havoc, carnage.

· Calfa

NBHL (2)

Պաշարեցին զիս ջախջախանք մահու. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 5։)

Զձեռն իւր ձախ ձգեաց ի ցիցն, եւ զաջ իւր ի սպառսպուռ ջախջախանս՝ անպիտանացուցանել. (Դատ. ՟Է. 26։)


Ստորանախանձ

cf. Գետնանախանձ.

· Calfa

NBHL (2)

Այս լինի ձեզ վասն ստորանախանձ մտաց ձերոց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 8։)

cf. Գետնանախանձ. χαμαίζηλος humi repens.


Զեղխանամ, ացայ

vn.

cf. Զեղխիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Մանաւանդ գինւով, որով բազումքն իսկ զեղխանան. (Եզնիկ.։)


Զեղխանք

s. pl. habitual debauch.

· Calfa

NBHL (1)

Որք ցամաքեալ էք պահօք ի զեխանաց արբեցութեան եւ ի փափկութենէ. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)


Խրախանամ, ացայ

vn.

to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.

· Calfa

NBHL (9)

Խրախանաս ի ձեռն փարթամութեան՝ որ իմաստութեանն է. (Պղատ. եւթիփռոն.։)

Որ ի մերում խրախանայ ի կեանսն, եթէ իմ կերակուր է՝ զի արարից զկամս հօր. (Նիւս. երգ.։)

Մի՛ խրախանայք փափկութեամբ. (Փիլ. լին.։)

Ընդանեդոյն իցէ խրախանալն, եւ ոչ հեռի ի միասին կոչողէն. (Ածաբ. ծն.։)

Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)

Ինքն համադամ խահիւք եւ ծաղկազարդ բոլորիւք խրախասցին։ Ի բոլորէն խրախանալ հեշտալի շայեկանութեամբ. (Պիտ.։)

Քրախանամք յիշատակաւ գերապանծ տօնի. (Շ. հրեշտ.։)

Խրախանամք աստուածային գրոց վարդապետութեամբ, (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Դ։)

τρυφάω delicate vivo, deliciis abundo εὑωχοῦμαι convovor, epulor, oblector εὑθυμέω bono animo sum. Ուրախանալ, զուարճանալ. խրախ լինել ի խնջոյս.


Փոփոխանակի

adv.

cf. Փոփոխ.

· Calfa


Փոխան

prep.

instead of, in the place of, for;
cf. Փոխանորդ.

· Calfa

NBHL (12)

Միթէ փոխա՞ն (կամ փոխանա՞կ) Աստուծոյ իցեմ ես. (Ծն. ՟Լ. 2.) (ուր ըստ յն. ἁνθ’ pro. իբր ընդ. ի տեղի)։

Պետրոս եւ Պօղոս՝ Քրիստոսի փոխանքն՝ այսօր եկեալ են հիւր ի ժողովուրդս մեր. (Շ. տաղ.։)

Ո՛ղջ լեր փոխան Յիսուսի։ Որ ստէ Աստուծոյ, եւ փոխանի նորա։ Զփոխան Յիսուսի։ Փոխանին Յիսուսի։ Փոխանիդ իւր. (Մագ.։)

Եպիսկոպոսն՝ որ է փոխան Քրիստոսի՝ առաջնորդ հոգւոց։ ԶՔրիստոսի փոխան լինել։ Քեզ տայ զքաջալերութիւնս, ո՛վ Յիսուսի փոխան. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. ատ.։)

Փոխան գառինն ինքն գոլով։ Փոխան սիրոյ զնա մատնելով։ Փոխան գառանցն օրինակին։ Սրբափայլ պճնեալ զարդուն՝ զոր զգեցուցեր ահարովնի, փոխան՝ պսակ ի փշոց եդին։ Ընկալ փոխան յոբայ ջանին. (Շար.։ եւ Յիսուս որդի.։)

Մեր փոխան միշտ պատարագի (գլուխն մեր ). (Լմբ. պտրգ.։)

Փոխան որոյ.. . ընկալտք. (Խոսր.։)

Փոխան ձեր ի խաչ բեւեռիմ. (Տաղ.։)

Ես քո փոխան (կամ փոխանակ ) եղից. (Փիլիմ. 20։) յն. շահաւորիմ. այսինքն ի քո պտուղ վայելեցից. զի եւ ոնեսիմոս նշանակէ շահեկան, օգտակար։

Փոխան հայցեմ.. . Փոխան պաղատիմ։ Փոխան աղաչեմ. (Խոսր.։ Երզն. լս.։)

Զգործըս բարեաց՝ փոխան առնուն, թէ ոչ զշնորհս աւազանին։ Եւ ոչ ետու փոխ աղքատին, որոց փոխան տալ ոչ ունին. (Յիսուս որդի.։)

ՓՈԽԱՆ. նխ. ἁντί, ἁνθ’ pro, vice. Փոխանակ. ընդ. տեղը.


Փոխանագիր

s.

bill of exchange, bill, note, draft;
փոխանցել զ—, to endorse a note or bill;
cf. Ընդունելութիւն.

· Calfa


Փոխանակ

prep.

instead of, in place of;
in exchange or in return for, as a reward for;
— նորա, in his place;
— ընդ, instead of;
— զի, whereas;
for as much as, since, because;
անձն քո — անձին նորա, your life shall be surety for his;
ասել —ուրուք, to say in a person's name.

· Calfa

NBHL (29)

Եկն փոխանակ փելիքսի փեստոս պորկիոս. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 27։)

Ի ձեռն Անանիայի փոխանակի աղքայի։ Որ էր ՟Ը (այսինքն ի միասին ընդ ) փոխանակի բդեշխին։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Առ դաղիովնաւ փոխանակաւ բդեշխին աքայեցւոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի ՟Ղ. 11։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7=12։ ՟Ժ՟Ը. 12։)

Զփոխանորդէն Քրիստոսի. զի առաքելական արգասեօք փոխանակ Աստուածոյ է. (Յհ. կթ.։)

cf. ՓՈԽԱՆ (կամ Փոխանակ, ըստ սուրբ գորց )։

Հայրն ի ժամանակի յորում գնացեալ երթայր, ցոյց նա զփոխանակն իւր։ Յորդէգիրս առեալ ժառանգ իւր անձին փոխանակ կացուցանէ. (՟Բ. Մակ. Թ. 1. եւ ՟Ժ՟Դ. 26։)

Զմովսեսի փոխանակէն յեսուայ։ Ոչ մարմնաւոր զօք փոխանակ առեալ ի քահանայապետութիւնն։ Ընկեցեալ զնա ի տէրութենէ, փոխանակ կացուցանելով զվռամշապուհ եղբայր նորա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 5։)

Կացուցին փոխանակ նմա զպիղատոս. (Իգն.։)

Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)

Ուստի ՓՈԽԱՆԱԿԱՒ, իբր մ. որպէս Փոխանակելով զմիմեանս. փոխն ի փոխ, նեօպէթով.

Առաքէր զնոսա ի լիբանան տասն հազար յամսեան՝ փոխանակաւ. յն. որք փոխանակէին զմիմեանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 14։)

Երկուս երկուս ի փոխանակել.. . երկուս երկուս փոխանակաւ. (Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ղ. 18։)

Ազգքն՝ զոր փոխեցեր, եւ նստան փոխանակաւ ի քաղաքս սամարեայ. իմա փոխանակ բուն բնակչացն։

Ո՛չ սպասք բազմամբոխ, եւ ո՛չ փոխանակ հանդերձից. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)

Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ. (Ծն. ՟Խ՟Է. 22։)

Պատմուճան փոխանակաւ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ պատմուճան ազնիւ. (Կիւրղ. թագ.։)

Փոխանակ արեան նորա։ Փոխանակ իսահակայ։ Փոխանակ ական, կամ ատամանց նոցա։ Վարձ ձեր է այն՝ փոխանակ պաշտամանցն ձերոց։ Նա նստցի յաթոռ իմ փոխանակ իմ։ Հերիք էր յամս իմ՝ փոխանակ իմ, եւ եղբօր իմոյ։ Խօսեցաւ ի վերայ քո չարիս փոխանակ չարեաց։ Փոխանակ այնորիկ լուարուք հովիւք զպատգամս տեառն։ Փոխանակ այնր՝ զի փառաւորեցաք մեք զԱստուածս նոցա.եւ այլն։

Փոխանակ արեանն տեառն՝ ձեր արիւնդ հեղաւ (այսինքն ըստ նմանութեան )։ Ետուն զանձինս ի մահ փոխանակ որդւոյն Աստուածոյ. այսինքն ի տեղի Յիսուսի, զի նա ապրեսցի. (Շար.։)

Ասէ Երեմիա փոխանակ (այսինքն ի դիմաց ) ժողովրդեանն. (Մծբ. ՟Ե։)

Հատուցին ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ե. 21։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ղ. 17։)

Փոխանակ ընդ զիմ անձնս տայցեմ։ Մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեան կրեն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։ Եզնիկ.։)

Զշմաւովն եթող փոխանակ ընդ իւր Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)

ՓՈԽԱՆԱԿ. մ. Ի տեղի այլոյ. փոխանակաւ.

Եզն փոխանակ տուեալ Աստուածուհին՝ ոչ ետ զոհել զկոյսն։ Զայլս ի նոցա տեղիս փոխանակ առ իւր կոչեաց։ Եւ ոչ վասն սիրոյ՝ սիրել ինչ փոխանակ։ Փոխանակ շնորհեցաւ։ Զժանգ անօրէնութեան յանձն է քերեալ ի բաց ընկեսցէ, եւ փոխանակ՝ բարեացն գործովք լցցի. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ա։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Անյաղթ բարձր.։ Իգն.։)

ՓՈԽԱՆԱԿ ԶԻ. շղ. ἁνθ’ ὦν pro eo quod, propterea quod. Փոխանակ այնր՝ զի վասն այնորիկ՝ զի. որովհետեւ.

Օրհնեսցին.. . փոխանակ զի լուտր ձայնի իմում. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 18։ ՟Ի՟Ղ. 5։ տե՛ս եւ Օր. ՟Ը. 20։ Դտ. ՟Ժ՟Ա. 36։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Մաղ. ՟Բ. 9։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 20։)

Փոխանակ զի ասէիք, եթէ տէր կամեսցի. որպէս այն թէ, որովհետեւ այսպէս ասէք յոչ ուղիղ միտս։ Բայց յայսմ վայրի պարտ էր իմանալ որպէս հելլենաբանութիւն. փոխանակ զի ասելոց էիք. (յն. փոխանակ ասելոյ ձեզ )։

ὀ ἁντ’ ἅλλου vicarius. եւ նովին նշանակութեամբ՝ διάδοχος որպէս եւ փոխանակն բդեշխի՝ ἁνθύπατος, ανθυπατεύων proconsul. իտ. viceconsole. Փոխանորդ. ետեղեկել. վեքիլ.

ՓՈԽԱՆԱԿ. գ. ἅλλαγμα, ἁντάλλαγμα, δόμα commutatio եւ այլն. Փոխանակութիւն. փոխարինութիւն՞ փոխարէն. ինչ մի փոխանակեալ ընդ այլոյ իրի. տուրք. փրկանք.

ՓՈԽԱՆԱԿ. նխ. ἁντί, ἁντ’, ἁνθ’ vice, pro. Ընդ. փոխան. ի տեղի այլոյ. ի փոխարէնս. ի սակս. վասն. ըստ. ի դիմաց. տեղը, համար.


Փոխանակ, ի

s. adv.

substitute;
lieutenant;
vicar;
successor;
exchange, barter, compensation;
—աւ, by turns, alternatively, reciprocally, mutually;
— արքայի, vice-roy;
— բդեշխի, vice-consul;
proconsul;
— հանդերձից, change of clothes, changes of raiment;
արարի — քո զեգիպտոս, have given Egypt as your ransom.

· Calfa

NBHL (29)

Եկն փոխանակ փելիքսի փեստոս պորկիոս. (Գծ. ՟Ի՟Դ. 27։)

Ի ձեռն Անանիայի փոխանակի աղքայի։ Որ էր ՟Ը (այսինքն ի միասին ընդ ) փոխանակի բդեշխին։ Խնդրէր շրջել զփոխանակ բդեշխին ի հաւատոց։ Առ դաղիովնաւ փոխանակաւ բդեշխին աքայեցւոց. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի ՟Ղ. 11։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 7=12։ ՟Ժ՟Ը. 12։)

Զփոխանորդէն Քրիստոսի. զի առաքելական արգասեօք փոխանակ Աստուածոյ է. (Յհ. կթ.։)

cf. ՓՈԽԱՆ (կամ Փոխանակ, ըստ սուրբ գորց )։

Հայրն ի ժամանակի յորում գնացեալ երթայր, ցոյց նա զփոխանակն իւր։ Յորդէգիրս առեալ ժառանգ իւր անձին փոխանակ կացուցանէ. (՟Բ. Մակ. Թ. 1. եւ ՟Ժ՟Դ. 26։)

Զմովսեսի փոխանակէն յեսուայ։ Ոչ մարմնաւոր զօք փոխանակ առեալ ի քահանայապետութիւնն։ Ընկեցեալ զնա ի տէրութենէ, փոխանակ կացուցանելով զվռամշապուհ եղբայր նորա. (Եւս. քր. ՟Ա։ Կոչ. ՟Ժ։ Խոր. ՟Գ. 5։)

Կացուցին փոխանակ նմա զպիղատոս. (Իգն.։)

Ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայլ անասուն ընդ անասնոյ, եղիցի եւ այն փոխանակն սուրբ։ Եւ նա, եւ փոխանակն իւր եղիցին սուրբ։ Արարի փոխանակ քո զեգիպտոս եւ զեթէովպիա, եւ զսուհէն քեզ փոխանակեցի։ Զջուր մեր դնոյ արբաք, եւ փայտն մեր առանց փոխանակի եկն ի վերայ։ Առ ոտն կոխէիք զարդարն՝ առնելով փոխանակս։ Առի զեղբարս ձեր, փոխանակս տուեալ տեառն։ Նախատեցին փոխանակ (այսինքն զփոխանակն, կամ զերեւեցուցիչն ) օծելոյ քոյ, եւ այլն։ Հաւատարիմ բարեկամի ոչ գոյ փոխանակ։ (Սիր.՟Ղ. 15։)

Ուստի ՓՈԽԱՆԱԿԱՒ, իբր մ. որպէս Փոխանակելով զմիմեանս. փոխն ի փոխ, նեօպէթով.

Առաքէր զնոսա ի լիբանան տասն հազար յամսեան՝ փոխանակաւ. յն. որք փոխանակէին զմիմեանս. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 14։)

Երկուս երկուս ի փոխանակել.. . երկուս երկուս փոխանակաւ. (Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ղ. 18։)

Ազգքն՝ զոր փոխեցեր, եւ նստան փոխանակաւ ի քաղաքս սամարեայ. իմա փոխանակ բուն բնակչացն։

Ո՛չ սպասք բազմամբոխ, եւ ո՛չ փոխանակ հանդերձից. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)

Հինգ պատմուճանս փոխանակաւ. (Ծն. ՟Խ՟Է. 22։)

Պատմուճան փոխանակաւ, փոխանակ ասելոյ՝ թէ պատմուճան ազնիւ. (Կիւրղ. թագ.։)

Փոխանակ արեան նորա։ Փոխանակ իսահակայ։ Փոխանակ ական, կամ ատամանց նոցա։ Վարձ ձեր է այն՝ փոխանակ պաշտամանցն ձերոց։ Նա նստցի յաթոռ իմ փոխանակ իմ։ Հերիք էր յամս իմ՝ փոխանակ իմ, եւ եղբօր իմոյ։ Խօսեցաւ ի վերայ քո չարիս փոխանակ չարեաց։ Փոխանակ այնորիկ լուարուք հովիւք զպատգամս տեառն։ Փոխանակ այնր՝ զի փառաւորեցաք մեք զԱստուածս նոցա.եւ այլն։

Փոխանակ արեանն տեառն՝ ձեր արիւնդ հեղաւ (այսինքն ըստ նմանութեան )։ Ետուն զանձինս ի մահ փոխանակ որդւոյն Աստուածոյ. այսինքն ի տեղի Յիսուսի, զի նա ապրեսցի. (Շար.։)

Ասէ Երեմիա փոխանակ (այսինքն ի դիմաց ) ժողովրդեանն. (Մծբ. ՟Ե։)

Հատուցին ինձ չար փոխանակ ընդ բարւոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ե. 21։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Ղ. 17։)

Փոխանակ ընդ զիմ անձնս տայցեմ։ Մահու պատիժ փոխանակ ընդ վատութեան կրեն. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23։ Եզնիկ.։)

Զշմաւովն եթող փոխանակ ընդ իւր Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)

ՓՈԽԱՆԱԿ. մ. Ի տեղի այլոյ. փոխանակաւ.

Եզն փոխանակ տուեալ Աստուածուհին՝ ոչ ետ զոհել զկոյսն։ Զայլս ի նոցա տեղիս փոխանակ առ իւր կոչեաց։ Եւ ոչ վասն սիրոյ՝ սիրել ինչ փոխանակ։ Փոխանակ շնորհեցաւ։ Զժանգ անօրէնութեան յանձն է քերեալ ի բաց ընկեսցէ, եւ փոխանակ՝ բարեացն գործովք լցցի. (Նոննոս.։ Եղիշ. ՟Ա։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։ Անյաղթ բարձր.։ Իգն.։)

ՓՈԽԱՆԱԿ ԶԻ. շղ. ἁνθ’ ὦν pro eo quod, propterea quod. Փոխանակ այնր՝ զի վասն այնորիկ՝ զի. որովհետեւ.

Օրհնեսցին.. . փոխանակ զի լուտր ձայնի իմում. (Ծն. ՟Ի՟Բ. 18։ ՟Ի՟Ղ. 5։ տե՛ս եւ Օր. ՟Ը. 20։ Դտ. ՟Ժ՟Ա. 36։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։ Մաղ. ՟Բ. 9։ Երեմ. ՟Լ՟Ա. 20։)

Փոխանակ զի ասէիք, եթէ տէր կամեսցի. որպէս այն թէ, որովհետեւ այսպէս ասէք յոչ ուղիղ միտս։ Բայց յայսմ վայրի պարտ էր իմանալ որպէս հելլենաբանութիւն. փոխանակ զի ասելոց էիք. (յն. փոխանակ ասելոյ ձեզ )։

ὀ ἁντ’ ἅλλου vicarius. եւ նովին նշանակութեամբ՝ διάδοχος որպէս եւ փոխանակն բդեշխի՝ ἁνθύπατος, ανθυπατεύων proconsul. իտ. viceconsole. Փոխանորդ. ետեղեկել. վեքիլ.

ՓՈԽԱՆԱԿ. գ. ἅλλαγμα, ἁντάλλαγμα, δόμα commutatio եւ այլն. Փոխանակութիւն. փոխարինութիւն՞ փոխարէն. ինչ մի փոխանակեալ ընդ այլոյ իրի. տուրք. փրկանք.

ՓՈԽԱՆԱԿ. նխ. ἁντί, ἁντ’, ἁνθ’ vice, pro. Ընդ. փոխան. ի տեղի այլոյ. ի փոխարէնս. ի սակս. վասն. ըստ. ի դիմաց. տեղը, համար.


Փոխանակաբանեմ, եցի

vn.

to answer, to contradict, to gainsay.

· Calfa

NBHL (2)

ՓՈԽԱՆԱԿԱԲԱՆԵԼ. Փոխանակ ընդդիմաբանել. ի դէմս ածել.

Զոր պարսաւեալ այպանէին փոխանակաբանեալ, որք ի նմանէ յանդիմանեալ լինէին. (Խոր. ՟Գ. 31։)


Փոխանակաբար

adv.

in one's name.

· Calfa

NBHL (2)

Փոխանակաւ. ընդ հակառակն.

Զտեառն բանն որ առ հրէայսն՝ փոխանակաբար գոչել, քակեցէ՛ք զնինուէ, եւ յերիր աւուր յարուցից ցնա. (Գեննանդ.։)


Փոխանակագիր, գրոյ

cf. Փոխանագիր.

· Calfa


Փոխանակալ

cf. Ետեղակալ.

· Calfa


Փոխանակավարձութիւն, ութեան

s.

cf. Փոխանակատուութիւն.

· Calfa

NBHL (1)

Դատօղ փոխանակավարձութիւն տնօրէն արանց. (Փիլ. նխ. ՟ա.։)


Փոխանակատուութիւն, ութեան

s.

remuneration, recompense.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ ոչ բարեացնփոխանակատուութիւն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Փոխանակեմ, եցի

va.

to exchange, to make an exchange, to barter;
to substitute for, to fill the place of;
to succeed;
to permute, to alternate;
to compensate, to counterbalance;
— զտեղի, to take the place of, to substitute for;
— զանձն ի վերայ ճշմարտութեան, to give oneself for the truth;
— զոք ի վերայ ապահովութեան հասարակաց, to sacrifice a person for the public safety;
— զկեանս իւր ի վերայ ուրուք, to hazard one's life in defence of a person;
զմահ ընդ կենաց — քան, t o die rather than yield.

· Calfa

NBHL (12)

Զամենայն՝ որ բանայցէ զարգանդ իշոյ, փոխանակեսցես ընդ ոչխարի. եւ եթէ ոչ փոխանակեսցես, փրկեսցես զնա։ Մի փոխանակեսցէ զլաւն ընդ յոռւօյն, եւ մի զյոռին ընդ լաւին. ապա թէ փոխանակելով փոխանակեսցէ զայն, եւ այլն։ Փոխանակեսցուք քեզ զօրս ընդ զօրաց։ Փոխանակեցէք դուք գանձինս ձեր փոխանակհաղցն կտակարանաց։ Ի մտի եդեալ՝ զմահ ընդ կենաց փոխանակել, քան եւ այլն։ Ոչ փոխանակեսցէ եւ ոչ ընդ միոյ իրիք փրկանաց զթշնամութիւն։ Փոխանակեցին զճշմարտութիւն Աստուածայ ընդ ստութեան։ Փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պէտս անբնականս. եւ այլն։

Փոխանակեալք զունայնութիւնս ընդ ճշմարիտ յուսոյ անմահութեան։ Որք վասն քո զկեանս իւրեանց փոխանակեցին. (Շար.։)

Փոխանակեսցին անձինք մեր ընդ ճշմարտութեան հաւատոյս, եւ մի ընդ երկրաւոր զբաղմանս. (Ղեւոնդ.։)

Յատելութիւն զայն փոխանակեմ. (Լմբ. ատեն.։)

Փոխանակեաց զմարմին իւր ի հաց, եւ զարիւն իւր ի գինի. (Վրք. հց. ձ։)

Ընդ միգիշերոյ զբովանդակ յաւիտեանսն փոխանակեսցուք. (Բրս. ՟խ. մկ.։)

Երկուս երկուս ի փոխանակել։ Զնա (զլոյս տուընջեան) գիշեր փոխանակէ. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Զ. 17։ Իմ. ՟Է. 30։)

Զսա պայազատեալ փախանակէ պտղոմէոսիորդի իւր։ Սպեւսիպպոս վախճանէր. զոր փոխանակեաց քսենոկծատէս. (Եւս. քր.։)

Յաջորդք ի յաջորդաց փոխանակեցին։ Զսաարջամ փոխանակեալ. (Լաստ. ՟Ա։ Շ. վիպ.։)

Թշուառուիք բազումք փոխանակեցին զբարօրութիւն մեր. (Լմբ. ատ.։)

ἁλλάσσω, ἁνταλλάσσω, -ττω, μεταλλάττω, -σσω muto, commuto, transmuto. Փոխանակ տալ կամ առնուլ կամ գնել. փոխել զիմն ընդ իրիք կամ յայլ ինչ. տեղը կամ դիմացը ուրիշ բան տալ, կամ առնել, իրարու հետ փոխել.

ՓՈԽԱՆԱԿԵԼ. διαδέχομαι succedo, excipio. Փոխանորդել. յաջորդել. պայազատել. տեղը նստիլ կամ անցնիլ, բռնել, փսխն ի փոխ բան մը ընել կամ ըլլալ.


Փոխանակութիւն, ութեան

s.

change, exchange, barter, counter-change;
supplying the place, substitution;
succession, permutation;
turn, vicissitude;
— բդեշխի, vice-consulship;
proconsulship.

· Calfa

NBHL (2)

Յերեկոյէ մինչեւ յառաւօտ հրամայէ այրել բազմակս.. . փոխանակութեամբ տունջենական լուսոյ. (Փիլ. բագն.։)

διαδοχή successio. Փոխանակելն, իլն. յաժորդութիւն.


Փոխանկիւն, կեան

s.

allogone.

· Calfa


Փոխանորդ, աց

s.

substitute, representative;
vicegerent, vicar;
successor;
compensation, equivalent;
— արքայի, vice-roy;
— պատրիարքի, patriarch's vicar general;
— բանալեաց, duplicate key;
false key.

· Calfa

NBHL (14)

Որդիք դաւթի առաջինք՝փոխանորդք արքայի։ Սպան զեղկեան զփոխանորդ որքային։ Էր նոցա վերակացու քովքենիաս ղեւտացի, եւ սէմէի եղբայր նորա փոխանորդ նորին. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 17։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 7։ ՟Լ՟Ա. 12։)

Իսկ սրբոյն Թադէի զադդէ ոմն խոյագիր ձեռնադրեալ, եւ փոխանորդ իւր թողեալ յեդեսիա. (Յհ. կթ.։)

Էր մեր ստացուածք բազում, իսկ ժառանգաւոր ոչ ոք երեւի եւ փոխանորդ. (Փիլ. իմաստն.։)

Մովսէս զյեսու փոխանորդ իւր կացուցանէր. (Իգն.։)

Զտիրան առ իւր պահէ փոխանորդ իւր, զի որդի ոչ գոյր նորա։ Փոխանորդ մեռելոցն ոչ տայրթոյլ ձեռնադրել. (Խոր. ՟Բ. 58։ ՟Գ. 66։)

Զորոյ աթոռ ընկալաւ նեկտառիոս. յետ որոյ լինի փոխանորդ նորին յովհան անուանեալն ոսկեբերան. (Շիր. քրոն.։)

Յոյսն յորջորջեալ (Յուսիկ ) փոխանորդն հօրն աթոռոյն, եւ նախանձաւոր նորին առաքինութեան. (Երզն. լս.։)

Երասանակալք նոցա՝ իրերաց փոխանորդք. (Բրս. ընչեղ.։)

cf. ԱԹՈՌԱԿԱԼ, իբր փոխանորդ, այսինքն Յաջորդ։

ՓՈԽԱՆՈՐԴ. Փոխարէն. ինչ մի փոխանակ այլոց իրի տուեալ՝ եդեալ, կամ յարմարեալ եւ այլն. տուածին տեղը, փոխնորդ.

Ո՞ ետ նմա փոխ, եւ առնուցու զփոխանորդն. (Սեբեր. ՟Է։)

Եղբայր ոմն արար փոխանորդ բանալեացն, եւ բանայր զդուռն ծերոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)

Կարեւոր համարեցաք ընդ նորա եւ վասն նորին դիպողագոյն բանիւք զփոխանորդն թելադրել. այսինքն զլցուցիչն զտեղի նորա, կամ զյաջորդ բանքս. (Ագաթ.։)

διάδοχος, διαδεχόμενος . որպէս vicarius. Կարգեալն փոխան կամ փոխանակ այլոց. երկրորդն գլխաւորի. տեղակալ. տաղապահ. տեղը բռնօղ.


Փոխանորդեմ, եցի

va.

to substitute, to fill or take the place of, to succeed to;
— զկեանս, to die.

· Calfa

NBHL (9)

Փոխանորդէ զտիրան՝ եղբայր իւր տիգրան վերջին։ Կղաւդիոս, եւ յետ նորա աւրեդիանոս, հուպ ընդ հուպ փոխանորդելով զմիմեանս։ Վճարեցաւ ի կենցաղոյս՝ եղբօրն փոխանորդելով զտէրութիւն. (Խոր.։)

Զսա լիւսիմաքոս փոխանորդէ։ Որդի զհայր փոխանորդեալ։ Որք յետ նորա ի նորին սերմանէ փոխանորդեցին զթագաւորութիւն. (Եւս. քը։ Շ. վիպ.։ Յհ. կթ.։)

Որ յետ նորա փոխանորդեսցէ զեկեղեցին։ Քահանայք զմիմեանս փոխանորդէին վասն մահուն արգել լինելոյ։ Վնխճանի եւ փլաբիանոս. պորփիւր փոխանորդի ի տեղին. (Ճ. ՟Ա.։ Շ. բարձր.։ Սոկր.։)

Որ փոխանորդենն զնոսա հակակայքն։ Քանզի ուրախութեան փոխանորդի տրտմութիւն։ Ակնարկեա փախնուլ չարութեանցս՝ որ յիս, զի բարիդ քո եկեալ փոխանորդեսցէ. (Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. ՟Հ՟Ը։)

Պատկառեաց ի կոչնականէն, փոխանորդեաց զկեանսն։ Ենովք կենդանւոյն ի կարգս անմահիցն փոխանորդեաց վերագրիլ. (Խոր. ՟Գ. 67։ Արծր. ՟Ա. 1։)

Փոխարինել. հատուցանել զփոխանակն.

Զբարւոք ծերատածութիւնս անդրէն փոխանորդեալ ծնողացն։ Ընդ միոյն զհարիւրապատիկն փոխանորդէ օգուստս. (Պիտ։)

Փոխանցել. հաղորդել իրերաց.

Զխորհուրդս սրտից իւրաքանչիւր ոք մերձաւորին փոխանորդիցեմք. Բրս. հայեաց. յն. փոխատրել. μεταδίδωμι.


Փոխանորդութիւն, ութեան

s.

substitution, succession;
vicarship, vicariate;
permutation, exchange;
compensation.

· Calfa

NBHL (11)

Որդեծնութեամբ խնամելով զմեր փոխանորդութիւնսն։ Ծնունդքն՝ որ փոխանորդութիւն մարմնոյն լինին։ Յաղագս փոխանորդութեան զաւակի։ Ի փոխանորդութիւն ամենայն ազգի կատարի. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39։ Նանայ.։ Պիտ.։ Նիւս. բն.։)

Սա երկայն աղօթիցն է պտուղ, սա փոխանորդութեանց շառաւիղ. (Առ որս. ՟Դ։)

Ազգին շառաւիղ, փոխանորդութեան ոստ. (Նիւս. կազմ.։)

Նաւատիանոսաց եպիսկոպոսն վախճանի, եւ ունի զփոխանորդուին քրիւսանթոս ... բազում հակառակուի լինէր ըստ ընտրութեան ի տեղի նորա զփոխանորդութիւն ունել. (Սոկր.։)

Զի այնպէս ունիցին եւ նոքա տալ՝ որոց յետ նոցա փոխանորդութեամբ լնուն զնոյն պաշտօն. (Իգն.։)

ՓՈԽԱՆՈՐԴՈՒԹԻՒՆ. փոխարինութիւն. փոխանակումն. փոխումն, եւ փոփոխումն յիմիք կարգի.

Ի յաղթողէն ծանօթանայր պատու ասիրական փոխանորդութեամբ մասանորդութիւն. (Պիտ.։)

Սրինկ նորոգ՝ այլ իմն տասակաւ առեալ մեզ՝ ընդ հնոյն փոխանորդութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Եւ ոչ յոյս ինչ ելից զձեզ փոխանորդութեան եւ լուծման ըստ կենացս. (Յհ. կթ.։)

Ոչ ոտից փոխանորդութեամբ յառաջ կոյս մատուցանելով. (Նիւս. կազմ.)

Ի մկրտութեան, հանդերձի փոխանորդութիւնն յայտնէր զմաքրեցելոցն կենաց համբարձումն. (Դիոն. եկեղ.) յն. ἅμειψις immutatio.


Փոխանուն

cf. Դերանուն.

· Calfa

NBHL (1)

Իսկ դերանունդ թերանուն լսի, կամ տիրանուն, կամ փոխանուն։ Եւ է դերանունութիւն ըստ երից. զի ասի՝ փոխանունութիւն եւ թերանուն, եւ հասարականուն. (Երզն. քեր.։) (Իսկ ի գիրս դամասկացւոյն դնի Փոխանունաբար՝ իբր Յարանունաբար. παρωνύμως denominative.


Definitions containing the research խան : 3200 results

Հանդարտ, ից

adj. adv.

peaceable, quiet, calm, tranquil, mild;
moderate, staid, sedate, grave, sober;
—, —ս, gently, softly, mildly, tranquilly, slowly;
— լինել, կալ, to remain quiet or tranquil;
— լինել, to have patience, to be patient.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. հանդ'արտ, անդ'արտ, Կր. հան-տարտ. Երև. Տփ. հանդարդ (Տփ. նշանա-կում է նաև «գաղջ»), Սչ. հանդ'արդ, Ննխ. Պլ. Սեբ. հանթարդ, Ագլ. հm՛նդmոտ, Տիգ. հmնթmրդ, Ոզմ. հանդ'mրց։-Տարօրինակ է Մշ. აանդընդել «հանդարտիլ», որի համա-պատասխանը՝ Ալշ. յանդըդել «գետնի տակ անցնիլ, կորչիլ» ցոյց է տալիս, որ բառը ծագում է անդունդ (>Ալշ. յանդուդ) ձևից և յետոյ Մշոյ բարբառում փոխել է իր նշա-նակութիւնը։

NBHL (1)

Տո՛ւր ինձ առ այս պատասխանի. ապա թէ ոչ՝ հանդա՛րտ լեր, եւ մի՛ զամենայն միանգամայն խնդրեր ուսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)


Հանդէս, դիսի, սաց

s. adv.

feast, public rejoicing;
procession, solemnity, religious ceremony;
pomp, show, display, gala, exhibition, parade, state;
scene, spectacle, show;
arena;
proof, argument, demonstration;
declaration, witness, testimony, evidence;
trial, experience, essay;
exercise, practice;
audit, examination, inspection, investigation;
deed, fact, act;
effects;
fight, assault, combat;
care, diligence;
bravery, great deeds;
account;
review (journal);
—դիսիւ, pompously, solemnly;
համաշխարհական —, exhibition;
— թաղման, burial, funeral obsequies;
— զօրաց, review, muster;
— յաղթանակի, triumphal rejoicings;
— թատրոնական, theatre, spectacle, play;
— առաքինութեան, brilliant action;
— լաւութեանց, shining qualities;
ի — մարտից, among combats;
— առնել, to pass in review, to make a diligent investigation, to examine;
to make a show or display of, to show off, to display, to expose to view, to put or set forth;
to turn to account, to improve;
to exercise, to practise;
— առնել զօրաց, ի —դիսի անցուցանել զզօրս, to review, to muster, to pass in review;
— համարոյ առնել, to examine, to register, to make a numbering or enumeration of;
— առնել քաջութեան, to prove, to signalize one's valour, to signalize oneself by prowess, gallantry, bravery;
— առնել զօրութեան, to use or exert one's power;
— առնել պերճութեան, գիտութեան, to make a show of one's science;
— առնել ի մաստութեան իւրոյ, to display one's wisdom;
— առնել հանճարոյ, to heighten, to set off, to enhance, to give zest to one's parts or talent, to show one's wit, to play the sprightly, ingenious or witty;
ի — ածել, to exhibit, to expose to view, to display, to show off;
to represent, to play, to act;
ի — անցանել, to compete, to rival, to vie with;
to appear;
ի — մտանել, to enter the lists;
to be ranked among;
ի — մատուցանել, to put to the trial, to the test, to prove;
զ— առնուլ, to examine, to prove, to know by experience.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. *handēs ձևից, որ աւանդուած չէ, ինչպէս նաև նրա համապատասխան զնդ. *handaesa-, բայց սրանց գոյութեան ապա-ցոյց են սանս. samdēça «պատուէր, լանձ-նարարութիւն» և զնդ. handaesayafiuha «ու-սուզանել, սովորեցնել»։ Իրանեան արմատն է dis «ցոյց տալ, սովորեցնել»=հիւս. պհլ. dysyd «ցոյց է տալիս» (տե՛ս Meillet MSL 17, 243), որի վրայ աւելացել է han-նա-խամասնիկը։-Հիւբշ. 179։

NBHL (1)

Գոյր եւ այլ հանդէսք յանդիմանութեան նորա իշխանական. (Նանայ.։)


Ծաղր, ղու

s.

laugh, laughter, laughing;
derision, mockery, raillery, banter;
sneer;
— առնել, դնել, հեղուլ, to laugh;
to joke, to jest;
to laugh at, to scorn, to deride, to make sport of, to ridicule;
— լինել՝ կալ՝ մնալ, to be laughed at, derided, ridiculed, made a jest of, to make oneself the laughing-stock of;
— առնել զոք յայտ յանդիման, to scorn, to deride one to his face;
զծաղու գալ, ի — հատանիլ, to laugh, to hurst out laughing, to suffocate with laughter;
cf. Ծանակ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

է կցում նաև սանս. gā «երգել», gad խօսիլ», gar «գոչել», յն. γήους «ձայն», γαργαρίς «աղմուկ, ժխոր», γε-λάω «ծաղրել», γέ́ρανος «կռունկ», լատ. gingrire «կարկաչել», grus «կռունկ» ևն։ Հիւնք. ծիծաղ բառից հանում է ծաղր։ Մառ, kрит. и мелк. cт (1903 թ.) էջ 26 ծաղր=ասոր. [arabic word] s'ar «ծաղրուիլ, խայտառակուիլ» բառի հետ Autran, Sumer. et ind. էջ 84 համե-մատում է յն. γελαω =սումեր. hül «ուոախանալ»։

NBHL (2)

(Փոխանակեա՛) կատականաց եւ ծաղեր զարտասուս. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)

Տեսէք զծաղրդ։ Չէ՛ ծաղր՝ փառս խնդրել ի նոցանէ։ Առ մեծամեծդ՝ ծաղր է բնաւ այսպիսի պատճառանացդ՝ ծա՛ղր է բնաւ այսպիսի պատճառանացդ պատասխանի առնել. (Ոսկ. յհ.։)


Լի, ոց

adj. adv.

full;
superabundant, copious;
fully, completely, thoroughly, entirely;
perfectly;
լի առնել, to fill, to load, to heap;
զբազում լսելիս լի արար բանն, many have heard him;
լի լինել, cf. Լիանամ;
լի եւ լի, cf. Լիուլի;
լի ափով, ձեռօք, by handsful, profusely, generously;
լի աւաբաւ, loaded with booty;
լի փառօք, covered with glory;
լի աւուրք, full of years, old;
լի մտօք, sensible, judicious, wise;
լի երախտագիտութեամբ, full of gratitude, of affection, of faults;
զաւուրս տասն լի, ten entire days;
լի կատարեալ, բովանդակ, perfectly full, entire, complete, perfect, cf. Լիակատար;
լուսին լիով լուսով նկարեալ, full moon;
բաժակ գինի լի արկանել, a glass of wine full to the brim;
լի զհասակ մարմնոյն ունել, to be adult, to arrive at man's estate;
լի են բերանք նոցա ծաղու, they are full of laughter, of merriment;
լի ասացեր, you are quite right.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. plē-արմատից. հմմտ. սանս. prā, piparti, prnáti, prnoti «լցնել, յագեցնել, ճոխացնել, լիացնել», pur-há-, prāna-«լի», հպրս. paru-«շատ», զնդ. nar «լցնել», pərəna «լի», pouru-«շատ», frana «ւրութիւն», պհլ. պրս. քրդ. աֆղան բելուճ. ❇ pur, զազա piru «լի», հին-դուստ. pura «լի», գնչ. perdo «լի», perava «լցնել», բոշա por, p'or «լի», յն. πλήρης «լի», πίμ-πλημι «լնուլ» (կտր. πλησε), πληρόω «լցնել, լրացնել», πλέως «լի», πολυς «շատ», հոմեր. πλεῖος «լի», լտ. plēnus «լի», plēri-que «մեծամասնութիւնը», pleo «լըց-նել», ex-ple-nu-nt «լնուն», հիռլ. iI «շատ», lia «շատերը», lān «լի», linaim «լնում», lo-ur «բաւական», կիմր. llw-r «ամբողջ, բոլո-րովին», llawer «շատ», հիսլ. fleiri «շատ», գոթ. հբգ. filu «շատ», գերմ. fullen «լցնել». ❇iel «շատ», voll «լի», լիթ. pilnas, pilus «լի», հպրուս. pilnan «բոլորովին», հսլ. plunū, ռուս. полно, полныи «լի», ալբան. pl'ot «լի» ևն (Walde 592, Boisacq 783, 795, Trautmann 218, Horn § 294 ևն, Po-korny 2, 63-65, Ernout-Meillet 743)։ Այս բոլորի հնխ. արմատներն էին pel, pol, pl, երկավանկ pelē-, ple-«լցնել, լնուլ»։ Մեր բա-ռը ծագում է ստորին ձայնդարձի plēyo-ձեից (>հոմեր. πλεῖος «լի»), p նախաձայնի սո-վորական անկումով, որ տեղի է ունեցել նաև ուրիշ լեզուներում. ինչ. հիռլ. il, lia, līnaim, կիմր. llwyr, ինչպէս նաև սպան. lleno «լի», llenar «լնուլ», որոնք ճիշտ մեր աստիճանին ևն հասած։ Մասնիկների կողմից հայ բա-ռերին համապատասխան են յն. πλήρης, լտ. plērus, կիմր. llwyr=հյ. լիր, զնդ. pə-rəna, սանս. prānā-, լտ. plīnus=հյ. լնուլ ևն։ Հնխ. միւս արմատաձևերի ածանցներն ևն հայերէնի մէջ՝ յղի, յոլով, հոյլ. տե՛ս նաև հեղուլ, հալել, ողողել։-Հիւբշ. 452.

NBHL (1)

յիշխանացն լի եւ լի հարկանի. զի սովորութիւն է իշխանաց՝ վասն սակաւ՝ սխալանց մեծ պատուհաս ածել. (Լմբ. առակ.։)


Լկտի, տւոյ, տեաց

adj.

impudent, immodest, shameless, lecherous, lewd, libertine, licentious, insolent, unblushing, brazen-faced;
lascivious, wanton, lustful, obscene;
— կաքաւել, to dance indecently.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն, λεxτίς, λεxτίϰιον «գահաւորակ պատգարակ» բառից, երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. lectus «անկողին», lectica «ռահաւռ-րակ» բառերից. սրանք էլ ծագում են լտ. leg-«պառկիլ» արմատից, որի ցեղակիցներն են լն. λέϰτο «պառկիլ» (-λέγω). գերմ. lie, sen ռուս. лeжать «պառկիլ» ևն (Walde 419, Boisacq 574, Berneker 705)։ Ըստ այ-սըմ Սոկրատի ի ղիկտկէն ձևի ուղղականն է ղեկտիկ, որ աւելի համապատասխան է յն. λεϰτίϰιον ձևին։-Հիւբշ. 353։

NBHL (1)

Ցանկասէր եւ լկտի։ Շնացօղք եւ լկտիք։ Փոխանակ լկտի տեսոյն ունի ի սրտի իւրում եւ առաջի աչաց զերկիւղ դատաստանացն։ Ցանկալով հայեցի ոք լկտի աչօք։ Չարաբար խօսին իբր զլըկտոյ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 9. 14. 15։)


Խոռապետ, աց

s.

prime minister.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կիւրապաղատ, իշխան յար-քունիս». մէկ անգամ գործածում է Բ. թագ. ը. 18. սրանից է բարդուած շահխոռապետ «արքայական իշխան» Եղիշ. ե. (այս վեր-ջինը ՆՀԲ ուղղում է շահ ախոռապետ, մինչ Մոսկուայի տպագրութիւնը պահում է ա-ռաջին ընթերցուածը)։

NBHL (1)

αὑλάρχης aulae princeps. Կուրապաղատ. իշխան յարքունիս. փոխանորդ արքայի.


Թիզ, թզի, թզաւ

s.

span;
palm;
թզաւ յերկայնութիւն, a palm's length;
թանձրութիւն նորա թզաւ, four inches thick.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «լիաբաց ձեռքի վրայ բոյթ մատի ծայրից մինչև ճկոյթի ծայրը եղած տարածութիւնը (մօտ 24 սանտիմետը) կամ բստ երկրաչափների՝ ուղուկ, չորս մատնա-չափ» ՍԳր. Կիւրղ. գնձ.-արդի լեզուի մէջ էլ ընդունուած է թիզ «բթամատից մինչև ճկոյ-թը» և քիլ «բթամատից մինչև ցուցամատը՝ որ է մօտ 18 սանտիմետը». (այսպէս է նաև Խտջ. որ պահում է յիշեալ երկու բառերն էլ)։ -Բայց Եզնիկի մէջ՝ էջ 214 կարդում ենք. «Ո՛չ աւելի զթիզն քան զքիլն գտանեմք», ո-րից երևում է որ թիզը քիլից փոքր (կամ հա-ւասա՞ր) է։ Սրան համապատասխան է գա-լիս Ղրբ. կէղ (=քիլ), որ նշանակում է «թիզ, բթամատից մինչև ճկոյթը»։-Թիզ բառից ու-նինք թզեան «մէկ թիզ երկարութեամբ» Կիւրղ. դտ. Ոսկ. հերոդ. թզաչափ Յալսմ. թզաչափաբար Անյ. պորփ. թզուկ «խիստ կարճահասակ, գաճաճ» Ոսկ. ա. տիմ. էջ 155, Խոր. աշխ. Վրք. հց. թզահասակ «թզուկ» ԱԲ. երեքթզեան Եւս. քր. իննթզեան Երզն. լս։

NBHL (1)

Պատասխանի տայցեն մեզ, որք թզաւն ձեռնարկեն չափել զերկին. (Կիւրղ. գանձ.։)


Թուխ, թխոյ

adj.

brown, tawny, swarthy, dark;
— հաց, brown bread;
— or —ս զգենուլ, ի —ս համակիլ, to wear mouraing, to dress in mourning, to put on mourning;
to be in mourning;
to be plunged in grief;
— զգեցուցանել, ի —ս համակել, to clothe in mourning, to dress in black, to put into mourning;
to throw into mourning, to plunge in grief;
ի —ս համակեալ, in deep mourning;
—ք, brood, covey;
ի —ս նստել, to brood;
cf. Թխեմ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. «թանձր գորշ, սև» Ղևտ. ժգ. 37. Մտթ. է. 36. Եզն. Կիւրղ. ծն. (գրուած է նաև թուղ, որ ՀՀԲ իբրև առանձին բառ նշա-նակում է «մթին, խաւար, մութ, մռայլ» նշա-նակութեամբ). որից թխագոյն Եփր. ծն, Փարպ. թխանալ Երգ. ա. 5. Ողբ դ. 8. Եփր. ծն. բխացուցանել Մծբ. թխացեալ Ագաթ. թխութիւն Խոր. թոյրաթուխ Ոսկ. կող. ժբ. քաջաթուխ Նար. երգ. թուխակն «սևաչուի» Սմբ. պտմ. 141 (չունի ԱԲ). թխորակ, թխա-ղէմ (նոր գրականի մէջ) ևն։

Klaproth, Asia polygl. էջ 105 բորտ. և հբգ. du, իռլ. duw, էրզ. dub։ ՆՀԲ լ։. ծուխ, սուգ, պրս. տուխխ «ծուխ», տու-խա «մութ, խաւար»։ Մառ ЗВО 7, 73 ծուխ բառի հետ միասին հանում է պրս. [arabic word] dūd «ծուխ» ձևից։ Հիւնք. պրս. տուխան «ծուխ»։ Ալիշան, Հին հաւ. էջ 217 «սատանայ» իմաստը տալով՝ հանում է զնդ. տուխ «չար ոգի» բառից։ Patrubány SA 1, 311 հունգ. fekete, fe-teke «սև» ոառի հետ։ Petersson KZ 47, 283 և Ar. u. Arm. Stud. 84 միացնում է հսաքս. ϑiustri, հոլլ. duister, անգսք, ϑystre, Déostre, geϑuxod, հհիւս. Voka, դան. taage, շվէդ. tuka «մշուշ, մութ» բառերին, որոնց նախաձևը դնում է հնխ. teug, tug. իսկ հայերէնը tu-qho-ձևից. բոլորի էլ պարզ արմատն է tu-։

NBHL (1)

μέλας niger, ater Սեաւ. մթագոյն. (լծ. ընդ ծուխ. եւ սուգ). սեւ, մո՛ւթ գուն. ... պ. տուխնէթ, տուխանի (իսկ տուխխ, է ծուխ. եւ տուխա, մութն, խաւար).


Թրուշայ, ից

s.

rag, tatter;
glass beads, rings;
trifles, toys.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. -ի). անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Եղիշ. ը. էջ 127 «Ո՜ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փոխանակիցէ ընդ անարգ թր-րուշայի».-գործածութեան տեղից յայտնի է որ պիտի նշանակէ «կեղծ մարգարիտ, թրք. րչա»։ Ունի նաև Քաջունի հտ. 2. 58։

NBHL (1)

Ո՞ յիմաստուն վաճառականաց զպատուական մարգարիտն փախանակիցէ ընդ անարգ թրուշայի (մի ձեռ. թրօշացն). (Եղիշ. ՟Ը։)


Կաւատ, ից

s.

ruffian, pander, pimp, go-between;
կին —, procuress, bawd, go-between.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «բոզի միջնորդ». Շնորհ. առ. 65, ընդհ. տպ. եմ. էջ 82. Լմբ. առակ։ Յայսմ. որից կաւատութիւն «բոզի միջնոր-դութիւն». (այս բառը մէկ անգամ գործա-ձուած է Ոսկ. մ. բ. 12 «Եւ այնչափ կաւա-տութեան բանս և գործս անամօթութեան զործեն». յունարեն բնագիրն ունի՝ τοσαντην μελέτην ἀναισχυντίας ποιούμεναι (այնչափ բանս անամօթութեան գործեն)։ Որովհետև կաւատութիւն բառը իբրև արա-բական փոխառութիւն չէր կարող գտնուիլ Ոսկեդարում, և բնագրի մէջ էլ արդէն նրա համապատասխանը չկայ, ուստի հետևում է թէ Ոսկեբերանի վերի հատուածի մէջ յե-տին յաւելուած է՝ ըստ Հիւոշման ZDMG 46, 261, հյ. թրգմ. Ուս. փոխառ. բառից. էջ 59)։ Յետնադարեան շրջանին ունինք գրուած ղաւատ Կոստ. երզն. 158։

NBHL (1)

Կոչեաց իշխանն զոմն մի պոռինկախառնիչ, որ է կաւատ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Թ.։)


Կրպակ, աց

s.

shop;
tavern, wine shop or wine vault.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «խանութ. 2. գինետուն» Գծ. Իր. 16. Ոսկ. եբր. Վրք. հց. -որից կըր-աականոց Լմբ. մատ. 107. կրպակամուտ Կոչ. 72. կրպակապետ Վրք. հց. կրպակաւոր Վրք. հց. Զքր. կթ. Ասող. կրպակաւորութիւն Սարգ. նոյնը նաև կուղպակ ձևով, որ առա-ջին անգամ յիշուած է 901 թուի մի արձա-նագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5) և աւելի յետոյ 994 և 1031 թուերից, ինչպէս նաև Մխ. ապար. Մխ. այրիվ. էջ 63. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 131, 289. յգ. կուղպականի կամ կղպականի Արձ. 1029, 1036, 1042 թուերից (տե՛ս Վիմ. տար.) և Յիշատ. կուպ-ղայք Կիր. 91։ Բառախաղով գրուած է գող-բակ (իբրև թէ գօղերի բակ) Դրնղ. 468, 343։ Արդի գրականում գործածւում է միայն կրպակ ձևով և «խանութ», յատկապէս «փո-քըր խանութ» նշանակութեամբ։

= Պհյ. *kurpak «խանութ» բառից, որ թէև չէ գործածուած, բայց նոյնն է հաստա-տում պրս. [arabic word] kurba «խանութ». ասւում է նաև [arabic word] kulba. առաջինը տալիս է հայ. կրպակ, երկրորդը՝ հյ. կուղպակ, և շրջեալ՝ կուպղակ։ Պարսկականից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qurbaǰ, [arabic word] kurbaj կամ [arabic word] qurbaq «խանութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 433, Գ. 47), վրաց. მეკურბაչ մեքուրբաքե «խանութպան»։-Իրանեան բառը բուն նշանակում է «կերպաւո՛րուած, ձևաւոռուած». հմմտ. զնդ. hu-kərəota-«ւաւ ձևաւորուած» (Bartholomae, Altir Wörterb. 1818 և Walde 682)։-Հիւբշ. 173.

NBHL (1)

ταβέρνα որ է բառ լտ. taberna, officina. տե՛ս եւ ՏԱԲԵՌՆ. καπηλεῖον caupona. Գործարան եւ վաճառանոց արհեստաւորաց. խանութ. եւ Կապելիոն. պանդոկ.


Հազարապետ, աց

s.

chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «հազար զինւորի գլուխ. 2. իշխան, նախարար. 3. տնտես, թագաւորական տան մատակարար, քսակա-կալ» ՍԳր. Եղիշ. Եփր. համաբ. և ա. կոր. 58, (ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 16 հարկային և շինարարական գործերի վերա-կացուն կամ գլխաւորը). որից հազարապե-տութիւն ՍԳր. Կորիւն։

NBHL (3)

Հազարապետս, եւ հարիւրապետ, եւ յիսնապետս։ Ոստիկանաց զօրուն՝ հազարապետաց, եւ հարիւրապետաց։ Հազարապետ գնդին։ Լիւսիաս հազարապետ։ Մտին յատեանն հանդերձ հազարապետօք։ Իշխանք ցեղիցն ըստ նահապետաց՝ հազարապետք իսրայէլի.եւ այլն։

ՀԱԶԱՐԱՊԵՏ. ἕπαρχος, ἑπίτροπος, ἑφεστηκός princeps, procurator, praefectus Իշխան հրամանատար, եւ հոգաբարձու. վերակացու. եպարքոս. դուքս. ոստիկան. նախարար. Տե՛ս ՟(Բ. Մակ. ՟Դ. 227։ ՟Ժ՟Ա. 1։ Ղկ. ՟Ը. 3։ Գաղ. ՟Դ. 2։ Յուդթ. ՟Ժ՟Բ. 10։)

ՀԱԶԱՐԱՊԵՏ. οἱκονόμος procurator domus, dispensator. Տնտես. վերակացու տան արքայի, իշխանի, եւ այլն. յն. իգօնօ՛մօս, որ ի մեզ ասի Կոնոմոս. Տե՛ս (Ծն. ՟Խ՟Գ. 16։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 3։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 18։ Ես. ՟Լ՟Զ. 3։)


Պատգամ, աց

s.

oracle;
words;
sentence;
message, errand, order, ordinance;
counsel, advice;
—ս տալ, որոտալ, to deliver or utter oracles;
ի —ս անկանել, to parley, to negotiate, to enter into treaty;
—ս առաքել առ ոք, to send to say.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, իբրև պրս. փէյղամ։ ՆՀԲ «արմատն է պա, պատ, նոյն ընդ բա, բայ, բառ, բարբառ, բան, լծ. յն. ֆա՛դիս, ֆա՛սիս, լտ. fari, fa-tum. fama. կայ և ի բառսդ պատաս-խանի, պատուէր, պատմել ևն»։ Peterm. 21 եբր. piϑgām, յն. φϑέγμα «ձայն, հրն-չիւն, խօսք», պրս. paiγām։ La Groze, Ձեռ. աշխ. տե՛ս Բազմ. 1897, էջ 8 եբր. և մարական ձևերի հետ։-J. Gildemeis-ter, Zur Etymologie altpers. Wörter im Semit. ZKM 1842, 214 պրս. և եբր. ձևերի հետ, իբր prati-gam։ Ուղիղ են հսամեմատում Böttich. Rudim. 52 211, ZDMG 1850, 360, Arica 77, 277, Lag Ujrgesch. 463, Gesam. Abhd. 79, Btrg baktr. Lex. 50, Müller SWAW 38, 574 -6, 39, 394, 408, Հիւբշ. KZ 23, 13 ևն։

NBHL (1)

ῤῆμα, λόγος, φάτις, χρῆμα , χρησμός, χρηματισμός verbum, sermo, eloquium, dictum, dictio, sententia, oraculum, responsum. (Արմատն Պա, պատ, նոյն ընդ բա, բայ, բառ, բարբառ, բան. լծ. յն. ֆա՛դիս, ֆա՛սիս. լտ. ֆա՛րի, ֆա՛թում, ֆա՛մա. կայ եւ ի բառսդ Պատասխանի, Պատուէր, Պատմել, եւ այլն) Իբրու Պատուէր, հրաման եւ բան յաստուածակոյս կողմանէ. որպէս եւ առ հեթանոսս ի բերանոյ դից. այէթ, քէլիմէթուլլահ, քէլամ.


Պատիւ, տուոյ, տուի, տուոց

s. adv. gr.

honour, token of esteem, homage, glory;
respect, veneration, reverence, regard, consideration;
honours, preferments, dignities, degrees, offices, titles;
testimonial, prize, gift, presentation;
խոստումն պատուոյ, word of honour;
լեգէոն պատուոյ, Legion of honour;
— արքունի, diploma of merit;
ի —, in honour of;
պատուով, honourably;
լի պատուով, loaded with honours;
ի — հասանել, to rise to dignities;
ի պատուի լինել, to be in honour, in consideration;
ի — առնուլ, բազում պատուովք պատուել, to load with honours, to pay great honours to, to raise to the highest honours;
to set one up upon the pinnacle of glory, to raise one up to the skies;
ի մեծի պատուի լինել, to be raised to the highest pitch of fortune;
— անձին համարել, to take to oneself the credit of, to deem it an honour;
— ընծայել, to pay honour;
առնել, դնել, to do honour to, to be an honour or a credit to;
— առնել սեղանոյ, to do honour to a meal;
պատուով պատուէք զիս, you do me a great deal of honour, too much honour;
—ս արժանաւորաց, honour to whom honour is due;
cf. Թեկն;
cf. Հասանեմ;
cf. Միմեանց;
sign of abbreviation.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. (կայ նաև -տուի, -տուէ) «պատիւ, փառք, պարծանք, մեծ անուն և աստիճան. 2. պարգև, ընծայ, նուեր. 3. պատուի տեղ, աթոռ. 4. իշխանական պսակ, գլխին կամ կրծքին կապելու շքանշան» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Եփես. և ես. Սեբեր. Եւս. ատմ. (4րϰ նշանակութեան համար տե՛ս Պատկ Maтep. II. 2). «5. պատուաւոր (իբրև ած.)» խոր. բ. 8. (Հրաման տայ քաղաքացեաց մարդկան արգոյ և պատիւ լինել քան զգեղջ-կաց). «6. համառօտագրութեան ❇ նշանը». Պատիւն որ է քաշն՝ որ ի վերայ երկու գրոյն դնեմք, որոշէ զանունն Աստուծոյ ի պիտակ անուանց աստուածոցն (Գէորգ վրդ. սկևռ. Մեկն. ես. տե՛ս Ոսկ. ես. էջ 256 ծան.)։ Այս արմատից են պատուել ՍԳր. Ոսկ. եփես. և մ. բ. 26. պատուական ՍԳր. Կիւրղ. թգ. պատուաւոր Գծ. իե. 23. Եղիշ. պատուակալ Բուզ. անպատիւ Ոսկ։ մտթ. զուգապատի։ Ոսկ. յհ. ա. 28. մեծապատիւ ՍԳր. Ոսկ. ես Ագաթ. Կոչ. Բուզ. յառաջապատուել Ոսկ. լհ, ա. 34. հասարակապատիւ Եւթաղ. 131. Ոսկ. մ. ա. 19. հանգիտապատիւ Բ. պետ. ա. 1։ Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Սեբեր. միապատիւ Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. ես. նոր բառեր են պատուանուն, պատուանշան, պատուարժան, վսեմապատիւ, վերապատուելի, պատուա-խնդիր, անպատուաբեր, պատուականապէս, պատուազգած, պատուազուրկ ևն։

NBHL (1)

Այն եղիցի ի պատիւ երեսաց քոց։ Արասցես պատմուճան սուրբ՝ Ահարոնի եղբօր քում՝ ի պատիւ եւ ի փառս։ Փառօք եւ պատուով պսակեցեր զնա։ Մարդ ի պատուի էր, եւ ոչ իմացաւ։ Թող ի տեղւոջ իւրում փոխանակ իւր զԱնդրոնիկոս ի նմին պատուի.եւ այլն։


Պատրիկ, րկաց

s.

patrician, noble.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յգ. նաև -տրկունք) «յունական իշխանական մի տիտղոս» (այս-պէս էին կոչւում յատկապէս Արաբների կող-մից Հայաստանի կառավարիչ կարգուաձ հայազգի իշխանները) Եւս. քր. Վրք. հց, Կաղանկտ. Ղևոնդ. Ասող. Օրբել. «առաջա-ւոր մարդ, երեւելի ոմն» Առաք. պտմ. 271. որից պատրկութիւն Ղև. Մագ.։

= Յն. πϰτοιϰιος որ փոխառեալ է լտ. pat-ricius բառից. Կոստանդին կայսեր ձեռքով հաստատուած իշխանական մի աստիճան, ոռից նաև արաբ. [arabic word] batrīq «զօրավար. սպարապետ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Բ. 871), վրաց. ბატრიკი պատրիկի «գլխավոր առաջ-նորդ բանակի»։-Հիւբշ. 371։

NBHL (2)

Խորհեցան իշխանք չարիս ինչ զչորից պատրկաց նորա։ Ես եթէ պատրիկ լեալ էի, ոչ եւս տեսանէի զձեզ. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ։)

թողու փոխանակ իւր զվարդ պատրիկն։ Յաջորդէ զիշխանութիւնն աշոտ պատրիկ. (Ասող. ՟Բ. 2. 4։)


Կամակար

adj. adv.

voluntary, willing, free, spontaneous;
-, — մտօք voluntarily, spontaneously, freely;
willingly, at one's will or pleasure, of one's own accord or free will.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ինքնակամ, ազատ, ինքնիշ-խան» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. յհ. ա. 11. Եզն. Մծբ. որից կամակարել «ուզածի պէս վա-րուիլ» Բ. եզր. դ. 20. ի կամակարուց Կոչ. կամակարագոյնս Կորիւն. կամակարաբար Պիտ. կամակարապէս Պիտ. կամակարու-բիւն Յոբ. լզ. 19. Ոսկ. յհ. ա. 9, 11. Կոչ. Եզն։

= Պհլ. [syriac word] kāmkār «բացարձակ, ինքնակամ» ձևից, որից նաև պհլ. ❇ kāmkārtar «կամակարա-գոյն», kāmkārīh «բացարձակ իշխանու-թիւն»։ Սրա հետ նոյն են պրս. [arabic word] kamgār «կամարար, ինքնակամ, երջա-նիկ, բարեբաստիկ», kāmgari «երջան-ևութիւն, կարողութիւն», սանս. [other alphabet] kāmakāra «ազատակամ, ազատակամու-թիւն», [other alphabet] kamakārena «ազա-տակամ, ինքնակամ»։ Այս բոլորը կազ-մուած են kāma «կամք» և kār «անել, գործել» բառերից ճիշտ այնպէս՝ ինչպէս հյ, օգտակար և վնասակար ձևերը։-Հիւբշ. 163։

NBHL (6)

Դիւրագոյն է՝ որք ընդ իշխանութեամբ են՝ կատարել զառաքինութիւն, քան կամակար իշխանութեամբն. (Յճխ. ՟Զ։)

Ըստ կամակար իւրոյ իշխանութեան. (Ոսկիփոր.։)

Ածէք զսուր երկսայրի իշխանութեանդ ընդ մէջ, զի առ երկուց կողմանց պէտս կամակարս ի վար արկանիցէք. (Պիտ.։)

Յաջողեալ ... կամակարաբար զիշխանութեանցն տանին վարկ։ Կամակարաբար եւ որում փափաքեն՝ հասանել ըստ ախորժելոյն։ Կամակարաբար կատաղի. (Պիտ.։)

Ի ԿԱՄԱԿԱՐՈՒՑ մ. (ի Կամակարք բառէն) Ինքնակամութեամբ. անձնիշխանութեամբ. ի բուն կամաց. յանձնէ.

ἐκούσιος spontaneus, volontarius Ինքնակամ. յօժարակամ. անձնիշխան. ազատ եւ մտադիւր. ըստ կամի բերեալ տիրաբար. կամաւոր. ինքնահաճ. կամակոր.


Կապար, աց

s. bot.

lead;
caper;
caper-bush.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբա՞ր նաև ի-ա հլ.) «արճիճ» ՍԳր. Ագաթ. «մատիտ, կապարեայ գրիչ» Շնորհ. մտթ. որից կապարեայ Զաք. ե. 7, 8. Ոսկ յհ. բ. 34 և ես. կաաարահատ Բուզ. գ. 10. կապարայօդ Արծր. կապարա-կիր Թեոփ. կապարանման Վրք. ոսկ. կա-պարագոյն (նոր բառ). սրանից է և կապա-րեալ «կապարի պէս ծանր» նորագիւտ բա-ռը, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սոկր. 279 «Բան կապարեալ և հատեալ ոգւով» (բնագրում λόγος ἰστάμενος ϰαὶ ϰοπ-τόυενς πνεύματι. ուր կապարեալ բառի համապատասխանն է ἴστάμενος «կան-դուն, կանգնած», տե՛ս Զωϰρατους σχολ. ἐϰϰ. [arabic word] Oxford 1893, էջ 166)։

NBHL (1)

Փոխանակ գրելոյ Կապպար. ռմկ. Կապրցախ. յն. լտ. քա՛բբարիս. κάππαρος , καππαρίς capparis. թ. քէպէր, քէպէրէ. վր. կապարխ. Փշոտ բոյս, կամ թուփ՝ ճանկաւոր փշովք, տարածեալ յոյժ ընդ գետին։ Նոյնանուն է եւ պտուղն դառն որ եփելով, եւ յաղ ի քացախ պահելով լինի ախորժահամ.


Չուան, աց

s.

twine, string, cord, rope;
line, halter.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «չուան, պարան, թոկ» ՍԳր. Եփր. աւետ. Խոր. «կօշիկ կարելու ա-ռասան» Վստկ. 182. «չմոռանալու համար մատին կապած թել» Բրս. մրկ. 199 (վկա-յութիւնը տե՛ս խանփուլ բառի տակ). որից չուանեայ Յհ. բ. 15, չուանեղէն Գէ. ես. չուանաման Ոսկ. մ. ա. 20. չուանաձգութիւն Պիտ.։

NBHL (1)

Կախեաց զնոսա չուանաւ ընդ պատուհանն։ Արկցուք չուանս ի գլուխս մեր։ Փոխանակ կամարացն՝ չուան գօտի։ Գանձս ընտիրս վանդակեալս չուանօք. (Յես. ՟Բ. 15։ ՟Գ. Թագ. ՟Ի. 31։ Ես. ՟Գ. 14։ Եզեկ. ՟Ի՟Է. 24։)


Պալատն, տան, տանք

s.

palace, hall;
court;
hotel.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ն հլ. (սեռ. տան՝ «ապարանք, արքունիք, թագաւորա-կան կամ իշխանական բնակարան» Եւս. քր. Բուզ. Փարպ. Խոր. յետնաբար ասւում է պա-ղատ կամ պալատ, ի հլ. «արքունիօ» Աս-կիփ. Ճառընտ. Վրք. հց. Պտմ. վր. «արքունի գանձը» Վրդն. պտմ. էջ 141. «թագավորա-կան վրան» Կիր. 94. Վրդն. 141. նոր գրա-կանում գործածւում է միայն պալատ «ար-քունիք», որից պալատական, պալատանը-ման։-ԱԲ ունի և պալատատուն բառը, որ ըստ Նորայր, Բառաք. 58՝ կազմուած պիտի լինի Վրք. հց. բ. 254 ի պալատատանն ձե-մից. բայց այս ձևը գրչագրական սխալ է՝ փոխանակ ի պալատանն։

NBHL (1)

παλάτιον, palatium. գրի եւ ՊԱՂԱՏ, ՊԱՂԱՏՆ. Բառ յն. եւ լտ. բալա՛դիօն, բալա՛ցիում. որ պէսպէս մեկնի առ հնախօսս նոցա։ Ի մեզ վարի որպէս Ապարանք. արքունիք. տուն եւ աթոռ եւ քաղաք արքունի. եւս եւ ապարանք երեւելի իշխանաց եւ այլն. սարայ.


Պայազատ, աց

s.

successor, heir, inheritor, descendant;
noble, nobleman, prince, lord.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ժառանգորդ, ցեղի մնացորդը, յաջորդ, գահաժառանգ» Եւս. քր. Ոսև. մ. ա. 9, 17. «ազնուատոհմ» Նար. Կե-չառ. աղէքս. որից պայազատել «իշխանու-

NBHL (3)

Պայազատս ազգաց հանգոյն բազմութեան ժամանակին յառաջ բերէին։ Կարգ ըստ կարգէ ի նոյն յեռեալ յարէ զնորին յետնոց պայազատացն զհամար։ Սոցա (այսինքն Մատաթիայի Յուդայ) պայազատք զիշխանութիւնն հրէիցն վերստին նորոգեցին։ Զորոց ամենեցուն իսկ (թագաւորացն Եգիպտոսի) քուրմքն ունէին զմատեանս ... ի պայազատաց ի պայազատս ակւանդեալ։ Ոչ եւս պայազատ ի պայազատէ ի քահանայական ազգէն կային քահանայք Աստուծոյ ... այլ աննշանաւորք ոմանք, եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա. եւ ՟Բ։)

Մովսէսի որդիքն եւ ոչ իշխանութեանն գտան պայազատք։ Պայազատս եւ ժառանգս յետ մեր կարգիցեմք (յն. լոկ՝ յաջորդս). (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. եւ 17։)

διάδοχος successor, posterus. Յաջորդ. փոխանորդ, մանաւանդ ազատի կամ թագաւորի. սեպհական ժառանգ, եւ մնացորդ ազգի. էվլատ, ճինս. (լծ. փայէ, եւ զաթ. ուստի առ մեօք առին ոմանք որպէս պէյզատէ ).


Պայլ

s.

bailiff, city magistrate, magistrate.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ֆրանկների կողմից Կիլիկիոյ, Հայոց մեծ իշխանին տրուած աատուռ։ տիտղոս» Հեթմ. պտմ. Յիշատ. Վահր. ոտ. 210. Սմբ. պտմ. Սամ. անեց. շար. 148, «պարոնի կամ ասպետի փոխանորդը» Ան-սիզք 9, 39. որիզ պայլութիւն Անսիզք 11-17 Մեխ. աս. 514, Պտմ. կիլ. 207։

= Հֆրանս. bail «կառավարիչ, հսկող, դա-տաւոր», ֆրանս. baile «խնամակալ, դես-պան Վենետկեցոց ի Պօլիս», bailli «ոստի-կան դատաստանաց, դատաւոր», bailli-áge «դատաւորութիւն, սահման դատաւորի 2. ատեան, տուն դատաւորի», իտաւ. bailo balio «կառավարիչ, դատաւոր», balia «իշ-խանութիւն», balioso «զօրեղ, հզօր», որից նաև թրք. [arabic word] balyōz «դեսպան Վենետկե-ցոց ի Պօլիս», ռմկ. պալեօզ «մեծահարուստ անձնաւորութիւն»։-Հիւբշ. 390-1

NBHL (1)

Բառ գաղղ. եւ իտալ. bailo, balio. թ. պալեօզ. որ էր առ մեօք սեպհականեալ անուն դեսպանի վենետկեցւոց ի Կոստանդինուպօլիս. եւ առ կիլիկեցւովք, անուն պատուոյ տուեալ մեծի իշխանին հայոց ի ֆռանկաց.


Պան, ից

s. bot.

round loaf, bread;
honeycomb;
hen-bane.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն. πανδοxεῖον «պանդոկ, հիւրանոց, հիւրատուն» ձևից, որի հետ կան նաև παν-ὄογεῖον «պանդոկ», πανδοχεύς «պանդոկա-պան». կազմուած է παν «բոլոր» և δέχομαι «ընդունիլ» բառերից։ Յոյնից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] ︎ funtuq կամ [arabic word] funduq «պանդոկ, խան» (տե՛ս Կամուս, թրք. թռոմ Գ. 44). վերջինից է հյ. փնտուկ յետին ձևը, որ տե՛ս առանձին։-Հիւբշ. էջ 370։

NBHL (1)

Պանս բաղարջս ի նաշհւոյ զանդեալ իւղով։ Պան մի բաղարջ, եւ պան մի յիւղոյ անտի։ Զպանսն՝ որ ի խանի կատարմանն իցեն. (Ղեւտ. ՟Բ. 4։ ՟Է. 12։ ՟Ը. 26. եւ 31։ տե՛ս եւ ՟Ի՟Գ. 14. 17. 20։ Ել. ՟Ի՟Թ. 32. 2։ Թուոց. ՟Զ. 15. 19։)


Պանդոկի, կւոյ

cf. Պանդոկ.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. -կւոյ, -կւոջ) «իջևան, անցորդների օթևան, խան» Ղկ. ժ. 34. Եփր. ա. ևոր. 72. Սեբեր. Ոսկ. յհ. բ. 33. որ և պանդուկի Վրք. սեղբ. 710. յետնաբար դար-

NBHL (1)

ՊԱՆԴՈԿ մանաւանդ ՊԱՆԴՈԿԻ. πανδοχεῖον, πανδοκεῖον diversorium publicum, taberna, stabulum, cauponium. իտ. l'osteria, albergo, locanda. (գրի եւ ՊԱՆՏՈԿ. ԲԱՆԴՈԿ. ար. եւ պ. ֆունտուգ ). Բառ յն. բանտօգի՛օն, որպէս թէ Ամենից ընդունարան. այն է Իջեւան ի վերայ ճանապարհի. օթեւան անցաւորաց. վան. խան, գօնագ, լօստարիա, լօքանտա.


Պապ, ի, ու, աց

s.

grand-father, grand-sire, granddad;
pope, pontiff.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Առաջին իմաստով փոխառեալ է պհլ. pāp ձևից (Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 175), հմմտ. պհլ. ❇ pāpak «հայրիկ» (նաև յատուկ անուն արական, ինչպէս հյ. Հալ-րիկ), պրս. [arabic word] bāb «հայր» (գալիս է *pab ձևից՝ նախաձայնը ազդուելով վերջաձայ-նից), [arabic word] bābā «հայր, մեծ հայր», bābak «հայրիկ», քրդ. bab, baw, հինդուստ. bakīi «իշխան, տէր, պարոն»։ Երկրորդ իմաստով փոխառեալ է յունարէնից. հմմտ. յն. πаππας, πάππος. παπας «հայր», լտ. papa, papas, pap-pas «հայր, հոգևորական, պապ», գոթ. papa «հայր. 2. եպիսկոպոս», գերմ. Papst և ֆրանս. pape «Հռովմի պապը», մինչև ան-ամ չին. [other alphabet] pá'-pa' «հայրիկ».

NBHL (4)

Որչափ հայրն եւ պապն կենդանի է։ Ոչ ունի իշխանութիւն հայրն զթոռունսն ի հնազանդութենէ պապուն ազատել։ Հնազանդեցուցանէ օրէնքս զորդիս որդւոցն՝ պապուն. (Մխ. դտ.։)

Պապն Աղեքսանդրու, եւ ամենայն իշխանքն խնդրեցին զնա։ Սովորութիւն էր առաջնորդացն սկիտոյ ելանել առ պապայն ի տօն զատկին։ Մտեալ ծերն առ պապն՝ ագաւ առ նմա. (Վրք. հց. ՟Ը. եւ ՟Թ։)

Ստորագրեցաւ հրովարտակս հրամանաւ մեծի պապուս հռովմայեցւոց։ Սրբոց եւ գլխաւորաց առաքելոցս, եւ փոխանորդի նոցա պատուելի պապիս։ Սեղբեստրոսի պապի. (Թղթ. դաշ.։)

Իններորդ դաս վերագոյն քան զամենեսեան պապիոս՝ նմանեալ քերովբէից (լս. ֆռանկ պապն). (Մխ. դտ.։) (Պապիոս գրէ եւ Ուռհ. վասն գլխաւոր առաջնորդի լատինացւոց ի Պաղեստին, զի էր փոխանորդ պապին։)


Սահ

s.

troop, phalanx;
slip, slide.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«գունդ, բանակ, զօրագունդ» Ոսկ. եբր. ե. որից սահապետ «զօրապետ, իշխան» Կանոն.։

NBHL (2)

Եթէ աստուածապաշտութեանն փողն գոչիցէ, մատնիջիր բազում խրախանօք ի պատերազմ. փլուզանիջիր զսահ թշնամւոյն. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)

Եթէ աստուածապաշտութեանն փողն գոչիցէ, մատնիջիր բազում խրախանօք ի պատերազմ. փլուզանիջիր զսահ թշնամւոյն. (Ոսկ. եբր. ՟Է։)


Սաղաւարտ, ից

s.

casque, helm, helmet, head-piece, morion;
Armenian mitre.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(յետնաբար ի, ի-ա հլ. գըր-ուած նաև սաղավարտ) «զինւորականի եր-կաթէ կամ պղնձէ գլխանոց. 2. արքունի պաշտօնեաների խոյր. 3. քահանայի, մա-նաւանդ եպիսկոպոսի թագ» ՍԳր. Եղիշ. Ղե-ւոնդ. Պտրգ. որից սաղաւարտաւոր Եզեկ, իգ. 24. լր. 4. Բուզ. դ. 20. սաղաւարտել Եզեկ. լը. 5. Եղիշ.-մհյ. սաղուարտ Ան-սիզք 31։

= Հիւս. պհլ. *sārawart(i) «գլխանոց»< հպրս. *sāravarti-«գլխի ծածկոց» բառից փոխառեալ. (հայերէնի մէջ իրան. r-r տա-րանմանութեամբ դարձել է ղ-ր). այս իրան-եան ձևերը աւանդուած չեն, բայց նոյնն են հաստատում ասոր. փոխառեալ ❇ sanvartā «սաղաւարտ» և առանց -ti մաս-նիկի իրանեան ձևերը, զնդ. ❇ sāravāra-և պհլ. [arabic word] sarvar «սաղա-ւարտ»։ Բոլորն էլ ծագում են sar «գլուխ» և var-«ծածկել» բառերից. -ti մասնիկը գտնում ենք նաև վարտիք բառի մէջ (տե՛ս անդ)։-Հիւբշ. 235։

NBHL (1)

ՍԱՂԱՒԱՐՏ περικεφαλαία, κόρυς galea. իտ. elmo, celata. գրի եւ ՍԱՂԱՎԱՐՏ. (լծ. լտ. կա՛լէա. եւ հյ. աւարտ կամ վերտ. իբր սաղարի գլխարկ). Գլխանոց զօրականաց՝ երկաթի կամ պղնձի. եւս եւ խոյր արքունի պաշտօնէից, եւ քահանայից.


Պարզ, ի, ոյ

adj. adv. s.

simple;
serene, calm;
pure, clear, clean;
simple, sincere, genuine;
clear, evident;
simply;
ի —ի, ի —ոյ, with a clear sky;
serenity, sereneness, fine weather, clear sky, serene atmosphere;
evening stillness;
morning freshness.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Պհլ. գւռ. *pā̄rz «զուտ, մաքուր» ձևից, որի համապատասխանն է մանիք. պհ։ p'rvd «զտուած, մաքրուած» և rd>l սովո-րական ձայնափոխութեամբ էլ՝ պազ. pā̄li-dan, պրս. [arabic word] pālūdan «քամել», [arabic word] pālāyidan «պարզել, քամել, զտել»։ Իրան-եան d=z համապատասխանութեան համար տե՛ս MSL 17, 244︎

NBHL (1)

փոխանակ պարզ դինւոյ՝ ջուր չափով ըմպէին. (Փարպ.։)


Պարոն, աց

s.

baron.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«իշխան, մեծաւոր» (Կիլիկեան շրջանի մի տիտղոս) Յայսմ. Հեթմ. պտմ. Վահր. ոտ. Ոսկիփ. Ուռհ. Վստկ. Թլկր. 51. որից պարոնութիւն կամ պարնութիւն Վահր. ռտ. Վստկ. Պտմ. ռուբ. 219. նոր գրականում դարձած հասարակ պատուանուն՝ իբր ֆը-ռանս. monsleur, որ նոյնպէս առաջ նշա-նակում էր «տէր, իշխան» և այժմ հասա-րակ պատուանուն է։ Իշխանական պատուա-նունը սրանից զանազանելու համար արևե-լեան գրականի մէջ ընդունուած է գրել բա-րոն, իսկ պարոնը պահուած է սովորական գործածութեան համար։

= Հֆրանս. baron բառից. հմմտ. ֆր. ba-гоn. իտալ. barone ևն, որոնք գալիս են մլտ. baro (սեռ. barōnis) «իշխանաւոր, տէր» բառից. այս էլ հբգ. baro «ազատ մարդ» ձևից, որի բուն նշանակութիւնն է «պատե-րազմիկ» և կցւում է հսլ. borya, հիսլ. be-ryask «կռուիլ, մարտնչիլ» բառերին (Walde 84)։ (Սրանց հետ բոլորովին կապ չունի լտ. baro, baronis «տխմար, թանձրամիտ»)։-Հիւբշ. 390։

NBHL (3)

Բառ միջին դարուց եւ յետնոց առաւել ի լտ. պա՛ռօ, baro, -onis եւ patronus. Իշխանաւոր. իշխան իշխանաց. տէր. աղա.

Լային զզրկիլն իւեանց ի բարի իշխանէն եւ ի քաղցր պարոնէն. (Հ. յուլ. ՟Է.։ եւ Հ. սեպտ. ՟Ի.։)

թագաւորք եւ իշխանք եւ պարոնայք. (Ոսկիփոր.։ Սոյնպէս եւ Ուռհ. եւ այլն։)


Պետ, աց

s.

chief, commander;
— վարժից, master;
— հարց, patriarch;
— մարց, abbess;
— գաւառաց, prefect, governor.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «գլխաւոր, մեծաւոր, իշ-խան» ՍԳր. Ագաթ. «սկիզբ» Մաքս. դիոն, որից պետութիւն «տէրութիւն, իշխանա-թիւն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. պետագոյն Կիւրղ. ծն. մարդպետ Բուզ. հայրապետ ՍԳր. քա-հանայապետ ՍԳր. հազարապետ ՍԳր. դահ-նապետ ՍԳր. զօրապետ Ոսկ. յհ. ա. 18. գա-ւառապետ ՍԳր. տիեզերապետ Մծբ. նոր բա-ռեր են արարողապետ, գրադարանապետ, մատենադարանապետ, հասարակապետու-թիւն, հանրապետութիւն, մեծապետական, նահանռաաետ. արհեստապետ, ոսկերչա-պետ, խմբապետ, խմբագրապետ, պետակա-նացում, պետականացնել ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաղ. Յეტობა պետոբա «գրխաւռ. րութիւն, իշխանութիւն» (Մառ, Иппoл. 66). -մայրապետ բառի գւռ. մարապետ ձևից է քրդ. marabet «կրօնաւորուհի» (որ ի զուր Justi, Dict. Kurde 392 ուզում է հանել ա-րաբ. [arabic word] marabit «կապեալ» բառից)։

NBHL (4)

Մի՛ պակասեսցէ իշխան յուդայ, եւ մի՛ պետ յերանաց նորա։ Իշխանք եւ պետք տոհմիցն։ Զպետս եւ զբռնաւորս. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 10։ ՟Ա. Մնաց. ՟Է. 40։ Դան. ՟Գ. 2։)

Զպետս եւ զիշխանս իւրոյ տէրութեան. (Ագաթ.։)

ՊԵՏ. Տէր եւ իշխան առանձին տեղւոյ.

ἠγούμενος, ἅρχων, ὔπαρχος priceps, dux. Գլուխ կամ գլխաւորն ի բազմութեան. առաջնորդ. իշխան. Պէկ, սէր,


Սեղան, ոց

s.

table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
s. geom. trapezium.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ պրս. ջիլան (իմա՛ [arabic word] slān «թագաւորական սեղան», որից են ար-ևել. թրք. [arabic word] šilan «սուլթանների և էմիրների սեղան, հասարակաց ճաշ», օրդ. šilan «խնջոյք, պատրաստուած սեղան, սեղանի վրայ դրուած բաժին-ները»), եբր. շօլխան։ La Croze (առ

NBHL (1)

պ. շիլան. եբր. զօլխան. τράπεζα mensa. իտ. tavola եւ refectorium, refettorio. Կազմած յորոյ վերայ դնին կերակուրք վասն բազմելոցն շուրջ զնովաւ. ... ուստի եւ կերակուր, հացկերոյթ, կոչունք. եւս Տախտակ լումայափոխից, եւ այլն.


Պրետոր, աց

s.

praetor;
praetorium, judgment seat or hall;
General's tent.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Յն, πραίτωρ «առաջին իշխան, նախա-գահ, պետ», πραιτώριον «կառավարչապետի պալատը». երկուսն էլ փոխառեալ են լտ. praetor, praetorium ձևերից. հայերէնը յու-նարէնի միջնորդութեամբ է։-Հիւբշ. 375։

NBHL (2)

Ետ եւլոժի գանձ բաղում թագաւորին եւ իշխանաց նորա, զի արասցեն զնա եպարքոս մեծի պրետորին։ Էր նա եպրաքոս ի պրետորն արքային, մինչ էրն յարքունիս. (Վրք. հց. ՟Ծ՟Դ. եւ ՟Ծ՟Զ։)

Բառ լտ. praetor πραίτωρ . Նախագահ դատաւոր հռովմայեցւոց. իշխան պալատական, կամ խորհրդական. յորմէ praetorium πραιτώριον, βουλευτήριον . Ապարանք դատաւորի, խորհրդարան, տեղի ատենի.


Վազ, ից

s. adj. adv.

course;
leap, jump, gambol, caper, antics, gallop;
palpitation;
neighing after;
ի —, — առ —, swiftly, at full speed;
by fits and starts;
—ս առնուլ, to run, to gallop, to gambol, to frisk about, to play antics.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. հյ. վէժ, պրս. պազ, թազ, թրք. թէզ, յն. βαδίζω, լտ. vado։ Wīn-disch. 18 սանս. vah, լտ. vehi։ Böttich. ZDMG 1850, 362 և Arica 88, 433 սանս. vaǰ արմատից։ Lag. Urgesch. 657 սանս. vah, գոթ. gavigan։ Այս ոնտանիքին են պատկանում նաև ցնդ. vazaiti «վարել, քշել, թռչիլ», պհլ. va-ǰītan, պրս. vazīdan «փչել», par-vāz «թռիչ», քրդ. δaz «վազք, ընթացք», զազա vāz, յն. ὄχεομαι, լտ. veho, գոթ. wagjan, հբգ. wegan, հսլ. veza, vesti voziti, լիթ. vežù, կիմր. cу-wain, որոնց մայրն է հնխ. weg'h-«վարել, քշել, կառքը վարել» (Pokorny 1, 249)։ Այս ձևերի հետ են համեմատում Müller SWAW 42, 253, 43, 299։ WZKM 8, 356 (պհլ. [other alphabet] vajitan), Պատկ. Изслед. 4. Justi, Zendsp. 264 և Dict, Kurde 34, Bopp Gram. comp. 3, 123, Հիւբշ. KZ 23, 34, Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 87, Տէրվ. Նախալ. 106 (նաև հյ. վագիլ, վարգիլ, աւազակ)։ Բայց հյ. վազել չի կարող կապուիլ այս ըն-տանիքի հետ, որովհետև իբրև բնիկ հայ պիտի ունենայինք *գեձ կամ *գեզ, իսկ իբրև իրանեան փոխառութիւն ըն-դունելու համար՝ նշանակութիւնը հա-մատատասխան չէ։ Lag. Arm. St. § 2082 մերժելով վերինները՝ կցում է պրս. bāxtan, bāzam «խաղալ» (նաև «ցատկել», արմատը vaz) բառին, որ Հիւբշ. 242 մերժում է։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 164 պրս. tāzam «վազել, արշաւել» բայից, իսկ էջ 342 պհլ. vazi-tan, պրս. [arabic word] vazīdan, զնդ. vaz «եր-թալ»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] vafz «արագ վազել» (Պա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 453)։ ԻՌ.-Հին հայերէնի նշանակութիւնը պա-V է միայն Սվեդ. վmզզիլ «ցատկել», իսկ

NBHL (1)

Ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանձք, որ է սովոր. (Մխ. երեմ.) (ուստի ռմկ. վազցընել՝ է թողուլ զորձ ձին ի մատակն. իսկ վազուկ՝ երագոտն, եւ մատակախանձ). (Վստկ.։)


Վահան, աց

s. mech.

shield, pavice, buckler;
cf. Կումբ;
բառնալիք —ի, handle of a shield;
հաւատոյ, օրինաց —, shield, defender of the faith, or the law;
lid, cover.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Իրանեան փոխառութիւն պէտք է լինի. հմմտ. զնդ. ❇ կvərəϑra-«վահան», օսս. vart' «վահան», սանս. [other alphabet] vartra-«թումբ, պատնէշ», որոնք ծագում են զնդ. ❇ var «ծածկել», սանս. [other alphabet] var «ծածկել, բռնել, կասեցնել, պաշտպանել, արգիլել» բայիս (Bartholomae, Altr. Wört. 1421)։ Զնդ. բառը պիտի ունենար համապատասխան հպրս. *vrϑra-, հպհլ. *varhra-ձևերը, որոնց հետ հյ. բառը համաձայնեցնելու հա-մար պէտք է ենթադրել, -an մասնիկով՝ հպհլ. *varhran, որից հյ. *վարհան և ր-ի սովորական անկումով՝ վահան։ Ձևի կող-մից հմմտ. զնդ. Vərəϑraγna->հյ. Վահագն։ Վեդ. vrtra-և զնդ. vərəϑraγna բառերի վրայ մի առանձին մենագրութիւն հրատա-րակեցին Benveniste և Renou, Paris 1934 ուր. հյ. վահան բառն էլ մեկնուած է այն-պէս՝ ինչպէս մենք, այս մեկնութիւնը ընդու-նոմմ է նաև Meillet BSI հտ. 35. л 105. էջ 31։ -

NBHL (1)

ἁσπίς, θυρεός scutum, clypeus, -um. (լծ. հովանի). Ասպար. (պ. սիբէ՛ր . յն. ասբի՛ս ). պաշտպանական զէն՝ զանազան ձեւով եւ մեծութեամբ՝ յայլեւայլ պնդակազմ նիւթոց. գալգան, խալխան, թիւրս. (ի յն. թիւրէօ՛ս ).


Վսեր, ի — գալ

s.

cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«յանդուգն» Գառն. 14, 73. Բենիկ տպ. Սոփերք ԻԱ 107). որից ի վսեր գալ «յանդգնիլ, մարտնչիլ, կռուիլ» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 8. Փիլիպ. ե. վսերեկեալ «յանդգնող» ճառընտ. վսերական, վսերամիտ, վսերային «յանդուգն» Բենիկ։ Բառիս նշանակութիւնը անորոշ է։ Հին բռ. մեկնում է «չար նա-խանձ», Բառ. երեմ. էջ 302 «չար, հակառակ, վտարեալ, հեռի», ՆՀԲ և ՋԲ դնում են «վէճ, ոգորիլ, յանդգնիլ, հէգ, թշուառական, չար». բայց մէջ բերուած օրինակները ցոյց են տալիս որ ճշտագոյն մեկնութիւնը պիտի լինի ի վսեր գալ «risquer, մի բանի ակըն-կալութեամբ անձը յանդգնաբար վտանգի են թարկել, որի արդիւնքը կլինի փորձանք և թշուառութիւն»։

NBHL (1)

Ի վսեր, ի չար նախանձ։


Տաբեռնի

s. adj.

tavern;
overloaded.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«խանութ, կրպակ, պանդոկ» Ճառընտ. ուր դրուած է յգ. սեռ. տաբեռնեաց ձևով. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նոյն բառն է նաև կապեռնեայ «հասարակաց տուն», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սարգ. բ. պետր. դ. (բ տպ. էջ 452). «Պոռնիկք անուանին կանայք, որք ի կապեռնեայսն նստին և հաւասարաբար ընդ ամենայն արս պոռնկել կամին»։ Այս ձևափոխութիւնը լա-ռաջացել է շփոթելով բառը կապեղայ հոմա-նիշի հետ, ինչպէս որ Սարգսի առաջին տպագրութեան մէջ էլ արդէն նոյն տեղը (էջ 577) գտնում ենք ի կապելայսն։-Բառ. ե-րեմ. էջ 156 գիտէ կապեռնեայս «պոռնկա-նոց, բոզանոց»։

= Յն. ταβέννϰ «կապելայ, պանդոկ» (So-phocles 1067), որ փոխառեալ է լտ. taberna «խանութ, խրճիթ, պանդոկ» բառից. այս էլ ծագում է լտ. trabs «գերան» բառից (Walde 759)։

NBHL (1)

Բառ լտ. դապէռնա. taberna. ուստի յն. ταβέρνα . Կրպակ. խանութ. պանդոկ.


Սին, սնոյ

adj.

empty, void;
destitute;
vain, useless.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ լծ. հյ. ոսին և յն. ϰενός։ Win-disch. 19 յն. ϰενός։ Չուբինով՝ վրաց. სენი սենի «ախտ, հիւանդութիւն» բառի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 361 և Ari-ca 81, 366 սանս. çunya, յն. ϰενός Lag. Urgesch. 533 ոսին ձևի դէմ դնում է սանս. *pāçana(?), գոթ. faginōn «ուրախանալ», fagrs «պատշաճ, լար-մառաւոռ»։ Mü̈ller SWAW 38, 576 յն. ϰενός։ Հիւբշ. KZ, 23, 17 և 34 սանս. çvanya, çūnya, յն. ϰενεός։ Սրանց հա-մեմատ նաև Տէրվ. Նախալ. 73։ Հիւնք. սան բառից։ Scheftelovitz BВ 28, 283 սանս. çūna, զնդ. sūna «թերութիւն, պակասութիւն»։ Patrubány IF 14, 59 ոսին միացնում է լիթ. pészti «մազերը քաշել», յն. πέϰω «սանտրել», լտ. pecten «սանտր» բառերի հետ!

NBHL (1)

Սին եւ աղազուն՝ քաջաբերի փոխան եղեալ. (Սկեւռ. ի լմբ.։)


Սկուռ

s.

axeman, hangman.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Շիր. «Մարդկան իշխանաց գործիք են տան-ջանաց, պէսպէս մեքենայք և մարդիկք, ըս-պասաւորք և սկուռք»։ ՆՀԲ մեկնում է «որ-պէս սակուռ, սակր և կամ սակրաւոր», Լեհ. «սիկարեան», ՋԲ «դահիճ կամ սակրաւոր», ԱԲ «դահիճ կամ տապարաւոր» (իբր լտ-բառ)։

NBHL (1)

Մարդկան իշխանաց գործիք են տանջանաց, պէսպէս մեքենայք, եւ մարդիկք, սպասաւորք, եւ սկուռք. (Շիր.։)


Վայել

s.

cf. Վայելք;
v. imp. վայել է, վայել են, վայելէ, վայելեն, to befit, to become, to be beseeming or seemly, to be proper;
ոչ — են, it is not fit, it is unbecoming.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ի հլ. յետնաբար) «հաճոյք, զը, ւարճութիւն» Փիլ. Պիտ. «գործածութիւն» Եզն. (անեզաբար գործածուած), «արժանի, պատ-շաճ, յարմար» ՍԳր. Ոսկ. որից վայելել ՍԳր. Ոսկ. Եզն. վայելելի Եզն. վայելչացուցանել Ագաթ. վայելուչ ՍԳր. Ոսկ. ես. վայելչութիւն ՍԳր. Կոչ. բարեվայելուչ Կղնկտ. Յհ. իմ. ատ. գեղեցկավայելուչ Պիտ. Փիլ. ակնավայել Ագաթ. § 775. խոտավայել Արծր. ծառայվա-յելուչ Մաքս. դիոն. նոր բառեր են թագա-ւորավայել, իշխանավայել, արքայավայել, անվայել, մարդավայել, վայելչագրութիւն, վայելչահասակ, վայելչակազմ ևն։-Արև-մըտեան գրականում զանազանւում է վայելել çjouir, վայելքը ստանալ», վայլել «seoir, սազ ղալ». վերջինիս հնագոյն օրինակն է վայլք Գնձ.։

NBHL (2)

Արտաքին վայելիւք երջանիկ։ Կէսքն հեշտալի յղփութեամբ վայելիցն աղագաւ։ Ուրախանային անախտապէս յանտրտում բերկրութեան այսպիսաբար իմն վայելիւք։ Գլուխ եւ ծայր երջանկութեան՝ գրաստին էին վայելք. (Պիտ.։)

Եւ քեզ վայել է (կամ վայել են) փառք եւ իշխանութիւն, եւ այլն. (Ժմ.։)


Սանդարամետ, ից, աց

cf. Սանդարամետք;
cf. Սանդարամետային.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «երկրի խորագոյն անդունդները, ստորերկրեայ վիհ» Եզեկ. լա. 16. Ագաթ. Վեցօր. էջ 14, 16. Կոչ. Եփր. թգ. 384. «դը-ժոխքի իշխանը, սադայէլ» Յհ. կթ. Շնորհ. Շար. որից սանդարամետական «ստորեր-ևոեայք, անդնդային ոգիներ, մեռելները» Փիլիպ. բ. 10. Ադաթ. Մծբ. սանոարամե-տային Պտմ. աղէքս. Կեչառ. աղէքս. սան-դարամետապետ «դժոխքի իշխանը» Կոչ. 97, խոր. (կամ կրճատ՝ սանդարապետ Կոչ. այլ ձ.), սանդարապետական Եփր. փիլիպ. 158. Նոյն է և բառիս աւելի հին ձևն է ներկա-յացնում սպանդարամետ «Դիոնիսոս կամ Բաքոս դիք շուայտութեան» Բ. մկ. զ. 7. Ար-ծր. ա. 3 (Երկիր պանդոկի՝ ապանդարամետ աստուած է), որից սպանդարամետական «բաքոսական» Բ. մկ. զ. 7։-Ալիշան, Հին հաւ. էջ 311 արմատը դնում է *սանդար(ք) «խոր վիհ, անդունդ, դժոխք», որ իբրև գո-յութիւն ունեցող բառ կրկնում է Տիրոյեան, Հանրագր. էջ 586 սանդարք «դժոխք» (ջըն-ջելի)։

= Պհլ. spandāramat կամ կրճատ [other alphabet] [arabic word] spandarmat «Երկրի դիք», փարսի bīm sipendārmed «հող, երկիր», պրս. ❇ sipandārmad ևամ si-pandārmud «Երկիր. 2. է անուն հրեշտակի միոջ, որ վերակացու է երկրի և ծառոց և անտառաց». (գործածւում է ծաև իբրև յա-տուկ անուն և սրանից են տառադարձուած ա-րամ. lspandarmē̄δ, արաբ. [arabic word] lsfan-dārmad)։ Զնդ. ❇ ❇ ︎ spənta. ārmaiti-բառն է, որ կազմուած է spənta-«սուրբ» (=ռուս. cвятьи «սուրբ» բառն է) և armaiti «իմաստութիւն» բա-ռերից. սրանով նշանակւում էր զրադաշ-տական կրօնի մէջ շատ յարգուած մի ոգի, Երկրի Ոգին, որ Արամազդի աղջիկը կամ հարսն էր և որի պահպանութեան տակ էր ռտնւում Երկիրը։ Դարձել է նաև ամսանուն, իբր համապատասխան յունիսի, որից փո-խառեալ է ասոր. [syriac word] spandarmad նոյն նշ.-Հիւբշ.։

NBHL (1)

Որ ի սանդարամետսն՝ սերապեայ աստուածն էր, հրաման պատասխանւոյ առնէր. (Պտմ. աղեքս.։)


Սաստ, ից

s.

bitter, angry reproof, scolding, rebuke, threat, menace;
chastisement;
— իշխանակերպ, մեծավայելուչ, majesty;
— իշխանական, authority, haughtiness;
— աչաց, piercing glance;
ի — մատչել ընդ ումեք, to reproach bitterly, to scold sharply.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'əsti-ձևից, որ գալիս է k'ās-, k'əs-«առաջնորդել, ուսաւ-ցանել, կրթել» արմատից. ցեղակիցներն են ստնս. [other alphabet] çasti-կամ ( çsu. «պատիժ, սաստ, արտօնութիւն, հրաման», [other alphabet] ças, çiš «արտօնել, հրա-մայել, պատժել, տիրել, կրթել, ուսուցանել», [other alphabet] castár-«պատժող, հրամայող, սաստող, իշխանաւոր», [other alphabet] cāstra-«ուսման գիրք, ձեռնարկ, դասագիրք, կա-նոնազիրք», [other alphabet] çišya «աշակերտ». զնդ. ❇ sastu «ասուցանէ» ❇ sastar-. «իշխանաւոր, իշխան» (որ և պհլ. sāstār «տիրող, իշխող, ոռնակալ»), [syriac word] sasta «մարդ չարչարող, անգութ. գազանաբարոյ»։-Ուրիշ լեզուների մէջ այս արմատը չէ՛ պահուած։ Առաջ նոյն արմատի տակ եևն դնում նաև լտ. castigo «պատժել», castus «պարկեշտ», միռլ. cāin «օրէնք», բայց աւ-ժըմ չեն ընդունում (Pokorny 1, 358, Walde 138, Brugmann Grdr2 1, 526)։-Հիւբշ. 488,


Դատաւոր, աց

s.

judge;
arbiter;
counsellor, corrector;
bailiff;
police-officer;
censurer, critic.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

. ե-ա հլ. «դատաստան կտրող» և լայնաբար «իշխան, կառավարիչ» ՍԳր. Եզն., որից՝ դատաւորանոց «դատարան» Ոսկ. յհ. բ. 14, դատաւրարան Պղատ. մի-նովս., ղատաւորութիւն Ղուկ. բ. 2. դ. 1։

NBHL (1)

Լայնաբար՝ ἠγεμών յորմէ Հիգեմոն. Իշխան. առաջնորդ. զօրավար. լտ. dux, praeses


Դարապաս

cf. Դարպաս.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(յետնաբար սեռ. ու, ի։ գրուած նաև դարեպաս, դարպաս «արքունի կամ իշխանական դուռ, մեծ դուռ», լայնա-բար «պալատ, ապարանք» Մամիկ., էջ 37, Արծր. դ. 12. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 36. Ոսկ. գծ. 338. Մարթին. Սամ. անեց. 113. փոխա-բերաբար «ընծայ՝ նուէր, որ իբր դռան առաջ տրւում է մեծաւորին կամ վանքերի մէջ փա-կակալ վարդապետին, իբր օթևանի կամաւոր վարձք» Տօնակ., որից՝ դարպաս տալ «մե-ծաւորի առաջ ներկայանալու համար դար-պասի նուէրը տալ», դարապաս առնել «մեծա-ւորի ընդունելութեան պատրաստուիլ» (արդի արևմտեան գրական լեղւով դարպաս ընել կամ դարպասել «մէկի հետ սիրահարութիւն անել», ֆր. faire la cour ձևից թարգմա-նուած), դարպասպան «դարպասի պահա-պան» Ոսկիփ., դարպասցի «պալատական» Շապհ. 32։

-Պհլ. անծանօթ մի ձևից, որի հետ նոյն են պրս. [arabic word] darvā «բակի մեծ դուռ», [arabic word] darvāza «քաղաքի մեծ դուռ», [arabic word] darvas «ոռան նիգ, սողնակ», [arabic word] darē-❇äs «դրանդի. դռան սողնակ, պահանգ, ցից», քրդ. ❇კ︎ dervaze «մեծ դուռ»։ Պարսիկ բառը մեկնում է ❇ dar «դուռ» և պրս. [arabic word] =պազենդ. awāz, պհլ. apaǰ, apāč «բաց» րառերից. բայց հմմտ. նաև ասուր. tarbasu «պալատ», ասոր. [syriac word] ︎ tarbāsáta «աան սաև»։ Իրանեանից փոխառեաւ ևն նաև արար. [arabic word] dirbās «դռան սողնակ», վրաց. დარბაზი դարբազի «պալատ, հիւրա-սենեակ»։ Հայերէնի դարպասպան ձևի հա-մապատասխանն է պրս. [arabic word] darvazban «դարպասի պահապան, բակի դռնապան»։ (Horn չէ դնում պրս. darvāza բառի ստու-գաբանաթիւնը առ անձին, բայց հիշում է ❇ 63 bāz «բազ» բառի տակ)։-Հիւրշ. 13։։

NBHL (1)

ԴԱՐԱՊԱՍ գրի եւ ԴԱՐԵՊԱՍ, ԴԱՐՊԱՍ. պ. տէրվազ, տէրպազ. այսինքն Դուռն բաց. դուռն արքունի կամ իշխանական. պալատն. ապարանք.


Դեհպետ

cf. Դեհկան.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կուսակալ, իշխան աշխարհի» Եղիշ. Բ. էջ 26. դրուած է նաև դեհապետ, ղե-հեպետ (Հին բռ.), որից անդնղեհպետ «դժո-խային անդունդների պետը, դև» (իբր ան-դընդադեհպետ) Երզն. քեր. ուրիշ գործածու-թիւն և վկայութիւն չկայ։

NBHL (1)

Կուսակալ. իշխան աշխարհի.


Դէմ, դիմի

cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
prep. adv. — ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
prep. adv. — յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յատկապէս անեզաբար գործածուած) «երես, կերպարանք» ՍԳր, «ա-ռարկայի ճակատը, առջևի կողմը, երեսը» ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ., «անձ, մարդ» Թր. քեր. Յհ, եմ. Երև., «աչք, տեսութիւն» Ոսկ. հ. ա 1. «դէպի, դէմ» Ճառընտ. Տօնակ. Վանակ. յոբ., որից այլևայլ ոճերով՝ ի դիմաց, ի դէմս «մէկի կողմից» Բ. Կոր. բ. 10. Ոսկ. ես Փարպ. Եղիշ., ղէմ յանդիման ՍԳը, դէմ ընդ-դէմ ՍԳր, դէմ առ դէմ Լմբ. սղ., դէմ ի դէմ Փիլ. լին., դէմ ղնել «դիմել, երթալ» Երեմ. խբ. 17. Ղկ. թ. 53, զդէմ անել կամ ի դիմի նարևանել «ռէմ ռնել» ՍԳր. բարդութեամբ և ածանցմամբ՝ դիմագրաւել Ագաթ. Ոսև մ ա 17, դիմադարձ Յուդթ. բ. 15. Եսթ. թ. 1. Ա-դաթ. Ոսկ. ես., դիմակալ ՍԳր, դիմակաց ՍԳր. Եզն., դիմել «վրան երթալ, ուղղուիլ» ՍԳր, «ապաւինիլ» Եղիշ., դիմեցուցանել «վարել, քշել» Եզն., բարէդէմ Ոսկ. սղ. ծ., խո-ժոռաղէմ Իմ. ժէ. 4. Բուղ. Սեբեր., ապադէմ «տգեղ» Երզն. քեր., բազմադիմի Ագաթ. Ոսկ. ես. և մ, երկդիմի Ղևտ. ժթ. 19. Եւս. քր., ընդ-դէմ ՍԳր. Ոսկ. Վեցօր., ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9. Եզն. Ոսկ. ես. Կորիւն, յառաջաղէմ ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Ոսկ. Վեցօր., յորդաղէմ Ա-գաթ., նախանձ-ընդդէմ Ղևտ. ժը. 18. Սիր. իզ. 9. Ոսկ., ներդիմել «մի բան մեկնել, բա-ցատրել» Ասող. հրտր. Մալխ. 225. Մազ. գա-մառտ. (ՀԱ, 1911, 376), դիմատիա «տեռու-թեան սահման կազմող առարկան» (նորա-գիւտ բառ) Տաթև. ամ. 72 (Աչքն տեսանէ մինչև ի դիմատիպ ինչ, որպէս զորմն կամ զլեառն կամ զերկինս և յայնկոյս ոչ անցա-նէ), բացադիմի Եփր. մատ. Դ. 246 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 269)։-Նոր բառեր են՝ անդիմադրելի, դիմագիծ, դիմա-նկար ևն։-Առանձին տե՛ս դիմակ և յանդի-❇հ.

NBHL (2)

Ի դիմի խնդրոյս (այսինքն ի պատասխանի). (Մագ. ՟Ե։)

Ի ԴԻՄԱՑ, կամ Ի ԴԷՄՍ. եւ այլն. իբր Ի կողմանէ այսր կամ այնր անձին. ի բերանոյ կամ յանուն ուրուք. ուղղեալ առ ոք. ի պատճառս այսր կամ այնր բանի. հայեցուածով. վասն. փոխանակ. ըստ եւ այլն.


Ծղխնի, նւոյ, նեաց

s.

hinge;
pivot;
— տփոց, hinges.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(-նւոյ, -նեաց) «դռան երկաթէ կրունկները» (տճկ. րէզէ) Գ. թագ. զ. 33. Առակ. իզ. 14. նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3. Լմբ. առակ. գրուած է նաև ծխանի Լմբ. առակ. ծխղնի Տիմոթ. կուղ. էջ 75, ճխնի նորագիւտ Ա. մնաց. իբ. 3 (մէկ ձե-ռագրի մէջ միայն), ծղին Բառ. երեմ. էջ 150. ճղան Տաթև. ամ. 389։-Այս բառից պէտք է լինի ծխողնիլ «դառնալ», որ մէկ անդամ գործածում է Մագ. գամագտ. Բ (ըստ նորայր, Բանաս. 1900, էջ 133). հմմտ. «Որ-պէս դուրք (որ) շրջին ի ծղխնւոջ, նոյնպէս վատ ի մահիճս իւր». Առակ. իզ. 14 «Զվատն օրինակէ դրանն, որ միշտ ի շարժ է և ի ծղխնոջն». Էմբ. առակ. այսպէս են հասկա-նում նաև Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 150. ծըղխնիլ, ծղխնել «երևութանալ կամ շըր-ջապատիլ» (տե՛ս ՆՀԲ ծղխնի, որից Մէնե-վիշ. Գամագտ. 24)։

ԳՒՌ (dialectal) Բլ. ճխան, Ալշ. Մկ. Մշ. Սլմ. ճը-խան, Հին Ջղ. ճլխան, Ոզմ. ջխան.-վերջին-ներիս հետ հմմտ. նորագիւտ Մնացորդաց ճխնի ձևը և Տաթևացւոյն ճղանը։

ՓՈԽ (borrowing) Չգիտեմ թէ կապ ունի՞՝ սրա հետ վրաց. საძალნი սաձալնի «դռան փայտէ նիգ կամ սողնակ». (այս նշանակութեամբ է նաև մեր արդի գաւառականներից Խն. ճը-խան.)-վրացի բառը կարող է կազմուած լինել սա-ձալնի, բայց მალნი ձալնի ա-ռանձին նշանակում է «ուժ» և ո՛չ «ծխնի կամ սողնակ»։

NBHL (1)

Զվատն օրինակէ դրանն, որ միշտ ի շարժ է եւ ի ծղխնոջն (կամ ի ծխանոջն, կամ ծխնոջն), եւ ոչ ի փոփոխումն. (Լմբ. առակ.։)


Ծուխ, ծխոյ

s. fig.

smoke;
fume, vapor, exhalation;
tobacco;
սիւն, ստեղն ծխոյ, — ծառացեալ, pillar of smoke;
մրրիկ ծխոյ, clouds or masses of smoke;
ընդ — գալ, to be in tbe smoke;
—ս արձակել, to emit smoke;
— ծխել, ձգել զ—, to smoke tobacco;
— որ ընդ մէջ մօրուին եւ ըրջուաց ծխիցի, unpleasantness or discord engendered between step-mother & step-children. family, hearth, home.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ո հլ. «մուխ. 2. գոլորշի, շոգի» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 2. Եզն. որից ծխել, ծխիլ ՍԳր. ծխալից Եփր. օրին. էջ 265. ծխա-խառն Ագաթ. ծխահանք Սիր. ժդ. 24. ծխան Վիպաս. (առ Մագ.). ծխհելոյզ Հին բռ. ծխո-տիլ Եղիշ. ծխաշունչ Ոսկ. յհ. ա. 1. ბխանե-լիք «խունկ, կնդրուկ ևն» Պտմ. վր.-ծուխ նշանակում է նաև «տուն, երդ» (հմմտ. պհլ. dūtak=պրս. [arabic word] dūda «ծխնելոյզ. 2. գերդաստան», պրս. [arabic word] dūd «ծուխ». dud-mān «ընտանիք, ազգատոհմ» Horn § 597 և Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծան. 20), որից ծխատէր կամ ծխակեր «ժողովրդապետ» Մաշտ. ջահկ.-հետաքրքրական ձև է ծխո-յել «պատուհան» Բառ. երեմ. էջ 150 (եռռ ծխոյ-ել՝ ծուխը դուրս ելնելու տեղ)։-Նոր բառեր են ծխախոտ, ծխաձուկ, ծխամորճ, ծխափայտ, ծխաքարշ, ծխաբաժանութիւն. ծխահամար, ծխատուփ, ծխավաճառ, ծխա-փող, ծխական, անծուխ ևն։

NBHL (1)

καπνός fumus. Թուխ եւ թանձր գոլորշիք նիւթոց խանձողելոց ի հրոյ. եւ Շոգի. մուխ.


Կաթ, ից

s.

drop;
— մի, a —, a little;
— մի ջրոյ, a — of water;
— մի քուն, a nap, short sleep.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. -ի, յետնաբար ո հլ. իսկ ՆՀԲ և ՋԲ դնում են ի, ռ հլ). «շիթ, կալ-ւակ, կաթիլ» Իմ. ժա. 23. Սիր. ժը. 8. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. ել. էջ 161. որից կաթ մի «մի քիչ, պուտ մը» Ոսկ. փիլիպ. ժե. էջ 518 (քնի համար ասուած). կաթել «կայլա-կել, ծորիլ» ՍԳր. Ոսկ. ես. կաթեցուցանել «ծորել» ՍԳր. կաթոգի կամ կաթոգին «սըր-տակէզ, անձկայրեաց, որի հոգին է կաթում սիրով» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. Ոսկ. եբր. և մ. ա. 9. կաթոգնիլ Մծբ. Եփր. մն. խանդա-կաթ Երգ. բ. 5. շողակաթ Տօնաց. Շար. կա-թուած «կաթկթիլը» Միք. բ. 11 (արդի գրա-կանում «անդամալուծութիւն, իջուածք». հմմտ. լտ. gutta, ֆրանս. goutte, թրք. dam-la, վրաց. წვეთი ծվեթի, գերմ. Tropi, սերբ. käplja, որոնք բոլոր նշանակում են «կաթիլ. 2. անդամալուծութիւն», համաձայն բժշկական մի կարծիքի, ըստ որում կա-թուածը յառաջանում է ուղեղից մի կաթիլ արիւն սրտի վրայ կաթելուց (Berneker 264). որից և կաթուածահար). սրտակաթ Սիր. լը. 20. կաթոտ «վաւաշ, սերմնակաթ» Խոր. Արծր. Մագ. սերմնակաթ ՍԳր. մա-ղասկաթ Ասող. մեղրակաթ Ոսկ. զտկ. մըշ-տակաթ Եփր. կողոս. 171. Ոսկ. տիտ. Մծբ. -իլ մասնիկով՝ կաթիլ, ո հլ. «շիթ, կայլակ» Ես. խ. 15. Առակ. իէ. 15 (հմմտ. տես-իլ) ևն. տե՛ս և կայլակ։

NBHL (1)

Կաթի միոյ ջրոյ չէր իշխան։ Ի կաթ մի ջուր կարօղ են վայելել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)


Խնձոր, ոյ

s. bot. apple;
apple-tree.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ «որպէս թէ խնկածոր կամ խան-ձելի՝ նախանձելի, Ադամայ պտուղ կար-ծեցեալ»։ Թաղիադեան, Առաջն. մանկ, 12z «իւնռութեւն ծորող»։ Böttich. Rudi-menta 41, 109 և Lag. Urgesch. 821 արամ. xazzūr։ Հիւնք. արաբ. խընզիր «խոզ» անասունի անունից։ Patrubány SA 1, 194 հհիւս. hanga, գերմ. han-gen, գոթ. hāhan «կախել, կախուիլ» ձևերի հետ հնխ. kheng'ho-արմատից, իբրև kheng'ho-ro «կախեալ»։ Նոյն, ՀԱ 1908, 152 խինձ «գոգ, ծոց» բառի հետ՝ պտուղի կլորութեան համար այս-պէս կոչուած։ Մառ ИАН 1913, 318 և Яф. cборн. 2, 152 ձ և որ յոգնակերտ մասնեևներով, ինչպէս են և տանձ. ռա-լոր (արմատն է ուրեմն խն-)։ Ustir, Btrg. alarodisch. 51 հսլ. grusa, կու-բազի hinče ևն։

NBHL (1)

ԽՆՁՈՐ կամ ԽՆԾՈՐ. μῆλον malum, pomum. Պտուղ գեղեցիկ՝ սովորական ընդ ամենայն տեղիս հասարակօրէն բոլորշի, դեղին եւ կարմիր, անուշահամ եւ անուշահոտ (որպէս թէ խնկածոր, կամ խանձելի, ադամայ պտուղկարծեցեալ) խնծոր.


Խոհ, ից

s.

cf. Խոկ;
meat, victuals.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց վկայութեանց մէջ կայ միայն սեռ. ի) «կերակուր, խոր-տիկ» Մագ. որից խոհակեր «կերակուր եփող» ՍԳր. Ոսկ. եփես. և յհ. ա. 2. խոհակերել Ողբ. բ. 25. Ոսկ. եփես. ժգ. խոհակերոց Ե-զեկ. խզ. 23. Եփր. աւետ. խոհակերութիւն Ոսկ. մ. բ. էջ 705. խոհկերութիւն Փարպ. խո-հեակ Ոսկիփ. խոհանոց Վրք. հց. խոհավա-ճառ Պղատ. օրին. խոհապետ «խոհարարա-պետ» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք հին կտ. Ա. էջ 141. խոհագործ Գր. հր. Զքր. սարկ. Ա. 35. -խոհակեր «խոհարար». բառը նշանա-կում է նաև «դահիճ». այսպէս ունին Եփր. մատ. դ. էջ 109, Վրք. հց. որից խոհակերա-պլետ «դահճապետ» Նչ. եզեկ. բայց այս ա-ռումները զուտ հետևողութիւն են ասորերէ-նի, ուր «խոհարար» բառը նշանակում է նաև «դատաւոր» և «դահիճ» (տե՛ս Հ. Գ. Նահա-պետեան, Բազմ. 1926, 75 և Աճառ. Հաւ նոր բառեր հին մատ. Բ. 271)։-Նոր բառեր են խոհարարապետ, խոհարարարուհի, խո-հարարութիւն, խոհարարական։ Բառս ունի նաև հետևեալ ձևերը. խոխ «կերակուր» Ճառընտ., որից խոխկեր «կերակուր եփող, խոհարար» Ճառընտ.-խահ, ի հլ. «կերա-կուր» Փիլ. նխ. ա. 30. Խոսր. 145. Պիտ. Նիւս. կազմ. որից խահարար Ոսկ. յհ. ա-30. Մագ. Լմբ. խահարարութիւն Լմբ. Խոսր. Վրք. հց. Շնորհ. խահամոք Եղիշ. ը. էջ 156. Փիլ. խահակերութիւն Փիլ. խահագործել Նո-նըն. Սարկ. խահագործութիւն Նոնն. բազմա-խահ Ոսկիփ. համախահ Փիլ.-խախ՝ ո-ռից խախամոք Եղիշ. ամոխախ կամ ամող-խախ «սննդակից, համախահ ընկեր» Սե-բեր. 22. Ոսկ. մ. ա. 16. Գաղ. և Եբր. 467. (պէտք է մեկնել իբր ամ-ո-խահ, այն է համ-ա-խահ. -ամ՝ փոխանակ համ, խիստ քիչ անգամ գործածուած է. ինչպէս ամ-փոփ, ամ-բառնալ)։

NBHL (1)

Խոստացար առաքել ղուղակս. եւ այն յատուկ կարմրախայտ. եւ իմ այսմ խոստման խոհի խոկացեալ՝ յուսալի նօթի զայսքան երկարութիւն աւուրց կրել։ Վեհ կազմելով զխոհ երախանին բազմազան խորտկաց. (Մագ. ԺԲ։)


Խոյր, խուրի

s.

cap, diadem, tiara.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «արևելեան թագ, պսակ, եաթթոց (թագաւորի, իշխանի և քահանա-յի)» ՍԳր. Լաբուբ. 31. որից խոյրադիր Ա-գաթ. խոյրագործ Մագ. խոյրաքանդակ (նո-րագիւտ բառ) Լաբուբ. 32. խոյրակերպ Ուռպ. խե. խոյրարար Խոր. ապախուրել «գլուխը բանալ» Ղևտ. ժ. 6, իա. 10. իսկ արտախոյր, արտախուրակ, արտախուրել ևն բառերի վրայ տե՛ս առանձին։-Ինչպէս տեսնւում է, ածանցների մեծ մասի մէջ ոյ>ու ամփոփ-ման օրէնքը չէ՛ գործադրուած։

= Հիւս. պհլ. *xōδ ձևից, որի հետ նոյն ևն զնդ. xaoδa-«սաղաւարտ», հպրս. xau. da-«գլխարկ», պրս. [arabic word] xōi «սաղա-ւարտ», աֆղան. xōl, օսս. xodá, xūd «գըլ-խարկ, գդակ, խոյր» (Horn § 512), մինջ. xulá «գդակ»։ Իբրև պարթևական իշխանա-կան տոհմին յատուկ մի առարկայ՝ փոխա-ռեալ է նաև ուրիշ լեզուների մէջ. ինչ. ասոր. [syriac word] xaudā «խոյր», արաբ. [arabic word] xuda «սաղաւարտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 726) և նոյն իսկ գւռ. պրս. [arabic word] xod «սաղա-ւարտ», որ գործածում է Ֆիրդուտի՝ փոխա-նակ բնիկ պրս. [arabic word] xōi ձևի։ Իրանեան բառը կցւում է լտ. cūdo «թաղիքէ սառա-ւարտ» բառին և բոլորը միասին ծառում ևն հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից (Walde 207, Meillet MSL 18, 64)։-Հիւբշ. 160։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ხვირი խվիրի կամ ხოირი խոիրի «պսակ, խոյր» (Երեմ. ծբ. 18) փո-խառեալ է հայերէնից, ինչպէս ցոյց է տա-յիս վերջաձայն ր՝ փոխանակ d։

NBHL (2)

Խոյր թագաւորի կամ իշխանի. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 6։ Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 26։ ՟Ի՟Զ. 16։ եւ ՟Ի՟Գ. 15։ Որպէս եւ նմանութեամբ Խոյրք վիշապի եօթն. Յայտ. ՟Ժ՟Բ. 3։ սոյնպէս եւ յայլ գիրս։)

μίτρα mitra κίδαρις cidaris τιάρα tiara διάδημα diadema. (լծ. ար. եւ պ. քիւրաթ, խօրէ, խօյ խօրտ) Փակեղն պատուաւոր. գլխարկ կամ թագ եւ պսակ քահանայապետական, թագաւորական. ծածկոյթ գլխոյ քահանայից, եւ իշխանաց, որպիսի եւ է ձեւով կամ զարդու. որպէս պահարան կամ սաղաւարտ գլխոյ, եւ որպէս փաթոյթ նորա, կտաւի կամ բեհեզեայ.