to cry out-right, or loudly.
Լալ եւ ընդգեղձանել ե՛ւս չար քան զմանուկ, որ ի ստենէ մօր քեցիցի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ. ՟Ա։ եւ ա՛յլ մեկն. Ոսկ. ՟ա. տիմ. (նոր ձ. ընդգեղծանալ)։)
to fall on one's knees;
to coil one's self up.
Ի գուճս անկանիլ. գճիլ ի վայր. չոքիլ.
Ընդգճեալ ի ծունկս՝ երկիրպագանէր։ Ընդգճեալ առաջի արտօսրաթոր կականմամբ. (Յհ. կթ.։)
Ուղղորդ ոտքն ... եւ չեն ընդգճեալ յիւրեանցն բարձրութենէ. (Լծ. եւագր.։)
to take or receive to one's bosom, to make welcome.
ἑγκολπόω insinuo, in sinum colligo, constringo Ի գոգն ժողովել. ամփոփել. պարունակել իբրեւ ի ծոցի. ծոցը առնուլ, իր մէջը ունենալ.
Զամենայն տիեզերս (համեմատեալ) առ երկինս, որ զնոսա զամենեսեան յինքն ընդգոգեալ ունի. (Կոչ. ՟Զ։)
Ընդգոգեալ ոսկի եւ արծաթ բազում։ Ո՛վ քաջ, առ ի՞նչ զայս ընդգոգես. (Պտմ. աղեքս.։)
Զայս աւետիս եւ վստահութիւն ընդգոգեալ ունէր։ Սեռք մերմանց անճառից ընդգոգեալ ի մի ասպարէզ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. եւ Նար. մծբ.։)
to embrace, to clasp in ones arms, to clasp or throw one's arms round, to hug;
to undertake;
— զձեռն ի վերայ լանջաց, to remain with the arms crossed.
ἑναγκολίζομαι ulnis amplector Ի գիրկս առնուլ. գիրկս արկանել. փարիլ. եւ Սիրով ընդունել. գրկել, գիրկը առնել.
Սակաւիկ մի ընդգրկիցես զձեռն քո ի վերայ լանջաց քոց. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 33։)
Ի գիրկս ըստ նմանութեան մանկամօր առեալ՝ ընդգրկեալ բերէին. (Ագաթ.։)
Սիմէոն ընդգրկէր, ի փոքր տղայում զմեծն Աստուած երկրպագելով։ Բազմեալ ի վերայ մայրականն ուսոյ, եւ ընդգրկեալ ի գրկի՝ մտանէր յերկիր Եգիպտացւոց. (ՃՃ.։)
Կենարար աջովդ՝ որ ի խաչին տարածեալ՝ զիս ընդգրկեաց. (Խոր. հռիփս.։)
Զի խոցեցայց սիրով քոյին, քեզ ընդգրկեալ սիրտ իմ լիցին. (Յս. որդի.։)
Ընդգրկել զկենակիցն։ Հեռացի՛ր յընդգրկելոյ զօտարն։ Ընդգրկեաց սիրական ողջունիւ զորդին միածին։ Զլոյս հոգւոյն ընդգրկել։ Ընդգրկել զերկեղ Աստուծոյ։ Զբարին ընդգրկել։ Զնոյն երանութիւն ընդգրկել. (Լմբ.։)
ԸՆԴԳՐԿԵԼ, կամ ԸՆԳՐԿԵԼ գրի երբեմն որպէս Ընկրկել. յետս ընդ կրուկն տանել. կասեցուցանել.
Ոտքն բեւեռեալ էին վիրօքն, եւ զընդդիմացօղն ընգրկեաց. (Իսիւք.։)
Օտարացն նուաճօղ մարդս զանձին իւրոյ բնութիւն է՞ր վասն ոչ կարաց ընդգրկել. (ա՛յլ ձ. ընկրկել). (Շ. յկ. ՟Խ՟Դ։)
Երասանաւ բանին ընդգրկեալ զոտս մեր ի ճանապարհէ աշխարհիս՝ դարձուցանէ յընթացս վկայութեանն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Գլուխ իմ ընդգրկեալ ծնգեալ իբրեւ զհասկ, որ հասանէ ի մանգաղս մահու. (Կեչառ. աղեքս.։)
to unite, to tie together.
opposed angles.
barricade;
— կանգնել, to raise a -;
կործանել զ—, to force a;
-
cf. Ընդելուզուած.
to prolong, to make last a long time;
to extend;
to defer, to spin out, to groat length.
ԸՆԴԵՐԿԱՐԱՁԳԵՄ ԸՆԴԵՐԿԱՐԱՁԳԻՄ ԸՆԴԵՐԿԱՐԵՄ ԸՆԴԵՐԿԱՐԻՄ. cf. ԸՆԴ ԵՐԿԱՐ ԱՌՆԵԼ, կամ ԼԻՆԵԼ) παρατείνω extendo գրի եւ ԸՆԴՅԵՐԿԱՐԵԼ. երկնցընել, երկննալ, ուշացնել, ուշանալ.
Յաւէտ ժամանակի (յն. ընդ ամենայն ժամանակ) ընդերկարաձգէ զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Զճգնութիւնն եւ զաղօթսն ընդերկարել. (Լմբ. սղ.։)
Ընդերկարեալ իմ ի պանդխտութեան անդ։ Շունչ նորա ընդյերկարեաց։ Գրեթէ զամ մի բովանդակ ձգեալ ընդ երկարէր (նեղութիւնն). (Յհ. կթ.։)
very long.
cf. Ընդվայրաբեր.
Ոմանք զորդիս իւրեանց ոչ խրատեն, այլ խակ եւ ընդվայրագնաց թողուն. (Մանդ.։)
Զընդվայրագնաց բնութիւնս մեր դադարեսցուք. (Եփր. գող.։)
catechism (of St. Cyril).
Քաջալերութիւն պատրաստեաց զսուրբ հայրապետն Կիւրեղ՝ իւր ընթերցուածագրովն. (Լծ. կոչ.։)
Եւ ոչ ի Կիւրղէ գտանի ոք յընթերցուածագրին։ Յընթերցուածագրի կանոնեցաւ. (Կամրջ.։)
Դարձեալ դադարեցուցանէ ընթերցուածագիրն զապաշխարութեան քարոզն. իմա՛ կա՛մ զմատեանն, եւ կամ զմատենագիրն։
subscriber;
— առնել, cf. Ընկերագրեմ;
— լինել, cf. Ընկերագրիմ.
to subscribe to.
to become a subscriber to.
subscription;
մտանել յ—, to subscribe to;
ելանել յընկերագրութենէ, to cease to subscribe, to be no longer a subscriber;
պայմանք ընկերագրութեան, terms of -.
nut-brown, hazel.
richer.
Ճոխագոյն. փարթամագոյն.
Պարծէր ընչեղագոյն գոլ զարքայ. (Խոր. ՟Բ. 59։)
very familiar;
proper.
ԸՆՏԱՆԵԳՈՅՆ կամ ԸՆԴԱՆԵԳՈՅՆ. οἱκειότερος, -τατος magis familiaris, conjunctior, aptior, convenientior, proprius γνήσιος genuinus Առաւել կամ կարի ընտանի. մերձաւորագոյն. եւ Ընտելագոյն. եւ Դիպողագոյն. եւ Սեպհական.
Առաքինութեան քան զամենայն ինչ ընտանեգոյն է բարեփառութիւն։ Խնդալ՝ միայն Աստուծոյ ընտանեգոյն է։ Իմաստութեամբն կեանք՝ բանականին ընդանեգոյն է. (Փիլ.։)
Մեզ քան զառաջինսն յաւէտ հրեշտակք (ստորինք) են ընտանեգո՛յն անուանեալ. (Դիոն.։)
Հաղորդութիւն ընտանեգունի բնութեան. (Սարկ. աղ.։)
Չարութիւն, որ զընտանեգոյնն բնութեամբ կենդանի զմարդ՝ անձեռնընդել եւ վայրենի գործ է. (Փիլ.։)
Զի՞նչ քան զգութս զայս ընտանեգոյն իցէ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ընտանեգոյն Աստուծոյ յորդւոցն Ադամայ (Աբէլ)։ Որպէս թէ ի վայր եւ ընդանեգոյն եւ զերծ տեղի մատուցեալ. (Խոր. ՟Ա. 39։ ՟Գ. 67։)
Ընտանեգոյն տարացոյց. (Ասող. ՟Գ. 21։)
Ընտանեգոյնս գտանիցեմք զմիտս. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Թերեւս ընտանեգոյն բացատրութիւնս եղիցի. (Արիստ. առինչ.։)
Ապա յորոց էն, քան թէ յորոց ոչն է, ճշմարտագոյն եւ ընտանեգոյն նշանակի. (Կիւրղ. գանձ.։)
better, excellent, very good, preferable.
Ընտրելագոյն էր ինձ, թէ բնաւ եւ ծնեալ իսկ չէր զիս մօր իմոյ. (Փարպ.։)
Մերձաւորագոյնք իցեն Աստուծոյ ... կամ ընտրելագոյնք որպէս մարտիրոսսն. (Նար. հ։)
Ոչ այլ ոք ի քերդողացն եղեալ էր ընտրելագոյն քան զսա. (Պղատ. տիմ.։)
cf. Ռնգեղջիւր.
cf. Ռնգունք.
accusation, blame, reprimand, censure, reprehension, reproach, stain, imputation, criticism;
defect, fault, wrong;
blamable, reprehensible;
— լինել, to be blamed, or scolded;
to accuse, to charge with, to blame, to scold, to censure, to condemn;
to know, to be informed of, to understand;
— լինել ինիք, to obtain, to succeed in, to enjoy, or realize one's wishes;
— յանձն առնուլ, to be blameworthy, to be in the wrong;
reprehensibly;
culpably;
with shame, or remorse.
κατάγνωσις reprehensio, improbatio, damnatio ἕγκλημα crimen, culpa, accusatio որ եւ գրի նովին հնչմամբ ՍՏԳԻՒՏ. իբր Ըստգտանք. արատ գտեալ. եւ Արատ գտանելն, պախարակումն. յանդիմանութիւն. մեղադրութիւն. եւ Յանցանք. վնաս. (ըստ յն. ասի, ըստգիտութիւն, ըստճանաչումն). մեղադրանք, յանցանք.
Առանց ըստգիւտի՝ խղճի մտացն գտեալ. որ եւ անստգիւտ. (Կոչ. ՟Գ։)
Նախ այս իսկ ոչ փոքր ըստգիւտ է նոցա՝ պատատիլ այնչափ իրաց բազմութեան (հոգոց աշխարհի). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
ԸՍՏԳԻՒՏ ա. μεμπτρός incusandus, reprehensione dignus որպէս Ըստգտանելի. պախարակելի. մեղադրութեան կամ յանդիմանութեան արժանի.
Ո՞վ ոք երբէք ըստգիւտ զանձն համարեցաւ՝ չարակնեալ. (ոչ ոք երբէք. Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Զի՞նչ անդամ իցէ, որ ըստգիւտն համարիցի ի սքանչելի արարածս մարմնոյս այսորիկ։ Զի՞նչ ըստգիւտ է ի մարմնի քում ստեղծեալ. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Թ։)
Որ լիրբ է մտօք՝ ըստգիւտ լիցի բազմաց. (Սիր. ՟Ժ՟Թ. 5։)
Շատ է այնպիսւոյն պատուհասն՝ ըստգիւտ լինել ի բազմաց անտի. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Մի՛ ըստգիւտ լինել գունոյս մերոյ. (Պտմ. աղեքս.։)
Չեւ եւս արդար է ըստգիւտ լինել նմա. (Փիլ. սամփս.։)
Այլ երբեմն ըստ հոմաձայնութեան յունին, որպէս Գիտել, ճանաչել. եւ Գամագիւտ լինել, գտանել, հասանել.
Վկայեն եղջերուք բանիս, զորոց անարութիւն յառաջագոյն ըստգիւտ եղեալ բնութեանն (ետ նոցա զէնս զբազմոստեան եղջիւրս). (Փիլ. լիւս.։)
Որով կարասցէ ըստգիւտ լինել խնդրոյն, որում էր ցանկացօղ. (Ճ. ՟Գ.։)
ԸՍՏԳԻՒՏ. մ. Ստգտանելի օրինակաւ. ըստգտանօք. իբրեւ ըստգտեալ. որպէս յանցաւոր. ամօթով. խղճիւ.
Մի՛ տացէ ինձ Տէր ըստգի՛ւտ երթալ աստի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
Ըստգիւտ շրջել առանց համարձակութեան իբրեւ զպատժապարտ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Այնպէս ստգիւտ եւ գաղտագողի զյաղթութեանն առնուցուն ի գլուխ զպսակ, թագընկէցք առաւել քան թէ թագառուք լինելով. (Յհ. իմ. ատ.։)
Իմաստունն բազում ինչ ըստգիւտ պախարակէ զառաջին զկեանսն իւր. (Փիլ. իմաստն.։)
to accuse, to blame, to reprove, to censure, to condemn, to reproach, to rebuke, to jeer, to reprimand, to impute.
καταγινώσκω (որ է ըստգիտել, ստորաճանաչել, կամ ընդդէմ ճանաչել) reprehendo, arguo, decerno adversus aliquem, condemno, accuso, incuso գրի նովին հնչմամբ եւ ՍՏԳՏԱՆԵԼ. Արատ եւ յանցանս գտանել՝ ի վերայ այլոց. ըմբըռնել ի յանցանս. մեղադիր լինել. պախարակել. յանդիմանել մտօք կամ բանիւ. մեղադրել, դատապարտել.
Իմաստուն թուի անձին իւրում այր մեծատուն, եւ աղքատ հանճարեղ ըստգտանէ զնա. (Առակ. ՟Ի՟Ը. 11։)
Եթէ ըստգտանիցեն զմեզ սիրտք մեր։ Եթէ սիրտք մեր զմեզ ոչ ստգտանիցեն. (՟Ա. Յհ. ՟Գ. 20։)
Գո՛գ իբրեւ ստգտեալ իմն էր. (Գաղ. ՟Բ. 11։)
Երանեալ է այր, զոր ոչ ըստգիւտ անձն իւր. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 2։)
Որք ճշմարտութեամբ զյիշատակ յանցանացն ըստգտին. (Կլիմաք.։)
Զիւրեանց զանիրաւութիւնսն ըստգտցեն։ Մի՛ ոք ըստգտցէ զիմաստունն։ Այս ըստգտանելի՛ է. եւ այլն. (Փիլ.։)
Ի հռոմ կոյս մի եստեայ ըստգտեալ՝ զանձն սպան. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ո՛րքան բարիս գործէ ապաշաւն, եւ ըստգտանել զինքն. (Մխ. երեմ.։)
Ո՞վ ոք գտաւ ինքեան վնասակար, եւ ոչ ստգտաւ։ Ի մէջ բարեացն առաւելութեան ստգտեալ է եւ նա. (Նար. ՟Ի՟Թ. ՟Է։)
Տէրն ըստգտանէ զանմտութիւն նորա. (Իգն.։)
Անձամբ զանձինս ունելով ըստգտող. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ծ՟Ը.) (ուր վրիպակ է յաւելուածդ ստուգաբանութեան ի գրչէն. ըստգտանել՝ սուտ գտանել ճշգրտի. յայտ է թէ ոչ ուղիղ վերծանելով՝ սըտգտանել)։
cf. Ըստգիւտ.
cf. ԸՍՏԳԻՒՏ. գ.
Ջնջէ զհին ըստգտանսն խոշտանկանացն։ Պատճառս ըստգտանաց ի վերայ դնէ. (Փիլ.։)
Ըստգտանօքն հարկանէ. (Լմբ. ժղ.։)
crown, diadem, royal crown;
the Crown or regal authority, kingdom;
glory, honour;
— պապական, tiara, the pope's crown;
— եպիսկոպոսական, mitre;
— ոսկի, crown of gold;
cf. Պսակ;
— առնուլ, to become king, to reign, cf. Թագաւորեմ;
թագ ազնուականաց ―, coronet;
թագ դնել, կապել (անձին), to crown one's self, to put on the crown, to bind on the diadem;
թագ դնել (այլում), to crown, to place a crown on the head of, to cause to rule, cf. Թագաւորեմ;
եդաւ զթագ զասիացւոց, he crowned himself with the diadem of Asia;
թագաւ / թագիւ պսակիլ, to be crowned;
առնուլ զթագ ուրուք, to mount another's throne;
թագ ի գլուխ, crowned, wearing a crown on the head.
- ի, աւ կամ իւ կամ ով, աց կամ ից, իւք, օք, ովք որ եւ թ. թաճ. δίδημα diadema, corona regis Պսակ կամ կամ խոյր արքայական ի ձեւ գլխոյ նռան.
Ետ ցնա թագ եւ պատմուճան եւ զմատանին զիւր։ Պսակեցաւ կրկին՝ թագաւն ասիացւոց, եւ թագաւն եգիպտացւոց։ Եդ ի վերայ գլխոյ նորա զթագ կանանցն։ Թագ ի բեհեզոյ եւ ի ծիրանւոյ։ Թագ արքայութեան։ Զթագն գեղեցկութեան։ Մեծութիւն քո թագ ի վերայ գլխոց նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 15։ ՟Ը. 14։ Եսթ. ՟Բ. 17։ ՟Ը. 15։ Ես. ՟Կ՟Բ. 3։ Իմ. ՟Ե. 17։ ՟Ժ՟Ը. 24։)
Ո՞րչափ պատուոյ գինք իցեն, քանի՞ թագաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Առցէ զթագից աշտիճան. (Պիտ.։)
Թագք եւ պատիւք միաբանեալ են ընդ լաւ շնորհսն. (Եփր. աւետար.։)
Կրկին թագիւ առ ի նմանէ պսակեալ։ Պսակեալ թագիւն։ Թագով պսակեալ. (Յհ. կթ.։)
Շուրջ զթագաւն աստեղք բոլորեալք. (Ճ. ՟Բ.։)
ԹԱԳ ԱՌՆՈՒԼ, է Թագաւորել.
Թագ առնուլ, եւ ծիրանիս արկանել. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 14։)
Թագ եւս առնոյր, եւ հակառակ եղբօրն յառնէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Զորոյ զթագն (յետ նորա) եղբայրն առեալ. (Շ. վիպ.։)
ԹԱԳ ԴՆԵԼ կամ ԿԱՊԵԼ՝ ԱՆՁԻՆ, է Թագաւորել. իսկ այլում՝ է Թագաւորեցուցանել.
Խնդրէր Տրիփոն թագաւորել ... եւ դնել թագ։ Եդաւ զթագ զասիացւոցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 39։ ՟Ժ՟Ա. 13։)
Եհան զորդին արքայի, եւ եդ ի վերայ նորա զթագն. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 11։)
Թագ կապեցին իւրաքանչիւր յետ մահուան նորա. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 10։)
Սանատրկոյ թագ կապեալ ինքեան. (Խոր. ՟Գ. 3։)
Թագ կապեալ ի գլուխն. է զարդարել զմեռեալն որպէս թագաւոր։
Եդ նմա թագ, արար զնա դշխոյ հռովմայեցւոցն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Բ.։)
ԹԱԳ Ի ԳԼՈՒԽ. իբր մ. δεδέμενος Թագ ունելով ի գլուխն. պսակեալ գոլով. (յն. կապեալ) այսինքն պսակեալ.
իբրեւ զթագաւոր թագ ի գլուխ. (Երգ. ՟Է. 5։)
Թագ ի գլուխ մտցեն ի հանգիստն լուսոյ։ Ըստ իւրաքանչիւրոցն լաւութեան վարուցն թագ ի գլուխ մտցեն յարքայութիւնն. (Յճխ. ՟Զ. եւ ՟Թ։)
Թագ ի գլուխ հրճուի եւ պարծի ի պսակիչն իւր Քրիստոս. (Խոր. հռիփս.։)
curled in form of crown or diadem, curled, crisp.
Ոյր հերք գլխոյ են գանգուր թագաձեւ ի բնէ.
Զհերսն գանգրագեղոյ զվայելուչ թագագանգուր վարսիցն՝ զայն ի բաց խզել հրամայէր. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
crowned, having a crown on the head.
Ունօղ զթագ ի գլուխ. պսակաւոր.
Ողջոյն եւ քեզ արեգակնատեսիլ թագագլուխ. (Ճ. ՟Ա.։ Հ=Յ. յունիս. ՟Ը.։)
royal, regal, kingly;
crowned.
Որոյ դիտակն զարդարեալ է թագաւ. կամ արքայակերպ.
Թագադիտակ փառօք պսակեաց. (Նար. խչ.։)
placing the crown on the kings head;
having the hereditary office of crowning the king at his coronation;
— լինել, to crown.
Դորոթէոս թագադիրն. (Հ=Յ. դեկտ. ՟Ի՟Ը.։ եւ Հ=Յ. մայ. ՟Լ.։)
Ասպետ՝ որ թագ դնէ արքայի ի թագաւորելն.
Տալով նմա իշխանութիւն ազգաւ թագադիր լինել Արշակունեաց։ Իշխել նմա թագ ի գլուխ դնել թագաւորին, եւ կոչիլ թագադիր, այլ եւ ասպետ. (Խոր. ՟Բ. 3. եւ 7։)
coronation;
հանդէս թագադրութեան, inauguration.
crowned, adorned with a crown.
Թագիւ զարդարեալ. պսակաւոր. թագաւոր.
Եւ եղեւ միահեծան թագազարդ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զի թագազարդ տեսանելոյ (զմիածինդ) ակնունէիր ի ծննդենէ. (Սկեւռ. աղ.։)
Զգերիսն թագազարդ պսակեալ. (Տօնակ.։)
Եւ իբր Թագաւորական, արքունի.
Ի թագազարդ գահից, յիշխանական պատուոց. (Սկեւռ. լմբ.։)
cf. Թագազարդ.
to crown, to adorn with a crown.
Թագիւ զարդարել. թագաւոր կամ թագաւորակերպ առնել. պսակել.
Նստաւ ի վերայ առաքելոցն եւ թագազարդեաց զնոսա՝ ըստ Դաւթայ։ Զգերիսն թագազարդեալ. (Ճ. ՟Թ.։)
Զվկայիցն բոլոր պսակակապ թագազարդեալ դասս կոչէ ի նոր Սիոն. (Խոր. հռիփս.։)
Աբգար ունէր զՀայս եւ զասորիս թագազարդեալ ճոխութեամբ. (Միխ. աս.։)
Բովանդակ ծաղկաւետանայր երկիր, ի գագաթունս բերեալ պսակ՝ թագազարդեալք. (Մամբր.։)
cf. Թագաւորազն.
Դարձեալ զորդւոյ թագազարմին՝ բանիւ լուծեր զախտըս ջերմին։ Թագազարմից լոյս երամին՝ համապայծառ է պանծալին. (Յս. որդի.։)
Մայր Աստուծոյ Մարիամ, դուստր Դաւթի թագազարմ. (Գանձ.։)
Բերէին զնմանութիւն թագի թագազանց. (Տօնակ.։)
Ի յարենէ արքայից, ի թուոյ թագազնից. (Նար. խչ.։)
Դուստր մեծի իշխանին թագազնոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Թագաւորազն.
Դարձեալ զորդւոյ թագազարմին՝ բանիւ լուծեր զախտըս ջերմին։ Թագազարմից լոյս երամին՝ համապայծառ է պանծալին. (Յս. որդի.։)
Մայր Աստուծոյ Մարիամ, դուստր Դաւթի թագազարմ. (Գանձ.։)
Բերէին զնմանութիւն թագի թագազանց. (Տօնակ.։)
Ի յարենէ արքայից, ի թուոյ թագազնից. (Նար. խչ.։)
Դուստր մեծի իշխանին թագազնոյ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
princess (of the royal family).
Կոյս թագազարմ. զոր օրինակ Սանդուխտ, Հռիփսիմէ եւ Գայիանէ։ (Գանձ.։)
inheriting the crown;
heir to the throne.
Ժառանգ թագի եւ թագաւորութեան.
Գումարք թագաժառանգք կայսերաց։ Տոհմ Արշակունեաց՝ պսակահիւսից, թագաժառանգաց. (Նար. առաք. եւ Նար. մծբ.։)
Ստեփանոս էր ի թագաժառանգ տանէն յուդայի. (Տօնակ.։)
crowned, that has a crown, reigning, that holds a crown.
Ունօղ զթագ եւ զթագաւորութիւն. թագաւոր. թագուհի. արքայորդի. եւ Թագաւորական.
Յայս տաճարի փեսայ թագակալ, եւ արքայ արքայից Քրիստոս ի Յովաննէ վկայեցաւ. (Սարկ. քհ.։)
Որպէս դշխոյ ոմն թագակալ. (Նար. խչ.։)
Ոչ գոյր որդի թագակալ թագաւորութեանն. (Լաստ. ՟Բ։)
Թագակալքն հատան ի յուդայէ. (Վրդն. ծն.։)
Յաստուածապաշտ եւ թագակալ տոհմէ. (Ագաթ.։)
Դադարեաց թագակալ պերճութիւնս հայկական գրոհի. (Յհ. կթ.։)
cf. Թագադիր.
ԹԱԳԱԿԱՊ. Որ ինչ ա՛նկ է թագի եւ թագաւորութեան. արքունի.
Որ թագ կապէ այլում. թագադիր.
Ի վերայ ենանոսի ասպետի թագակապի։ Զթագակապ ասպետութիւնն ոչ հանէ. (Խոր. ՟Բ. 23. եւ 13։)
Եւ Որ թագ կապէ անձին։ (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Փոխանակ ոսկէհուռ թագակապ զարդու պսակացն։ Կացեալ չորս ամ ի թագակապ շքեղութեանն. (Արծր. ՟Գ. 7։ ՟Դ. 3։)
cf. Թագադրութիւն.
ԹԱԳԱԿԱՊՈՒԹԻՒՆ կամ ԹԱԳԿԱՊՈՒԹԻՒՆ. Թագաւորեցուցանելն. եւ Թագաւորելն.
Յուշ նմա արարեալ զերախտիս թագակապութեանն։ Իբր զնա գոլ պատճառք իւրում զրկութեանն, եւ Սմպատայ թագկապութեանն. (Յհ. կթ.։)
that shares a crown;
that reigns jointly.
Թագաւորակից. գահակից. ի միասին թագաւորեալ.
Հանդերձ աթոռակցաւ մերով եւ թագակցաւ Վաղեսիւ կայսերաւ. (Խոր. ՟Գ. 19։)
Եղբօր իւրում եւ թագակցի՝ Արկադէոսի. (Վրք. ոսկ.։)
Թագակիցք եմք Քրիստոսի, եւ մեք զմեղսն թագաւորեցուցանեմք. (Ոսկ. հռ.։)
Թագակից լինին, կամ եղեալ՝ Քրիստոսի. (Նար. երգ.։ Լմբ. իմ.։)
that gives a crown, that crowns.
Տուօղ զթագ. թագ կապօղ ումեք. որ թագաւորեցուցանէ.
Թագատուն Սմպատայ՝ ոստիկանն ափշին. (Յհ. կթ.։)
king;
*bridegroom;
թագաւոր թագաւորաց, the king of kings;
թագաւոր Հայոց, the — of Armenia!
կեցցէ՛ թագաւոր, long live the -!
God save the -!
թագաւոր կենդանեաց, the — of beasts (lion);
թագաւոր թռչնոց, — of birds (eagle);
թագաւոր ծաղկանց, queen (Arm. king) of flowers (rose);
թագաւոր իժ, cf. Արքայիկ՞՞՞օձ;
թագաւորք, certain hymns of the Armenian Church;
թագաւոր կալ յումեքէ ի վերայ աշխարհի ուրուք, to be made — of some country;
թագաւոր առնել, to make —, to cause to reign.
βασιλεύς rex Արքայ, որ ունի զթագ արքունի ի գլուխն, որպէս եւ զթագաւորութիւն. միահեծան իշխան ի տէրութեան. ինքնակալ. լայնաբար՝ եւ Նախարար ինքնագլուխ. թագւոր, խոնդիքար. շահ, փատիշահ.
Թագաւորին բաղակայ։ Չորք թագաւորք ընդ հնգից։ Թագաւորք ի քէն ելցեն։ Ես կացի թագաւոր ի նմանէ ի վերայ սիոնի։ Թագաւոր իմ եւ Աստուած իմ։ Տէր թագաւոր յաւիտեանս յաւիտենից։ Յիսուս Նազովրեցի՝ թագաւոր հրէից։ Թագաւոր թագաւորաց, եւ Տէր տերանց.եւ այլն։
Ո՞ այլ ոք առաջին թագաւոր. բայց թէ երանականն եւ փառաւորեալ սուրբ երրորդութիւնն, ըստ մարգարէին՝ թէ թագաւոր մեծ ի վերայ երկրի Աստուած է. (Վահր. յայտն.։)
Միոյ իշխանութեան երկու թագաւորք ոչ լինին. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յորժամ թագաւոր թագաւորաց ասեմք, զԱստուած յայտնեմք. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Թագաւոր ո՛չ եթէ յորժամ կամի՝ թագաւորէ, այլ յորժամ Տէր տացէ զօրութիւն թագաւորելոյ. (Ճ. ՟Ա.։)
Սովորութիւն ունիմք մեք զթագաւոր անունդ ի վերայ երկուց իրաց ասել. մի՝ ի վերայ աշխարհակալին, եւ մի ի վերայ այնորիկ՝ որ այն ինչ փեսայացեալ լինի. (Տօնակ.։)
Հրաման ել ի թագաւորէն կենդանեաց ցամաքայնոց՝ գալ առ նա ամենեցուն. (Մխ. առակ.։)
Առաջին կենդանի արծիւ՝ թագաւոր հաւուց, որ է բանն ի հօրէ. (Ոսկիփոր.։)
ԹԱԳԱՒՈՐՔ ասին եւ Երգք, որ ի ժամագիրս սկսանին,
Թագաւոր յաւիտեան. (Յիշատ.։)
kingly, royally.
βασιλικῶς regie, regaliter Իբրեւ թագաւոր. արքայական պատուով. եւ Տիրաբար. թագաւորի պէս.
Ի պահեստի կայր առ նմա թագաւորաբար։ Զսեղեւկոս՝ Արշակ արքայ տանէր գերի, եւ թագաւորաբար պահէր. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թագաւորաբար իշխէ. (Ճ. ՟Ա.։)
Համարձակապէս եւ թագաւորաբար կեայ. (Վրդն. ծն.։)
cf. Արքայանիստ.
Զանցանէր պայծառութեամբ քան զթագաւորաբնակ արքունեօքն. (Եղիշ. ՟Գ։)
Թագաւորաբնակ քաղաք. (Ճ. ՟Ա.։)
Դղրդեաց ի հիմանց զթագաւորաբնակ աշխարհս. (Արշ.։)
The book of Kings.
ԹԱԳԱՒՈՐԱԳԻՐ ՄԱՏԵԱՆՔ. Գիրք թագաւորութեանց կամ թագաւորաց յԱստուածաշնչի.
Յաւուրս թագաւորացն, որ ի թագաւորագիր մատեանսն կարգեալ կայ. (Ագաթ.։)
of royal race, blood or house, descending from kings;
prince (royal).
ԹԱԳԱՒՈՐԱԶԱՐՄ ԹԱԳԱՒՈՐԱԶԳԻ, գոյ, գեաց. cf. ԹԱԳԱՒՈՐԱԶՆ.
Ուր էր թագաւորազարմ իշխան ոմն՝ դուքս կոչեցեալ, փեսայ գոլով թագաւորին. (Ժող. հռոմկլ.։)
Ոչ զոք ի թագաւորազգեաց եւ ի դիւցազանց ունին կապեալ առ իւրեանս կենդանի. (Եզնիկ.։)
cf. Թագաւորազն.
ԹԱԳԱՒՈՐԱԶԱՐՄ ԹԱԳԱՒՈՐԱԶԳԻ, գոյ, գեաց. cf. ԹԱԳԱՒՈՐԱԶՆ.
Ուր էր թագաւորազարմ իշխան ոմն՝ դուքս կոչեցեալ, փեսայ գոլով թագաւորին. (Ժող. հռոմկլ.։)
Ոչ զոք ի թագաւորազգեաց եւ ի դիւցազանց ունին կապեալ առ իւրեանս կենդանի. (Եզնիկ.։)
cf. Թագաւորազարմ.
ԹԱԳԱՒՈՐԱԶՆ եւ ԹԱԳԱՒՈՐԱԶՈՒՆ. βασιλικός , βασιλείδης, βασιλείδιον regius, regis filius, regulus βασιλικοί aulici, regis amici et ministri Որ է յազնէ կամ յազգէ եւ ի տանէ թագաւորաց. թագաւորազգի. թագազարմ. եւ Մերձաւորք թագաւորի, աւագանի. պալատականք.
Անդ էր թագաւորազն մի. (Յհ. ՟Դ. 46։)
Որդի թագաւորազնոյն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Լինել նոցա պատուականագոյն եւ առաւել թագաւորազն քան զայլ Արշակունիս. (Խոր. ՟Բ. 21։)
Ի զուարճանալ թագաւորին (Հերովդի) հանդերձ թագաւորազամբ. (Գանձ փառ. յհ. մկ.։)
Ուր ընդդէմ դարձեալ թագաւորազանց ոմանց. (Եղիշ. ՟Գ։)
Յոր նախ չոգայն ի թագաւորազանց բողբոջն յԱշոտ. (Յհ. կթ.։)
Ազատ քան զթագաւորազունս նա՛ է, որ յախտիցն ազատ է. (Բրսղ. մրկ.։)
Ի ձեռն սուրբ որոջին, եւ թագաւորազն կուսին Հռիփսիմեայ. (Արծր. վերջ։)
Ի տանէ թագաւորազուն. (Խոր. առ արծր.։)
Թագաւորազուն մանուկ։ Իբրեւ զթագաւորազուն բողբոջ. (Յհ. կթ.։)
to cough;
անդադար —, to do nothing but cough;
հազաց զգիշերն ողջոյն, he coughed all night.
ՀԱԶԱՄ կամ ՀԱԶԵՄ. βήττω, χελόττω tussis. Գրգռիլ փողոյ կամ թոքոց, եւ ի դուրս տալ թնդմամբ զշունչ կամ զխուխ.
Եթէ հազայ ի վերայ սեղանոյն ... ի ձգել զխուխ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Անհնարին ցաւովք հազելոյ կոտորեալ լինէր նա. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 8։ (ըստ յն. եւ Ճ. ՟Գ. գրելի, հազոյ։))
furnished with pulleys;
cf. Ճախարակագործ.
cf. Ճահեմ;
— զգոյնս, to match colours.
ՃԱՀԱՒՈՐԵԼ ՃԱՀԱՒՈՐԻԼ. ἑπιτηδεύω, -ομαι coapto, habilis reddor, convenio. Պատշաճել, յարմարել, իլ. ի ճահ համարել, եւ գալ. cf. ԿԱՀԱՒՈՐԻՄ.
Եւ զի՞նչ յոքունցն ... բերել ի նորոց այժմ՝ ճահաւորել տարացոյց. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Այլում ի հարցն ճահաւորեալ յարմարական շարամանել բանս։ Նմանութիւն աստուծոյ յանգագոյն նմա ճահաւորին տալ. (Մագ. ՟Ա. ՟Ծ՟Բ։)
equality, parity;
uniformity, conformity;
comparison, likening;
equalization;
participation, sharing;
union, concord, agreement;
գալ ի — ընդ, to equal;
cf. Հաւասարումն.
ἱσότης aequalitas Որպէս Հաւասար գոլն. համաչափութիւն. հաւսարութիւն .... Տե՛ս (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 29։ Զաք. ՟Դ. 7։ ՟Բ. Կոր. ՟Ը. 14։ Կող. ՟Դ. 1։)
Իսկութեամբ ընդ հօր, եւ ընդ հոգւոյդ հաւասարութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Զուգութիւն բարբառոյ, եւ հաւասարութիւն թուոյ կարգի. (Խոր. ՟Ա. 18։)
Հաւասարութիւն զսիրելութիւն գործէ։ Երկուց հաւասարութեանց գոլով՝ հոմանունք իսկ են. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)
Ժամանակս այս գիշեր խաւարային եւ տրտմալից է առ հաւասարութիւն ժամանակին այնորիկ պակասութեան։ Փոքր են հաւասարութեամբ առ հրեշտակս. (Իգն.։)
Ի գործ արկեալ հաւասարութեամբ բարեպաշտ արքային. (Ագաթ.։)
Դրոշմ ձեզ տուաւ ի հաւասարութիւն հոգւոյն սրբոյ։ Ոչինչ հաւասարութիւն ունէր ո՛չ ընդ հրէութիւն եւ ո՛չ ընդ քրիստոնէութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ. եւ ՟Զ։)
cf. Առեւանգեմ.
cf. Հելլեն;
— լեզու, the greek tongue or language;
— գրել, խօսել, to write in greek;
to speak greek.
Նոյն ընդ Հելլեն. ելլադացի. յոյն. եւ Այլազգի. հեթանոս.
Հելլենացի գրով. (Խոր. ՟Բ. 62։ Զենոբ.։)
Թարգմանեսցէ նոցա ի բառս եգիպտացւոց. քանզի հելլենացի գրեաց. (Վրք. հց. ՟Թ։)
near, nigh, next;
neighbouring, bordering on, adjacent, contiguous;
approximate;
akin, consanguineous;
neighbour, friend, acquaintance;
relation;
— ազգական, near relation.
Զգաստ առ մերձաւորս, նախատես առ հանդերձեալսն. (Բրս. հց.։)
ՄԵՐՁԱՒՈՐ. συγγενής cognatus ἁγχιστεύων prpinquus, proximus ἐταῖρος socius, sodalis. Ազգակից. արենակից. եւ մտերիմ բարեկամ. ծանօթ. ընկեր.
Կերա՛յք մերձաւորք իմ։ Այն է եղբօրորդին իմ, եւ ա՛յն է մերձաւոր իմ։ Մի՛ լինիցի կին մեռելոյն արտաքոյ առն ումեք, որ մերձաւոր չիցէ նորա. Բարեկամք իմ, եւ մերձաւորք իմ։ Մերձաւոր արեան. եւ այլն. ստէպ ի սուրբ գիրս։
cf. Մթազգած.
Մթով պատեալ. մթազգած. մթագին.
Խաւար մթապատ։ Մթապատ մէգ. (Վեցօր. ՟Զ։ Տօնակ.։)
Արեգակն մթապատ՝ ձայնէր ի բարձանց, աւետիս լուսոյ ծագման՝ բնակչաց ի խաւար աղջամուղջ. (Մեկն. ղկ.։)
to darken, to obscure, to cloud, to dim;
to blacken, to offuscate;
to eclipse;
— զտիւ ի գիշեր, to change day into night.
Զտիւ ի գիշեր մթացուցան. (Ամովս. ՟Է. 8։)
Մթացուցանէ զերեսս նորա իբրեւ զխորգ. (Սիր. ՟Ի՟Ե. 24։)
Ամպ յորժամ անցանէ ի ներքոյ ճառագայթից արեգական, ծածկէ եւ մթացուցանէ զնա սակաւիկ մի. (Եւս. պտմ. ՟Է. 22։)
Արեգակն զոսկիճաճանչ ճառագայթս իւր մթացուցանէր. (Զքր. կթ.։)
Չիք այլ ինչ չար, որ այնպէս զմիտս մթացուցանէ. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
Զմտացն ընծայութիւն երբեմն կասեցուցին (ի թարգմանելն), եւ երբեմն ամենեւին իսկ մթացուցին։ Մթացոյց զմիտսն, եւ այլ եւ այլ ետ իմանալ. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)
unanimity, agreement, concord, union, harmony, consent, good understanding;
conciliation, union;
harmony, consonance, concordance, homophony, symphony, concert;
conformity, fitness, suitableness;
commonalty, community, communion;
company, society, club, corporation, congregation;
copulation;
— թագաւորաց, alliance, confederation, league;
— ի չարիս, cabal, plot, conspiracy;
միաբանութեամբ, unanimously, with one accord;
միաբանութեամբ կեալ, to live on good terms;
քակտել զ—ս, to sow division in.
ὀμόνοια, συμφωνία concordia, consensus, concentus ἐνότης unio ψύφησμα consultum σύμπνοια unanimitas ὀμολογία concinnitas, conventio. Միաբան գոլն. եւ միաբանիլն. ձայնակցութիւն. համախոհութիւն. միութիւն. յարմարութիւն.
Պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն յօդիւ խաղաղութեան։ Մինչեւ հասցուք ամենեքեան ի մի միաբանութիւն հաւատոց։ Ի միաբանութիւն չարութեան ազգացն շփոթելոց։ Երգք միաբանութեան.եւ այլն։
Ի միաբանութենէ սիրոյ կիւրոսի եւ տիգրանայ։ Ի միաբանութենէ կիւրոսի եւ տիգրանայ. (Խոր. ՟Ա. 25. 26։)
Բարւոք է այն միաբանութիւն (հոգւոյ ընդ մարմնոյ). (Եղիշ. հոգ.։)
Յորս կայ փազում միաբանութիւն եւ առ այլ եւս մեր գիրս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Թագաւո՛ր երկնաւոր զմիաբանութիւնս մեր օրհնեա՛. (Շար.։)
ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. ὀμιλία conversatio. որպէս Զուգաւորութիւն ըստ մարմնոյ.
ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԵԱՄԲ որպէս մ. ὀμοθυμαδόν unanimiter. Միաբան. համաշունչ գոլով. իբրեւ մի սիրտ եւ ոգի. միաբանաբար.
cf. Համագումար.
ἁγελικός gregalis եւ πανδημοί catervim. Ի մի ժողովեալ. համախմբեալ. համագունդ. միաբան.
Ի մի վայր միաժողով են։ Միաժողով եղեն ամենայն ազգք եւ ազինք յոյժ. (՟Ա. Մակ. ՟Ե. 27. 38։)
Միաժողով եկեալ ամենեքեան. (Ագաթ.։)
Ոչ իբրեւ ի գերութենէ ցիր եւ ցան վայրավատինք. այլ յարդարեալք միաժողով. (Ոսկ. ես. յորմէ եւ Գէ. ես.։)
cf. Համագունդ.
Համախումբ. համագունդ.
Միախումբ եկեալ հասին՝ հրաւիրմամբ հոգւոյն սրբոյ. (Տաղ.։)
Ի հանդիսական տօնիս մերոց վկայից՝ միախումբ եկա՛յք եղբարք պարառեալ երգօք եւ այլն. (Տաղ.։)
to each other, to one another;
զ—նս, one another, each other;
ի —, from one another, one from another;
ընդ —նս, with one another;
զկնի —, one after another;
— դէմ ընդդէմ, face to face, fronting, opposite;
սէր առ —նս, mutual affection;
յեղբայրսիրութեան առ —նս գթացք, kindly affectioned one to another with brotherly love;
զբեռն բարձէք, bear ye one another's burdens;
սիրել զ—նս, to love one another, to love reciprocally;
վնասել —, to injure one another;
զ—նս գովել, to praise one another;
ի —նս ածել ըզդրունս, to shut the doors;
բախել զ—նս, to smite one another;
ի թիկունս հասանել —, to help each other, to render mutual assistance;
ի պատիւ զ—ամբք ելանել, in honour preferring one another;
—ամբք վասն — պաղատել, to pray for one another.
տր ի միմեանս - (տր. ներգոյ) զմիմեանս. ի միմեանց. միմեամբք) ἁλλήλων, -λοις, -λους, -λα invicem, se invicem, mutuo, alius alterius, alter alterum եւ այլն. որ եւ ԻՐԵՐԱՑ. Մի մի. զմի մի. այս եւ այն. ընկեր զընկեր. երկաքանչիւրոց փոխանակաւ. մէկմէկու, իրարու, իրար զիրար.
Զմիմեանց բեռն բարձէ՛ք։ Եդ զնոսա դէմընդդէմ միմեանց։ Ատեսցեն զմիմեանս։ Մեկնեսցէ զնոսա ի միմեանց։ Առ միմեանս կամ ընդ միմեանս գթացք։ Ի պատիւ զմիմեամբք ելանել.եւ այլն։
Հազար ամ ի շամիրամայ մինչեւ զմիտրէոս թագաւոր, եթէ թուէ ոք, զմիմեամբք եկեալ գտանէ. (Եւս. քր. ՟Ա. (այսինքն լցուած։))
until, till, as far as, to;
even to;
that;
— ցայժմ, till now, up to the present, up to this time, hitherto;
— ցայդ վայր, so far, as far as, to that place;
— ցայդր, so far, as far as that, to there;
— ցայս վայր, thus far, as far as this, to here;
— ուրանօ՞ր, how far?
— ցամպս, even to the clouds;
գայ ընդ իս — ի կարս, he goes with me as far as Kars;
կաց or մնա — եկեսցէ, wait till he comes;
— ցե՞րբ, how long?
ոչ ելից — դարձցիս, I will not go out until you return;
— ցբազում ամս, during many years;
— զի, so that, insomuch that;
այնպէս or այնչափ՝ զի, so that;
as well as;
— բազմաց իսկ ասել, so that several people said.
Մինչեւ ետ զնա ի ձեռս եկեղեցւոյն, ոչ գնաց անտի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 23.) ըստ յն. ո՛չ յառաջ՝ քան թէ. որ ի մեզ ասի, մինչչեւ։
Մինչեւ ի գաղա, կամ ի քաղաքն, ի տուն։ Մինչեւ ցանդր։ Ի ծովէ մինչեւ ի ծով։ Ի ծագաց մինչեւ կամ մինչ ի ծագս. եւ այլն։
Լուռ եղեւ յակոբ, մինչեւ եկին նոքա։ Մինչեւ յարեաւ այլ թագաւոր։ Մինչեւ կատարեսցին։ Մինչեւ հասցուք։ Մինչեւ եկեալ եկաց ի վերայ։ Մինչեւ ամենայն եղիցի.եւ այլն։
Ոչ անցցէ ազգս այս, մինչեւ այս ամենայն եղիցի։ Ոչ ելանիցես անտի, մինչեւ հատուցանիցես, եւ այլն. որ եւ ասի ՄԻՆՉՉԵՒ։
Մինչեւ գնաց մեսրոպ յարքունական դրանէն, ոչ զոք ի ճարտարաց գտանէր անդ ի վպրաց. (Խոր. ՟Գ. 52.) այսինքն յորմէ հետէ. քանի որ։
ՄԻՆՉԵՒ. մ. իբր Մինչ, մինչդեռ. եւ Ցորչափ. (անսովոր գոգցես ոճով)
Արարի զքեզ թագաւոր, մինչեւ հովիւն էիր դու. (Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Ժողովեցան առ նա ժողովուրդք բազումք, մինչեւ մտանել նմա ի նաւն, կամ մինչեւ տեղի եւս ոչ լինել՝ եւ ոչ առ դրանն։ Լինի ծառ, մինչեւ գալ թռչնոց, եւ հանդգել յոստս նորա։ Զարմացան ամենեքին, մինչեւ հծծել թնդ միմեանս.եւ այլն։
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
(ի Ճ. ՟Ժ. գրի որոշիչ մակակէտիւ)
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
before, ere;
not yet;
— ծագեալ արեգական, before day, before sunrise;
— աւարտեալ ամին, within the year;
before a twelvemonth;
— եկեալ էր նորա, he had not yet come;
— մեռեալ իցեմ, before I die.
Մինչ չեւ եկեալ առ միմեանս՝ գտաւ յղացեալ ի հոգւոյն սրբոյ։ Մինչ չեւ հաւու խօսեալ իցէ՝ երիցս ուրասցիս զիս։ Գիտէ հայրն ձեր, մինչ չեւ ձեր խնդրեալն ինչ իցէ ի նմանէ։ Որ կոչեցեալ էր զնա յորովայնի.եւ այլն։
(ի Ճ. ՟Ժ. գրի որոշիչ մակակէտիւ),
Մի՛ տեսանել զմահ, մինչեւ տեսցէ զօծեալն տեառն. ի յն. գրի, մինչ չեւ, կամ նախ քան զտեսանելն զքրիստոս. (զի եւ ռմկ. անխտիր ասի, չմեռի՝ ինչուան տեսնայ, կամ ինչուան որ չի տեսնայ զքրիստոս։)
entered, introduced;
well versed in, initiated, instructed, intelligent, expert;
free, frank, bold, daring;
meddlesome;
enterprising, adventurous, venturous;
— լինել, to enter, to push in, to introduce oneself, to go forward or before;
to intrude into, to thrust oneself forward, to intermeddle or interfere;
to penetrate deeply, to pierce to the inmost parts, to dive into, to explore, to sift;
to undertake, to have a hand in, *to have a finger in every body's pie;
— ձեռամբ գործել, to act freely.
προσβάλλων, -ουσα, πεγενηθείς aggrediens, permixtus μεμυήμενος initiatus. Մխեալն ի մէջ կամ ի խորս. խելամուտ. զգածեալ. մասնակից. խորհրդազգած. եւ Համարձակ. ձեռնամուխ.
Ամենայն ինչ ընդ ամենայնի խառն եւ միջամուխ գտանի. (Վեցօր. ՟Ա։)
Զերանելին ղուկաս, որ իրագէտ եւ միջամուխ էր քրիստոսագործ իրացն կատարելոց. (Ագաթ.։)
Թեւամուխ միջամուխ յաստուածատուր հրամանաց հանգամանս։ Որ եւ սկսան իսկ սիւնք եկեղեցւոյ միջամուխ ձեռամբ զգործս աւետարանչացն քրիստոսի գործել. (Կորիւն.։)
Հասակ երիտասարդութեան միջամուխ է եւ ի բարւոյ եւ ի չարի գիտութիւն. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ի՟Գ։)
Եսայիաս միջամուխ խորհրդազգած է տնօրէնութեանն խորհրդոյ. (Վրդն. յանթառամ.։)
Միջամուխ առնէ զհովիւսն, եւ ապա ասէ առաջի գնալ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 13։)
Միջամուխ լեալ յասորեստան։ Միջամուխ լինէին ի հեթանոսս։ Համագունդ միջամուխ լինէին ի բանս սպանութեան արքայի. (Խոր. ՟Բ. 68։ Իգն.։ Յհ. կթ.։)
Միտքն միջամուխ լինել ձեռնարկիցեն յազգակիցս եւ յաներեւոյթսն։ Յիմանալիսն միջամուխ լինել հանդերձ զգայութեամբքս. (Առ որս. ՟Է։)
marrow, core, heart;
— հացի, crum of bread;
— ձուոյ, yolk of an egg;
— ընկուզոյ, kernel of a walnut;
— տնկոց, pith;
— պտղոյ, core;
— գիսաւորաց, nucleus of comets.
of noon, meridian;
— or — շրջանակ, meridian;
— գիծ, meridian line.
Միջօրէական գիծ, կամ շրջանակ։ Ընդ հարաւակողմն միջօրէական գծին։ Յայրեցեալ գօտւոյն, զոր կոչեն միջօրէական գիծ. (Խոր. աշխարհ.։)
other, another;
different from, other than;
—ն, the other;
— քան զ—, one more than another;
—ում աւուր, the other day;
բայց եւ զ—ն պատմեցից, but I will tell you something else;
cf. Մի;
անգամ — or միւսանգամ, cf. Միւսանգամ.
ՄԻՒՍ ἔτερος alter ὀ μὲν ... ὀ μὲν կամ ὀ δὲ unus, alter. գրի եւ ՄԵՒՍ՝ նովին հնչմամբ. Որպէս թէ Մի եւս. որ եւ ՄԻՒՍ ԵՒՍ. մի այլ ի վերայ առաջնոյն. այլ. երկրորդն. եւ Ոք, ոմն. մէկալ, մէկալը.
Ի միւս եւս ի գլուխ տարւոյն։ Ի գալ միւս ամին, կամ ամին միւսոյ։ Ի միւսում աւուրն՝ ընդ այգն ընդ առաւօտն. (Ագաթ. եւ այլն։)
Ոմանք արդարապէս՝ ասեն սմա գործել, եւ միւսք՝ անիրաւապէս. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Ո՞վ ոք միւս քան զմիւս առաւելեաց ի հոգաբարձութիւն աշխարհի. (Արծր. ՟Ա. 1։)
ՄԻՒՍ ԱՆԳԱՄ. ՄԻՒՍԱՆԳԱՄ մ.ա. πάλιν, τὸ δεύτερον, ἕτι ἄπαχ iterum, rursum, -us secundo δεύτερος, -η, -ον secundus, -a, -um. Երկրորդ անգամ. յայլում նուագի. դարձեալ վերստին. անդրէն. եւ Երկրորդ. մէյմալ, ուրիշ անգամ, նորէն.
Միւսանգամ ելանել, կամ բնակել, լինել, երեւել, տեսանել, շարժել, եւ այլն։ Խօսեցայց՝ ե՛ւս միւսանգամ։ Խօսեցայց դարձեալ միւսանգամ։ Որպէս միանգամն եւ միւսանգամն. եւ այլն։ Կամ՝ Միւսանգամ ծնունդ, միւսանգամ գալուստ. եւ այլն։
Զյարութիւնն՝ միւսանգամ լինելութիւն կոչեաց. (Իսիւք.։)
Կօշկաւն ի միւսանգամ թիւնիցն թշնամւոյն ամրացուցանէ. (Մանդ. ապաշխ.։)
of a day, ephemeral, lasting only a day;
a day only;
— ջերմն, ephemera, ephemeral fever;
— ճանճ, ephemera, ephemeral fly;
— ճճի, ephemeron-worm;
— գեղ, fleeting beauty.
Յաղագս սերմանելոյն եւ բուսանելոյն միօրեայ հսկայիցն (ըստ առասպելաց). (Նոննոս.։)
Ի միօրեայ պողոտային սամարացւոց վաստակեալ հանգչի. (Թէոդոր. մայրագ.։)
Էփիմեռոս, հիւմմայի եաւմիայ, որ թարգմանի միօրեայ ջերմ. իբր օր օր ըստ օրեայ. (Մխ. բժիշկ.։)
Ասէ երմոգինէս այսպէս, թէ միօրեայ ստեղծաւ լուսին. (Շիր. զատիկ.։)
Տոկալ միօրեայ՝ ահագին վտանգի։ Կալ միօրեայ ի խոր վիրապի. (Ագաթ.։)
to dance with, to dance in company, to perform a ballet;
— երգս, to sing and dance in a ring.
χορεύω salto. Պար առնուլ. պարս բոլորել կաքաւել բազմութեամբ. (իրօք կամ նմանութեամբ).
Յուսայաք հարսանեաց պարել, եւ առագաստի ասել երգս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Եկայ՛ք պարսեցուք ընդ հրեշտակս։ Այսօր դասք անմարմնոցներգս առաւել պարեն ընդ մարդկան զերգս հոգեւորս անմահ փեսային յառագաստ. (Շար.։)
Շնորհեաց մեզ ընդ երկնայինսն պարել զհոգեղէն պարս. (Պտրգ.։)
Պարեցէք ո՛վ մանկունք առագաստիս այսօր ուրախութեամբ. (Լմբ. համբ.։)
Ըստ բնականի հարկի իւրաքանչիւր ոք յէիցս՝ զառ ի յաստուած պարէ պարն՝ լինելով փափագօղ պատճառի. (Մաքս. ի դիոն.։)
Պարեն համեմատաբարշուրջ զԱվ , անդ ի բանն դիոնեսիոսի գրի՝ փարել։
to simplify;
to clarify, to filter;
to clear, to purify;
to expand, to slacken;
to unfold, to unroll, to untwist, to display, to spread, to put or set forth;
to unravel, to clear up, to disentangle, to develop, to explain, to expound, to illustrate;
— զդրօշս, to hoist, to infurl a flag, to let fly the ensign, to display the colours;
— առագաստս, to heave out, to set a sail.
Եթէ դու էիր անարատ գործովք քովք ... թէ պարզեսցէս զճանապարհ քո. (Յոբ. ՟Ի՟Բ. 3։)
Որպէս զարծաթ սրբեալ եւ պարզեալ եօթնպատիկ ի հողոյ։ կաթսայ լի ժանգով. եւ ժանգն ի նմանէ ոչ պարզեցաւ. (Սղ. ՟Ժ՟Ա. 7։ Եզեկ. ՟Ի՟Դ. 6։)
Այլ եմ անագ ընդ կապարին, որ ի պարզելըն կորընչին. (Յիսուս որդի.։)
Օծցին իւղով ի մրրոյ պարզելոյ (յն. լոկ՝ միւռոնիւ)։ Ըմպէք պարզեալ գինի. (Ես. ՟Ի՟Է. 6։ Ամովս. ՟Ղ. 6։)
զքանի՛ ժամանակաց ախտ ի բաց պարզէ։ Պարտի զմիտս յստակել, եւ զխորհուրդս սրբել, եւ զլոյսս շարժմանց պարզել։ Ոչ պարզեսցի ի շաղախմանէ մեղացն. (Սեբեր. ՟Դ։ Եզնիկ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Մատեան մի գրոյ, եւ պարզեաց առաջ իմ։ Կայմն խոնարհեցաւ, եւ ոչ պարզեսցէ զառագաստն. (Եզեկ. ՟Բ. 9։ Ես. ՟Լ՟Գ. 23։)
Եւ պարզեալ զթուղթսն (մագաղաթեայս) աղեքսանդր՝ ընթեռնոյր. (Պտմ. աղեքս.։)
Մերթ շանթէր գալարէր իբրեւ զօձ թունաւոր, մերթ պարզեր գոչէր իբրեւ զառիւծն զայրացրեալ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Կամ ձգել. երկայնել. երկընցնել.
Պարզեց զպարզուածս նորա (յն. այլազգ). (Ել. ՟Խ. 17։)
Որպէս միացուցիչ զօրութիւն ձգտեցուցանելով զմեզ պարզէ. (Դիոն. երկն.։)
Պարզեաց զձեռսն եւ զոտս իւր, եւ աւանդեաց զհոգի իւր ի ձեռս տեառն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
Զձեռն գոսացեալ պարզեաց։ Զձեռս գոսս պարզես. (Սարկ. աղ.։ Երզն. մտթ.։)
Զդաշտն ... յարեգակն կոյս զերկայնութիւն պարզեալ։ Պարզի ըստ ձորութեան ի լայնութիւն. (Խոր. ՟Ա. 11։ Պիսիդ.։)
Որ ձգեացն զերկինս, այսինքն է պարզեաց եւ հաստատեաց. (Իսիւք.։)
Քան զամենայն զննելիս անցանել, եւ քան զտկարութիւն մարդկեղէն խորհրդոյ ի վեր պարզիլ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Կոչեաց զերկիրն յանուն նորա յափբաթայ՝ որ եւ զկնի պարզեալ՝ ասի եփրաթայ, որ է բացումն։ ՟Ի՟Բ գիր առ դանելի ասորւոյ գտեալ, որ վասն ոչ պարզելոյն զընդարձակութիւն լեզուիս՝ անհոգա ցեալ եղեւ. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. պտմ.։)
ՊԱՐԶԻԼ ՈԳՒՈՑ. Մեկնիլ կամ բաժանիլ հոգւոյ ի մարմնոյ.
Իբրեւ յոգւոց պարզել ապաստան եղեւ (յն. ի յետին շունչն եղեալ) (՟Բ. Մակ. ՟Է. 9։)
to glory, to vaunt, to boast, to brag, to hector, to praise oneself;
to put oneself forward, to aim at winning distinction, to preach up oneself, to make a merit of, to affect haughty airs, to play the braggart, to swagger, to be vain-glorious, proud or vain of;
պանծացեալ —, to pride oneself, to look big, to be proud of;
պարծիմ գոլ, I have the honour to be...
καυχάομαι, ἑγκαυχάομαι , κατακαυχάομαι glorior, jacto. Պանծալ . նազիլ անձնագով լինել. պերճանալ. ճոխանալ. մեծաբանել. վստահանալ ընդ բարիս եւ ընդ փառս՝ անձին (որ է չար), կամ Աստուծոյ (որ է բարի). պարծենալ.
Ուրախացնել ի գինիս՝ պարծէր. (Խոր. ՟Գ. 23։)
հարսնացեալ կոյսն անարատ պարծեալ վերագոչէ. (Զքր. կթ. յեկեղ.։)
to envelop, to enclose, to encircle, to surround, to shut in;
to circumscribe, to comprehend;
— թագաւ, to crown, to gird the brows with a crown.
περικλείω, κύκλῳ περιστεφάνω undique claudo, corona cingo σφίγγω stringo. Շուրջ փակել. պարունակել պատել. պարագրել. մէջը առնուլ.
պատերազմական զինուք պարփակեալ. (Լմբ. պտրգ.։)
պարփակեցաւ ամենազօրին Աստուծոյ օգնականութեամբն. (Վրք. հց. ձ։)
Ոչ կշռի եւ ոչ պարփակի։ Ոչ տեղեաւ պարփակի (աստուած). (Յճխ. ՟Ղ։ Մագ. ՟Է։)
Զոր ոչ տանին երկինք եւ երկիր, ի գիրկս ծերունւոյն պարփակի. (Մեկն. ղկ.։)
Յանկարծակի պարփակեալ մառախուղով։ Անարեւ միգով յամենայն մասանց պարփակեալ. (Պիտ.։ Նար. ՟Ի՟Գ։)
Ի խոր տխրութեան պարփակէր ոչ միայն զանձն նորա, այլեւ զամենայն համատոհմսն նախարարս ազգին իւրոյ. (Ղեւոնդ.։)
Եւ ոչ զուշ իմաստիցն ի նոյն պարփակեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
ՊԱՐՓԱԿԵԼ ԹԱԳԱՒ. Թագ կապել, բոլորել զպսակ.
Թագաւն զգլուխն պարփակեալ պսակէ. (Նար. երգ.։)
(Ի յարութեան) հրեշտակք պարփակին զմարդկան աղագաւ. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
to hollow, to excavate, to dig, to delve;
to sap, to mine, to sink;
— գուբս, հորս, to open a trench, to sink a well;
զարտասուաց աղբիւրս —, to shed tears.
Ի հանդերձ իւեանց ընկալեալ զհողն՝ արտաքս պեղէին. (Ագաթ.։)
Եթէ անզգամ իցես, միայն պեղեսցես զչարս. (Առակ. ՟Թ. 12։)
Զչար գործոցն զմերթս արտաքս պեղեալ. (Յճխ. ՟Ծ՟Է։)
Պատկառեցուցանել, պեղելով իւրեանց ականջօք միանգամայն ժողովեալ նախատանս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Կործանեցան՝ որ զարդար արիւն՝ իւրեանց անձանց պեղեցին ի գլուխս. (Ճ. ՟Գ.)
command, rule, reign, sway, domination, dominion, authority, power;
government, state, kingdom, empire;
—ք, powers ( hierarchy of angels);
հոգեւոր —ք, ecclesiastical principalities, bishops, etc.
Պետ գոլն. իշխանական գլխաւորութիւն. տէրութիւն եւ առաջնորդութիւն յո՛ր եւ է կարգի. որպէս յն. ἠγεμονία, τὸ ἠγεμονικόν imperiu, ducatus եւ այլն.
Հոգւով պետութեամբ քով (կամ պետութեան քո) հաստատեա՛ զիս. (Սղ. ՟Ծ. 14։)
ՊԵՏՈՒԹԻՒՆ, թիւնք. Անուն միոյ յիննեակ դասուց հրեշտակաց, այն է եօթներորդ ի վերուստ ի վայր, եւ երրորդ ի ստորէ ի վեր. (որպէս յն. ἁρχή principatus. կամ ἑξουσία potestas. որ ի սուրբ գիրս անխտիր դնին որպէս Պետութիւնք կամ իշխանութիւնք)
Դասք անմարմնոցդ պետութեանց, հրեշտակապետըք բարձրութեանց։ Գերագոյն էին պետութիւնք վերին, հրեշտակապետք երկնաւորք, հրեշտակապետք երկնաւորք, եւ հրեշտակաց զինուորութիւնք, պետութիւնք բարձրացեալք ի քահանայապետութիւն երրորդ. (Ժմ.։ Շար.։)
necessaries, the necessary, the needful;
need, want, necessity, indigence;
exigence, necessity;
use, employ, business;
concise narration;
— or — մարմնոյ, needs, jobs, going to stool;
ի պէտս, for use or service;
for;
յի՞նչ պէտս, for what use or purpose ? why ?
— կենաց;
the necessities of life;
— են, — է, ի պէտս է, it must, it is necessary;
չեն —, it must not, it is not necessary;
յոչինչ պէտս, in vain, uselessly;
յանձին ունել, to have care, to be concerned, to reck;
պէտս ունել, to want, to need, to be or to stand in want of;
ի պէտս գալ, to be useful or serviceable;
պէտս առնել, պիտօք վարիլ, to use, to make use for, to avail oneself of;
պէտս ունել զիմեքէ, to devote or apply oneself to;
զպէտս հոգւոյն հատուցանել or վճարել տեառն, to breathe one's last, to die;
պէտս ունիմ or — են ինձ երթալ, I must go;
նստիլ ի պէտս, վճարել զպէտս մարմնոյն, to go to stool, to evacuate the bowels.
χρεία, χρῆμα, χρῆσις , ἁσχολία necessitas, indigentia, negotium, sus, vacatio τὸ χρείσιμον, δέοντα utile, debita, necessaria. Որ ինչ պիտի կամ պիտոյ լինի, պիտանի գտանի իրք կարեւորք կենաց. եւ ի կիր արկանելիք կարիք. տես եւ ՊԻՏՈՅՔ. Պիտանաւորութիւն, պետք եղած բանը, պիտոյքը.
Որ ինչ մի անգամ պէտք էին իւրեանց հաստատութեան։ Զամբոխն ժողավեալ յիւրաքանչիւր պէտս հրաման տուեալ ցրուէին. (՟Ա. Մակ. ՟Ծ՟Դ. 34։ ՟Գ. Մակ. ՟Է. 19։)
Ծննդեան եւ մահու յաստուծոյ պէտս ընկալեալ. (Փիլ. բագն.։)
Գործ աստուծոյ ոչ միայն յիւրմէ զպարգեւս շնորհէ, այլ զմեր չարութիւնն ի բարւոք պէտս դարձուցանէ. (Սեբեր. ՟Ը։)
ՊԵՏՔ ՅԱՆՁԻՆ ՈՒՆԵԼ. Պէտ առնել. հոգալ.
Եթէ զինէն ունիք պէտս, ահա ես ինձէն մատնիմ. թոյլ տուք գոցա երթալ. (Բրսղ. մրկ.։)
ՊԷՏՍ ՈՒՆԻԼ. ըստ յն. ոճոյ. որ ի մեզ ասի, Ինձ պիտոյ է. Ես պէտս ունիմ ի քէն մկրտիլ, եւ դու առ իս գաս. (Ժմ. յն.։)
ԶՊԷՏՍ ՀՈԳՒՈՅՆ ՀԱՏՈՒՑԱՆԵԼ, կամ ՎՃԱՐԵԼ ՏԵԱՌՆ. որպէս Աւանդել զոգին։ Վրք. հց. ՟Իղ։
ՊԷՏՍ ԱՌՆԵԼ. ՊԻՏՕՔ ՎԱՐԻԼ. χρείομαι utor, usurpo. Ի կիր արկանել. վարել որպէս պիտանի. Պէտս հաստատուն եւ զգոյշ զտաճարն արարեալ, զասացեալ քաղաքս (ապաստանի) արձան արար տաճար երկրորդ. (Փիլ. քհ. ՟Ծ՟Բ։)
Մի եղելոյ հինգերորդ բաղկացութեանն՝ առ ամենայն. (աշխարհ՝) աստուած սորա պիտօքն վարիւր . այսինքն զաս ի պէտս վարէր, ի կիր արկանէր. (Պղատ. տիմ.։)
Հաւատոց պէտք են։ Բազում զգուշութեան պէտք են. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 26։ եւ Ոսկ. մտթ.։)
Անցաւոր կենացս ի պետք է գործակալութեան. (Վրդն. ղեւտ.։)
Իբրեւ ետես դեւն զմանուկն, ասէ եթէ դու աստ գոլով, իմ պէտս ոչ գոյ. (Վրք. հց. ՟Ղ։)
Ի ՊԷՏՍ. եւ ԱՌ Ի ՊԷՏՍ. Վասն պիտոյից. ըստ պատշաճի եւ ըստ պահանջելոյ իրաց. յաղագս. ի սակս.
Նա անուանեցաւ առ ի պէտս ժամանակին. եւ դուք ճշմարիտ ծնունդք սուրբ հոգւոյն. (Եղիշ. ՟Է։)
Պետք են բացայիշատակք համառօտ քաջադիպութեամբ ի դէմս ինչ վերաբերեալ. եւ ասացեալ է այսպէս, յորոց եկաց կենցաղոյս օգտակարագոյնն ... Պիտոյիցս ոմանք են բանականք, եւ ոմանք գործականք ... Արդ զանազանութիւն այս է պիտոյից. եւ այլն։
cf. Պնդագոյն.
Պինդ օրինակաւ. պնդութեամբ. պնդագոյնս. սերտիւ. ուժգին. եւ Արիաբար. փութով պնդութեան.
Պնդապէս հաւատով յուսոյն կարծրութեան ընդ քեզ բեւեռել անսայթաքելի։ Զրահեալ պնդապէս սուսերաւ հոգւոյն ... հաստատեսցես կազմել պնդապէս ի կացումն ուղիղ անսասանելի։ Ըմբռնեալ զմարտուցեալն ընդ իւր՝ պնդապէս. (Նար. ՟Ծ՟Ը. ՟Ղ՟Բ. եւ Նար. կուս.։)
Սկսան զրահել պնդապէս։ Որ վասն անուանն քրիստոսի ճգնեալք էին պնդապէս. (Եղիշ. ՟Բ։)
to affirm, to fortify, to consolidate, to confirm, to strengthen;
to tighten, to strain, to restrain, to draw closer, to bind faster, to tie tight;
to constrain, to enforce, to press;
to invigorate, to corroborate, to encourage, to inspirit, to remove one's fear;
to persist, to insist, to urge, to be bent upon, to pretend, to maintain;
— զմէջ or գօտի ընդ մէջ, to gird up one's loins;
to arm or prepare oneself;
— զանձն, to refrain oneself, to keep with in bounds, cf. Ժուժկալեմ;
— զանձն ընդդէմ, to provide against;
— զհաւատս, to confirm the faith.
Գօտին պնդէ զերիկամունսն. (Եւագր. ՟Դ։)
Երկաթ հրացեալ եւ ի ջուր թացեալ՝ յառաջին կակղութենէն պնդի. (Սարգ. ՟Ա. ՟Է։)
Պնդեցին զարծաթն գտեալ ի տան տէրն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Բ. 10։)
Եթէ կամիցի պնդել, եւ զշունչ առ ինքեան արգելուլ. (Յոբ. ՟Լ՟Դ. 14։)
ՊՆԴԵԼ ԶԱՅԼՍ. որպէս զօրացուցանել, սրտապնդել. պնդագոյնս խրատել. սիրտ տալ.
ՊՆԴԵԼ ԶՄԷՋ, ԶՄԷՋՍ, ԶԳՕՏԻ. ζωννύω, ἁναζώννυμι, περιζώννυμι cingo, accingo, supercingo, circumcingo. Գօտի ածել, գօտեւորիլ. արիաբար պատրաստիլ. զօրանալ. սօթտըւիլ.
Պնդեա զմէջ քո ... եւ երթ յռամաթ գաղաադ։ Պնդեա իբր այր զմէջ քո, հարցից զքեզ՝ եւ տուր ինձ պատասխանի։ Որով պնդեալ զմէջս մտաց ձերոց՝ զուարթացեալք, բովանդակ սպասիցէք հասելոց ձեզ շնորհացն։ Եղիցին գօտիք ձեր պնդեալ ընդ մէջս ... եւ դուք նմանողք մարդկան՝ որ ակն ունիցին տեառն իւրեանց։ Պնդեալ զմէջս ձեր ճշմարտութեամբ եւ այլն։ Զմէջս պնդել, ժրանալ, հատանել անցանել զայն ճանապարհն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։ 3)
to compare, to confront, to confer;
to put in comparison with, to equal, to parallel;
to be in symmetry;
— զգիրս, to collate.
Ընդ լուսոյ համեմատեալ՝ առաւել գտանի. (Իմ. ՟Է. 29։)
συγκρίνω, παραβάλλω comparo, confero, adaequo. Բաղդատել. զուգակշռել. նմանեցուցանել. հաւասարել.
Ընդ հոգեւորս զհոգեւորս համեմատեմք. (՟Ա. Կոր. ՟Բ. 13։)
ՀԱՄԵՄԱՏԵՄ. չ. իբր Համեմատիմ. համեմա՛տ եմ, գտանիմ.
Եւ ոչ արեգական լոյս կենդանի լուսոյ փառացն համեմատէ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)
Ոչ ... զուգեալ համեմատեն յոյն թուոյ առարկութեանցս. (Խոսր. ՟Ա. 3։)
Համեմատէր երագութեան թռչնոց ընթացք անտոնի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
comparison, confront;
proportion;
analogy, relation, conformity, correspondence, harmony, eurythmy, symmetry;
ratio, proportion;
— գրոց, collation;
բառնալ զ—ն, to disproportion;
համեմատութեամբ, proportionably, in proportion, proportionally, symmetrically;
comparatively, in or by comparison, relatively, in reference.
σύγκρισις, ἁναλογία comparatio, proportio, analogia. Համեմատելն, իլն. բաղդատութիւն. զուգակշռութիւն. զուգաչափութիւն. եւ Ձայնակցութիւն. յարմարութիւն.
Զմեծութիւն ոչինչ համարեցայ նորա համեմատութեամբ։ Ի գեղեցկութենէ արարծոցն ըստ նմին համեմատութեան եւ արարչագործն նոցա երեւի. (Իմ. ՟Է. 8։ ՟Ժ՟Գ. 5։)
Համեմատութիւն իբրեւ փոքու ընդ մեծի։ Ծառայից առ տեարս համեմատութիւն. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Է։)
Տեսանե՞ս զհամեմատութիւն մարգարէական եւ առաքելական եւ աւետարանական պատգամացն. (Խոսր.։)
Յամենեցունց ընդ միմեանս կշռեալ համեմատութենէն ճշմարիտ գիւտն հասանիցի. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Զուգընթաց.
Մոլորակքն ոչ նոցին յառաջագունիցն համընթաց շարժիլ բնաւորեալ են, ե ոչ իրերաց. (Արիստ. աշխ.։)
Armenian;
in Armenian;
— գիր, Armenian writing;
— տառիւք, in Armenian letters or characters;
— լեզու, դպրութիւն, the Armenian language, literature;
ուսնանել զ—, to learn, to study -;
— թարգմանել, to translate into -;
— գիտ՞էք, խօսի՞ք, do you know Armenian ? do you speak Armenian ?.
Ամսոյն ադարայ, որ է հայերէն արեգ. (Եսթ. ՟Ժ՟Ա. 2։)
Յունարէն դիոս թարգմանի, եւ հայերէն արամազդ. (Եւս. քր.)
Նա՛ թէ եւ հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ, նոյնպէս գտանի. (Եզնիկ.։)
Նշանագիրս հայերէն։ Զհայերէն աթութայսն։ Ոչ գիյին դեռեւս հայերէն լսողութեամբ սուրբ կտակարանք. (Փարպ.։)
Հայերէն գիր։ Հայերէն գրով։ Դպրութիւն հայերէն. (Վրդն. պտմ.։)
Կարգեալ այնուհետեւ զգրիր գրենոյն հայերէնի. (Փարպ.։)
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
ՀԱՅԻՄ (արմատն է Ակն. աչք. այց) որ եւ ՆԱՅԻՄ. βλέπω, ὀράω, θεωρέω, εἵδω aspicio, intueor, video եւ այլն. Յականել. աչել. ուղղել զաչս ի տեսանել. ձգել. ձգտել զտեսութիւն աչաց եւ մտաց. նայիլ.
Հայեցաւ ի նա։ Ամենեքեան հայէին ի նա։ Աչք ամենեցուն ի նա հայէին։ Բնաւ հայէի իսկ ի քեզ։ Հայեցաւ նա ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ։ Մարդ հայի յերեսս, եւ աստուած ի սիրտս։ Հայեսցո՛ւք ի զօրագլուխն հաւատոց։ Հայեա՛ց յաղքատութիւն իմ, կամ յօգնել ինձ։ Հայեցեալ յերեսս ձեր։ Ոչ հայեցան յիս մերձաւորք իմ։ Ոչ հայեսցի յիս ակն տեսողի։ Հայեցան առ նա ի խոնարհ։ Հայեցար յերկիր։ Հայել ընդ պատուհանն, ընդ վանդակապատն, ընդ նա, ընդ իս, ընդ երեսս սոդոմացւոց. այր ընդ ընկեր իւր, եւ այլն։
ՀԱՅԵԼ. προσέχω (յորմէ Պռօսխումէն). attendo, animadverto ἑπισκέπτομαι visito γρηγορέω vigilo. Դիտել. ակնառոյց լինել. այց առնել. զննել ուշ ունել. միտ դնել. զգոյշ լինել. արթուն կալ. աղէկ նայիլ.
Ի խորհուրդս ամբարշտաց հայեցար։ Հայեա՛ց տէր յիրաւունս իմ։ Եղիցին ականջք քո հայել յաղօթս ծառայից քո։ Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Հայեցարո՛ւք ի հրամանս օրինացն։ Ոչ հայեցան յօրէնս քո։ Հայեա՛ց յանձն քո, կամ հայեցարո՛ւք յանձինս ձեր, գուցէ եւ այլն։ Պա՛րտ եւ արժան է խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Հայիլ՝ յայսմ վայրի զքննելն ասէ, եւ զիմանալն։ Իմաստութեամբ հայել ի բանս մարգարէիցն. (Սարգ. յկ. ՟Է։ եւ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Բ։)
Եւ ոչ նոյն ինքն պատուիրանք աստուծոյ առ այլ ինչ հային, եթէ ոչ առ ի կեցուցանել զլսօղսն. (Բրս. ճգն.։)
Տուեալ վարդապետութիւնն քրիստոսի՝ առ ի բազմաց ունկնդրութիւն հայի. (Ագաթ.։)
Յայս հայի ասել։ Ի սոյն միտս հայի եւ իմաստնոյն ասելն. (Սարգ.։ Իգն.։)
Ամենայն գրոց դիտաւորութիւն առ սոյն հայի. (Շ. յկ. ՟Ի՟Զ։)
Հայեցաւ ամենայն տունն իսրայէլի զկնի տեառն. (՟Ա. Թագ. ՟Է. 4։)
Մինչ հայի հարուածոց գանից. նա գթոց գիրկս արկանիցէ. (Նար. ՟Հ՟Դ։)
ՀԱՅԵԼ (տեղւոյ առ տեղի). Ունել զհայեցուած կամ զգիրս.
Իցէ՞ թէ յաւելից հայել զբազմախորտակելի տապանակ մարմնոյս իմոյ նորոգեալ։ Եթէ չառնուլ նախատինս ի մերձաւորաց օրէնք են, ապա ի տեսողէն հայել զայսոսիկ՝ արեան տաժանմունք. (Նար. ՟Ի՟Ե. եւ Նար. կ.։)
Ոնիա քահանայապետ, գեղեցիկ հայելով, շքեղ տեսանելով. յն. պատկառելի հանդիպմամբ. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 12։)
Haighian, Armenian;
— գրոհ, the — nation.
Հայկեան եւ արամեան։ Հայկեանս գրոհի. (Մագ. ՟Ե. եւ ՟Ի՟Ը։)
paternal;
native, natal;
— ժառանգութիւն, patrimony;
— գաւառ, աշխարհ, երկիր, cf. Հայրենիք.
Հայրենի տուն, բնակութիւն, պատիւ, փառք, օրէնք, գիրք, գերեզմանք, բարեկամ, աւանդութիւն, երկիր, գաւառ. (եւ այլն. ի սուրբ գիրս ստէպ։)
Առի ես ինձ կին ի զաւակէ հայրենի իմոյ. իմա՛, հայրենւոյ իմոյ (այսինքն գաւառի, որպէս դնի ի յն)։
Հայրենի իշխանութիւն, թագաւորութիւն, նահապետութիւն, կարգ, աւանդ, աւանդութիւն, բարեկամութիւն, չարիք. (եւ այլն. Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Խոր.։ Ագաթ. եւ այլն։)
Զինչսն մեր հոգամք, թէպէտ եւ հայրենիք իցեն։ (Ոսկ.յհ. ՟Բ. 33։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ գ. τα πατρώα paterna bona. Հայրենի իրք, ժառանգութիւն, ինչք, ստացուածք.
Որդի է, որպէս ի հօրէ ունի զհայրենիսն. (Իգն.։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ. Նախնիք. հարք եւ նախահարք ցեղին կամ ազգին. ազգ եւ աշխարհն. իր առջինները.
Անյագ առնիցեն զընթերցումն պատմութեանց մերոց հայրենեացն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Ծանօթս տուեալ մովսիսի ի հայրենեաց անտի (ասելով, ես եմ աստուած աբրահամի. (Սհ. յկ). Ագաթ.։)
ՀԱՅՐԵՆԻՔ. πατρίς patria. Հայրենի գաւառ, երկիր, եւ երկինք.
Ելանել նմա ի հայրենեաց իւրոց։ Արդ ելեալ աբրահամ ի հայրենեաց իւրոց. (Ագաթ.։)
Մի՛ գնասցես վասն պիտոյից քոց ի հայրենիսն քո. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Վաղիւն երթալոց ես ի հայրենիսն, անդ հանգիր. (Նեղոս.։)
to request, to ask;
to entreat, to beg earnestly, to beseech, to implore, to solicit, to pray;
to seek, to search;
— օգնութիւն, to implore aid or succour;
շնորհ —, to entreat a favour.
Հայցեմ զողորմութիւն, կամ հայցեմք մաղթանօք։ Ի քէն հայցեմք հա՛յր գթութեանց։ Հայցեա՛ ի տեառնէ զթողութիւն. (Նար.։ Շար.։)
(Բանսարկուն) հայցէ երկրպագութիւն։ Որկորստութեամբն հայցէ եւ ի մէնջ՝ որպէս ի տեառնէ՝ զքարինս հաց լինել։ Հայցէ ըստ ագահութեանն ախտի. (եւ այլն. Շ. մտթ.։)
Զիրն՝ որ ի միջի է, ոչ քննէ, այլ զայն՝ որ ի ծածուկ է. եւ բազում հայցելով՝ գտանի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 14։)
quotidian, daily;
continual;
assiduous, frequent;
cf. Հանապազ;
— պատարագ, perpetual sacrifice.
Հանապազորդ դիցես ի վերայ սեղանոյ, կամ բացցին դրունք, կամ մատուցանէին զողջակէզս, կամ գրել. (Ել. ՟Ի՟Ե. 3։ Ես. կ ... 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Ե. 33։ ՟Ժ՟Բ. 22։)
Հանապազորդ ուտել, կամ յանդիմանութիւն (այսինքն յանդիմանիլ). (Լմբ. պտրգ.։ Խոր. ՟Գ. 14։)
Էր նա հանապազորդ ի գիրսն պղատոնի. այսինքն միշտ դեգերէր, կամ հանապազորդէր. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 18։)
Յիշատակ կամ նշանակ հանապազորդ։ Ճրագ, ռոճիկ, հաց, սպաս, պաշտօն հանապազորդ. եւ այլն, ստէպ ի սուրբ գիրս.
Այդ լիցին քեզ խորհուրդք, եւ ճառք հանապազորդք. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Զ։)
tranquillity, stillness, repose, quiet, peace, silence;
phlegm, calmness, coolness, composure;
— կրից, moderation;
— ծովու, calm at sea, calm, smooth sea, dead calm;
— հոգւոյ, մտաց, peace of soul or mind.
ἠσυχία, ἑπιείκια tranquillitas, quies, silentium, modestia. Անդորրութիւն. անխռով վիճակ ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ. խաղաղութիւն. առանձնութիւն. լռութիւն. հեզութիւն.
Բնութեանն ամենայն համբակաց ջերմագոյն գոլով՝ հանդարտութիւն բերել ոչ կարէ, բարբառի միշտ, եւ վազէ անկարգաբար. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Առեալ (ջրոյ) դարձեալ զհանդարտութիւնն՝ իբրու յանհանդարտութեան գոյացուցիչ հրոյն եռացեալ, ի նոյնն նովաւ հաստատի. (Պղատ. տիմ. ստէպ։)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
ՀԱՆԵԼ ՅԱՅԼ ԼԵԶՈՒ. Յեղուլ. թարգմանել.
ἑξάγω, διάγω, ἁνάγω educo, veho, traho ἑκβάλλω ejicio եւ այլն. Ի ներքուստ արտաքս, կամ ի խորոց ի վեր ձգել. արտաքսել. ի բաց տանել. ի դուրս տալ.
Հանել ի տանէ, կամ ի բանտէ, յերկրէ եգիպտացւոց, յատենէ, յերեսաց երկրէ։ Եհան առ նոսա զշմաւոն։ Հանել յանապատ, ի հանգիստ։ Հանել ջուր։ Հանել զմարգարէն ի գբոյ անտի։ Եհան զնոսա մինչեւ ի բեթանիա, ի լեառն մի բարձր, եւ այլն։ Հանել կօշիկ յոտանէ։ Հանել ի գանձէ զնոր եւ զհին։ Հանցէ երկիր շունչ կենդանի։ Հանել ի կառս։ Հանել ի խաչ, եւ այլն։
Գուցէ հանցես զդստերս քո յինէն։ Հանել զնա ի գլխոյն եփրեմի, զջրհորն (ի ձեռաց յակոբայ). յինէն զնախատինս իմ. հարկս ի կողմանցն ասորւոց։ Հարկահանք հանին հարկս թագաւորի։ Հանցես քեզ հարկս ի դամասկոս։ Հանել ի տէրութենէ։ Հանէ զիս ի թշնամեաց իմոց, եւ այլն։
Հանել ի կենաց. (Ագաթ.։)
Հանել զողջակէզսն տեառն, կամ զուարակս եօթն, կամ խունկ ի վերայ սեղանոյ։ Հան զդա ողջակէզ։ Ամենայն ոսկի զոր հանին տեառն։ Յամենայն տրոցն ձերոց հանիցէք հաս։ Եհան հաց եւ գինի, եւ այլն։ Հա՛ն եւ դու պտուղ աստուծոյ ի քոյոց անդամոցդ. (Մանդ. ՟Դ։)
Փառս աստուծոյ հանցեն։ Հանցուք աստուծոյ գոհութիւն. (Իգն.։ Շար.։)
ՀԱՆԵԼ. Վերածել, ձգել. շրջել. ի վերայ արկանել.
Ի միջոցին զարդարն ասաց, եւ ապա անդրէն յիւր դէմս հան. (Կիւրղ. թագ.։)
Յայլ միտս հանին զբանն։ Ի գողութիւն աշակերտացն հանելով զբանն. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ միայն լռել չէ՛ պարտ, այլեւ ընդ ազգս եւ ընդ աշխարհս հանել զամենատես տնտեսութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Յորժամ հանաւ գիրն բոլորակ. իմա՛, գծեցաւ գիծն բոլորակ։
Իրագէտ իցէ, եւ ոչ հանցէ ի վեր։ Զբան թագաւորութեանն ոչ եհան նմա ի վեր։ Հօր իւրում ոչ եհան ի վեր. (Ղեւտ. ՟Ե. 1։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ. 16։ ՟Ժ՟Գ. 23։)
Թարգմանքն նոյնպէս հանն։ Նոյնգունակ թարգմանել եւ հանել. (Կիւրղ. ծն.։)
ՅԻՆՔՆ ՀԱՆԵԼ. Իւրացուցանել. գրաւել. յն. յափշտակել, կորզել.
Հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն աստուծոյ. (Ղկ. ՟Զ. 2։ Շար.։)
Հանէ ի գլուխ զանիրաւացն յանցանս. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 31։)
Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ Եւ դու անսա՛ս տէր, եւ ոչ հանես ընդ կառափն զչարութիւն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զմոգուցն զայրոյցսն, ուստի խաբեցան, ընդ անմեղ մանկտին հանէր. (Շ. մտթ.։)
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
Ճեպողական. ստիպողական. արագագոյն. անդանդաղ կամ շփոթ.
Տկարացեալքն ի հապճեպ փախստենէն։ Հապճեպ ստիպով ջանայր առ ինքն զզօրս իւր գումարել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ. գ. Ճեպումն. ստիպումն. ուստի ՀԱՊՃԵՊ ՏԱԼ՝ է Փութալ, եւ փութացուցանել.
Տագնապ տարակուսիցս հապճեպ տայ պատմել զանցս անցից աղետիցս։ Հապճեպ տայր վաղվաղակի հասանել։ Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնայ կայսրն փութանակի. (Յհ. կթ.։)
Հապճեպ վառեալ ի զրահս, ի զէնս, եւ ի զարդս։ Անկանէին հապճեպիւ յամուրն գաւառին միափորոյ։ Հապճեպով փախստական երթայր անկանէր յաշխարհն սիւնեաց. (Յհ. կթ.։)
cf. Հասակագեղ.
Ամենայն ծառք մրգաբերք, եւ ծաղկաբերք, եւ տերեւաբերք, եւ հասակաբերք. (Ագաթ.։)
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
ՀԱՍԱՆԵՄ որ եւ ՀԱՍԱՆԻՄ. ռմկ. հասնիլ. παραγίνομαι , φθάνω, ἁφικνέομαι, προσέρχομαι pervenio, advenio ἑφάπτομαι, ἑφίστημι supervenio եւ այլն. Ժամանել. եկաւորել ի դէմ եդեալ տեղի, կամ ի դիտեալ ժամանակ. գալ ի վերայ. իջանել. հանգչել.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
Ինձ գալ հասանել յիշխանութիւն։ Ծերացեալ հասեալ յարս։ Հասեալ էր նմա վիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Կերիցէ զմասնն հասեալ։ Ինքն կամի հասանել ի վերայ իրաց աշխարհի (այսինքն տիրել).եւ այլն։
Հասանել խնդրոյն, քաւութեան, թողութեան, փառաց, բարւոյ, արդարութեան, կամ տանջանաց, ապականութեան. (եւ այլն։ Արծր.։ Նար.։ Սարգ.։ Շ. թղթ.։ Իգն.։ Անյաղթ բարձր. եւ այլն։)
Հասեալք ի խոր աղքատութիւնս (այսինքն անկեալք)։ Ի հասանել կարօտութեանն (այսինքն ի վերայ գալ). (Յհ. կթ.։ Պիտ.։)
Հասանէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ։ Եհաս նմա թագաւորել։ Մեռանել հասանիցէ։ Ի կղզի ինչ հասանէ մեզ անկանել, եւ այլն։ Որպիսի՛ մեզ հասցէ հատուցանել գոհութիւնս. (Անյաղթ բարձր.։)
Թէեւ յարքայութիւնն մտանիցեմ, եւ զնա ոչ հասանէ տեսանել, քան զգեհենն չար համարէի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
ՀԱՍԱՆԵԼ որ եւ Ի ՎԵՐԱՅ ՀԱՍԱՆԵԼ. καταλαμβάνω intelligo, comprehendo γινώσκω novi. որ եւ ՀԱՍՈՒ ԼԻՆԵԼ. Վերահասու լինել. (ուստի Հասկանալ) հասկընալ, տեղեկանալ, գիտնալ.
Ճշմարտութեամբ հասեալ եմ, զի եւ այլն։ Ի վերայ հասեալք, թէ եւ այլն։ Ի վերայ հասի, թէ եւ այլն։ Հասանել՝ թէ զի՛նչ է լայնութիւն։ Բանից սրտից նոցա ոչ հասանէք։ Ի վերայ հասանէր խորհրդոց։ Հասէր ի վերայ խնամոյ մարդասիրութեան նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ։ Ոչ քննեցէք, եւ ոչ յիրաւանց վերայ հասէք.եւ այլն։
Ոչ կարացեալ հասանել իրացն։ Կէսքն հասին ճշմարտութեանն։ Ճշդիւ գտակաւ հասանել համարոյ ժամանակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր.։)
ՀԱՍԱՆԵԼ. ՀԱՍԵԱԼ. ἁκμάζω maturesco πέπειρος, ὤριμος maturus, tempestivus. Ի հաս գալ, այսինքն հասունանալ պտղոց եւ արմտեաց.
Երթիցես ի գերեզման իբրեւ զցորեան հասեալ ի ժամանակի հնձեալ. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
(որպէս թէ համասարաս, եւ կամ հաւասարակ) μέσος medius κοινός communis ἵσος aequalis ἑξισούμενος adaequatus. Զուգապէս հատեալ յերկուս. կէս. միջին. մէջ. միջակ. հասարակած. կէս, կէս եղած.
Յառաւօտէ մինչեւ զհասարակ օր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
Ի հասարակ աւուր։ Ի հասարակ գիշերի։ Զհասարակ գիշերաւ. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 18։ ղ. 6։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 26։ ՟Ի. 20։ Ես. ՟Ծ՟Թ. 10։ Ել. ՟Ժ՟Ա. 4։)
Զհասարակուց (մի ձ. զհասարակաց, այսինքն զկէս հասից) այգւոյն եւ զծառոյն՝ որ գայր ինչ, թողում ձեզ յայսմ օրէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 30։)
Ժամ էր հասարակ գիշերոյ. (Ագաթ.։)
Հասարակ բանիւ։ Վճիռ մահուն՝ որպէս հասարակ բնութեանս, եւ ինձ ի վերայ կայ. (Լմբ. տնտես. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Ի ներքսագոյն հնդիկս, որ է ի ներքոյ հասարակ գնդին. իմա՛, հասարակած։
ՀԱՍԱՐԱԿ, ըստ քերականաց. զի ասի Սեռ հասարակ, երբ նովին կոչմամբ անխտիր նշանակի արու կամ էգ. զոր օրինակ՝ աղաւնի, առիւծ, եւ այլն։ Հասարակ անուն՝ որ բազում իրաց պատշաճի, կամ տեսակի եւ սեռի. զոր օրինակ, մարդ, քար, կենդանի եւ այլն։ Եւ հասարակ բայ, որ անխտիր զներգործութիւն եւ զկիրս նշանակէ. զոր օրինակ՝ շահիմ, խօսիմ, ծնանիմ եւ այլն։ Տե՛ս Քեր. քերթ. եւ այլն։ Եւ ըստ հռետորաց՝ Հասարակ տեղի. (Պիտ. ՟Դ։)
ՀԱՍԱՐԱԿ. իբր Դիւրագիւտ։ յաճախեալ. սովորական. պարզ.
ՀԱՍԱՐԱԿ. մ. ὀμοθυμαδόν, ὀμοῦ concorditer, unanimi consensu. Ի միասին. միաբան. միանգամայն. առ հասարակ. մէկ տեղ, մէկ սրտով.
Հասարակ մաղթել, կամ աղօթել, կամ զգուշանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Կոչ.։)
Վտանգ սովոյն հասարակ շարժէր ի կարօտութիւն. (Յհ. կթ.։)
Ոչ միոյ ազգի եւ միոյ սեռի, այլ հասարակ ամենայն բանականաց. (Շ. բարձր.։)
Ցաւն իւրաքանչիւր անդամոցն՝ հասարակ տայ մարմնոյն զհիւանդութիւն։ Ցաւն իւրաքանչիւր հիւանդացեալ անդամոցն՝ հասարակ մերձենայ յամենայն մարմինն. (Բրս. ճգն.։)
Յայգւոյն մինչեւ զհասարակ օր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։) cf. ՀԱՍԱՐԱԿ.
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ Տե՛ս զկնի ի կարգին։
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
Զհասարակածաւ գիշերւոյ (յն. (մի բառ, μεσονύκτιον ). Հռութ. ՟Գ. 8։)
Օդս՝ որ է ի մէջ գնդին երկնից, փակեալ կայ. եւ ունի զաշխարհ ի հասարակածի. (Եզնիկ.։)
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
Հասանել ի հասարակած երկնից՝ զհաւասարութիւն տըւնջեան եւ գիշերոյ կատարէ. (Շիր.։)
cf. Զուգակշիռ.
Հաւասարակշիռ. զուգակշիռ.
Հասարակակշիռ գտանիցի։ Ի հասարակակշիռն կշռոց բերանոյ. (Վեցօր. ՟Ե. ՟Զ։)
ripe, mature, grown up;
wise, prudent, judicious;
— հասակ, ripe or advanced age;
— այր, man of mature age, a discreet sober-minded man;
— օրիորդ, marriageable young lady;
— խորհուրդ, միտք, mature judgment;
— խաղաւարտ, ripe imposthume;
— գործել, to ripen, to make ripe, to mature, to bring to maturity.
ἑν ἠλικίᾳ եւ այլն. τέλειος, δυνατός aetate adultus, potens, perfectus. Իբրու Ի չափ կամ յարբունս հասեալ. առոյգ. զօրաւոր։ ձեռնհաս. բաւական.
Զի հասարակաց կազմեցեալ բուսոց ... ի ստեղծօղդ վերաբերեալ առ նոյն նիւթս կենաց հասուն ներգործէ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Յորժամ ծառն զպտուղն ատոք եւ հասուն ի ծայրսն ունիցի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
to cause to arrive, reach or attain;
to bring, to refer;
to cook, to dress, to get ready, to prepare;
to ripen, to mature;
հասոյց ինձ անբաւ աշխատութիան այս բառգիրք, this dictionary has cost much labour.
Ածել հասուցանել յերկիրն հրէաստանի։ Հասուցանիցէ զնա առ հայր իւր։ Ի մեծութիւնս յաւագութիւնս հասուցանել։ Զփառս նոցա յանարգութիւն հասուցից.եւ այլն։
Աշխատութիւն հասուցանել մարդկան։ Զօրս ի ձեռն հասուցանել։ Ի նեղ մեծ զամուրն հասուցանէր։ Ցաւս յայլոց մարմինս տանջանօք հասուցանէր։ Սաստիկ հարուածս ի վերայ թշնամեացն հասուցանէր։ Ի տեառնէ զարժանի տանջանս ի վերայ չարագործին հասուցելոյ (այսինքն հասուցանելով տեառն, կամ հասուցանելով ըստ յն, ի կողմանէ տեառն։) Անմարդի զերուսաղէմ հրէից հասուցանել (յն. առնել, կամ կացուցանել). եւ այլն։
Վասն յառաւօտ լոյսս հասուցանելոյ գոհասցուք. (Խոսր.։)
Յանքոյթ նաւահանգիստն զնաւն եկեղեցւոյ հասուցանել. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։)
Աստղն հասոյց զմոգսն առ արեգակնն. (Շ. մտթ.։)
Որոգայթս մահու կամ կապանաց նմա մարթասցէ հասուցանել. (Յհ. կթ.։)
Առ որթ մի մատաղ, եւ փութացոյց հասուցանել։ Որ ինչ հասուցանելոց էք, հասուցէ՛ք։ Հասոյց զնոսա, եւ կերան։ Հասուցանիցեն զզենլիս։ Հինգ ոչխար հասուցեալ.եւ այլն։
Ջեռուցանել, եւ զկերակուրն հասուցանել. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Զոմանս հասուցանէ ի պտղո. (Լմբ. պտրգ.։)
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
Հատան գոյնք թագաւորին. (Դան. ՟Ե. 6։)
Հատանել զտտուն հանդերձի, զլար կրին, զձեռն, զգլուխ, եւ այլն։ Կամ նմանութեամբ.
Եւ ես յամենայն օգնութենէ հատեալ. (Լմբ. սղ.։)
Հատանել զչարիսն, կամ զմեղացն պատճառս փարիսեցւոց, կամ զպատճառս արտասուաց. (Եզնիկ.։ Սարգ.։ Մծբ.։)
Կարճառօտ հատանել զպատմութիւն, զգիր, զբան. (Ոսկ. մտթ.։ Մագ. ստէպ։)
Ոչ յասողէն հատանի (բանն), զի անհատ բնութիւն է. (Սարգ.։)
Սպանաւ յիւրոցն, եւ հատաւ տունն յէուայ. (Նախ. ՟դ. թագ.։)
Եթէ հայրենի ազգն հատեալ է. (Մխ. դտ.։)
Յամենայն կողմանց իսկ հատեալ էին իրքն, եւ գտանիւր ինչ ոչ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ուր հարսանիքն էին ... գինեակն եւս հատաւ. (Սեբեր. ՟Ը։)
Ի փոսն՝ զոր հատին, լնուն։ Հատեալ զգերեզմանս՝ լցին զնոսա անդ։ Խորս մտաց ձերոց հատէ՛ք ակօսս. (Փարպ.։ Մամիկ.։ Ոսկ. ի մելիտ.։)
Բաշխեա՛ զգոյս մեր աղքատաց՝ ընդ երկուս հատեալ. (Պտմ. վր.։)
Հատ զպարիսպն երուսաղէմի ի դրանէ եփրեմի մինչեւ ի դուռն անկեանցն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Հատին զբանակն այլազգեաց։ Առ ընդ իւր եօթն հարիւր այր սուսերաձիգս՝ հատանել երթալ առ արքայն եդոմայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
Ա՛յլ ճանապարհ իւր հատանէ։ Հատանելով անձանց ճանապարհ, որ տանի ի գեհեն. (Ոսկ. յհ.։)
Յորձանաձիգ յարձակմանն հատանէ անցանէ բանն։ Հատաք անցաք զանդնդալից ծովուն զլայնութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Զխորս ծովուն հատանել անցանել։ Այնքան վայրս հատեալ. (Իգն.։)
Հատցէ նմա քահանայն գին։ Անձանց նոցա գինս հատանէր. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 14։)
Հատին ի վերայ աշխարհիս հայոց հարկս հինգ հարիւրդահեկան. (Ղեւոնդ.։)
Գունդ գունդ հատանէին, զկնի լինէին. (Ագաթ.։)
ՀԱՏԱՆԵՄ ՀԱՏԱՆԻՄ. որպէս Համայն տանել, կամ հանել տանել. Յօտար կարծիս, եւ յիրս անարժանս ձգել, ձգիլ. բերիլ. յարիլ, համակել. զառածանել, իլ. անկղիտանալ. տալ զանձն. քաշքըշել, գէշի տանիլ, գէշ ըլլալ. կամ ըստ յն. համարել. արտաքս ածել. առնել. լինել, եւ այլն.
Մի՛ ի վատութիւն ինչ եւ զմեր ազգս հատանիցես. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 16։)
Մի՛ ոք զիս առ անզգամս հատանիցէ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Զդիսն եւս անգոսնել, եւ յանպիտանութիւն հատանել. (Եւս. քր.։)
Չկարիցես պահել, գոնեա ի փափկութիւնս մի՛ հատանիցես զանձն։ Դու ի ծաղր եւ ի խաղ հատեալ ես։ Հատանիլ ի չարութիւնս, կամ ի յոռութիւնս, կամ յանառակութիւնս, կամ ի պղերգութիւն, կամ ի զարդարանս. (Ոսկ. ստէպ։)
Ի ծուլութիւն հատանիցին։ Ի ծուլութիւն անհոգութեան հատաք. (Շ։ մտթ։ Գէ. ես.։)
Այգիս տնկել, ի գինեվաճառս հատանել (այսինքն՝ իլ)։ Ի վաճառս հատանել, եւ ի շահս հարկանել. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
part, bit, shred, fragment, stump;
volume, tome;
— հոգւոյս, my life ! my darling ! my love !.
Հատոր ոգւոյ նորա է. (Մաղաք. ՟Բ. 15։)
Զի այնպէս եղիցին մարմին մի, թէպէտ հատոր հոգւոյ ասի. (Արշ.։ եւ Վրդն. ծն.։ Նչ. եզեկ.։)
ՀԱՏՈՐ. τομός tomus, pars libri, volumen. որ եւ Հատած ասի. Հատուած մատենի. գիրք. մասն գրոց. (յն. դօ՛մօս. յորմէ տոմս, տոմար) ճիլտ, դումար.
Զառաջին հատորս վասն դիւրահասութեան ի գլուխս բաժանեցա. իսկ երկրորդ եւ երրորդ հատորքն առաջին գրոցս, եւ այլն։ (Նախ. առակ.։)