brazen-faced, impudent;
vixen, scold, hussy, jade, slut.
Որպէս թէ Հերքն կամ ի հերաց հատեալ, թօթափեալ. Նախատական մակդիր ջատուկ կնոջ կամ աղջկան. հոլանի. հերարձակ, անպատկառ. լիրբ. անամօթ. լկտի. տաղ գլուխը ճատը, գլխիբաց գէշ կնիկ.
sufficient, enough;
capable, able;
— է, it is enough, sufficient, it suffices;
— համարիլ, to be content, to content oneself;
— լինել յամս, to be adult, of age;
երբեք — ոչ ասէ, he never says, hold! enough!.
Հերիք լուժոյն դնելով պնդութիւն. (Պիտ.։)
tillage, plough, culture, tilth;
ploughed land;
— or —ս հարկանել, —ս հերկել, cf. Հերկեմ.
Հերկս հարցուք, եւ պատրաստեսցուք երկնային սերմանցն ընդունելութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)
cf. Հերձեմ.
ՀԵՐՁԱՆԵՄ որ եւ ՀԵՐՁՈՒՄ, ՀԵՐՁԵՄ. (լծ. թ. էըրթմագ, էարմագ ). σχίζω, διασχίζω, ἁνασχίζω scindo, findo, seco ῤίσσω, ῤήγνυμι, πήγνυμι lacero, discerpo, frango եւ այլն. Խզել. ցելուլ. պատառել. ճեղքել. բաժանել. պայթուցանել. բեկանել. ճղքել, պատռել։ cf. ՀԵՐՁՆՈՒՄ. չ։
cleavage, cleaving;
greet;
cf. Հերձուած;
— որովային, gastrotomy.
Հերձուլն. հերձանիլն. պատառումն. ցելումն. պայթումն. ճեղքումն.
Vulcan.
ՀԵՓԵՍՏՈՍ կամ ԵՓԵՍՏՈՍ. Բառ յն. է՛ֆէսդօս Ἤφαιστος որ ըստ լտ. վուլգանուս Vulcanus. cf. ԲԱՌԿԱՆՈՍ. Չաստուած կաղ՝ գտակ հրոյ, եւ գլուխ դարբնաց ի հրաբուխ լերին ետնայ՝ ըստ առասպելաց. եւ Հուր. հրաբուխք.
sturdy, robust, very strong, very stout.
Երիտասարդք հզօրեղք. յն. ուժով քաջավայելուչք. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 26։)
hydra.
Յաղագս հիւդրասայ. առասպելեալ եղեւ գազան ինչ։ Հիւդրա, որ է օձ յիսնագլուխ, կամ իննագլուխ, զոր սպան հերակլէս. (Նոննոս.։)
foundation;
base, basis;
foot, bottom;
back, back part;
foundation, establishment;
— աղանալի, salifiable base;
— ի վեր, from top to bottom;
thoroughly, utterly;
— ի յատակ, to its very foundations;
down to the ground, to the bottom;
— or հիմունս արկանել, to lay the foundations of, to found;
— ի վեր առնել, կործանել, տապալել, յատակել, to cast to the earth, to throw, cast or pull down, to overthrow, to overwhelm, to subvert, to demolish, destroy or ruin utterly;
ի հիմանց կործանիլ, to be overthrown;
— լինել իրիք, to be the foundation of;
անկանիլ հիման, to have laid the foundation;
ի վերայ հաստատուն հիման, on a solid foundation.
Զերանելին զպետրոս գլուխ սուրբ հաւատոյ, հիմն եկեղեցւոյ. (Շար.։)
marauder, plunderer, robber, brigand;
— առնել, to go marauding, to plunder, to pillage, to sack, to ravage, to rifle.
Որ հարկանէ որպէս զհէն. հէն. յելուզակ.
marauding, plundering, invasion, pillage.
Արշաւանք հինից. ասպատակութիւն. յելուզակութիւն. աւարհարութիւն.
hoary, grey-headed;
inveterate.
Հնացեալ աւուրբք (չարութեն). հին օղլու հին.
of five hills;
quinquejugum.
ՀԻՆԳԱԿԱՏԱՐ կամ ՀՆԳԱԿԱՏԱՐ. πεντάλοφος quinquejugum. Որոյ են հինգ կատարք, իբր ծայրք, բլուրք.
cf. Լուցկի.
suction;
— կաղից, լուսոյ, absorption;
— հեղանիւթոց, imbibition.
cricket.
ԾՂՐԻԴ կամ ԾՂՐԻԹ. Ճպուռն աշնանոյ, գիշերախօս, իբր մամախ փոքր. լտ. իտ. կռի՛լլուս, կռի՛լլօ. ի յն. ղռի՛լլօս, իբրեւ ճչօղ, կռնչօղ։ (Բժշկարան.։)
to beget;
to give birth, being or life to, to bring forth a child, to lie in, to be delivered;
to procreate, to produce;
to be begotten, engendered, produced, born;
to originate, to arise, to spring;
to pullulate, to bloom;
to emanate, to issue, to proceed;
— — կենդանեաց, to engender, to litter, to bring forth;
վերստին —, to be regenerate, born again;
to revive, to come to life again;
— Հօր, to procreate;
վերստին — մկրտութեամբ, to be new-born or regenerated by grace;
որդիս —, to bring forth a child, to be delivered of a child;
ծնաւ որդի or մանուկ արու, she brought forth or was delivered of a male;
գոգցես յայն ծնեալ էր or թուէր իմն յայն ծնեալ he seemed born for;
գետք զխորս ծնանին, the rivers nourish the sea;
երեսք որ ծնանիցին ի հայելւոջ, a figure horn or reflected in a mirror;
այտի ծնաւ քերթուղութիւն, thence poetry was born.
իսկ ծնցես, ն. Ծնցիս. ն. ծնեաւ, ծնիցեալ. τίκτω pario γεννάω, γένναμαι, γίνομαι gigino, genero, gignor, nascor, fio, factus sum. Արտադրել կենդանւոյ զնման իւր. ի լոյս ընծայել. ծագել. յառաջ բերել, եւ գալ. եղանիլ. լինել. ծնանիլ, ծնիլ. (եբր. եալատ. իբր ելանել, ելուզանել. ուստի՝ վէլէտ, էվլատ, եւ այլն)
Անկարութիւն է զմահու փորձ առնուլ՝ ոչ յառաջագոյն ծնիցելումն. (Բրս. մկրտ.։) այլ անսովոր է ասել.
Աւազանին լուսով վերստին ծնանէին ի հոգին սուրբ. (Յհ. կթ.։)
to exhaust, to tire out;
to depress, to overdo;
tomortify, to emaciate, to weaken, to make lean.
Վերջին աղքատութեամբ ծնգեալ իցէ, սովալլուկ եւ մերկ. (Սարգ. յկ. -դ։)
space between the knees.
Ուխտն զգլուխն էառ ի ծնգնամէջն. (Ոսկիփոր.։)
genitor, parent;
engendering;
prolific, productive, fruitful.
Յամանս երիկամանց, որ բեղմնաւորագոյն եւ ծննդագործ։ Չարն ո՛չ է, եւ ո՛չբարի, եւ ոչ ծննդագործ։ Յնդունելութիւն ծննդագործիցն անձրեւաց. (Դիոն. եւ Շ. հրեշտ.։)
lying-in, parturient, bringing forth a child;
possessing the faculty of reproduction, generative, fruitful, prolific;
fertile;
— մասունք or ծննդականդ, genital organs, the privy parts;
— կին, woman in childbirth.
Վասն ամլութեան եթող զկին իւր, եւ առնէ կին ծննդական. (Կանոն.։)
generative faculty;
fecundity, fertility.
Զբազմօրեայ ամլութիւն երկնի եւ երկրի ի ծննդականութիւն փոխարկէր։ Փարինք եւ երկաթ ի ծննդականութիւն հրափայլութեան. (Խոսր.։)
generation, paternity, maternity.
յատկութիւնքն զանազանեալ. այսինքն ծնողութիւն, եւ ծնելութիւն, եւ ելողութիւն։ Միշտ պատշաճի ծնողութիւն՝ հօր. (Գր. հր.։)
Մարիամ լուսապայծառ ... ի ծնողութիւն քո կոչեցեալ միածին որդի աստուծոյ. (Շար.։)
to assist a woman in lying-in;
to aid in bringing forth.
Ես եմ, ասէ, որ ծնուցանեմ, եւ արգելում. (Եփր. ղեւտ.։)
fast, fasting, abstinence;
— կարգալ, to ordain a fast;
— ունել, to fast, to abstain from food;
լուծանել զ—ն, to break one's fast.
born of or produced by the sea.
Ծովածին մարգարիտ. (Երզն. լուս.։)
engulphed by the sea;
— լինել, to be swallowned up by the sea.
ԾՈՎԱԿՈՒԼ ὐποβρύχιος demersus, submersus. որ եւ ԾՈՎԱԿՈՒՐ, ԾՈՎԱՍՈՅԶ. Կլեալ ի ծովէ. Ընկլուզեալ կամ ընկղմեալ ի ծով.
to turn into a sea, to fall into;
to inundate, to immerse, to cover with water.
Ամենայն հեթանոսք ծովացեալ բռնակալութեամբ՝ այժմ իբրեւ զկաթիլ մի ի դոկլէ. (Արշ.։)
to cause to turn into a sea;
to inundate, to immerse.
Զամենավայելուչ կենցաղօգտութիւն յաշխարհ ծովացուցանէին. (Պիտ.։)
cf. Ծորիմ;
to mow.
ԾՈՐԵՄ ԾՈՐԻՄ, եցայ. ձ. ῤύω, ἁπορρυέω fluo, defluo. Թորիլ, թորթորիլ. սորիլ, սորսորիլ. հոսիլ որպէս ջուր կամ ընդ ձոր. լուծանիլ. կաթել. ծիւրիլ, հալիլ. Ջրի պէս վազել, վսթիլ, փուճը երթալ.
trickling, dropping;
flowing, running;
leaking;
— ըստ ամսեանցն, the menses, menstruation.
— ի մարմնոյ, gonorrhoea, running of the reins.
ῤύσις, ῤοή (լծ. առու. լտ. rivus ). fluxus ἁπορροή defluxus. որ եւ ԾՈՐԱՆ. Ծորիլն. թորումն. Հոսումն. կաթուած. բղխումն. վայթումն. լուծումն. վատնումն. սահականութիւն. անցաւորութիւն.
Ի ծորմանէ նշողից ծայրագոյն լուսոյ քո. (Բենիկ.։)
piece of linen, bits, cuttings, shreds, strips, rags, tatters;
ի ծուէնս ծուէնս պատառե, to tear, to rend, to pull to pieces;
յերկուս ծուէնս պատառել, to tear in two parts or pieces.
ῤῆγμα scissura, fissura, rima եւ ῤάκος (լծ. թ. եարըգ, էըրըգ ). lacera vestis, pannus. Արմատն երեկի լինել ռմկ. Ծիւ ծիւ, բզիկ բզիկ. Հերձիք. ցելումն. ճեղք. պատառուած, եւ պատառեալ կապերտ, փայտ, եւ այլն. կտոր, քուրջ. քարչէ, քարէ.
very idle or lazy;
— հեղգութիւն, extreme idleness or slothfulness.
Լցեալ ծուլութեամբ.
idly, slothfully, lazily.
ԾՈՒԼԱՊԷՍ որ եւ ԾՈՒԼԱԲԱՐ. Ծուլութեամբ. պղեծրգաբար.
to disguise, to travesty;
to dissemble, to cloak.
Սերոբէքն ծպտեալ՝ զառաւելութիւն լուսոյ փառացն ոչ կարէին տեսանել ... Ծպտեալ իբրեւ զսերովբէքն սաւառնեա՛. (Մեկն. ղկ.։)
to bend, to bow, to incline;
— զդէմս, to make grimaces.
Զբազմաց եւ զբերան իսկ ծռէ, եւ զաչս եւ զգլուխ ապականէ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Զշաւիղս ոտից ձերոց խռովեցուցանեն. ոչտան թոյլ ուղիղ գնալ, կամակորեն. ոչ տան թոյլ ուղիղ գնալ, կամակորեն, ծռեն, ի ծուլութիւն արկանեն. (Գէ. ես.։)
to grow or become round;
to surround, to enclose.
Մերձեալ խոնաւութեան (ի լուսինն կոյս), եւ ի նա չհասեալ, բակ առեալ ծրանայ շուրջ զնովաւ. (Եզնիկ.։)
to envelop;
to pack;
to wrap up;
to roll;
— զվաճառս, to pack up;
զխրոխտ գագա թունս յամպս ծրարէին, they reared their proud heads to the skies;
որոյ գագաթն յամպս ծրարի, whose top cleaves the skies.
Ոչ մայն զի լսելով լուիցես, այլ զի եւ հաւատովք կնքիցես ծրարեալ ի սրտի քում. յն. վերակնքիցես. (Կոչ. ՟Ա։)
gauze;
gas;
— լուսաւորութիւն, illuminating -;
լոյս, լուսաւորութեան կազի, — light;
— illumination;
— կրելի, portative -;
(մայր) խողովակ կազի, — main;
(փոքր) — pipe;
բերան or կտուց, լապտեր, յարդարիչ, ընդունարան, գործարան կազի, — burner;
— lamp;
— fitter;
gasometer;
— works;
ի լոյս կազի, by — light.
to form, to mode, to fashion;
to construct, to erect, to build;
to furnish, to provide, to supply;
to fit up, to arrange, to set in order;
to adjust, to put in repair;
to adorn, to embellish;
to get ready, to prepaire;
to equip;
to arm;
գունդս —, to enrol soldiers;
— զկառս, to harness the horses;
պարս ուրախութեան —, to give a ball;
— գորս, to bind books.
Մարդ որ այլում չար կազմէ, իւրում իսկ լերդին կազմէ. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Կաթեմ.
Դու աշտանակ լուսեղէն (սուրբ կոյս), ի քեզ կաթեցաւ շողն աստուածեղէն. (Տաղ.։)
cf. Կաթ;
— առ —, drop by drop.
Վերստին յիշելութիւն կաթիլ է խոհեմութեան ի բաց պակասելոյ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
to oppose, to withstand.
Սովորեցաւ հակակայիլ։ Ասի այլ այլում հակակայիլ քառաբար. որպէս կրկնապատիկն՝ կիսոջ. չար, բարւոջ. կուրութիւն՝ եւ երեսք (այսինքն տեսութիւն աչաց). նստի, ոչ նստի։ Մակացութիւն մակացելումն իբրեւ առինչք հակակային. (Արիստ. հակակ.։)
Մոլութիւնն հակակայի առաքինութեան. (Ոսկիփոր.։ (որ ըստ յետնոց ասի՝ Հակադրիլ։))
antipathetic.
ἁντιπαθής contrariam adfectionem habens, contrarius. Որոյ կիրքն կամ բնաւորութիւնն հակառակ է այլումն. ներհակակիր. հակառակ. անմիաբան.
Ի սահմանս՝ հակակիրք միմեանց լինին բառք եւ իրք. քանզի յորժամ սահման առաւելու բառիւք՝ նուազեն իրք (ամփոփեալք յուրոյն տեսակ). (Սահմ. ՟Դ։)
counterpoise;
— գոլ, to counterbalance.
ՀԱԿԱԿՇԻՌ ԳՈԼ. ἁντερίζω (իբր մաքառիլ) Ի կշիռ գալ ընդ այլում. զուգակշիռ գտանիլ, կամ ջանալ յաղթել. contendo per emulationem
to contradict, to dispute, to debate.
ἁντιρρέω contradico, altercor Հակառակ այլում ճառել, վիճել. դիմախօսել, հակառակիլ բանիւ. հակաճառիլ, դէմ խօսիլ.
contrary, opposite;
adversary, hostile, unfavourable, inimical;
discordant;
incompatible;
against, contrary to;
opposite, facing, in front of;
զնորին —ն, նմին or նորին —, ի —էն, ընդ —ն, on the contrary, on the wrong side;
against the grain, in a contrary sense, backwards;
ամենեւին իսկ —, directly or diametrically opposite, quite the reverse;
— ուղիղ մտաց, in spite of sense and reason;
— կամաց նորա, against his will or grain, in spite of him;
forcibly;
— կալ, to stand, remain, stay or stop in the face of, in front;
to oppose, to withstand, to resist, to make head against, to cope with;
— լինել, to be contrary, to oppose;
ընդ —ս լինել միմեանց, to be at variance;
—, ի —ն or ընդ —ս ելանել, մտանել, ընթանալ, լինել, to oppose, to form an opposition to, to rise up or against, to go against, to run counter, to withstand, to counteract, to thwart, to cross;
ընդ —ս ելանել, cf. Հակամտեմ.
Եդաւ չար հակառակ բարւոյ, եւ խաւար հակառակ լուսոյ. (Մծբ. ՟Թ։)
Յաւելու ղուկաս եւ այլ իմն ի բանս հակառակին (այսինքն սատանային). (Շ. մտթ.։)
to contradict.
ἁντιλέγω contradico, altercor. Դիմախօսել այլում. դէմ խօսիլ.
running contrary.
Արար Աստուած զլուսաւորսն ի սկզբանէ հակառակագնաց միմեանց. (Վեցօր. ՟Զ։)
opponent, adversary, antagonist;
contest, resistance;
combat, conflict.
Հակառակամարտ ցանկութեան է կրօնաւորութիւն եւ ատակ ժուժկալութիւն. (Փիլ. քհ.։)