bushel.
· Calfa
Դնեն ընդ գրուանաւ։ Ընդ գրուանակ դնիցի. (Մտթ. ՟Ե. 15։ Մրկ. ՟Դ. 21։)
Զի մի՛ ի ներքոյ գրուանին ստորածածկեցայց. (Նար. ՟Լ՟Ե։)
μόδιος modius Աման՝ որ տանի գրիւ մի, կամ քանի մի գրիւս. անօթ չափելոյ զարմտիս. մոգ.
writing.
· Calfa
Անպակաս գրութեամբ.
Ի գրութիւն մատենի բանին։ Գրութեան նամակի ձերում պատճենի։ Յարմարական գրութեանդ։ Յամենասուրբն գրութեան աւետարանական պատմաբանութեան. (Նար.։)
grasshopper.
· Calfa
Խաղաց իբրեւ զգրուիճ. (Նաւում. ՟Գ. 17։)
Ջորեակն եւ գրուիճն եւ մարախն. (Փիլ. այլաբ.։)
Զմնացորդս ջորեկին եկեր գրուիճն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա։)
ἁττέλαβος, ἅττακος locustae species Ազգ մարախոյ՝ փոքրիկ, որպէս խարագուլ.
writing, manner of writing.
· Calfa
Արհեստ գրչաց կամ գրութեան. գրելն. գրութիւն.
Հրաշալի արուեստիւ հելլեն գրութեան։ Զարուեստ գրչութեան ուսուցանել. (Խոր. ՟Գ. 53։)
Երագագիր դպիր գրչութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Զպատիւ գրչութեան աւետարանին տայր նմա։ Զպատճառս գրչութեան դնէ առաջի, թէ վասն էր եկն ի գրել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ եւ ՟Բ. պ. ՟Ե։)
Տառապեալ ներսէս ... զբօսանս իմոյ զբազմացն ստացայ զվաստակ գրչութեան ի մատեանս աստուածային. (Լմբ. յիշ. ի համաբ. եփր.։)
Յարուեստ գրչութեան։ Գրչութեան դուռն խրատու. (Արիստակ. գրչ.)
to dry.
· Calfa
Առ ի չտալ բերել զպտուղսն, նա եւ միանգամայն իսկ ի գօսացուցանել. (Ագաթ.։)
Անօրէնութիւն չար գօսացուցանէ զանձն. (Սիր. ՟Ժ՟Դ. 9։)
ξηραίνω arefacio, sicco Չորացուցանել. չորցընել.
dryness, aridity.
· Calfa
Գօսանալն. չորանալն.
Զնորայն անկումն եւ գօսութիւն. (Մագ. ՟Լ՟Գ։)
that has untied his girdle.
· Calfa
Առնուլ նոցա օրէնս (հաղորդութիւն) զուրբաթ եւ զշաբաթ եւ զկիւրակէ, եւ ի ժամ օրինացն գօտելոյծք եղիցին. (Վրք. հց. ձ. (եդաւ ըստ այլ ձ. Գօտելած. բայց եւ ի լտ. ասի, լուծանեն զգօտիս։))
girdled, girt.
· Calfa
Ածեր գօտի ընդ մէջ ... պետրոս եւ պօղոս երեւին թէ գօտեւորք էին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
ἑζωσμένος cinctus Որ ունի զմիջով զգօտի.
to gird one's self.
· Calfa
Պնդակազմ զմէջսն գօտեւորեն. (Նանայ.։)
Բէլ գօտեւորեալ զմէջսն. (Խոր. ՟Ա. 10։)
Գօտեւորեալ առ ստեամբքն գօտի ոսկեղէն։ Գօտեւորեալք էին առ ստեամբք իւրեանց գօտիս ոսկեղէնս. (Յայտ. ՟Ա. 13։ ՟Ժ՟Ե. 6։)
Նմանութեամբ, Սպառազինիլ. զօրանալ. սրտապնդիլ. սօթտըւիլ
Քեւ գօտեւորեալ միջապինդ ամրութեամբ բան մարմնացեալ. (Նար. խչ.։)
Սակաւ մի կազդուրեալ, եւ գօտեւորեալ՝ չուեցի գնացի յաշխարհն տարոնոյ. (Յհ. կթ.։)
cf. Գօտէմարտութիւն.
· Calfa
Գօտեկռիւն լինել. գօտեմարտութիւն. գիրկ ընդ խախն կռիւ. ըմբշամարտութիւն.
Յիշատակ հօրն գօտէկռուութեան. (Մագ. ՟Թ։)
Գրկախառնեալ ի մարտս գօտէկռուութեան. (Վրդն. ծն.։)
wrestling, struggle.
· Calfa
Զայս տեսցուք զգօտէմարտութիւնս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 31։)
Որ ի գօտէմարտութեան պանծացեալ է. (Լմբ. սղ.։ եւ Վրդն. ծն.։)
that girds the body;
that girds on the sword.
· Calfa
Որ անձամբ անձին գօտի կամ կամար ածէ ընդ մէջ. որպէս պատանի, երիտասարդ ժիր, գօտեւոր.
Եւ ելին յամենայն գօտիածուաց եւ ի վեր. յն. յամենայն գօտեւորելոց զգօտի եւ ի վեր. (՟Դ. Թագ. ՟Գ. 21։)
to cease, to stop, to calm, to interrupt;
to extinguish, to stanch, to quench;
to drain.
· Calfa
Դադարեցուցանել զտապանակն (ի կայս իւր)։ Դադարեցուցանել զմարախ ի վերայ ամենայն սահմանացն եգիպտացւոց։ Դադարեցուցանել ի մարդկանէ զյիշատակս նորա։ Դադարեցուցանել զթագաւորութի տանն իսրայելի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 31։ Եւ. ՟Ժ. 14։ Օր. ՟Լ՟Բ. 26։ Ովս. ՟Ա. 4։)
Հանգուցանելն դադարեցուցանել է ... զչարիս. (Խոր. ՟Ա. 13։)
Դադարեցուցանէ զխազմն. (անդ. 14։)
Դադարեցոյց զմանուկն ի մսուր. (Ճ. ՟Գ.։)
Դադարեցուսցուք զառաջիկայ տեսութիւնս. (Սահմ. ՟Ա։)
Զիարդ ահագինս սկսեալ՝ եւ ի նոյն դադարեցուցանէ զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 27։)
καταπαύω quiescere facio, sedo Տալ դադարել. հանգուցանել. յանգել. կասեցուցանել. խափանել. աւարտել. դադրեցնել
cessation, desistance, repose, rest, pause;
discontinuance, vacation;
extinction, redemption, act of stanching;
silence;
interruption;
inaction.
· Calfa
Ընթերցուածք ոչ երբէք առնուին դադարումն. (Եղիշ. ՟Գ։)
κατάπαυσις, ἡρεμία quies, requies, cessio, finis Դադարելն. անշարժութիւն. հանդարտութիւն. հանգիստ. նիստ. կասումն. դադար. վերջ.
Այս կարգ զրուցաբանութեան դադարումն առցէ։ Ի սկզբան թագաւորութեանն պարթեւաց մինչեւ զդադարումն։ Դադարումն եղեւ ուստերաց նորա. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Բ. 66։ ՟Գ. 51։)
Տիւըն մինչեւ ի նա յանգեալ՝ դադարումն ընդունի. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ոչ շինեալ ասի սեմայ քաղաք, եւ ոչ զո՛ւրն դադարման. (Վրդն. ծն.։)
Դադարմունք եւ պարզք (օդոց). (Ոսկիփոր.։)
wild, fierce, savage;
rude, cruel.
· Calfa
ԴԱԺԱՆԱԲԱՐՈՅ կամ ԴԱժԱՆԱԲԱՐՈՒ. Դաժան բարուք. ժանտ. անզգամ.
Բաղակիոս եւ զվանականս մերկացուցանէր, եւ գանհարկանէր, զի դաժանաբարու էր. (Աթ. անտ.)
whose productions are harsh or hard.
· Calfa
Որոյ բոյսն է դաժան. խիստ, դժնդակ.
Զփուշսն դաժանաբոյսս. (Նար. խչ.։)
harder or very hard;
very harsh;
haughty, cruel.
· Calfa
Դառն մահ մանկտւոյն, որ քան զամենայն մահ դաժանագոյն էր։ Անկանել ի փառացն քրիստոսի քան զամենայն թշուառութիւնս դաժանագոյն է։ Եւ որ քան զամենայն դաժանագոյն է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. 23։ եւ Ես.։)
Նոյն սովորութիւն է եւ առ հայաստանեացս ե՛ւս դաժանագոյն (կամ դարժանագոյն). (Լմբ. առ ոսկան.։)
Դեղս դաժանագոյնս ըմպիցեն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Զ։)
Հողմ դաժանագոյն (կամ դժնդակագոյն). (Սիսիան.։)
Դաժանագունից տեսութեանցն ոչ կամիմ կաճառակից լինել. (Անյաղթ պորփ.։)
ԴԱԺԱՆԱԳՈՅՆ որ եւ ԴԱՐԺԱՆԱԳՈՅՆ. πικρότερος, χαλεπώτερος acerbior Առաւել դաժան. դժնդակագոյն. դառնագոյն. խստագոյն.
that has a bad smell, stinking.
· Calfa
Դաժան հոտով. ժանտահոտ. ժահահոտ.
Գետ դաժանահոտ. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
Ոգեսպառ պղտորարբութեամբ, դաժանահոտ մահաբեր երկամբք. (Նար. ՟Ծ՟Դ։)
Դաժանահոտ պոռնուկութինն ուրախացուցանէ զդեւս. (Կլիմաք.։)
atrocity, haughtiness, austerity, harshness;
sharpness, asperity.
· Calfa
որ եւ ԴԱՐԺԱՆՈՒԹԻՒՆ. Դաժանն գոլ. անհամութիւն. տտպութիւն. դառնութիւն. դժնդակութիւն. խստութիւն.
Արմատ ի վեր բուսեալ դառնութեան եւ դաժանութեան. յն. լեղւոյ եւ դառնութեան. (Օր. ՟Ի՟Թ. 18։)
Թթուութիւն եւ դաժանութիւն ծառոց։ Դաժանութիւնք արմատոց եւ բուսոց. (Վեցօր. ՟Ե։ Յճխ. ՟Ծ՟Դ։)
Դաժանութիւն առիւծու, օձին, հարուածոց, հերձուածոյ, մեղաց, դժոխոց. (Եղիշ. դտ.։ Յհ. կթ.։ Լմբ. առ ոսկան.։ Նար.։ Բենիկ.։)
Մշակք վարձու յուսով տանին զդաժանութիւն աւուրն. այսինքն զտարժանութիւն կամ զխստութիւն. (Լծ. սահմ.։)
cf. Դալարագեղ.
· Calfa
Զդալարագունիցն զվաճառումնն, եւ ոմանք զդնելն արասցեն. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Առաւել դալար, եւ խոնաւ. ὐγρός humidus, liquidus
to make green;
to renew, to restore.
· Calfa
Դալարացուցանեմ (կամ դալարեցուցանեմ) զփայտ գօսացեալ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Է. 24։)
Դալարացուցանել զգօսացեալ երկիր. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Դալարացուցանել զվայրս քո աստուածգիտութեամբ. (Խոր. հռիփս.։)
Դալարացոյց, եւ անապական գործեաց զհոգւոյն ծնունդն. (Ճ. ՟Գ.։)
Փութա՛ եւ դու արտասուօք դալարեցուցանել ի գիշերի զտապացեալ ոգի տուընջեամբ. (Ոսկ. գծ.։)
Դալարեցուցանէ զչոր գօսացեալս։ Բուսուցանես յերկրէ զոսկերս մարդկան դալարեցուցանես, նորափետուր զարդարես. (Ագաթ.։)
ἁναθάλλω florere facio, viride reddo ԴԱԼԱՐԱՑՈՒՑԱՆԵՄ որ եւ ԴԱԼԱՐԵՑՈՒՑԱՆԵԼ. Տալ դալարանալ. կանաչացուցանել. սաղարթացուցանել. նորոգել. կանանչցընել, բուսցընել.
green, verdure.
· Calfa
Կանաչութիւն. եւ Մատաղութիւն. նորութիւն. կանանչութիւն, մատղաշութիւն.
Զդալարութիւն իւր յառաջագոյն արձակեսցէ. յն. զնորութիւն. (Եզեկ. ՟Խ՟Է. 12։)
Վասն բազում դալարութեան իւրոյ՝ ի բազում ամիսս ցամաքի (թզենին). (Եփր. համաբ.։)
Դալարութիւն գաւազանի, կամ բուսոց. (Լմբ. իմ.։ Վրդն. օրին.։)
Դալարութեամբ ծաղկեցար գեղեցկապէս. (Շ. բարձր.։)
Նորոգումն մարմնոց դալարութեան մարդկան. (Ագաթ.։)
Նորոգումն դալարութեան գօսացելոց դիոց մարդկան. (Փարպ.։)
green, fresh.
· Calfa
Ուր գոյ դալարութիւն. դալարական. դալար.
Որ առ օրին բուսանի, եւ ելանէ ի դալարուտ պահանգի՝ որ արկեալ է յորմ. (Եփր. թագ.։)
cf. Դալկահար.
· Calfa
Ախտաժէտ՝ որ ունի զդալուկն.
Լերդացաւի եւ դալնկոտի գինի մատուցանէ. (Եփր. աւետար.։)
jaundice.
· Calfa
«դեղնցաւ, դեղնացաւութիւն, ictère» Ղևտ. իզ. 16. Գ. թագ. ը. 37. Ամովս. դ. 9. Բ. մնաց. զ. 28. հոլովուած է սեռ. դալ-նըկան (ուղ. դալունկն) Երեմ. լ. 6. որից դալնկոտ Եփր. մրգ. 349, դալնկագոյն ԱԲ, ռալկաւոր ՋԲ. նոր գրականում դալկոտ, դալ-կութիւն, դալկահար, դալկանալ. բոլորն էլ առանց ն-ի, որովհետև նոր գրականի ըն-դունած ձևն է դալուկ։
= Բնիկ հայ բառ. կազմուած է դալ ար-մատից՝ -ուկն մասնիկով (հմմտ. արմուկն) և դալ-ար բառի հետ միասին ծագում է հնխ. dhel-արմատի dhl-ձայնդարձից. աւելի ընդարձակ տե՛ս դեղ բառի տակ։-Աճ.
ՋԲ դալ արմատից։ Հիւնք. դալար բա-ռից։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բազմ.
1898, 370-1։ Յակոբեան, Բիւր. 1899, 600 պրս. zar «ծեր» բառից, նոյն ընդ թալուկ։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ էջ 352 և 1405) լծ. թրք. dalaq «փայծաղ»։
ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. დანდალუკი դանդալուկի «դալուկ, դեղնցաւ», որ գործածուած է Երեմ. լ. 6, այսինքն ճիշտ այն տեղը, ուր հայերէն թարգմանութիւնն էլ ունի դալուկն։
ԴԱԼՈՒԿՆ ԴԱԼՈՒՆԿՆ. ἵκτερος icteritia, morbus regius Ախտ դեղնացաւի. դեղնացաւութիւն. արական. ... Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ի՟Զ. 16։ ՟Բ. Մնաց. ՟Զ. 28։ Երեմ. ՟Լ. 6։ Ամովս. ՟Դ. 9։)
Մահ լինիցի, կամ թէ հրայրեացք, կամ դալուկն, կամ ժանգ. (՟Գ. Թագ. ՟Ը. 37։ Ա՛յլ է եւ Թալուկ, զոր տեսցես։)
adze, axe.
· Calfa
, ի-ա հլ. «ուրագ կամ կացին» Ոսկ. մ. բ. 27. Արծր. էջ 6. Ճառընտ. Սոկր. էջ 267 (տպ. տակու, թէև անդ՝ Փ. Սոկր. ունի դակու). ըստ ՆՀԲ գրուած է նաև դակուր, սա-կայն չունի վկայութիւն.-Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 664 ա դնում է դագուր «խարաբուզ», որ է «հիւսնի քերիչ»։
= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. dhāg2-ասմա-տից. հմմտ. յն. ϑήγω (դոր. ϑāγω) «սրել». ϑηγάνη «սրելու քար, յեսան», ϑηγάνεον «սուր, հատու», որոնց հետ համեմատելի են թերևս լիթ. dagys «կածուկի նման փշփշոտ մի բոյս, arctium lappa, klette, bardane, glouteron», լեթթ. dadsis նոյն նշ. մ. լատ. daga, dagga, daggarius «դա-շոյն» ևն, որոնց վրայ տե՛ս Walde, 290 և Boisacq, 343։ Pokorny, 1, 823 չի ընդու-նում մ. լատ. daga և ֆրանս. dague, գերմ. Degen, անգլ. dagger բառերի կապը հոյն ձևի հետ։ Կասկածական է նաև լիթ. dagys։
ՆՀԲ լծ. պրս. [arabic word] dahra «յօտոց»։ Pictet, 2, 129 դնում է tagur ձևիզ։ Ուղիղ մեկնեց Lidén, Arm. Stud. 55։ Karst, Յուշարձան, 419 թաթար. tak, tek, չաղաթ. tog-, tokramak, օսմ. doγramak «ջարդել, կտրտել»։ Pictet բ. տպ. Բ. 171 ո՛չ թէ tagur ձևից, այլ հյ. դակու գրում է tagur և կցում է սանս. takšanī, զնդ. taša, յն. τυχός, հբգ. dehsa «կացին» ևն բառերին։
ԳՒՌ (dialectal) Կաւ դակուր Ակն. «մի տեսակ զոր-ծիք է, որի մի կողմը տապար է և միւս կող-մը ուրագ»։-Նո՞յն է արդեօք նաև Երև. Իղդ. թագուջակ «մարգերի աւելորդ խոտերը հա-նելու գործիք, քաղհանի ուրագ», որ նախ ան-ցել է թուրքերէնի և այստեղ jak նուա-զական մասնիկն ստանալուց յետոյ՝ նոր ձե-վի տակ վերադարձել է հայերէնի։
s. pl. meat;
offering, oblation;
bribe, fee.
· Calfa
Զպատարագս իմ, եւ զդահամունս իմ, եւ զընծայս իմ։ Զպտուղս ձեռաց ձերոց, եւ զդահամունս ձեր. (Թուոց. ՟Ի՟Ը. 2։ Օր. ՟Ժ՟Բ 11։)
Զերեւելի դահամունս պատարագաց մերոց. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 11։)
Պա՛րտ է նմա անարատ լինել. այսինքն պարգեւովք եւ դահամամբք ուրուք նա մի՛ կապեսցի. (Եփր. ՟ա. տիմ.։)
δόμα donum, ἁνάθημα donarium Deo in templo suspensum Նուէր. ընծայ. տուրք, մանաւանդ յուտելեաց եւ յմպելեաց. եւ Կաշառք. (լծ. թ. դահամ. եբր. լէխէմ, որ է հաց, եւ կերակուր)
god-wit;
heath-cock.
· Calfa
«մի տեսակ թռչուն է. սալամբ. francolin». մէկ անգամ գործածուած է Մագ. քեր. 228=Երզն. քեր. հետևեալ ձևով. «Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զճուռակն ծուռակ... և զորսոցն զդուռէճն՝ դուռէծ և բռահուճն դահուծ (կամ տահուծ)».-(ճու-ռակ և դուռէճ թռչուններ են)։-Նոյն բառը ունի Մխ. բժշ. էջ 51 տահուճ և էջ 21 տէհուն ձևով։
= Արաբ. [arabic word] tihūj կամ [arabic word] trhūi teyhūǰ, մի տեսակ թռչուն է, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 420 մեկնում է թրք. čilqu-šə և համարում է պրս. [arabic word] tihū հոմանի-շից արաբացեալ։ Նոյն պրս. բառը ԳԴ հա-մարում է թրք. čil, որ է «սալամբ, այն է մի տեսակ կաքաւ, сepaя куроnaткa» (ըստ Будaговъ 1, 506)։
ՆՀԲ մեկնում է «թուի որս ի պէտս դա-համանց կամ խորտկաց, և կամ առան-ձին անուն էրէոյ, յն. δαίς, որ է խոր-տիկ»։ ՋԲ «միս երէոց կամ խորտիկք»։ Առաջին անգամ ԱԲ դնում է ուղիղ ձե-
վով «սալամբ», իբրև բառ պրս.։ Ուղիղ են մեկնում նաև Նորայր, Բառ. ֆրանս. francolin բառի տակ և վերջին անռամ Seidel, Մխ. բժշ. ծանոթ. 83։ Lag. Urgesch. 597 զնդ. dahāka «վնասա-կար»։ Ադոնց, Արուեստ Դիոն. քեր. 228 պրս. արաբ. ❇ ︎ tavus, յն. ταώς «սի-րամարգ»։
Բառ անյայտ, որ թուի Որս ի պէտս դահամանց կամ խորտկաց. եւ կամ առանձին անուն էրէոյ. (լծ. յն. տաի՛ս կամ տէ՛ս, որ է խորտիկ)
Ոչ ունելով (յունաց) ճէ, յորջորջեն զդահուճն դահուծ (կամ տահուծ). (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
prune, damson, damask plum.
· Calfa
«մի տեսակ սալոր» Մխ. առ. Գա-ղիան. Ոսկիփ. Վստկ. 122, 135, որից դամո-նաչիր «չորացրած սալոր», ղամոն(ա)ջուր «սալորի քամուք» Մխ. բժշ. 27. Բժշ. (չունի ՆՀԲ), դամոնի «սալորենի» Բժշ. գրուած է նաև դամոյն (ըստ ՀԲուս. § 551)։
ԳՒՌ (dialectal) Մշ. դ'ամոն, Ախց. դ'ամօն, Վն. տmմոն, Ոզմ. դ'mմուն, Մկ. տmմուն, Հմշ. դ'օմուն, Հճ. դ'ամին.-Վերջինը փոխաբե-րաբար նշանակում է «գէշ, չար (մարդ)».-իսկ Սեբ. խուլ-դ'ամէօն, «բթամիտ»։-Յաւտնի չէ, թէ նո՞յն ծագումն ունի գւր դամբուլ «մի տեսակ սալոր», որ ունին Աւէոս. Ագլ. Ղրբ. Ղրդ. Երև. Դվ. (սրանցից Ղրբ. տmմբիւլ և Երև. դամբիլ ձևով)։ Այս բառը գտնում ենք նաև ավար. դամբուլի և ուտ դամնուլ ձևով. (պատահական նմանութիւն ունի չաղաթ. [arabic word] dónbul «դեռակազմ խակ պտուղ»)։ Մեր բառը անշուշտ հին է և չի կարող փոխառութիւն համարուել, ինչպէս ցոյց է տալիս Ղրբ. տ նախաձայնը։
Սալոր եւ դամոն եւ ծիրան ամբաստանեցան, թէ ընդ՞էր զատամունս հարուն. (Մխ. առակ.։)
Լուծութիւն, հովութիւն, եւ քաղցրութիւն դամոնի. (Ոսկիփոր.։)
Յաղագս դամոնի։ Ա՛ռ զդամոն, զոր այլազգիքն պարտաղ էրիգի ասեն։ Դամոն թազայ կամ չոր. (Վստկ.։ Ի նոյն կոչի եւ ծառն. կամ լաւ եւս, Դամոնի, նւոյ.)
κοκκόμηλον prunum Ազգ սալորոյ՝ մանաւանդ Դամասկեանն կոչեցեալ. չամ էրիյէ (ա՛յլ է եւ դամըր հինտի). cf. Դաժանմանք։ (Գաղիան.։)
foster-brother;
a. of a foster-brother.
· Calfa
(որ ըստ հին տպ. դայեկասուն) Ի նոյն դայեկէ սնեալ. սննդակից. դայեկորդի. կաթնեղբար.
Վասն եղբարց եւ որդւոց եւ սիրելի դայեկասնունդ բնակչացն. (Եղիշ. ՟Բ։)
cf. Դայեկասնունդ.
· Calfa
Տոհմակից համարեալ միջնորդութեամբ նոյն դայեկի. դայեկասնունդ.
Վասն դայեկատոհմ միասնունդ սիրոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ե. 18։)
foster-brother.
· Calfa
Պատուէ զիւր դայեակորդին զմանդակունին արտաւազդ (Խոր.՟Բ. 79։)
Առաքեաց զիւր դայեակորդին. (Փարպ.։)
ԴԱՅԵԿՈՐԴԻ կամ ԴԱՅԵԱԿՈՐԴԻ. σύντροφος collactaneus, una educatus Որդի համարեալն դայեկի իւրոյ, կամ իբր հարազատ զոյգ ընդ այլում. դայեկասնունդ. միասնունդ. սննդակից. կաթնեղբար. Տե՛ս (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Թ. 29։ Գծ. ՟Ժ՟Գ. 1։)
nurse's office;
bringing up, education.
· Calfa
Պաշտօն եւ գործ եւ դարման դայեկի. ծծմարութիւն.
Դայեկութեան դարմանք մեզ (յերկրէ) ըստ նմանութեան կաթին ի մօրէ. (Ագաթ.։)
Ակամայ դայեկութեամբ սնուցանէր զնա. (Եղիշ. ՟Ե։)
Ընկալաւ զդայեկութիւն սննդեանն. (Ճ. ՟Ա.։)
ԴԱՅԵԿՈՒԹԻՒՆ. որպէս Դայեկորդիութիւն. սննդակցութիւն.
Եթէ ի բուն դայեկութիւնս՝ վասն պատուական օրինացն ոչ խնայեաց ի նա, ո՞րչափ եւս ի ձեզ յօտարաշխարհիկս. (Եղիշ. ՟Ը։)
cf. Դանդաղագին.
· Calfa
Դանդաղագոյն գործէ (զմասունսն). (Փիլ. քհ.։)
Դանդաղագոյնք լինիցին առ ի զնոյն ժողովել (դաս ուսման)։ Ապա եւ մեք առ մնացորդսն ե՛ւս դանդաղագոյնս լինիցիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Զի մի՛ դանդաղագոյնս գործեցից զականջս լսողաց. (Ճ. ՟Ա.։)
ὁκνηρότερος segnior Առաւել դանդաղ. պղերգագոյն. յուլագոյն.
cf. Դանդաղ.
· Calfa
Մինչեւ յե՞րբ ո՛վ դանդաղկոտդ ի վայր անկեալ կաս. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դանդաղկոտ է յաղօթս. (կամ ի պատուիրանս տեառն. Նեղոս.։ եւ Բրս. հց.։)
Ո՛չ բարի, յորժամ իցէ դանդաղկոտ առ տուրս ընչից. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Դանդաղկոտ առ նոսա են, որք ոչն գոհանան. (Խոսր.։)
Աստուած ո՛չ է դանդաղկոտ. (Լմբ. սղ.։)
Խօթամիտ եւ դանդաղկոտ։ Հեղգ եւ դանդաղկոտ. (Ոսկ. յհ.։ Սարկ. քհ.։)
ὁκνηρός, ὁκνώδης, νωθής, νωθέστερος, νωθρότερος tardus, tardior. segnis, segnior, socors Դանդաղ. դանդաղագին. յոյլ. վատ. պղերգ. ծանտր շարժօղ, ծոյլ.
slowness, tardiness, delay, frivolity, idleness, indolence.
· Calfa
Դանդաղութեան եւ մոռացման եւ քնոյ. (Փիլ. քհ.։)
Կորուսին դանդաղութեամբ իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
Շարժեաց զմեր դանդաղութիւն ձեր գոհութեան նամամակդ։ Յաղթեալ լինի ի յօժարութենէդ ձերմէ դանդաղութիւն մտացս. (ՃՃ.։)
Դանդաղութիւն ծուլութեան, կամ ծանրաբեռն կրից. (Նար.։)
Բազումս գիտէ փափկութիւնն գործել դանդաղութիւնս. (Լմբ. ատ.։)
ὅκνος, ὁκνία, ὁκνηρία, νωθρία trdiras, segnities, cunctatio Յամրաշարժութիւն. հեղգութիւն. յուլութիւն. թուլութիւն. ձանձրութիւն. ծանրութիւն. տնտնալն, կամկարուաթիւն.
cf. Դանդաղութիւն.
· Calfa
Դանդաղիլն. դանդաղանք. դանղաղութիւն.
Դանդաղումն վեհերոտութեան. (Եփր. համաբ.։)
Ցանկութիւն ընչից է պատճառ դանդաղման ի բարիս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 12։)
Թէ տնկցի ի ձանձրանալ ի քուն, կամ ի դանդաղումն. (Կլիմաք.։)
to cause to waver or tinkle, to resound.
· Calfa
Ցնդեցուցանեմ զմիտս աղօթականին, եւ կամ քնով դանդաչեմ. (Ճ. ՟Ա.։)
Գինի դանդաչեցուցանէ եւ մոլորեցուցանէ. (Ածաբ. կարկտ.։)
Ոչ զանգակ նիւթոյ պղնձոյ դանդաչեցուցեալ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
wavering.
· Calfa
(եթէ չիցէ գրելի Դանդաղկոտ) cf. դանդաչուն.
Դանդաչկոտք յոյժ, եւ մեղկեալք ի ծուլութենէ. (Մագ. ՟Ա։)
vacillation;
delirium.
· Calfa
Ոչ քաղցիցի, եւ ոչ վաստակիցի ... ըստ դանդաչութեան նոցա իմն ասացեալ այլոց թարգմանացդ. (Ոսկ. ես.։)
Եւ բազում այլ ինչ աղետից լիք շարժմունք եւ դանդաչմունք. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դանդաչութիւն.
· Calfa
Ոչ քաղցիցի, եւ ոչ վաստակիցի ... ըստ դանդաչութեան նոցա իմն ասացեալ այլոց թարգմանացդ. (Ոսկ. ես.։)
Եւ բազում այլ ինչ աղետից լիք շարժմունք եւ դանդաչմունք. (Փիլ. այլաբ.։)
cf. Դանդաչկոտ.
· Calfa
Երերուն. տատանեալ. ցնորեալ.
Կէսք մոլորեալք, եւ դանդաչունս մտօք. (Բուզ. ՟Դ. 5։)
unexpected, sudden.
· Calfa
ἁκήρυκτος, non denunciatus Որ ինչ լինի առանց ազդելոյ. յեղակարծ. նակեահ, նամալիւմ.
strange, extraordinary;
undutiful, insolent, impudent, froward, obstinate, stubborn;
rascally, wicked.
· Calfa
Հնա՛ր է եւ ցանկութեան մեռանել, եւ անազգական մնալ։ Կարեն անազգական առնել զմարմինս ի թունաց չար գազանաց. (Ոսկ. մտթ. եւ Ես.։)
ἁνενέργητος. Որում կամ որ չազդէ ինչ վնաս. աններգործելի.
insensible.
· Calfa
Անզգալի. անըմբռնելի ազդման կամ զգայութեանց. տույուլմազ, զայրի մահսուս.
Ըստ անազդելի եւ անսահմանելի մեծութեանն Աստուծոյ. (Վեցօր. ՟Ա։)
Բարբառով իմն անազդելեաւ ծածկատեսիդ զսոյն պաղատել. (Նար. ԿԶ։)
Եւ իբր անազդական. աններգործելի.
Յամենայն չար ցանկութեանց անազդելիք եղիցին. (Իսիւք.։)
to anathematise, to excommunicate.
· Calfa
ἁναθεματίζω, exsecror, diris devoveo. Նզովել. անիծանել. բանադրել. լանէթ օգումագ.
not subject to diseases or passions;
innocent, pure.
· Calfa
Անախտ յամենայն չարէ մնալ։ Ոչ կարի դժուարել (ընդ մահ սիրելւոյ), եւ ո՛չ անախտ կալ մնալ. (Փիլ. իմաստն.։)
Անախտ եւ անկարօտ բնութիւն կենաց. (Պիտ.։)
Մեղօք մեռելոյս անախտ կեանք. (Նար. ՟Բ։)
Եթէ իցեմք ցանկացեալ անախտ կերակրոց. (Եղիշ. ՟Ը։)
Յօրինօղն անախտ սրբութեան։ Յարգանդ մաքուր, եւ ի ծնունդս անախտս. (Նար.։)
Որ գթացար յերկիր, եւ ծնար անախտ, ազատելով զախտ ի ծնունդս (կամ զախտի ծնունդս). (Շար.։)
ἁπαθής. illaesus Ազատ յախտից ցաւոց կամ կրից.
without vices or passions, honestly, innocently.
· Calfa
ἁπαθῶς. sine passione, sine affectu Առանց ախտից ցաւոց կամ կրից. եւ անապականաբար.
Ամպ, քանզի ի Հոգւոյն Սրբոյ սաղմնառեաց, եւ ծնաւ անախտաբար. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Անախտաբար ծնանելով ի քէն. (Շար.։)
Զերկնայնոցն զօրութեանց անախտաբար ընդունելութիւնն աստուածպետականին լուսափայլութեանց. (Դիոն.։)
Մինն ծնօղ եւ յառաջառաքօղ, ասեմ՝ անախտաբար եւ անժամանակ եւ անմարմնապէս. (Առ որս. ՟Գ։)
Միտք մարդոյ անախտաբար ծնանին զբան. (Պրպմ. ձ։)
Ասի եւ բան, քանզի անախտաբար է ծնունդն։ Անախտաբար բերումն եւ իմանալի. (Շ. թղթ. եւ Շ. հրեշտ.։)
not subject to diseases or passions.
· Calfa
Ոչ կրօղ զախտ ցաւոց եւ կրից մարմնոյ. անչարչարելի. անայլայլելի.
Անախտակրին ախտակրութիւն ի մարմնի. (Գագիկ առ ռոմանոս.։)
Յանախտակիր բնութենէն ոչ որոշէր. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
Եւ ազատ յախտաւոր կրից հոգւոյ.
Իբր անախտակիր ապականութեանց որ ի մեզ շարժմանց։ Հաշտեա՛ անախտակիր. (Նար. ՟Բ. ՀԵ։)
Բազմանալ ի միմեանց անախտակիր (այս ինքն առանց ցանկութեան). (Զքր. կթ.։)
Որ զմեղս ամենից ինքեան ոչ համարեսցի ... որպէս անախտակիր գոլ բնութեանս. (որ հայի եւ ի նախընթաց նշ)։ Բաշխօղ ժլատ, ոգի անախտակիր, բարք ատեցօղ. (Նար. Ծ. ԾԶ։)
hopeless, despondent, desperate;
unexpected, unforeseen, unlooked-for, sudden.
· Calfa
Զանակնկալն բարի՝ չարիս ի յուսահատութեանն աւուր շնորհեսցես։ Արուեստիւ սիրոյ զանակնկալն գիւտ մեղաւորաց նշանակեցեր։ Յանակնկալն գոյէ ստեղն խնկոյ։ Յանակնկալն հանդիպութեան. (Նար.։)
Կամ չունօղ զյոյս. յուսահատ. անյոյս. յուսահատելի. իւմիտի օլմայան, մէեյուս.
Հեռի է ի թողութենէ մեղաց, անակնկալ յարութեան, եւ անյոյս փրկութեան. (Մանդ. ԻԲ։)
Յանակնկալս կենաց՝ վհէ։ Յանակնկալս կենաց՝ յուսահատութեան։ Յանակնկալ ժամուն յուսահատութեան. (Նար.։)
ԱՆԱԿՆԿԱԼ որ եւ ԱՆԱԿՆՈՒՆԵԼԻ. ἁπορδόκητος. inexpectatus Անյուսալի, անկարծելի. ի վեր քան զյոյս եւ զկարծիս՝ ի բարւոյ եւ ի չարի մասին. նամիւթեվագգը.
fearless.
· Calfa
Անահ աներկիւղ համարձակութեամբ հայհոյես. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որո՛ւմ եւ դիպիմ քրիստոնէութեամբ, ուրախ եմ եւ անահ. (Փարպ.։)
Քարոզել անահ եւ անամօթ առաջի աշխարհի զփառս քո. (Մարաթ.։)
Առաջի զօրացն դիւաց ինձ երկրպագեցեր անահ. (Ոսկիփոր.։)
without salt, unsalted;
insipid, tasteless.
· Calfa
ԱՆԱՂ որ եւ ԱՆԱՂԻ. Ուր պակասի աղ՝ իրօք կամ նմանութեամբ. անհամ. անախորժ. անլի. պտթսըզ. թուզսուզ.
Բանք ձեր ոչ լինիցին անհամ եւ անաղ՝ որպէս զռամկաց անմտաց. (Շ. ընդհ.։)
incorruptible, unalterable;
incontestable.
· Calfa
Պատկեր մաքուր եւ անաղարտելի. (Նար. ՀԱ։)
Հաւաստեա՛ զճշմարիտն եւ անաղարտելի վասն Քրիստոսի բան։ Սրբազանից աւանդութեանց անաղարտելի գիտութիւն. (Պրպմ. ԼԷ։)
Եղեւ մեզ օրինակ, յորժամ եւ անաղարտելին էր մարդկութեանս չափուք վարել նմա. (Պրպմ. ԼԹ։)
ἁνιβδήλευτος, non adulteratus, ἁνεπίπληκτος, irreprehensibilis Որ ոչն աղարտի. անեղծանելի. անայլայլելի. անխարդախ. անըստգիւտ եւ անպարսաւ. սէօզ եօգ, խիլաֆ եօգ.
not salted.
· Calfa
Որ չէ յաղեալ ընդ ծնանիլն. չաղած, հոտած.
Համբակս անլուայ եւ անաղելի. (Նար. ԾԴ։)
unspotted, unstained, unsullied, pure.
· Calfa
Գայ ի մկրտութիւն անաղտն ի մեղաց. (Եղիշ. մկրտ.։)
Անաղտ ծնունդն, եւ հարսանիքն անախտական. (Նիւս. երգ.։)
Հայելիս անաղտս. (Դիոն. երկն. ՟Գ։)
Ընդ անաղտ մաքրութեանդ եւ անբիծ բարի։ Զատեալ ի խղճէ անաղտ ամբծութեամբ. (Նար. Ձ. ՂԱ։)
ἁκηλίδωτος. immaculatus Մաքուր յաղտոյ. անարատ. անբիծ. քիրսիզ, չէքէսիզ, միւնէզզէհ.
shining, clear, bright.
· Calfa
Ոչ աղօտացեալ. պայծառ. յիստակ. րուշէն. այտընլը. նուրլու. եւ անաղօտաբար. առանց մթութեան.
Անաղօտ ծագումն։ Այրիլ անաղօտ. (Նար.։)
Անաղօտ վառեալ լապտերք հաւատոյ. (Շար.։)
Իբր անեղծ. անթերի. յայտնի. անմոռաց. աշիքեարէ, մուգարրէր, սէօնմէզ.
Յայտնի եւ անաղօտ ունին զհետս Քրիստոսի պողոտային։ Անաղօտ միշտ պահել զմահու նորա յիշատակ։ Զհեղումն արեանն կամեցաւ նշանակօքն մարմնականօք անաղօտ արձանացուցանել ի սիրտս մեր։ Յորժամ յիշատակ նորա սիրոյն եւ երախտեացն անաղօտ լինի ի մտաց մերոց։ Եւ զոր ի տէր ցնծութիւնն՝ անաղօտ կալան. (Լմբ.։)
that does not grow, decreasing.
· Calfa
Որ ոչն աճէ. անաճական. չունօղ զզօրութիւն աճելոյ. ոչ բուսական. ոչ տնկական.
Ելով աճական մարմինն՝ այժմ անաճիցն հաւանի ստորակայիլ։ Որպէս անաճ մարմին, քար եւ երկաթ ... Եղեալ անուանակոչութիւն անմարմնոց եւ մարմնոց, աճականաց եւ անաճից. (Մագ. ՟Ժ՟Ա. եւ Մագ. քեր.։)
Կամ տկար ըստ աճման. ազազուն. ճռզած. արըգ.
Եւ ոչ դուզնաքեայ ինչ անաճ երեւեցուցեալ բողբոջս. (Պիտ.։)
Կամ անյաւելուած. ոչ առաւելեալ եւ ոչ նուազեալ. արթմազ.
Գուբն ոչ բղխէ զջուր, այլ միայն զժողովեալն պահէ անաճ. (Գէ. ես.։)
cf. Անաճ.
· Calfa
Ոչ միայն բոյսք, այլ եւ անաճական մարմինք. (Մագ. ՟Ժ՟Բ։)
Մի՛ աճեցուցաներ զկատարեալ եւ զանաճական թիւն. (Սարկ. հանգ.։)
cf. Անաճ.
· Calfa
Կատարեալ դարձեալ ասի որպէս անաճելի, եւ միշտ կատարեալ։ Անաճելի եւ անեղծանելի՝ միշտ կատարեալ. (Դիոն. ածայ. ԺԳ. յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)
cloudless, clear, serene.
· Calfa
Անամպ եւ հանապազ ջինջ գոլով օդոցն. (Սահմ. ԺԷ։)
ἁνέφελος, non nubilus, serenus Առանց ամպոյ. պարզ. բա՛ց, յստակ. պուլութսուզ. աչըգ.
shameless, unblushing, impudent;
audacious, insolent.
· Calfa
Ի բերան անամօթին քաղցրասցի մոյր. (Սիր. Խ. 32։)
Առնիցեն յամօթ զանամօթսն ... Զկարի անամօթիցն խնուցու զբերանս։ Յանամօթից եւ ի լրբաց։ Անամօթ հրէիցն ոչ թողոյր տեղի։ Ամենայն բերան խցցի, այս ինքն նոյն անամօթիցն. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. յհ. եւ Ոսկ. հռ.։)
Յանցաւորն թէ անամօթ մնայ, յեւս խորխորատ չարեաց անկանի. (Լմբ. սղ.։)
Դէմք անամօթ։ Անամօթ լրբութիւն. (Նար. ԾԶ։)
Անամօթ յափշտակութեամբք. (Փիլ.։)
ԱՆԱՄՕԹ. Պարզերես. աներկիւղ. աչալուրջ. համարձակ. անվախ, ճակատը բաց. սէրպէսթ.
Անամօթ քարոզ խաչին. (Շ. բարձր.։)
Անամօթ զղջմամբ զերծանել ի յախտէն. (Բրս. հց. ԽԱ. որ ի ՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 15. մշակ առանց ամօթոյ։)
Առաքինւոյն՝ անամօթ լինել, եւ յանցաւորին՝ ամաչել։ Ի սուրբն եւ յանամօթն լինել փութան ապաշխարութեամբ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
ԱՆԱՄՕԹ. Ոչ ամաչելի. որ ինչ չբերէ զամօթ, այլ զփառս.
Համբերութիւն զհանդէս, եւ նա զանամօթ յոյսն։ Յոյսն անամօթ մնայ, եւ սիրովն զովանայ ի Քրիստոս. (Լմբ. առակ. եւ Իմաստ։)
Պահողի՝ պարկեշտ գոյն, ոչ շառագունեալ անամօթ ծաղկելով. (Բրս. պհ.։)
Յանամօթս ժպրհելով. (Նեղոս.։)
Քարոզեա՛ անամօթ զխաչելեալն Քրիստոս։ Անամօթ ճգնին։ Անամօթ կոչեսցէ զնոսա եղբարս իւր։ Անամօթ յանդիմանել. (Լմբ.։)
Կա՛լ զսանձս իմաստութեան, որով անամօթ արշաւես։ Թախծեալ սրտիւք առ երկնային թագաւորն անամօթ վերաղաղակէին։ Պա՛րտ է՝ անամօթ զողորմութիւնն Աստուծոյ թախանձել. (Կլիմաք.։)
որ եւ ԱՆԱՄԱՉ. ἁναίσχυντος, impudens. Որ ոչն գիտէ զամօթ. որ ոչն ամաչէ. անպատկառ. լիրբ. աներես. ութանմազ, առսըզ. առլանմազ, քիւսթահ.
Անամօթաբար. անպատկառաբար. լրբաբար. քիւսթահանէ. ἁναιδῶς, ἁναιδές, impudenter, չխըպնելով, ութանմատան.
Մանաւանդ՝ համարձակ. աչալրջութեամբ. առանց խպնելու՝ քաշուելու. սէրպէսթ. չէքինմէյէրէք. ἁνεπαισχύντως, sine verecundia.
without shame, impudently;
audaciously.
· Calfa
Անամօթաբար հրաժարեալք ի փրկական խորհրդազգածութենէ. (Դիոն.։)
Մեծապէս անամօթաբար առնէին զչարախօսութիւնն. (Ոսկ.։)
Խորտակէին անամօթաբար զխաչն. (Լաստ.։)
Անամօթաբար համարձակին. (Նեղոս.։)
Որքան անամօթաբար յարձակի, մի՛ թողացուցաներ. (Կլիմաք.։)
Ուսանել անամօթաբար, եւ ուսուցանել աննախանձապէս։ Անամօթաբար պատմեսցէ զծածկեալս ամօթոյն, եւ ոսոխ իւր լինիցի. (Բրս. թղթ. եւ Բրս. հց.։)
Առ այնոսիկ՝ որք անամօթաբարն հային առ ճշմարտութիւնն. (Ոսկ. յհ.։)
to lose all shame, to be shameless.
· Calfa
Ակն յայտնի տեսողացն անամօթանան. (Սարգ. յուդ. ՟Դ։)
Հակառակս խօսել Հոգւոյն Սրբոյ անամօթանաս. (Սարկ. հանգ.։)
Մայրն անամօթացաւ ի գործս իւր. (Լմբ. ովս.։)
Մոլար ախտիւն (վաշխառուք) անամօթացեալք. (Մանդ. ՟Զ։)
cf. Անամօթանամ.
· Calfa
Երեսք կնոջ պոռնկի եղեն քեզ, անամօթեցար առ ամենեսեան. (Երեմ. ՟Գ. 3։)
Անամօթիս եւս ասել, եթէ տամ մին, եւ երկուս առնում. (Մանդ. ՟Զ։)
Առ նոյն ինքն վեհագոյն բնութիւնն անամօթեցար զհայհոյութեանդ քո ձգել բան։ Պախարակել զմեզ անամօթին. (Յհ. իմ. երեւ. եւ պաւլ։)
Եթէ քօղով լուսոյ խաւարականի մտանել ընդ աչս անամօթեսցի. (Նար. ԿԶ։)
Այլ անամօթեալ ... յաւել առնուլ զկին նորա. (Խոր. ՟Գ. 24։)
Ամենայն ուստեք անամօթեալք երեւին քրիստոսամարտքն. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԱՆԱՄՕԹԻՄ որ եւ ԱՆԱՄՕԹԱՆԱԼ. ἁναισχυντέω, ἁπαναισχυντέω, impudenter vel inverecunde ago. Անամօթ լինել. անամօթի գործ գործել. եւ լրբիլ. յանդգնիլ. աներեսութիւն ընել. էտէպսիզլիք եթմէք. առսըզլանմագ.
invariably, immutably, constantly.
· Calfa
Չայլայլեալ. անայլայլակ. անփոփոխ.
Անայլայլ մնալով յիւրում ձեւոջ։ Հնա՛ր է աճել եւ նուազել՝ անայլայլ մնալով. (Անյաղթ ստորոգ.։)
Ըստ մեզ մարդանալովն՝ առ շարադրութիւնն անայլայլաբար եկն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
Հայել մաքրապէս ի քեզ պշուցեալ անայլայլաբար. (Նար. ՂԲ։)
ἁναλλοίωτος. sine immutatione Առանց այլայլութեան. անփոփոխապէս. եւ անշարժ.
invariable, unalterable, immutable.
· Calfa
Անայլայլակ նոյնութեամբ։ Անայլայլակ խորհրդով։ Օրինակ ուղղութեան անայլայլակ վրիպութեան (այս ինքն յերեսաց վրիպութեան). (Նար.։)
cf. Անայլայլակ.
· Calfa
Ամենեցուն գոյացուցիչ, եւ էիցս անլոյծ յարակայութեան անայլայլելի հաստատութիւն։ Հուր ընտրողական անայլայլելի. (Դիոն. երկն.։)
Զանփոփոխելի եւ զանայլայլելի համագոյութիւնն. (Աթ. ՟Դ։)
Իմացականքն անայլայլելիք են ըստ էութեանն. (Նիւս. բն.։)
Միշտ անփոփոխելի եւ անայլայլելի եւ անախտ. (Արիստ. աշխ.։)
Ընդ աջմէ իմոյս փրկութեան կանխեալ ներութեամբ անայլայլելի։ Անսխալ եւ անայլայլելի պահեսցի. (Նար. ԻԲ. ԽԶ։)
Միաբուն եւ անայլայլելի զօրութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Առանց այլայլութեան. անվրէպ.
ἁναλλοίωτος, ἁνετερείωτος, immutabilis, alterationis expers. Որ ոչն այլայլի. անփոփոխելի. անյեղլի. անշարժ. անվրէպ. անփոփոխ. տէյիշիլմէզ, թէղայիւրսիւզ.
Եւ՝ ո՛չ այլեւայլ. միեղէն. նոյն. զուգափառ. ἁπαράλλακτος, non differens, par equalis.
unmarried (woman).
· Calfa
Չունօղ զայր. ամուրի. չեւ ամուսնացեալ, կամ բաժանեալ յառնէ. առանց էրկան. էրսիզ. ἠ ἅγαμος, innupta.
Ապա եթէ մեկնեսցի, անայր մնասցէ. (՟Ա. Կոր. ՟Է. 11։)
Եւ իբր անհարսնացեալ. անփորձ յառնէ. միշտ կոյս. որ եւ ասի ԱՆԱՐԱՆՑ, այս ինքն անմերձ յամենայն արանց.
Մայր ծնեալ, եւ կոյս մնացեալ. ծնօղ անայր, եւ որդի անհայր. (Գր. սքանչ.։)
Յղացեալ Կուսին յանարանց յանապական արգանդին զՈրդին Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Զանարանց անապականն կոյս գոլ ուսաք. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Որ զանարանց հարսին ունիս զձեւ անախտ. (Թէոդոր. կուս.։)
ԱՆԱՅՐ. Ուր չիք այր կամ որդի մարդոյ. անմարդի. անբնակ ի մարդկանէ. ինսիզ.
Անայր արարիք զամենայն տունս տաճկաց. (Ճ. ՟Ա.։)
inanimate, lifeless;
impersonal.
· Calfa
ἅψυχος, inanimis, inanimatus, ( ի բառէս անձն, ո՛չ ըստ որում դէմք, այլ ըստ որում հոգի կամ շունչ բանական. որպէս եւ անձնաւոր ասի հոգիաւորն, շնչաւորն. տե՛ս ի կարգին). անհոգի. անշունչ. մարդկային հոգի չունեցօղ. ճանսըզ, պիճան, նարեվան.
Անանձանց եւ անձնաւորաց, անասնոցս եւ ասնոց ... այսպէս եւ յոգւոջն՝ եւ անանձունքն եւ անկատարքն եւ հիւանդոտքն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մարմին եթէ արտաքուստ շարժի, անանձն է. իսկ եթէ ի ներքուստ, անձնաւոր. (Նիւս. բն.։)
Բանն Աստուած ոչ միայն բան ինչ անանձն, այլ եւ բան անձնական, եւ մարդ կատարեալ. (Ոսկ. ես.։)
Մարմին անանձն եւ անմիտ ոչ ընդունի յինքն տրտմութիւն։ Յորժամ եղեւ մարդ միածինն, ո՛չ անանձն եւ անմիտ մարմին առեալ, այլ շնչաւոր յաւէտ։ Ընդ անձնաւոր մարմնոյ, եւ ո՛չ անանձին զինքն անճառաբար միացուցեալ։ Որք Ապողինարի կարծեօքն պատրեալք, ասելով անանձն եւ անմիտ գոլ զմիաւորեալն ընդ բանին մարմինն. (Պրպմ. ստէպ։)
Ոչ եթէ ըստ Ապողինարի անանձն մարմին ընդ ինքեան միաւորեաց բանն, այլ՝ մարմին՝ բանական անձն ունօղ. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՆԱՆՁՆ. իբր անկենդան. անկերպարան. պատահական, կամ անգոյ.
Իջանելն՝ զանձնաւոր իրաց նշանակէ, եւ ոչ զանանձնից։ Անանձն թուին իրքն՝ որ յուսովն են. եւ հաւատքն անձն շնորհեն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)
without rain, arid, dry.
· Calfa
Ուր չիք անձրեւ. անջրդի. ցամաք. չոր.
Երկիր անանձրեւ. (Խոր. աշխարհ։)
Ի վերայ երաշտու, եթէ անանձրեւ իցէ. (Մաշտ.։)
Անդալար բուսովք ի լերինս, եւ անանձրեւօք զվայրսն առակէ. (Երզն. քեր.։)
inseparable, indivisible.
· Calfa
Զի քէն մարմինն՝ անանջատ ի բանէն՝ համապատիւ Հօր փառաւորէ. (Նար. կուս.։)
ԱՆԱՆՋԱՏ ըստ փիլիսոփայից ասի այն ինչ, որում անհնար է բաժանիլ յէութենէ իրին կամ ենթակային. որպէս բանականութիւնն ի մարդոյ, կամ սեւութիւնն յեթովպացւոց.
Անանջատիցն ոմանց ելոց ըստ ինքեանց, եւ ոմանց ըստ պատահման. (Պորփ.։)
Որակութեանց անանջատ ախտ. (Մագ. ՀԴ։)
իբր անանջատաբար. առանց ի բաց մեկնելոյ.
Բազումս փոխանակ միոյ տեարս եւ տիկնայս ստասցիս ի ներքս ի քեզ որջացեալս, որ զքո զոգիդ անանջատ եւ անմեկնելի ջնջեն. (Փիլ. լին.։)
ἁχώριστος, inseparabilis, inseparatus Որ չունի զատանիլ անջատիլ. անբաժանելի. անբաժան. անմեկնելի. այրըչմազ, նամէֆրուգ.
cf. Անանջատ.
· Calfa
Անանջատելի պատահումն՝ խաժակնութիւն։ Ի տարբերութեանցն են ոմանք անջատականք, եւ ոմանք անանջատելիք. (Պորփ.։)
Սակս անանջատելի բնութեանն. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ը։)
Հօր համագոյն Որդի, եւ անանջատելի։ Անանջատելի գոլով Բանն ի Հօրէ ըստ աստուածայնոյն բնութեան. (Աթ. ՟Դ։)
indivisibly.
· Calfa
Զանանջատաբար լծակցութիւն նոցա նշանակելով. (Դիոն.։)
Միաւորեալ անանջատաբար կցորդութեամբ. (Մագ.։)
Սեաւն անանջատաբար ագռաւու եւ եթէովպացւոյ պատահեաց. (Պորփ.։)
ἁδιαιρέτως, ἁμερίστως, sine divisione. Առանց անջատելոյ. անբաժանաբար.
that passes not away, eternal;
impassable.
· Calfa
Զանանց եւ զանկոխ հրապարակսն ի խոհերացն եւ ի տղմոցն. (Խոր. ՟Բ. 24։)
Յարեւելից յարեւմուտս անանց լիցի ճանապարհ. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ ինչ ինձ անանցն է, քեզ հպաւոր է. (Նար. ԺԷ։)
Զանանց եւ զանկոխ անապատ հորդեաց՝ արար արքունի պողոտայ. (Ոսկ. ես.։)
Անանց ամենեցուն եւ անտեսանելի՝ բայց ի քահանայապետէն միայնոյ։ Մաքուր մարմին եւ սուրբ եւ ամբիծ՝ անանց եղեալ յամենայն մեղաց. (Ոսկ. ծն.։)
ԱՆԱՆՑ. Որ ինչ չանցանէ ժամանակաւ. անվախճան. յաւիտենական. յաւէժական. մշտնջենաւոր. ἅπειρος, infinitus. չանցնօղ, վերջ չունեցօղ. կէչմէզ, էպէտի.
Գուշակէ անցականն զանանցէդ։ Անանց թագաւորութիւն, լոյս, ուրախութիւն, դատաստանք. (Ագաթ.։)
Անխափան կացցէ ընդ աստուածային անանց տօնին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Գնել ընդ անցաւորիս զանանցն։ Անանց բոցոյն։ Անուն բարի յերկրի եւ անանց յազգաց ազգս. (Փարպ.) ուր եւ հաւախօսն անանց կոչի, իբր հաստատուն եւ ընդաբոյս։
ἅβατος, ἁνέκβατος, invius Ընդ որ ոչ լինի անցանել. անգնալի. անհուն. անկոխ. չանցնելու. կէլիլմէզ.
cf. Անանց.
· Calfa
Անսպառին եւ անանցականին միայն հսկելով. (Խոր. ՟Բ. 87։)
Հատուցանելոց ես զանանցական վրէժս տանջանաց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Հուր անանցական. (Փարպ.։)
Զգենուն հողացեալքն զանանցական մարմինն։ Յանանցական յաւիտենին։ Անձկացեալ կենաց անանցականաց. (Ոսկ.։)
cf. Անանց.
· Calfa
Փառք, կամ գիտութիւն. կամ պատուհաս անանցանելի. (Յճխ. ՟Ժ։ Լմբ. տնտես.։ Ոսկ. յհ.։)
Յերկոսին նշանակութիւնս իսկ բերի ասելն.
Զանանցանելին՝ անսկիզբն անուանեաց. (Ածաբ. ծն.։)
զոր օրինկ հուրն՝ որ զփայտն գտանէ, ոչ սպառի, նոյնպէս եւ այն հուր՝ որ զմարմին գտանէ (անմահ ընդ հոգւոցն), անանցանելի է. (Պիտառ.։)
free from want, rich, affluent.
· Calfa
Անանքատ՝ անկարօտ եւ ապէնիազ է Աստուածութիւնն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
unfatigued, fresh;
easy, not difficult;
easily, without fatigue or trouble.
· Calfa
Անաշխատ եւ կենսաբեր բնութիւն. (Առ որս. ՟Է։)
Անաշխատ զօրութիւն, կամ հրաման. (Ագաթ.։) (Տօնակ.։)
Նոքա անաշխատ, եւ մեք միշտ վաստակեալ։ Ի վաստակս առաքինութեան անաշխատ լինել. (Լմբ. սղ.։)
Պատմեսցուք անաշխատ լեզուաւ, եւ անհանգիստ բարբառով. (Ագաթ.։)
Աղաչէր հանգչել անաշխատիցն, որպէս աշխատելոցն. (Սարկ. հանգ.։)
ԱՆԱՇԽԱՏ. Անմասն յաշխատութեանց. կամ ի տառապանաց. անվիշտ. հեշտալի. հանգիստ. զահմէթսիզ.
Աշխատութիւն անաշխատ ունի, որ եւ զարտասուս հոգեւորս ստացեալ ունի. (Կլիմաք.։)
Կայր առաջի իմ անաշխատ սեղան. (Ոսկիփոր.։)
Բեռն իմ անաշխատ է։ Անաշխատ կայր ի խորհրդոյն. (Վրք. հց.։)
Անաշխատ եւ երագ շինեալ։ Հարկքն անաշխատ առ քեզ ոչ եկեսցեն. (Խոր.։)
Անաշխատ կատարել, կերակրել, հնչել, ընդունել. (Պիտ.։ Արշ.։ Լմբ.։ Լծ. կոչ.։)
Անաշխատ ընկալաք զպատկերին արժանաւորութիւն. (Լծ. կոչ.։)
ἁκάματος, indefessus, infatigabilis. Անխոնջ. անվաստակ. չիյսգնօզ, եօրուլմազ, զահմէթ չէքմեզ.
banished or driven from his country;
captive, enslaved;
strange, foreign.
· Calfa
Որ չէ ի նոյն աշխարհէ կամ գաւառէ. տարաշխարհիկ. օտարական. նժդեհ. պանդուխտ. դրսեցի. տաշրալը, եճնեպի, զարիպ, եապանճը.
Անաշխարհիկ գոլով՝ կարգեցաւ ի դասս զինուորաց. (Վրք. ոսկ.։)
Անաշխարհիկս կոչեաց զնոսա՝ ասելով, դուք չէք յաշխարհէ աստի ըստ իս. (Ոսկիփոր.։)
Զորս եւ կապեալս եւս ածին բազում լլկութեամբ եւ չարչարանօք իբրեւ զանաշխարհիկս. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 3։)
Կին եւ որդիք այնպիսւոյն անաշխարհիկք եղեալ՝ յարքունիս երթիցեն։ Ուստերք եւ դստերք իւրեանց յանաշխարհիկս գրեցան. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Զ։)
Մի՛ ապականեսցեն զնոյն խորհուրդք չարք՝ առնելով աշխարհականս զանաշխարհիկսն. (Կլիմաք.։)
Հանեալն ի քաղաքակցութենէ. գերի վարեալ յօտար աշխարհ. վտարանդի, ստրուկ. ἁνδράποδον, mancipium.
Գալ դնել զորդիսն իսրայէլացւոց յանաշխարհիկս իւրեանց. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 4.) այժմու յն. ի կորուստ. ἁπώλεια , այլ ըստ մեզ՝ ἁπολίτης, qui civis esse desiit.
impartial, showing no respect of persons, upright, disinterested, just, fair, righteous, exact;
strict, austere, severe, rigid, rigorous;
cf. Անաչառաբար.
· Calfa
Անաչառ անողորմ ձեռն պատերազմի. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 29։)
Անաչառ սուր. (Պիտ.։)
Անաչառ վարդապետութիւն, քննութիւն. (Լմբ.։)
Այսու բանիւք առանց կարծեաց արար զանձն իւր, եւ զվկայութիւնն՝ անաչառ. (Ոսկ. յհ.։)
Անաչառ պաշտպանութիւն, բաշխումն. (Նար.։)
Լիրբ եւ անաչառ պոռնիկ. (Եփր. արմաւ.։)
ἁπροσωπολήπτης, ἁδέκαστος, non accipiens personam vel munus, ἁπότομος, severus. Որ ոչն աչառէ. անակնառու. որ չառնու ակն. անկաշառ. արդարակորով. անխտիր. անխնայ. հատու. կտրուկ. խադըր կէօնիւլ պագմազ.
impartially, without respect of persons, justly;
rigorously, strictly, austerely.
· Calfa
ԱՆԱՉԱՌ ԱՆԱՉԱՌԱԲԱՐ. Առանց աչառանաց. առանց ակնառութեան. անխտիր. անխնայ. սաստիկ. որ եւ ԱՆԱՉԱՌՈՒԹԵԱՄԲ. խադր կեօնիւլ պագմայարագ.
Իրաւունք Արարչին անաչառ վարելով առ ամենեսեան. (Յհ. կթ.։)
Անաչառ տանջել, ծառայեցուցանել. (ՃՃ.։) (Սարգ.։)
cf. Անաչառաբար.
· Calfa
Անձրեւես երկաքանչիւրոցն անաչառապէս։ Մի՛ անաչառապէս (վարեսցիս) առ ստեղծուածս. (Նար. ՀԴ. ԺԵ։)
blind;
without eyes;
blinded.
· Calfa
Դու հաւատա՞ս, զանաչեայն յեղեալ աչացուն հարցանէր Տէրն, յՈրդի Աստուծոյ. (Խոսրովիկ.։)
Անձն աստուածատեսակ եղեալ՝ յանմատոյց լուսոյն ճառագայթս ձեռնարկէ անաչեայ ձեռնարկութեամբ. (Դիոն. ածայ.։)
Անաչեայ մաքրութիւն մտաց։ Գերալիր արարեալ զանաչեայսն իմացութիւնս. (Մաքս. ի Դիոն.։)
ἁνόμματος, exoculats, oculis captus. Ոյր չիք աչք մարմնեղէն. որ ոչն տեսանէ մարմնոյ աչօք.
cf. Անաչեայ.
· Calfa
cf. ԱՆԱՉԵԱՅ. իբր կոյր ըստ մարմնոյ. աչիկայ. կէօզսիւզ, կէօզիւ կէօրմէզ.
Տեսանէ՞ք զսա՝ որ անաչս է, ի մեծ չափ է. (Վրք. հց. ԺԹ։)
incorruptible;
pure, chaste, inviolate.
· Calfa
Անեղն եւ անապականն եւ մշտնջենաւորն Աստուած։ Անապականն յանապական տան միշտ կայ մնայ։ Կենագործեալք անապականիդ։ Անապականք, եւ ոչ մահկանացուք։ Գրաւական կենդանութեանս անապական է. (Նար.։)
Յանապականէն ծնանիմք անապական. (Խոսր.։)
Յանապականութեանն տեղւոջ հանդերձեալ էր մնալ անապական. (Շ. թղթ.։)
Ոչ ոք տանջեալ՝ անապական. հակառակք ուրեմն ոչ են անապականք։ Էութիւն՝ որ ոչ տանջի, անապական է բնութեամբ ... Անապական բարին՝ ոչ ինքն ապականէ զոք, եւ ոչ ցանկայ ընդ ապականութեան ուրուք. (Անյաղթ եւ Շ. յամենայն չար.։)
ԱՆԱՊԱԿԱՆ. որպէս անշաղախ. ἅχραντος inviolabilis
Անապական ճաճանչ. (Դիոն.։)
Անապական կոյս, որովայն, տաճար, հարսանիք, առագաստ. (Շար. եւ այլն։)
Լայնաբար եւ ոճով ասի.
Անապական պարգեւք, գեղ կերպարանաց, պսակ, մեծութիւն, օդք, անձրեւ, լոյս. (Ագաթ.։ Պիտ.։ Եղիշ.։ Նար.։ Շար.։)
Որ զսիրելիս քո զերիս մանկունսն անապականս պահեցեր ի հրոյն. (Շար.։)
Հաւատք անապական, կամ անապական բան ճշմարտութեան։ Ներգործութեամբ անապականաւ. (Նար.։)
ԱՆԱՊԱԿԱՆ ՄԱՐՄԻՆ ասի Քրիստոսի՝ ի սուրբ խորհրդեան եւ յերկինս, զի է այժմ ի փառաւորեալ վիճակի. իսկ ըստ նախկին վիճակի յերկրի՝ որպէս անփուտ ի գերեզմանին, որպէս անախտ, կամ հեռի յանգոսնելի կամ ի հարկեցուցիչ կրից. զի զամենայն կամաւ կրեաց։
Մարմին քո անապական լիցի ինձ ի կեանս. (Պտրգ.։)
Ետ զմարմին իւր զերկնաւոր՝ զանապական եւ զհոգեւոր։ Զանապական զաստուածազգեաց մարմինն. (Շար. եւ այլն։)
Իբր անապականութեամբ. եւ յաւէժաբար.
Զմարմինս զայս անապական զգենուն, եւ անապական կենցաղավարին յաւիտեանս. (Վրք. հց. ԺԴ։)
Մինչեւ ցայժմ անապական նորայն պատմին մարգարէութիւնք. (Պիտ.։)
ἅφθαρτος, ἁδιάφθαρτος, incorruptibilis, incorruptus, integer, inviolatus. Որ ոչն ապականի. անեղծ. անվթար. անարատ. անմահ. անփուտ. մաքուր. անվնաս. պօզուլմազ. եօրսելենմէմիշ. խալիս. սազ, լա՛ եէզալ.
adj. adv. impenitent, hardened, obdurated.
· Calfa
Անապաշաւս թշնամութեամբ։ Անապաշաւ կամօք. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. սղ.։)
Յանապաշաւ բարս մնալով. (Համամ առակ.։)
Անապաշաւ սիրտ կալան. (Կոչ. ՟Ը։)
Ըստ խստութեան քում անապաշաւ բարուց սրտի. (Լծ. կոչ.։)
Դողումն մահու է յանապաշաւ յանցանաց եկեալ. (Կլիմաք.։)
Որ ինչ ոչ բերէ զապաշաւ. անտրտում. կամակար.
Անապաշաւ ցնծութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)
Անապաշաւ եւ գորովագոյն խանդաղատանօք ի տածելն պատրաստականք. (Պիտ.։)
ἁμετανόητος, quem non poenitet. Որ ոչն ապաշաւէ. անզեղջ. անապաշխար. յամառ. թէօպեսիզ.
adj. adv. cf. Անապաշաւ.
· Calfa
Որ գալոցն են ի վերայ անապաշխարիցն (տպ. անապաշխարողաց). (Յճխ. ԺԹ։)
Բարկութիւնն եկեալ ի վերայ անապաշխարիցն։ Անապաշխար՝ մեղօք լինին. (Շ. մտթ. եւ Յիսուս որդի.։)
Նոքա յաղթականք իցեն իբր ապաշխարեալն քան զանապաշխարն. (Նար. ՟Զ։)
Երիս վա՛յ ասելով հոգւոյն եւ մտաց եւ մարմնոյն անապաշխար անձանց. (Լծ. կոչ.։)
Առանց ապաշխարելոյ կամ զղջանալոյ. խստասրտութեամբ.
Զի մի՛ կորիցուք անապաշխար զյաւիտենական կորուստն. (Ժմ.։)
Որք չար խորհրդով յղացան անապաշխար. (Ճ. ՟Թ.։)
Այն ինչ՝ ընդ որ ոք չապաշխարէ. անթողլի. աններելի.
Բազում եւ անապաշխար չար գործեալ էր. (Փարպ.։)
Այն իսկ է անապաշխար մեղքն, որ ոչ գայ ի խոստովանութիւն. (Եփր. քրզ.։)
Կամ ուր չիք տեղի ապաշխարութեան.
adj. s. solitary, eremitical;
hermit, anchorite.
· Calfa
Առանձնակեաց յանապատի ճգնաւոր. որ եւ ԱՆԱՊԱՏԱՒՈՐ, ԱՆԱՊԱՏԱԿԵԱՑ. ապտալ, զահիտ, րուհպան.
Ցռոյ անապատականի։ Անապատական աշխատութեանցն գործաւոր. (Յոբ. ՟Ժ՟Ա. 12։ Իմ. ԺԷ. 16։)
Են՝ որ լեռնասէրք՝ անապատական բարոյս. (Վեցօր. ՟Ը։)
Զանապատական առաքինեաց զվարս տպաւորեալ. (Փարպ.։)
Անապատականաց առաջնորդ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ. եւ այլն։)
Եւ միանձնական. ճգնաւորական.
Անապատական կրօնք, վարք, լռութիւն. (Փարպ.։ Վրք. հց.։ եւ Լմբ.։ Ոսկ. լուս.։)
ἑρημίτης, ἑρημικός, solitarius, eremita. Գտեալ կամ սնեալ յանապատի, եւ յանշէն վայրս. վայրենի. եւ որ ինչ ա՛նկ է անապատի. եէպանի. սահրանիշին.